De grote partijen in het parlement houden zich zo veel mogelijk stil om zo al hun opties open te houden in de formatie, maar Van Rooijen werkte hard door (hij is de enige nog actieve volksvertegenwoordiger  van 50Plus). Alle hulde. Vanwege zijn expertise en ervaring als staatssecretaris bij Financiën focust hij vooral op de inkomens van de ouderen.

Onwaardig levenseinde

Maar er zijn meer zorgen voor de bejaarde Nederlanders: tekorten en bureaucratie bij de persoonsgebonden budgetten voor de zorg, wachtlijsten voor opname en vooral ook de gevolgen van de onbezonnen sluiting van de bejaardenhuizen.

In de verpleeghuizen zijn beschamende personeelstekorten – een lange nacht met één incontinentieluier; overdag naar de wc, maar alleen  wanneer de verzorger een tijd voor de groep heeft ingepland. Urgent om dat beter te krijgen, want nu worden ieder jaar duizenden ouderen en hun dierbaren geconfronteerd met een levenseinde dat onze welvaartsstaat onwaardig zou moeten zijn.

De jongeren hebben geen Van Rooijen om voor hun zaak op te komen. Maar ik schat in dat beter beleid voor de jongere kiezers onderweg is – zeker bij de rechtse partijen. Links (D66, PvdA, GL, SP, PvdD, CU  en Volt) hoopte met een extreem klimaat- en stikstofbeleid die jongere kiezers binnenboord te houden, maar verloor 17 zetels in november. Die uitslag was geen verrassing voor wie bekend was met het  opinieonderzoek vlak voor de verkiezing naar de belangrijkste thema’s. Daarin kwam het woningtekort op de tweede plaats (na de gezondheidszorg), veel hoger dan het klimaat dat op plaats negen stond. Het percentage van de jongeren dat niets belangrijker vindt dan klimaat en natuur, daarvoor snelwegen bezet en modieuze steun krijgt in NRC, Volkskrant en NOS is dus volgens de harde cijfers helemaal niet zo groot.

Voor de hand ligt dus een strategie waarbij de VVD oudere kiezers blij maakt door mee te gaan in het verzet tegen de nieuwe pensioenwet, en jongeren aanspreekt met een geloofwaardig plan voor meer huizen. De oudere en al gepensioneerde VVD-kiezers, veelal eigen-huis bezitters,  kunnen dan het best steun betuigen aan het helpen aanjagen van de woningbouw door de pensioenfondsen. Liever dat dan miljarden plempen voor windmolens in de Noordzee (die zijn zo riskant als belegging dat de private sector zich Europawijd terugtrekt).

Maak einde aan stikstof-idiotie

Een geloofwaardig plan voor 300.000 huizen vereist een ommezwaai met de stikstof: voortaan moet niet langer de ‘neerslag’ maar de ‘uitstoot’ in de gaten worden gehouden. Na die correctie, bepleit door experts Arnout Jaspers en Quinten Pluymaekers, kunnen we huizen gaan bouwen. Komen die dan op locaties dicht bij het werk van de nieuwe bewoners, zodat die op de fiets of met het ov makkelijk naar hun werk kunnen, dan is dat wél een serieuze bijdrage aan klimaat en natuur, en maakt de kortere reistijd het hopelijk ook voor sommigen mogelijk om meer uren te gaan werken.

BBB wil niets liever dan een einde aan de stikstof-idiotie, PVV is natuurlijk ook voor meer woningen, en zelfs als NSC aarzelt over de stikstof, dan nog is er een meerderheid in de Kamer.

Dringend een ‘rechtse’ minister van Onderwijs nodig

Tweede grote onderwerp voor jongeren: het onderwijs. Zo jammer dat Harm Beertema (PVV) is vertrokken uit de Kamer. Maar misschien komt hij terug als minister van Onderwijs – zelf pleit Beertema heel hoffelijk voor eerherstel van Dennis Wiersma (VVD). Wie zou ooit  gedacht hebben dat we dringend een ‘rechtse’ minister van Onderwijs nodig hebben?

Voor de studenten aan hbo en universiteit zijn er nog wat financiële zaken recht te zetten, waaronder de wel erg zuinige compensatie achteraf voor de benadeelde jaargangen 2015-2023, en de correctie voor de inflatie die nu weer onzeker is voor 2025. Veel belangrijker is echter de kwaliteit van hun onderwijs. Studenten moesten het volle collegegeld betalen in de twee covid-jaren, maar misten de levendige interactie met docenten en medestudenten in de klas. En nu is covid voorbij maar die interactie staat ernstig onder druk door bureaus die controleren dat studenten niets horen of lezen waar ze misschien van  zouden kunnen schrikken.

