Die tweedeling is heel urgent geworden sinds het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) de penvoerder is geworden voor de nieuwe instructies bij het opstellen van de rijksbegroting. De tekst van het in 2022 samen met het SCP en het CPB opgestelde rapport over de begrotingssystematiek begint nog onschuldig met de oproep om niet meer alleen te kijken naar financiële cijfers voor tekort, staatsschuld en dergelijke, maar veel ruimer naar ‘brede welvaart’. Dat is heel sympathiek, en in de lijn van de bekende waarschuwing dat het bruto binnenlands product (bbp) een optelling is van alle zogenaamde ‘toegevoegde waarde’ in de economie, maar dat we dan ook meetellen wat helemaal níet waardevol is. Bovendien zijn we soms blind voor schadelijke effecten van de economische groei.

We kennen allemaal de voorbeelden. Als op 31 december meer jongeren gevaarlijk vuurwerk afsteken en halfblind naar het ziekenhuis moeten, neemt het bbp toe (dat is de definitie van economische groei) door de overuren van de oogchirurgen. Als in Uganda alle tilapia uit het Victoriameer wordt gevist, is dat eenmalig een toename in het bbp, maar zijn daarna de vissers werkloos.

Geen aandacht voor vrijheid

Een goed idee dus om te kijken naar ‘brede welvaart’, maar de ambtenaren van het PBL hebben dat op een D66-GroenLinks-achtige manier ingevuld. Dit is hun lijst van de acht ‘ankers’ voor de begroting voor 2025 en volgende jaren: ‘1) Subjectief welzijn, 2) Gezondheid, 3) Consumptie en inkomen, 4) Onderwijs en opleiding, 5) Ruimtelijke samenhang en kwaliteit, 6) Economisch kapitaal, 7) Natuurlijk kapitaal, en 8) Sociaal kapitaal.’

Ziet u, lezer van Wynia’s Week, wat ontbreekt? Hint: denk aan het eerste woord in de oproep tot de Franse Revolutie in 1789 door de toenmalige BoerBurgerBeweging tegen de elite en tegen de hoge belastingen. Nog een hint: denk aan het grote beeld in de haven van New York van Lady Liberty met de opgeheven toorts.

De D66- en GroenLinks-ambtenaren denken bij Lady Liberty eerder aan een dragqueen dan aan vrijheid, toch een bekend oud-Nederlands begrip van vóór de kabinetten-Rutte III en IV. In het hele rapport over de nieuwe ankers voor onze begroting komt ‘vrijheid’ drie keer voor: één keer in de context dat we leven in een democratie, en twee referenties dat we bij een hoger inkomen meer geld hebben om vrij te besteden. Dat is het.

Dat een hoger inkomen meer vrijheid geeft is zeker waar, maar wat is het fout om vrijheid daartoe te beperken. Dat is typisch voor de dictators in Orwells Nineteen Eighty-Four en nu dus helaas ook voor de PBL-ambtenaren. Nergens in het rapport gaat over andere dimensies van vrijheid. De vrijheid bijvoorbeeld om zelf te kiezen hoe je met een eigen zaak je inkomen wil proberen te verdienen. Ook niets over vrijheid voor boeren, vissers en tuinders, en over de vrijheid om een eigen bedrijf door te geven aan de volgende generatie.

Er is in Nederland vrijheid om te consumeren, al wordt dat er niet makkelijker op met de dure energie, de hetze tegen vlees en vis en de dwang om auto’s uit te faseren. Maar er is in Nederland na Rutte III en IV evident steeds minder vrijheid om te produceren. Wel vrijheid voor wolven en bevers, maar voor ondernemers steeds meer verboden, bureaucratie en kosten.

Griezelige eenzijdigheid 

De twee belangrijkste auteurs van het rapport over de begrotingssystematiek zijn Melchert Reudink en Olav-Jan van Gerwen, beiden van het PBL. Over eerstgenoemde schreef Volkskrant-columnist Toine Heijmans vorig jaar bewonderend: ‘…een interessant gesprek met Melchert Reudink van het PBL, die helder uitlegt waarom activisten elke dag de Utrechtsebaan bezetten… We hebben een Klimaatakkoord en een Klimaatwet, en toch vinden we telkens geitenpaadjes om in fossiele auto’s te blijven rijden… “We houden nu eenmaal graag vast aan comfortabele maatregelen, die onze dagelijkse leefwijze niet te veel veranderen”’.

