Hoe de samenleving naar ouderen kijkt en hoe ouderen naar zichzelf kijken, kan hand in hand gaan. Tegen hardnekkige, breed gedragen stereotyperingen is het immers moeilijk opboksen. Naast De Staatsinjectie geeft nog andere literatuur hier indringende voorbeelden van. Zo wordt in The Ballad of Narayama (1956) van de Japanse auteur Shichirō Fukazawa een nog vitale zeventigjarige vrouw, die naar haar gevoel sociaal overbodig is geworden, door haar zoon naar een berg gebracht om daar te sterven.  

In de werkelijkheid van vandaag bereidt D66 een wetsontwerp voor om mensen van 75 jaar en ouder hun leven te helpen beëindigen als zij van mening zijn dat hun leven is voltooid. Dit kan als een verbreding worden gezien van hedendaagse wettelijke mogelijkheden voor euthanasie en als een tegemoetkoming aan de wensen van oudere mensen, maar zeker ook als een vorm van leeftijdsdiscriminatie. Waarom op 75-jarige leeftijd? Is dat het moment waarop de vraag moet worden gesteld of het leven je nog wat te bieden heeft?

Voor degenen die voornamelijk met een economische blik naar de wereld kijken, biedt het wetsontwerp mogelijkheden om zorgkosten en uitkeringen van pensioenen te beteugelen. Het ontvallen van grote groepen ouderen is, ontegenzeggelijk, het financieel ontlasten van jongeren, zeker als aan het maatschappelijk rendement van oudere mensen in onze samenleving voorbij wordt gegaan. Maar is een wetsontwerp waarin wordt verordonneerd dat, ongeacht de leeftijd van mensen, voorwaarden moeten worden geschapen om het leven voor eenieder tot de laatste snik waardevol te laten blijven, niet verkieslijker?     

Hoogtijdagen van ageism

Voor het systematisch op een stereotype en overwegend negatieve manier wegzetten van mensen op basis van hun leeftijd is in 1969 door de Amerikaanse gerontoloog en psychiater Robert N. Butler de term ‘ageism’ geïntroduceerd. Maar in de praktijk kan ageism ook positief zijn. Als een jonge persoon in een overvolle bus van zijn plek opstaat en die ter beschikking stelt aan een ouder iemand, zien we dat doorgaans als een hoffelijke en respectvolle daad, zeker niet als minachting voor de ouderdom. Ook niet als er de vooronderstelling aan ten grondslag ligt dat een staanplaats voor ouderen niet comfortabel is. En als ouderdom wordt vereenzelvigd met wijsheid, komt geen oudere daartegen in het geweer.

In de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog tierde het ageism welig. Het was aan de jongere generatie om het land weer op te bouwen, en niet aan ‘verzwakte’ ouderen. De technologische vooruitgang ging – in de ogen van velen – aan het bevattingsvermogen van veel ouderen voorbij, woningtekorten voor jongeren dreven ouderen naar institutionele woonvormen in de periferie van steden of dorpen, jeugdwerkeloosheid werd aangepakt door ouderen te pushen eerder met werken te stoppen.

Kortom: van ouderen werd geen actieve rol in de samenleving meer verwacht, maar een disengagement, een zich terugtrekken uit de samenleving, omdat men niet meer van betekenis is. Dit sentiment heerste overigens niet alleen in West-Europese landen en blijkt een taai fenomeen. Een onderzoek uit 2004 wees uit dat maar liefst 91 procent van Canadese ouderen en 85 procent van hun leeftijdgenoten uit Amerika ageism ervaren: ze worden betutteld, genegeerd of behandeld alsof ze incompetent zijn.

Op het moment dat ook de oudere zelf gaat geloven dat ageism bij zijn sociale positie in de samenleving hoort, wordt het gevaarlijk. Het werkt een risico op verhoogde morbiditeit en mortaliteit in de hand. De psychologische gevoeligheid van ouderen voor reacties van de omgeving op de kalenderleeftijd is onderzocht onder leiding van de Israëlische hoogleraar en ageism-expert Liat Ayalon. Positieve reacties van de omgeving, zo bleek, leiden tot een positieve beleving van de gezondheid en bewerkstelligt dat men zich jonger voelt dan de kalenderleeftijd. Ook het omgekeerde is het geval.

Meetinstrumenten

Het traceren van ageism door middel van een daartoe ontworpen meetinstrument is pas iets van de laatste decennia. Sommige schalen meten enkel de negatieve aspecten en andere zowel de negatieve als positieve stereotyperingen. In de Ambivalent Ageism Scale (AAS) worden uitspraken gedaan waarin wordt beweerd dat ouderen om cognitieve hulp en fysieke bescherming vragen: ‘Het is goed om langzaam te praten tegen ouderen, want het duurt een tijdje voordat hij/zij begrijpt wat je bedoelt’, is een van de stellingen. Daarnaast worden uitspraken gedaan over het negeren van hulp: ‘Ook al zeggen ouderen geen hulp te willen, je moet ze altijd helpen.’ De derde groep uitspraken gaat over de woonsituatie van ouderen: ‘Het is goed dat ouderen in zorgcomplexen wonen, zodat ze zich geen zorgen hoeven hoeven maken over het vinden van een geschikte woning.’

Ayalon, maar ook andere onderzoekers, plaatsen kanttekeningen bij de bestaande meetinstrumenten. Overeenstemming is er over de componenten die moeten worden onderzocht, namelijk de cognitieve, de emotionele en de gedragscomponent. Denk aan stellingen als ‘Ik denk dat ouderen een last zijn voor de samenleving’, ‘Ik houd niet van gesprekken met ouderen’ en ‘Ik probeer contact met ouderen te vermijden’. Het probleem van de instrumenten zit onder meer bij de vraag wanneer iemand oud is en hoe zwaar de items van de verschillende componenten wegen.     

Naast de vraag hoe de samenleving over ouderen denkt, is de vraag interessant hoe de oudere zelf naar zijn plaats in de samenleving kijkt.

In ruim twintig Nederlandse gemeenten is in 2018 onderzoek gedaan naar het maatschappelijk beeld van ouderen, meer in het bijzonder naar de relatie tussen het maatschappelijk beeld dat thuiswonende ouderen zelf hebben, en bepaalde sociaal-demografische determinanten. Voor dit onderzoek hebben 5401 ouderen van 60 jaar en ouder een vragenlijst ingevuld.