Grote ondernemingen gaan hun eigen introductieprogramma’s versterken omdat ze een lagere dunk krijgen van wat studenten leren in het hoger onderwijs. Een krachtige minister kan dat gebruiken als nog een extra argument om hier de ‘Chicago principes voor academische vrijheid’ tot de norm te maken en die kwalijke bureaus te verbieden. Een kleine minderheid zal roepen dat zij mentaal te teer is voor de confrontatie met onwelgevallige ideeën, maar de meeste studenten en docenten zullen opgelucht zijn als die bureaus verdwijnen en de kwaliteit wordt hersteld (zie dit en dit artikel over vermijdbaar kwaliteitsverlies aan mijn eigen Erasmus Universiteit Rotterdam).

Schoolgaande kinderen hebben zwaar geleden onder de twee covid-jaren. In het tweede covid-jaar kreeg de minister het advies om de ventilatie van de klaslokalen te verbeteren en dan direct de scholen weer te openen, maar dat gebeurde niet om de stomme reden dat rijk en gemeenten kibbelden over de verdeling van de kosten van de ventilatie. Kinderen die toen weer thuis moesten blijven liepen daarmee in de herfst van 2021 nog eens vier maanden extra achterstand op – zowel intellectueel als sociaal.

Levenslange schade door gesloten scholen

De topadviseur van de OESO op onderwijsgebied, prof Eric Hanushek stelt onder meer voor om leraren op scholen waar de opgelopen achterstand het grootst is te belonen met financiële bonussen wanneer ze daar met succes aan gaan werken. Ook hier zou Harm Beertema met al zijn eigen ervaring als leraar in Rotterdam-Zuid goed werk kunnen doen, is het niet als minister dan als adviseur. Geef het geld en we weten zeker dat Beertema en Wiersma het niet zullen doorsturen naar de schoolbesturen, maar gebruiken om individuele leraren aan te moedigen en te helpen.

En komt er dan een leraar met een plan om met de klas een week in het najaar op kamp te gaan, maak dat dan ook mogelijk en betaal de docenten die meegaan. Hanushek legt uit dat de schade van de gesloten scholen de leerlingen hun hele verdere leven veroordeelt tot een lager inkomen, en daardoor dus ook de hele economie permanent lager doet uitkomen (voor de VS schat hij 3-4 procent lager bbp tijdens hun werkzame leven).

Meer huizen en intensiever onderwijs zijn nodig, maar kosten geld. En dan is er ook nog een gat bij Defensie van 0,3 procent bbp. Volgende week mijn suggesties hoe we beter beleid kunnen betalen.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Voor jonge kiezers zijn huizen en goed onderwijs veel belangrijker dan CO2 verscheen eerst op Wynia's Week.

Curieus is dat de index van het vertrouwen bij de ondernemers ook laag staat, maar heel vergelijkbaar blijft met de grote EU-staten. Het EU-gemiddelde scheelt nauwelijks met het cijfer voor Nederland. Bij de ondernemers meten we de orderportefeuille, dus dat gaat vooral over de stand van de conjunctuur. Het consumentenvertrouwen wordt ook geraakt door meer politieke ontwikkelingen.

Komt onze somberheid door de global warming?

Er is dus een puzzel. Wat kan verklaren dat de ondernemers hun zorgen hebben, maar overal in  Europa in ongeveer dezelfde mate, terwijl speciaal in Nederland de  ‘mensen in het land’ wel heel bijzonder somber zijn.

We kunnen wegstrepen dat de extra somberheid komt door angst voor de ‘global warming’. Hoge temperaturen op Kreta zijn meer bedreigend dan extra zonnig weer in Katwijk. Als verschillen tussen landen in het consumentenvertrouwen vooral van het weer afhingen, zouden Grieken dus somberder moeten zijn dan de ‘Kattekers’. Global warming is zeker voor veel mensen – vooral jongeren – een reden tot zorg, maar lijkt niet geschikt voor het verklaren van verschillen tussen landen.

Er is wel een statistisch verband tussen het vertrouwen van de huishoudens en het aantal toegelaten asielzoekers. Landen die duidelijk strenger zijn dan Nederland, of landen waar maar weinig asielzoekers een toevlucht zoeken, hebben in het algemeen een sterker vertrouwen in de toekomst.

Denemarken (vertrouwen min 11; geaccepteerde vluchtelingen 515) en Finland (vertrouwen min 9; geaccepteerde vluchtelingen 1235) staan aan de top voor het consumentenvertrouwen in Europa en zijn een stuk vrolijker dan Nederland (vertrouwen min 39; geaccepteerde vluchtelingen 15.180).

De aarzelingen over de wet om gemeenten te dwingen asielzoekers op te nemen, zijn ook een teken dat onze politici – altijd op zoek naar de kiezersgunst, nu in verkiezingstijd nog extra – weten dat de asielsituatie veel mensen ongelukkig maakt.

Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje nemen ook veel asielzoekers op, maar de burgers zijn er toch duidelijk minder somber dan hier. Er moeten dus nog andere zaken ten grondslag liggen aan het wel extreem bezorgde consumentensentiment in Nederland. Ik zie er ten minste vier.