Olav-Jan van Gerwen, de co-auteur van Reudink, zei in 2022 in de Tweede Kamer: ‘Of het kabinet een opgave wel of niet omarmt, is voor ons niet een teken om te zeggen dan bouwen we het af. Daar zijn we onafhankelijk in. Die agendering die pakken we zelf op. Voor de leefomgeving hebben we de circulaire economie, we hebben de klimaat- en energietransitie, dat is niet iets waarvan we zeggen we zien in het kabinet minder aandacht… Integendeel dat zou er ook toe kunnen leiden dat we harder op de trommel gaan roffelen. Die grote maatschappelijke opgaven die zijn voor ons echt leidinggevend’.  

Ik ben bang dat bij het PBL nu alleen nog economen, natuurkundigen, landbouwwetenschappers of geografen kunnen werken die al bij voorbaat instemmen met deze harde ideologie en dwingende toon. Een enorme managementfout om het zo ver te laten komen. Stel je voor dat bij het CPB alleen nog overtuigde monetaristen zouden mogen werken of bij het SCP uitsluitend marxistische sociologen. Als een nieuw kabinet die griezelige eenzijdigheid bij de 250 medewerkers van het PBL niet direct aanpakt, gaat Nederland nog veel meer lijden.

Slechts in één zin in het rapport komt de socioloog en emeritus hoogleraar Ruut Veenhoven aan het woord, mijn vroegere collega aan de Erasmus Universiteit, oprichter van het Journal of Happiness Studies en een mondiale autoriteit: ‘Levenstevredenheid in Nederland [hangt] samen met “landkenmerken”, waaronder de vrijheden die mensen genieten, institutionele kwaliteit, vertrouwen en tolerantie.’ Zo is het. In een interview noemde Veenhoven in 2018 zeven factoren voor geluk en ook toen zette hij vrijheid op de eerste plaats. Hij voegde eraan toe dat de ‘lage kwaliteit van de ambtenaren’ een belangrijke factor is die mensen in rijke landen als Nederland minder gelukkig dreigt te maken.

Misleidend en onbegrijpelijk

Dat is een inzicht dat het PBL zich mag aantrekken nu hun idiote, zelfverzonnen begrip ‘nationale kosten’ (een excuus om veel van de echte kosten van milieubeleid te verdoezelen) zelfs de Miljoenennota dreigt te gaan bederven. Zo vindt het PBL blijkens het nieuwste rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte (SBR) van het ministerie van Financiën dat de Nederlandse boeren moeten worden gedwongen om de uitstoot van CO2 tot nul terug te brengen, maar dat de kosten daarvan niet hoeven mee te tellen in de afweging van het kabinet. Misleidend – en onbegrijpelijk dat de hoge ambtenaren van andere ministeries niet de moed hebben gehad om hier in te grijpen.

De D66- en GroenLinks-ambtenaren hebben onder Rutte III en IV hun voorkeuren al kunnen verankeren in eenzijdig samengestelde ‘klimaattafels’, in een woekering van nieuwe ‘raden’ met behulpzame parttime professoren, en nu ook in de procedure voor Prinsjesdag. PVV en BBB hebben nog één andere partij nodig om deze ramp te blokkeren. Maar gelukkig is er naast de PVV nog een andere grote politieke formatie met het woord ‘vrijheid’ in haar naam.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Vrijheid maakt gelukkig. Maar onze rijksambtenaren zijn gespecialiseerd in steeds meer dwingelandij verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Vindt het publiek harde grappen nog wel leuk en ‘kan’ deze zwarte humor anno 2023 nog wel?’ zo vroeg Danja Koeleman van Nu.nl zich af. Bart Collard betoogt dat de vrijheid van expressie verloren is als dit niet meer kan.

‘Humor leidt tot politiek conflict’

In het artikel van Koeleman komt humoronderzoeker Dick Zijp aan het woord die over harde humor stelt dat er tegenwoordig ‘een groter besef [is] dat niet iedereen hierom kan lachen’. Sterker nog, die humor zou leiden tot een ‘politiek conflict’ tussen mensen die menen ‘dat humor een vorm van vrijheid van meningsuiting is’ en mensen die vinden dat grappen niet kunnen ‘omdat iemand beledigd wordt’.