Terugkerend beeld

De determinanten die significant bleken voor de ageism-score waren opleiding, inkomen en sociale participatie. Leeftijd en geslacht spelen geen dominante rol. Naarmate de respondent meer verdiende, hoger opgeleid was, of sociaal participeerde door middel van vrijwilligerswerk of door op de arbeidsmarkt actief te blijven, was de score op de ageism-schaal lager, wat betekent dat het als minder aanwezig werd verondersteld.

In De Staatsinjectie zien we dit beeld terug. Een vermogende, actieve oudere haalt juridisch verhaal, omdat hij vindt dat hij niet voldoet aan de kwalificaties om voor de Wet verplichte levensbeëindiging in aanmerking te komen. Het antwoord of hij in het gelijk wordt gesteld, wordt in het boek gegeven. 

Tinie Kardol publiceerde in september 2024 ‘De Staatsinjectie’, een zowel beklemmende als hilarische roman waarin ouderen in toenemende mate als kostenpost worden geschetst. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, kost 15 euro en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week . Media en de boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Tinie Kardol werd voor Wynia’s Week TV (annex podcast) uitvoerig geïnterviewd door Bart Collard.

Tinie Kardol was hoogleraar vergrijzingsvraagstukken aan de Vrije Universiteit Brussel en bestuurder in de ouderenzorg. Hij is gastdocent en verzorgt lezingen in binnen- en buitenland.

Het bericht Dankzij minder leeftijdsdiscriminatie gaan ouderen floreren verscheen eerst op Wynia's Week.

Als eerste land ter wereld had de Filippijnse overheid in 2021 daarvoor toestemming gegeven. Gouden Rijst is genetisch gemodificeerd om beta-caroteen in zijn rijstkorrels te produceren. Daaraan heeft deze rijst zijn karakteristieke goudgele tint te danken. Beta-caroteen wordt in het menselijk lichaam omgezet in vitamine A.

Liever angst dan rijst

Vitamine A-tekort is een groot probleem in menig ontwikkelingsland, waaronder dus de Filippijnen. Door vitamine A-tekort worden naar schatting jaarlijks een half miljoen kinderen blind, waarvan de helft een jaar later gestorven is. Natuurlijke bronnen van vitamine A zijn lever, vis en allerlei soorten fruit en groente, maar voor grote groepen mensen zijn die maar schaars voorradig of te duur. Dat het tekort kan worden opgeheven door een basisvoedsel dat net zo makkelijk te verbouwen is als gewone rijst, is dus een geschenk uit de hemel, zou je zeggen.

Maar dan heb je nog steeds een heel naïef beeld van Greenpeace: een door en door dogmatische club die liever angst dan rijst zaait, en die op de keper beschouwd over lijken gaat om de eigen agenda door te drukken. Greenpeace verzet zich te vuur en te zwaard tegen elke vorm van genetische modificatie, dus voeren ze ook tegen Gouden Rijst al jaren een desinformatie-oorlog.

Er is geen snipper bewijs dat deze genetische modificatie enig risico voor mens of dier oplevert, maar nu zijn ook de Filippijnse rechters dus in de leugens van Greenpeace getrapt, want ze geven als reden voor hun verbod: ‘de tegenstrijdige wetenschappelijke inzichten en onzekerheid over de risico’s en effecten van Gouden Rijst’. Er is nog hoop; de Filippijnse regering kan tegen deze uitspraak in beroep, en gaat dat ook doen.

Wetenschappelijk gezien is deze vorm van genetische modificatie al bijna ouderwets. Er is al decennia ervaring mee en de risico’s zijn uit en te na onderzocht (en bij correcte toepassing nihil), dus eigenlijk lopen Greenpeace en geestverwante clubs hier ver achter de feiten aan. Inmiddels zijn veel krachtiger technieken voor genetische modificatie beschikbaar waarbij inderdaad terdege zal moeten worden nagedacht over de risico’s.

Besmettelijke vaccins

Vorige maand publiceerde vakblad Science een Policy Forum over het ontwikkelen van besmettelijke vaccins (transmissible vaccines). Bij dieren weliswaar, maar medisch-biologisch is dat hetzelfde als bij mensen. Het idee is, dat je een vrij onschuldig virus dat al voorkomt bij een bepaalde diersoort, genetisch modificeert met een stukje genetisch materiaal van een ander, gevaarlijker virus. Dit stukje wekt dan na infectie een immuunreactie op tegen die gevaarlijke ziekte: het dier is gevaccineerd.

Bij mensen worden gemodificeerde verkoudheidsvirussen al gebruikt als ‘vector’ (transporteur) bij gentherapie. De vector bouwt een gewenst stukje genetisch materiaal in in alle cellen die hij besmet, bijvoorbeeld een ontbrekend gen in de lever waardoor de patiënt in kwestie een ernstige stofwisselingsziekte heeft. Deze virusdeeltjes zijn om voor de hand liggende redenen zo geconstrueerd dat ze niet van mens op mens kunnen overspringen.

Vaccineren tegen ebola en vogelgriep

In het geval van een besmettelijk vaccin wil je juist dat het gemodificeerde virus net zo besmettelijk blijft. In theorie hoef je dan maar één dier met zo’n gemodificeerd virus te besmetten en uit te zetten in de natuur, waarna vrijwel de hele populatie besmet raakt, en dus gevaccineerd is tegen de gevaarlijker ziekte. 

Zo zouden bijvoorbeeld mensapen in Afrika met een gemodificeerd verkoudheidsvirus gevaccineerd kunnen worden tegen ebola. Niet alleen sterven veel gorilla’s en chimpansees aan ebola, maar met enige regelmaat springt ebola over naar mensen, doordat die besmet vlees van mensapen eten, met angstaanjagende uitbraken tot gevolg. Conventionele vaccinatie van mensapen is uiteraard onmogelijk, omdat we dan elke gorilla, bonobo en chimpansee in het Congolese oerwoud zouden moeten vangen en inenten. Op vergelijkbare wijze zouden we vogelpopulaties kunnen vaccineren tegen de dodelijke H5N1-vogelgriep, waarover virologen zich ernstig zorgen maken dat die vroeg of laat gaat overslaan op mensen.           