We hebben de kortste werkweek van Europa

Eén: de armoedeval bij veel huishoudens. Ga je meer uren werken, dan verdwijnt bijna al het extra verdiende inkomen weer door afbouw van de acht verschillende toeslagen voor onderwijs, zorg en huur.

Bekend is dat in Nederland zeker zo veel mensen werken als in het buitenland, maar dat wij de kortste gemiddelde werkweek hebben van heel Europa. Dat komt vooral omdat vrouwen zo weinig uren kunnen of willen werken buiten de deur, en omdat alle modale of beneden-modale Nederlanders weten dat meer werken vaak nauwelijks de moeite loont. Die blijven dan gevangen in (bijna) armoede.

Twee: boosheid over de stikstofhetze. Direct geraakt zijn de boeren en de vissers, maar ook veel mensen die niet op het platteland wonen, kunnen zich inleven in die bedreigde medeburgers, zoals blijkt uit de grote aanhang van de BBB.

De woningmarkt is vastgelopen

Drie: de dure benzine. Ook wie zelf geen auto rijdt, weet dat onze benzine de duurste is van heel Europa  en dat is iedere dag een herinnering dat onze minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) veel meer geld nodig heeft voor CO2-beleid en stikstof-onzin dan haar collega’s in de buurlanden.

Vier: geen betaalbare woningen in de grote steden. Tien jaar op de wachtlijst voor een betaalbaar huurhuis, en een koopwoning die in veel steden buiten het bereik ligt voor het gemiddelde gezin. 

Is er wat te doen aan al die somberheid? Dat zou een goed ding zijn, want de economie draait gezonder wanneer de consumenten niet zo negatief zijn. En ook voor de mentale gezondheid is het natuurlijk beter wanneer kinderen worden opgevoed door opgewekte ouders, studenten nog vertrouwen hebben in de toekomstige waarde van hun diploma, werkenden genoeg verdienen en ouders bij gezinsuitbreiding kunnen verhuizen naar een grotere woning.

Van de vier punten hierboven is het eerste het belangrijkste en tegelijk ook het lastigste om te verhelpen. Deze week stelde een fiscaal expert voor om 93 kleinere fiscale regelingen en subsidies te schrappen en met het zo uitgespaarde geld het eerste tarief van belasting en premies te verlagen van 37 procent naar 30 procent.

Zo zou het makkelijker worden om te ontsnappen aan de armoedeval en zouden de netto-inkomens een duw omhoog krijgen. Wat betreft de acht toeslagen die lager worden of wegvallen bij meer gewerkte uren: daarover heeft de Tweede Kamer bij de financiële beschouwingen van vorig jaar drie moties ingediend, maar er is onder RutteVier niets gebeurd. 

Meer optimisme is mogelijk over de dure benzine en de stikstof. Als de VVD naar rechts schuift om zo aan te sluiten bij BBB en andere toekomstige coalitiepartners, zullen de huidige, dure stikstofplannen van tafel worden geveegd en kunnen belasting en accijnzen op energie en benzine naar een meer normaal niveau.  

Bouwend Nederland loopt aan de leiband van de milieulobby

Tenslotte het woningtekort. Minister van Volkshuisvesting Hugo de Jonge (CDA) deed regelmatig wilde prognoses, maar daar is onder RutteVier niets van terechtgekomen. Een ramp voor iedereen die zoekt naar een betaalbaar huis.

Misschien doet BBB het goed bij de verkiezingen, maar Caroline van der Plas kan niet als enige de stikstof-onzin bestrijden. Ook is een omslag nodig bij lobbygroep Bouwend Nederland. Die organisatie loopt nu aan de leiband van de milieulobby. ‘Voor ons,’ zo is het officiële standpunt van Bouwend Nederland, ‘is essentieel dat de afname van stikstofdepositie in een landelijk register wordt bijgehouden. Hiermee kan vervolgens beschikbare stikstofruimte aantoonbaar worden ingezet voor zowel natuurherstel, PAS-melders als bouw- en infraprojecten.’

Als dat hun standpunt blijft, ziet het er somber uit voor de woningbouw. Voorzitter Arno Visser van Bouwend Nederland moet met de vuist op de vergadertafels slaan waar die onzin wordt aangehangen, en de VVD bewerken om de bouw weer ruim baan te geven. Tot het zover is, blijft somberheid troef als het gaat over de woningnood.

Het kan beter worden na 22 november

De economie staat er niet goed voor, maar het consumentenvertrouwen kan na de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november zeker verbeteren. Stop de stikstof-onzin, verlaag met het geld dat zo beschikbaar komt de benzineprijs, ga met het kapmes door het woud aan fiscale regelingen en vereenvoudig ons belastingstelsel, laat de bouwers bouwen en stel een werkgroep samen met een deskundige voorzitter – misschien de energieke 50Plus-senator Martin van Rooijen – om de goedbedoelde, maar verstikkende toeslagen te vervangen door een beter systeem.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Burgers en ondernemers zijn somber, maar 22 november kan een keerpunt worden  verscheen eerst op Wynia's Week.