Eind 2021 ontstond er ophef over The Closer, een cabaretshow van Dave Chappelle op Netflix. In die show neemt Chappelle allerlei groepen mensen de maat, maar zijn uitspraken over transgenders leidden tot veel boosheid. Er werd gedemonstreerd bij het kantoor van Netflix, er werd opgeroepen om de show van Netflix te verwijderen en om Chappelle voorgoed te cancellen.

Daarnaast werd Chappelle kort daarop op het podium aangevallen als gevolg van zijn grappen in The Closer. Ook in Nederland werd volop over zijn show en de grenzen van het toelaatbare gediscussieerd. Humoronderzoeker Dick Zijp pleitte ervoor om terughoudend te zijn om grappen te maken over ‘iets gevoeligs rondom transpersonen’. Hij meende dat niet alle kwetsbare groepen uitgesloten moeten worden van humor, maar dat niet alle grappen ‘kunnen’. Daarom zou Zijp ook begrijpen als Netflix de show zou verwijderen.

Cruciaal in deze discussie is de vraag wat ‘niet kunnen’ betekent. Gaat het erom dat deze mensen vinden dat harde grappen moreel verwerpelijk zijn en dat ze daarom willen dat cabaretiers ze niet meer maken? Of gaat het zelfs om het idee dat sommige grappen verboden moeten worden, strafbaar moeten zijn? Dat laatste, het pleiten voor een strafbaarstelling, conflicteert met een open samenleving. Mensen moeten zich vrijelijk kunnen uitdrukken. Dat een uitdrukking mensen kan beledigen is het logische gevolg van de vrijheid van expressie.

Betreden van een duister gebied

Maar ook die eerste vraag, waarbij groepen moreel worden beschermd, is problematisch. Stellen dat iets ‘niet kan’ is niet per se een pleidooi voor een verbod. Het zou uitgelegd kunnen worden als het slechts aanspreken van cabaretiers op hun vermeende grensoverschrijdende grappen. Hoewel het toegestaan en mogelijk is om dat te doen wordt hier een meer duister gebied betreden.

Zijp stelt bij Nu.nl immers ook: ‘In bijna alle humor wordt in enige vorm wel een morele of sociale grens overschreden.’ De komediant ‘gaat altijd een grens over. Dat vindt het publiek fijn, want je moet provoceren’.

Het gaat hier daarom om een essentieel kenmerk van de kunst van satire. Een cabaretier aanspreken op het overschrijden van een morele grens, is als tegen een journalist zeggen dat hij niet meer zou moeten schrijven. Tegen een cabaretier zeggen dat hij bepaalde grappen niet zou moeten maken is als tegen een journalist zeggen dat hij over bepaalde onderwerpen niet meer zou moeten schrijven.

Uiteraard is zo’n pleidooi toegestaan en is het prima om over specifieke casussen te discussiëren. Een collectieve oproep tot het cancellen van grappenmakers of het uitsluiten van bepaalde groepen of onderwerpen van humor is echter problematischer. Activistische schreeuwers vinden immers regelmatig gehoor binnen grote organisaties en in de politiek, zelfs bij de regering. Zulke pleidooien kunnen een bedreiging vormen voor de vrijheid van expressie.

Belediging uit het Wetboek van Strafrecht

Dat de roast van Famke Louise slecht bekeken is betekent niet dat mensen geen harde grappen meer willen horen. Wellicht zijn ze niet geïnteresseerd in de zangeres? Of wellicht was het een belabberd slechte uitzending met slecht gebrachte grappen? Misschien was er iets anders op televisie dat de aandacht van de kijker won?

Mensen hebben de keuze om naar cabaretshows te gaan of om beschikbaar te zijn als onderwerp van een roast. Ook hebben zij de keuze om dat niet te doen. Wie televisie kijkt kan wegzappen. Wie in de kroeg een gesprek hoort dat hem niet behaagt kan weglopen.

Ik heb het al vaak bepleit, maar belediging zou niet strafbaar moeten zijn. Het is een subjectief delict dat daardoor conflicteert met de uitingsvrijheid. Als ik iets beledigend vind, zou u het immers niet meer mogen zeggen. Hoe een samenleving omgaat met satire is een aardige graadmeter voor de gesteldheid van de vrijheid van expressie. Als harde grappen niet meer ‘kunnen’ is die vrijheid verloren.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook nu weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Als harde grappen ‘niet meer kunnen’ is het gedaan met de uitingsvrijheid verscheen eerst op Wynia's Week.