Niettemin, het lijkt spelen met vuur: gemodificeerde, levende virussen loslaten in de vrije natuur, zonder mogelijkheid om achteraf nog op de rem te trappen. (Zie ook deze column, over omicron als corona-vaccin en de risico’s van levende vaccins.) Dit Policy Forum trapt veel open deuren in over zorgvuldige procedures en overleg met alle stakeholders voordat men aan zoiets begint. Het meest opmerkelijke is eigenlijk hoe de toon in twee jaar tijd is veranderd. In januari 2022 publiceerde Science namelijk ook een Policy Forum over dit onderwerp, waarvan de teneur was: hoe halen sommige virologen het in hun hoofd om hierover te beginnen.

Nog een andere, zeer krachtige nieuwe techniek voor genetische modificatie die tot nu toe volledig onder de publieke radar bleef, is de gene drive. Bij de nu gangbare genetische modificatie, zoals in het geval van de Gouden Rijst, draagt het gemodificeerde organisme het nieuwe gen wel over op zijn nageslacht, maar volgens de normale wetten van de erfelijkheid. Dus bij kruising van een Gouden Rijst-plantje met een gewone rijstplant krijgt de helft van het nageslacht dat gen voor beta-caroteen. Bij verder doorkruisen heeft nog slechts een kwart van de ‘kleinkinderen’ dat gen, enzovoort. Het gen wordt dus steeds zeldzamer in de populatie, en zal in veel gevallen zelfs spontaan uitsterven. 

Resistent tegen malaria-parasiet

Een gene drive is een ingenieuze DNA-constructie die deze manier van overerven ontduikt: alle nakomelingen van de kruising van een genetisch gemodificeerd exemplaar met een ongemodificeerd exemplaar erven de modificatie, en al die nakomelingen hebben nu ook deze gene drive. Zo’n gene drive-gen zal zich dus in opeenvolgende generaties als een soort virus door de hele populatie verspreiden. In theorie kun je dus door één gemodificeerd exemplaar los te laten in de natuur, een complete populatie genetisch modificeren. Dat zou bij mensen heel langzaam gaan, omdat een generatie circa twintig jaar duurt. Maar momenteel wordt onderzocht, of het mogelijk is om op deze manier alle malaria-muggen resistent te maken tegen de malaria-parasiet.

Decennialang hebben Greenpeace en een deel van de milieubeweging met spookverhalen over imaginaire gevaren gepoogd om nuttige toepassingen van de klassieke genetische modificatie te saboteren. Over besmettelijke vaccins en de gene drive heb ik ze nog nooit gehoord, terwijl daar wel echt wat te bespreken valt. Maar als ze die nieuwe ontwikkelingen ontdekken, is er helaas weinig hoop dat ze het debat daarover aangaan op een manier die echt wat bijdraagt aan de samenleving.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Met zijn spookverhalen heeft Greenpeace zich gediskwalificeerd voor het debat over genetische modificatie   verscheen eerst op Wynia's Week.

In Nederland worden duizenden bomen langs provinciale wegen gekapt om verkeersdoden te voorkomen. Ook prachtige rijen bomen die het landschap al decennialang sieren moeten eraan geloven als er na zoveel jaar een dodelijk ongeluk is gebeurd. Het feit dat er in de loop der tijd miljoenen zonder problemen zijn gepasseerd, en dat het ongeluk vaak te wijten was aan te hard rijden, appen in het verkeer of drank en drugs, weegt kennelijk niet zwaar genoeg. Dit is typerend voor de hedendaagse obsessie met veiligheid en gezondheid.

Het streven naar meer veiligheid en betere gezondheid is bijkans algemeen geaccepteerd en onomstreden. Wie kan daar nou tegen zijn? In de media – van links tot rechts – strijden artikelen en reportages over falende veiligheid en aantasting van gezondheid om voorrang. Van Tata Steel tot Chemours en van Babboe-bakfietsen tot onveilige spoorwegovergangen: het nieuws staat er bol van. En laten we de stroom aan rapporten waarin rampspoed gerelateerd aan milieu en klimaat over ons wordt uitgestort niet vergeten.

Enorme vooruitgang

Vanuit de optiek van het individu is het belang van veiligheid en gezondheid evident. En wat dat betreft is er goed ‘nieuws’ want qua veiligheid en gezondheid is er al enorme vooruitgang geboekt. Dit is evident in vrijwel alle statistieken, het meest dramatisch vergeleken met honderd of tweehonderd jaar geleden, maar in veel gevallen ook nog enigszins als je slechts tien of twintig jaar terugkijkt. Een en ander wordt tevens weerspiegeld in de almaar stijgende gemiddelde levensverwachting, het vrijwel afwezig zijn van grote door mensen veroorzaakte rampen met veel slachtoffers, en het feit dat het overgrote deel van de bevolking in onze contreien een rustig en beschut bestaan leidt zonder ernstige inbreuken op persoonlijke veiligheid en gezondheid (uiteraard afgezien van de problemen gerelateerd aan veroudering).

Deze nuchtere constateringen worden echter door een tsunami van negatieve en vaak sensationele berichtgeving over allerhande specifieke incidenten, problemen en ontsporingen met betrekking tot veiligheid en gezondheid overspoeld, en daarnaast worden sommige meer algemene problemen op hysterische wijze gepresenteerd.

De niet aflatende focus op veiligheid en gezondheid is dus in het licht van de enorme structurele vooruitgang behoorlijk doorgeslagen en vaak irrationeel. Hoewel die aandacht psychologisch en emotioneel begrijpelijk is, mogen we de ogen niet sluiten voor de nadelen en gevaren van excessieve aandacht en de daaruit voortvloeiende onverstandige beleidskeuzes. Oftewel: het ondanks alle vooruitgang blijven verabsoluteren van veiligheid en gezondheid brengt grote nadelen met zich mee en zadelt de maatschappij op met nodeloos hoge kosten en te vergaande inperkingen van de vrijheid van handelen van burgers. Wat zijn nu de belangrijkste oorzaken en gevolgen van de hedendaagse extreme en niet zelden irrationele focus op veiligheid en gezondheid?

De eerste oorzaak heeft te maken met het simpele feit dat de normen enorm zijn aangescherpt. Zo is er recent grote ophef ontstaan over PFAS. PFAS is een chemische stof die al vele jaren in duizenden producten wordt aangewend, zoals in smeermiddelen, verpakkingen, antiaanbaklagen van pannen, textiel en cosmetica, koffie, thee, eieren, graanproducten, enzovoorts. Ondanks dat we dat dus met zijn allen al ons hele leven binnenkrijgen wordt er gesteld dat we een ernstig gezondheidsrisico lopen.

Dat komt omdat er te hoge, dus vermeend ongezonde, concentraties in allerlei producten worden aangetroffen. Maar de als acceptabel beschouwde grenswaardes zijn tot op absurde hoogte opgeschroefd. EW-columnist Simon Rozendaal heeft uitgerekend dat een voorgestelde norm van 100 nanogram per liter drinkwater voor de som van twintig belangrijke PFAS neerkomt op 0.00000001 procent per liter drinkwater. Het RIVM achtte tot 2016 een consumptie van 87 nanogram (0,000000087 gram) per kilo lichaamsgewicht per week veilig. Maar toen verlaagden de Europese instanties de norm met een factor twintig en is het RIVM onder politieke druk gezwicht en heeft de absurde nieuwe norm overgenomen. 

Dwaze bangmakerij

In september 2023 meldde de NOS op gezag van The Guardian dat mensen in bijna heel Europa kampen met giftige stoffen in de lucht. ‘Zo’n 98 procent van de Europeanen woont volgens de Britse krant in gebieden waar de hoeveelheid zeer schadelijke stoffen in de lucht de richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) overschrijdt.’ Hoe houden we het hier vol met zijn allen, zou je denken? En hoe zit het met de inwoners van, zeg, Jakarta, New Delhi, Lagos, Nairobi, Mexico Stad en Sao Paulo, waar de luchtvervuiling vele malen erger is? Je hoeft werkelijk geen arts te zijn om in te zien dat we hier met dwaze bangmakerij te maken hebben.

Eenzelfde conclusie kan worden getrokken als we de kop van een artikel in NU.nl van 22 april beschouwen: ‘Jaar vol klimaatrampen voor Europa, extreem weer eist steeds meer levens.’ Het artikel is gebaseerd op een overzicht van de Europese klimaatdienst Copernicus en de meteorologische koepelorganisatie WMO. Stormen eisten vorig jaar 63 levens in Europa. Door overstromingen kwamen 44 mensen om en bosbranden maakten evenveel slachtoffers. Welnu, in de eerste plaats zijn deze aantallen peanuts. Vergelijk dit met de meer dan 50.000 doden door de aardbeving in Turkije en Syrië. Daarnaast zijn niet alle slachtoffers direct toe te schrijven aan klimaatverandering (zoals de auteurs ook zelf toegeven). En bovendien zijn er élk jaar doden door extreem weer; al eeuwenlang. Kortom, opnieuw dwaze bangmakerij.

De onderliggende gezondheidsnormen zijn dus tot belachelijke hoogte opgeschroefd. Dit hangt ook samen met het simpele feit dat we nu extreem beter kunnen meten dan vroeger. Waar men rond 1970 ‘slechts’ één part per miljoen (ppm) kon meten, is dat via één part per miljard nu opgelopen tot één part per duizend biljoen, oftewel een percentage voorafgegaan door vijftien nullen achter de komma. Een nauwelijks te bevatten enorme toename die heeft geleid tot een nauwelijks te bevatten minuscule meetprestatie. Zodoende worden ook extreem kleine hoeveelheden schadelijke stoffen gemeten die echter zo’n gering deel uitmaken dat ze geen enkel reëel gevaar meer vormen. Maar dat wordt over het hoofd gezien.

Dit steeds verder aanscherpen van de normen beperkt zich niet alleen tot een gegeven stof maar kan ook worden vastgesteld in het almaar oproepen van nieuwe, ‘ernstige’ dreigingen als de vorige zijn opgelost. Decennia geleden waren er onmiskenbaar serieuze problemen met bijvoorbeeld zwaveldioxide en later dioxine. Die zijn goeddeels opgelost maar, hupsakee, daar doemen weer nieuwe op. Zo blijven we bezig met steeds trivialere problemen.

De wet van Tocqueville gaat op

Het is dus nooit genoeg en dat duidt op een tweede achterliggende oorzaak van de vaak doorgeslagen focus op veiligheid en gezondheid: het steeds kleiner wordend restant aan onveiligheid en ongezondheid wordt als steeds problematischer ervaren. Dit fenomeen van groeiende onvrede ondanks grote objectieve vooruitgang doet denken aan de befaamde wet van Alexis de Tocqueville. De Franse filosoof en staatsman constateerde dat de burgerij aan de vooravond van de Franse Revolutie onverzoenlijker was dan ooit, hoewel het overgrote deel van de feodale wetten en praktijken al was afgeschaft. (Bij de bestorming van de Bastille waren nog slechts zeven gevangenen aanwezig). Dit kennelijk vaker voorkomend psychologisch fenomeen – een volk komt in opstand wanneer de toestand beter wordt, niet wanneer ze slechter wordt – kan mede verklaren waarom de reactie op resterende minimale onveiligheid en ongezondheid zo irrationeel is.

Naast het feit dat de normen extreem zijn opgeschroefd en dat de feitelijke enorme vooruitgang op veel gebieden qua veiligheid en gezondheid vaak een averechts effect heeft in termen van acceptatie van het onbeduidende restant, is er nog een andere oorzaak van de hedendaagse extreme focus op veiligheid en gezondheid. Dat betreft de opkomst van sociale media waardoor persoonlijke, individuele ervaringen razendsnel gedeeld kunnen worden en een enorm publiek kunnen bereiken. Een veelal zeer heftige of traumatiserende gebeurtenis met betrekking tot veiligheid en gezondheid – een dramatisch verkeersongeluk, een bijzondere ziekte en overlijden – leidt tot een, alleszins begrijpelijke, emotionele golf van mededogen en bezorgdheid.

Als het dan gaat om een tamelijk uniek, individueel geval, dat in het algemeen nauwelijks voorkomt, kan de eruit voortvloeiende roep om actie of maatregelen ter voorkoming van herhaling makkelijk disproportioneel worden. Kosten noch moeite worden dan gespaard om een probleem op te lossen dat in feite in de maatschappij als geheel uiterst klein is. Het lijkt erop dat een groot deel van de reguliere media hierin kritiekloos meegaat en ook niet of nauwelijks oog heeft voor de big picture. Sensatiezucht, soms ontaardend in hysterie, en eenzijdige focus op negatieve zaken doen de rest.

In een dergelijk klimaat komen politici onder enorme druk te staan in te grijpen en algemene maatregelen te nemen die velen raken maar extreem weinigen baten. Je zou verwachten dat politici het hoofd koel houden en op basis van een nuchtere op feiten gebaseerde analyse besluiten hierin niet mee te gaan, maar het omgekeerde lijkt het geval. Scoren voor de bühne, meeliften op populistische golven en de ogen sluiten voor het grotere plaatje zijn tegenwoordig schering en inslag. De neiging van politici om zich uiterst gedetailleerd met hele specifieke zaken bezig te houden, in plaats van de grote lijn uit te zetten, sluit hier naadloos bij aan. Common sensegaat er dan aan.

De gevolgen van een absurde focus op en verabsolutering van veiligheid en gezondheid zijn even evident als schadelijk. Het compleet uit het oog verliezen van de balans tussen kosten van de maatregelen en baten in termen van toegenomen veiligheid of gezondheid impliceert potentieel enorme economische schade. Schaarse middelen die veel efficiënter elders hadden kunnen worden ingezet, worden verspild. Maar de schadelijke gevolgen zijn niet alleen economisch van aard.

De eigen verantwoordelijk wordt aangetast

Het op vele terreinen tot op dwaze hoogte opschroeven van de eisen betekent dat ze veel minder serieus genomen zullen worden door mensen met gezond verstand, zodat de instanties die hiermee op de proppen komen hun geloofwaardigheid verliezen. Dit kan heel vervelend uitpakken als er écht iets aan de hand is en de dan terechte waarschuwingen worden genegeerd.

Wellicht nog kwalijker is dat het in onzinnige mate reduceren van ‘gevaar’ ertoe kan leiden dat natuurlijke afweermechanismen en elementaire eigen verantwoordelijkheid worden aangetast. ‘Was mich nicht umbringt, macht mich stärker,’ zei Friedrich Nietzsche. Dit blijkt niet alleen psychologisch te kloppen – door tegenslag te overwinnen word je sterker – maar vaak ook natuurwetenschappelijk. Een béétje gif kan juist gunstig uitpakken voor mens, natuur en milieu omdat het de natuurlijke weerstand vergroot. Giftig is een relatief begrip en de ‘mate van’ wordt bepaald door concentraties en doses (Wet van Paracelsus). Te veel is uiteraard slecht, maar een beetje kan heel nuttig zijn.

Een min of meer vergelijkbaar fenomeen op een geheel ander terrein is het over-beschermen van kinderen door ze bijvoorbeeld zelden of nooit buiten te laten spelen en op eigen houtje dingen te laten uitproberen (uiteraard binnen bepaalde grenzen die elke verstandige ouder kent). Door ook het allerkleinste gevaar uit te schakelen wordt de weerbaarheid, mogelijk fataal, ondermijnd.

Hysterie in plaats van gezond verstand

Een laatste nadelig gevolg is nog dat algemene maatregelen gebaseerd op absurd hoge normen zo goed als iedereen treffen terwijl slechts zeer weinigen er baat bij hebben (zo dat überhaupt al het geval is). Denk aan zware astmapatiënten bij luchtverontreiniging. Of voedingsstoffen voor zuigelingen. Of maatregelen tegen Corona. Het is veel verstandiger het beleid toe te spitsen op die specifieke groepen die daadwerkelijk serieus gevaar lopen en de vele anderen met rust te laten. Dan bereik je het zo goed als zelfde resultaat met een gigantisch lagere inspanning en dito kosten. En je legt geen nodeloze restricties op aan de overgrote meerderheid van de bevolking.

Die laatste constatering is wellicht de meest belangrijke. De cumulatie van absurde, specifieke eisen qua gezondheid en veiligheid tasten de vrijheid en ongedwongenheid van de gemiddelde burger aan. Iedereen wordt geraakt door maatregelen tegen een ‘probleem’ dat sowieso onbeduidend is dan wel slechts voor een hele kleine groep relevant. In plaats van te vertrouwen op het gezond verstand van de overgrote meerderheid van de bevolking, met verantwoordelijkheid voor hun eigen keuzes, zet te veel beleid aan tot angsthazerij en hysterie. Er wordt op uiterst dubieuze gronden vaak van alles en nog wat aan iedereen opgelegd hetgeen het leven er niet leuker (en goedkoper) op maakt. Relax en geniet – dat is veel beter.

Dr. Ton Appels is econoom, publicist en gepromoveerd op een proefschrift over bedrijfssubsidies: ‘Political Economy and Enterprise Subsidies’. Hij was zo’n 25 jaar werkzaam in het bedrijfsleven en 9 jaar in het hoger onderwijs. Appels is auteur van boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Onze obsessie met veiligheid en gezondheid maakt het leven er niet leuker op. Relax en geniet, dat is beter (en goedkoper) verscheen eerst op Wynia's Week.

Ongeveer tegelijkertijd benoemde minister van Natuur en Stikstof Christianne van der Wal een eigen praatclub: de Ecologische Autoriteit. Die komt nu met een even voorspelbare boodschap: het gaat slecht met de natuur, er moet nú actie ondernomen worden voor herstel.

NatuurDoelAnalyse

Waar ging het deze week om? Van elk stikstofgevoelig Natura2000-gebied moet een NatuurDoelAnalyse (NDA) gemaakt worden, een uitvoerige rapportage hoe de ‘staat van instandhouding’ (de officiële wettelijke term) van de natuur in dat gebied is, en vooral: of die sinds de aanwijzing van het gebied als Natura2000 (meestal rond de eeuwwisseling) verslechterd of verbeterd is. En op basis daarvan een plan van aanpak.

Dat gebeurt door lokale natuurbeheerders. Daar zijn wel richtlijnen voor, maar het is onvermijdelijk dat ze het allemaal op hun eigen manier invullen. De Ecologische Autoriteit bekijkt al die NDA’s in samenhang en doet daar een soort peer-review op.

Op zichzelf heel verstandig, en hun oordeel is bepaald niet mals: de meerderheid van die NDA’s is kwalitatief onder de maat. Grootste probleem is, dat heel veel gegevens ontbreken, met als ernstigste manco dat de staat van het gebied ten tijde van de aanwijzing als Natura2000 veelal niet, of onvoldoende, bekend is. Als je de staat nu niet kunt vergelijken met de staat van toen, weet je niet of er sprake is van verslechtering. En dat is allesbepalend in de Europese wetgeving: Natura2000-gebieden mogen niet verslechteren. Als verslechtering niet is aangetoond, hoef je strikt genomen als natuurbeheerder niks te doen.    

Dat die NDA’s qua data gatenkazen zijn, is niets nieuws, zie deze column uit mei 2023. Maar ook bij het ontbreken van relevante data kun je volgens de Ecologische Autoriteit nog alle kanten op. Dat is voor één voorbeeld, het Aamsveen in Overijssel, tot in detail uitgezocht door de redactie van Agrio.

0,09 hectare

Ook voor het Aamsveen ontbreken gegevens over de staat van dit gebied bij de aanwijzing als Natura2000-gebied in 2004. Met name over de staat van een piepklein stukje ‘herstellend hoogveen’ in het Aamsveen. Maar volgens de Ecologische Autoriteit is het nu in slechtere staat dan het beoogde doel als het hoogveen volledig hersteld is, dus moet het sinds 2004 verslechterd zijn, althans dit is niet uit te sluiten.

Nota bene: dit gaat over 0,09 hectare herstellend hoogveen. Dat is zoiets als het strafschopgebied van een voetbalveld. En alleen om dit lapje grond te laten floreren, geldt de zeer lage KWD (kritische depositie waarde, de maximale stikstofbelasting) van herstellend hoogveen, en kan er 25 kilometer in de omtrek vrijwel niets meer wegens overschrijding van de drempelwaarde voor stikstof: geen woningbouw, geen nieuwe elektriciteitsleidingen, geen evenementen, en barbecueën in je achtertuin kan eigenlijk ook niet. 

Het perfide voorzorgbeginsel

Aamsveen is geen incident, het is exemplarisch voor hoe de Ecologische Autoriteit alle twijfelgevallen beoordeelt: omkering van de bewijslast. ‘Tal van maatschappelijke groeperingen stellen vragen bij de betrouwbaarheid van natuurgegevens en de concreetheid van doelen. Echter, vanwege het geldende voorzorgsbeginsel zal twijfel of onzekerheid geen oplossing bieden. Integendeel. Bij aanwijzingen dat het slecht gaat met de natuur (bijvoorbeeld bij een overschrijding van de kritische depositiewaarde voor stikstof) én bij gebrek aan natuurgegevens die deze aanwijzingen kunnen ontkrachten, ligt er juridisch juist een zwaardere motiveringsplicht bij de initiatiefnemer en vergunningverlener.’

Hier zien we het perfide voorzorgbeginsel weer opduiken, de helaas door de Raad van State omarmde dooddoener waarmee je als milieuactivist ook je zin krijgt als je geen data en geen argumenten hebt. Want dan valt ‘verslechtering niet uit te sluiten’.

En natuurlijk sluit ook de Ecologische Autoriteit aan in de rij van instanties, politici en ecologen die ons wijs willen maken dat er geen keus is: dat Nederland op slot zit vanwege de erbarmelijke staat van onze natuur. Terwijl Nederland toch echt op slot zit door zelf gecreëerde, wurgende stikstofregels die geen enkel ander EU-land hanteert.

Daar mag niet aan getornd worden; het is voor de Ecologische Autoriteit niet eens een bespreekpunt. De enige uitweg is volgens hen om volgens het huidige, dwangneurotische systeem de natuur te herstellen. ‘Daarmee ontstaat ook het zo noodzakelijke perspectief. Perspectief op herstel van een goede milieukwaliteit, die niet alleen bijdraagt aan de natuur, maar ook aan de gezondheid van de mens.’ 

Slecht voor de gezondheid

Daarmee zijn we aangeland bij het kwalijkste stuk desinformatie over het stikstofprobleem in Nederland: dat het een volksgezondheidsprobleem zou zijn. Mensen hebben begrijpelijkerwijs heel veel (belasting)geld over voor de gezondheid van hun medemens, maar aanzienlijk minder voor beschermde natuur. Dat weet de sector ook. Dus moet het stikstofprobleem worden verkocht als een bedreiging van onze gezondheid.

Jaren langer op een huis moeten wachten omdat de bouw volgens de huidige regelgeving te veel stikstof uitstoot, kun je desnoods nog aan de burger uitleggen als je daarmee mensenlevens zou redden, of zieke kinderen een beter leven geeft, maar niet omdat een lapje hoogveen ergens in Overijssel ter grootte van een strafschopgebied moet ‘herstellen’. Dus wordt telkens de suggestie gewekt dat als hoogveen last heeft van te veel stikstofdepositie, die stikstof ook mensen vergiftigt.

Maar zeker de stikstofuitstoot die gepaard gaat met de bouw van een woonwijk is zo gering, dat die een volstrekt verwaarloosbare invloed heeft op de volksgezondheid.

Stop met omkering van de bewijslast

Er zijn Europese regels voor de luchtkwaliteit met normen voor NH3, NOx en fijnstof. Bij overschrijden van die – zeer strenge – normen kun je een zinnig gesprek voeren over de invloed van stikstof op de volksgezondheid. Maar Nederland voldoet ruimschoots aan die Europese normen voor luchtkwaliteit. Het zijn onze eigen, uniek Nederlandse normen voor stikstofdepositie op Natura2000-gebieden die momenteel de maatschappij voor een flink deel lamleggen en splijten tot op het bot.

Hier ligt een schone taak voor de nieuwe minister van Landbouw (een nieuwe minister voor stikstof komt er vast niet): eis van de Ecologische Autoriteit dat ‘verslechtering’ van Natura2000-gebieden wordt onderbouwd met data, niet met omkering van de bewijslast.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef De Stikstoffuik, het boek dat ontleedt hoe Nederland in de handen van activistische ecologen raakte en zichzelf zo als enige land ter wereld een ‘stikstofcrisis’ bezorgde. Hij bereidt nu een boek voor over ‘de Nederlandse energietransitie’.

Wynia’s Week viert deze maand het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee – ook in 2024?

Het bericht Kwalijkste desinformatie is dat stikstof onze gezondheid zou bedreigen verscheen eerst op Wynia's Week.

De twee andere locaties waar deze behandelingen worden uitgevoerd, verbonden aan de universitaire ziekenhuizen van Utrecht en Leiden/Amsterdam, zouden van de minister moeten sluiten. Volgens de rechter was het besluit van Kuipers niet zorgvuldig en evenwichtig.

Was het toeval of zag Kuipers de bui al hangen en verdween hij daarom als een dief in de nacht?

Slecht nieuws voor de patiënten? Welnee

Het was aan Conny Helder – Kuipers opvolger tot D66 een vervanger heeft gevonden – om de scherven van het mislukte beleid bij elkaar te vegen. Dat deed ze niet al te gracieus. Ze zei de uitspraak van de rechter te betreuren. ‘Dit is slecht nieuws voor alle betrokkenen en met name de patiënten’, aldus de minister. Dit slechte nieuws was niet, zoals de minister deed voorkomen, de schuld van de rechter, maar van het geklungel van haar eigen minister en voormalige collega Kuipers.

De suggestie die werd gewekt door minister Helder dat de uitspraak slecht was voor patiënten, was ook misplaatst. De kinderhartchirurgie is in ons land van zeer goed niveau, ook zonder verdere concentratie. Het is niet voor niets dat het overlijdensrisico aan hart- en vaatziekten in ons land ongeveer de laagste in Europa is.

Bij de kinderhartchirurgie gaat het gelukkig om maar een beperkt aantal patiënten per jaar. Het is ook een medische behandeling waar de minister wat over te zeggen heeft: hij geeft de vergunningen af voor bijzondere en gespecialiseerde medische behandelingen zoals kinderhartchirurgie. De vernietiging van het besluit over de kinderhartchirurgie door de rechter heeft echter ook gevolgen voor andere, veel voorkomende behandelingen zoals kankerbehandeling of een nieuwe heup. Veel meer patiënten dan alleen kinderen met aangeboren hartafwijkingen zullen te maken krijgen met het besluit van de rechter.

De concentratie van zorg gebeurt op basis van zogenaamde volumenormen: het minimale aantal behandelingen dat een ziekenhuis moet uitvoeren om deze vorm van zorg te mogen blijven aanbieden. De gedachte is dat als een ziekenhuis minder doet dan dit aantal, de kwaliteit van zorg slechter is. In zijn uitspraak zegt de rechter dat minimum volumenorm wetenschappelijk goed onderbouwd en geaccepteerd moeten zijn. Bij de kinderhartchirurgie was dat niet het geval.

De wetenschappelijke literatuur laat zien dat de minimum volumenormen meestal betrekkelijk laag zijn. Dit heeft gevolgen voor de concentratie van bijvoorbeeld kankerbehandelingen. Ziekenhuizen die kankerzorg dreigen te verliezen zullen, gesterkt door de uitspraak over de kinderhartchirurgie, dit nu waarschijnlijk vaker via de rechter proberen te voorkomen door te wijzen op het ontbreken van wetenschappelijke onderbouwing. Of door te zeggen dat ze voldoen aan de minimumnormen uit de wetenschappelijke literatuur.

Het opleggen van volumenormen is een manier waarop de zorg wordt geconcentreerd in een beperkter aantal ziekenhuizen. Voor patiënten is de concentratie van zorg binnen ziekenhuisorganisaties vaak nog belangrijker. Veel ziekenhuizen zijn de afgelopen jaren door fusies uitgegroeid tot organisaties met meerdere vestigingen. Steeds vaker besluiten bestuurders van ziekenhuizen met meerdere locaties tot concentratie binnen een van de vestigingen.

Politici hebben weinig middelen om concentratie van zorg te stoppen

De ene locatie wordt dan een ziekenhuis voor acute zorg met een uitgebreide spoedeisende hulppost waar de acute hartoperaties en verloskunde wordt geconcentreerd. De andere vestiging wordt een focuskliniek voor planbare zorg zoals heupoperaties, galblaasoperaties en staaroperaties. Recent hebben bijvoorbeeld het Gelre ziekenhuis met vestigingen in Apeldoorn en Zutphen en het HagaZiekenhuis in Den Haag en Zoetermeer dergelijke concentratie aangekondigd. Andere ziekenhuizen, zoals het St Jansdal  in Harderwijk en Lelystad, deden dit al eerder. Ook het Zuyderland Medisch Centrum met vestigingen in Heerlen en Sittard overweegt concentratie van acute en planbare zorg op twee verschillende locaties.

Deze concentratieplannen roepen onder de lokale bevolking altijd veel verzet op. Zij worden daarin gesteund door politici. GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans liep voorop in een demonstratie voor het behoud van een volwaardig ziekenhuis in Heerlen. Tijdens het SBS6-verkiezingsdebat besloten de aanwezige lijsttrekkers spontaan dat niet alleen het ziekenhuis in Heerlen maar alle streekziekenhuizen open moesten blijven. Voor de formerende partijen komt de uitspraak van de rechter daarom wel goed uit. Zowel PVV, NSC als BBB willen streekziekenhuizen open houden.

Politici hebben weinig middelen om deze vorm van concentratie van zorg tegen te houden, ondanks dat ze vaak de indruk wekken van wel. Een paar maanden geleden was ik aanwezig op een bijeenkomst met gemeenteraadsleden en politici in het gemeentehuis in Zutphen. De aanleiding was het voornemen van het Gelre ziekenhuis om de 24/7 spoedeisende hulp en de acute verloskunde in het ziekenhuis in Zutphen te sluiten. De aanwezige Tweede Kamerleden buitelden over elkaar heen in hun verontwaardiging over dit voorgenomen besluit. Het kersverse Tweede Kamerlid Jimmy Dijk van de SP riep dat hij het wel zou tegenhouden.

De regels voor fusies aanscherpen kan wél

Ik antwoordde hem dat politici geen loze beloftes moeten doen en bij burgers geen valse hoop en verwachtingen moeten wekken. Politici gaan niet over het sluiten van ziekenhuisafdelingen. Hij reageerde boos dat politiek de baas was. Enkele weken na de bijeenkomst sloot per direct de afdeling acute verloskunde in Zutphen. Korte tijd later sloot ook de 24/7 spoedeisende hulp. Van Dijks belofte aan de gemeenteraad en burgers van Zutphen om dit tegen te houden, is verder niets meer vernomen.

Ziekenhuizen zijn private instellingen die zelf besluiten hoe ze de zorg voor patiënten organiseren. Daar kan en moet de politiek zich niet mee bemoeien. Waar politici wel iets aan kunnen doen, is aan fusies in de zorg. Ziekenhuizen met meerdere vestigingen zijn het gevolg van fusies. Op dit moment zien we een nieuwe golf van fusies en overnames. Het Antonius Ziekenhuis in Sneek en Ziekenhuis Tjongerschans in Heerenveen willen samengaan en een nieuw ziekenhuis bouwen in Joure. Het academisch ziekenhuis in Maastricht heeft aangekondigd het St Jansdal ziekenhuis in Weert te willen overnemen.

De Autoriteit Consument en Markt, de toezichthouder, is in het verleden zeer lankmoedig geweest bij fusies en overnames. Als politici streekziekenhuizen willen behouden, zouden ze de regels voor fusie moeten aanscherpen en het moeilijker moeten maken dat er nog meer grootschalige ziekenhuisorganisaties ontstaan.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Minister Ernst Kuipers is weg en zijn beleid grotendeels ook verscheen eerst op Wynia's Week.

Een echtpaar dat een gezinshuis runt voor uit huis geplaatste kinderen en daarmee binnen een paar jaar €1,3 miljoen euro aan financiële reserve opbouwt voor zichzelf bovenop een jaarsalaris van bijna twee ton per jaar. Het zijn zo maar wat voorbeelden die ik de afgelopen jaren tegenkwam van ogenschijnlijk bonafide zorgverleners die zichzelf op frauduleuze wijze verrijken in de zorg.

Criminelen in de zorg

Fraude in de zorg wordt niet alleen gepleegd door malafide ondernemers. Natuurlijk zijn er ook legio voorbeelden van criminelen in de zorg. Een malafide ondernemer die geen contract meer krijgt bij een gemeente vanwege de slechte kwaliteit zorg en frauduleuze declaraties, die cliënten vervolgens een persoonsgebonden budget laat aanvragen bij de gemeente en zich als onderaannemer bij een andere zorginstelling laat inhuren. Zo ontkomt hij aan de controle van de gemeente en kan hij zijn praktijken voortzetten.

Een laatste voorbeeld: een drietal eigenaren van een instelling voor beschermd wonen voor mensen met een verstandelijke beperking die de bankrekening van de bewoners plunderen en €775.000 aan persoonsgebonden budget voor dagbesteding in eigen zak steken zonder er ooit iets voor te doen. En dan hebben we het nog niet gehad over de georganiseerde criminaliteit die als een vorm van dagbesteding kwetsbare verstandelijk beperkte cliënten hennepplanten laten aftoppen en vrouwen dwingen om zich te prostitueren.

Fraude in de zorg komt vaker voor dan je zou denken. Het gaat ook om veel geld. Naar schatting van de Algemene Rekenkamer verdwijnt er jaarlijks 3 tot 6 miljard euro aan publiek geld door fraude in de zorg. De gemeenten schatten dat 2-5% van het zorggeld dat gemeenten beheren door fraude verloren gaat. Dan hebben we het wel om €200 tot €500 miljoen per jaar alleen al aan fraude met de maatschappelijke ondersteuning en de jeugdzorg waar de gemeenten verantwoordelijk voor zijn. Fraude in de zorg kost de samenleving meer dan de uitgaven aan de wijkverpleging of de betalingen voor het eigen risico in de zorg (kosten allebei zo’n €3,6 miljard).

We weten ook vrij goed hoe en waar fraude wordt gepleegd. De meest voorkomende vorm van fraude in de zorg is meer uren zorg declareren dan geleverd is en meer zorg aanvragen dan nodig is. Op nummer twee staat zorg declareren zonder dat er zorg is geleverd en op drie staat minder goede zorg leveren dan wordt gedeclareerd. Vooral het persoonsgebonden budget is zeer fraudegevoelig. De top drie van de meeste fraudemeldingen zijn in de wijkverpleging, individuele begeleiding en mondzorg.

Onverschilligheid

De omvang van de fraude staat in schril contrast met het bedrag dat zorgverzekeraars weten op te sporen. Dat was in 2021 slechts voor €17 miljoen. Nog geen half procent van de totale geschatte omvang van de fraude.

Voor zorgfraude geldt hetzelfde als voor brandgevaar. Het risico op zorgfraude is het gevolg van de drie o’s: onverschilligheid, onwetendheid en onvoorzichtigheid. De onverschilligheid blijkt uit de geringe aandacht voor het opsporen van zorgfraude. De Algemene Rekenkamer concludeerde vorig jaar dat de aanpak van fraude nauwelijks werkt en dat de organisaties die bij de opsporing van fraude zijn betrokken niet genoeg doen om vast te stellen of er wordt gefraudeerd. Zelfs bij heel sterke signalen van fraude wordt er niet ingegrepen, aldus de Rekenkamer.

Onwetendheid

Het gebrek aan daadkracht komt vooral door onwetendheid. De winstgevendheid in de zorg is gemiddeld genomen niet meer dan zo’n twee procent van de omzet. Toch zijn er zorginstellingen met een winstmarge van dertig tot veertig procent. EY Consulting publiceerde deze week een rapport waaruit bleek dat dertig procent van de jeugdhulpaanbieders een rendement maakt van meer dan zeven procent. Daaronder waren 23 zorgboerderijen met een winstmarge van maar liefst 34% en 45 gezinshuizen met een winstmarge van 22%. Bij dergelijke hoge winstmarge kan het bijna niet anders dan dat er sprake is van fraude.

Hoe had EY Consulting dit ontdekt? Simpel, door de financiële jaarverslagen van zorginstellingen door te nemen. Alle zorginstellingen zijn verplicht deze in een openbaar register te deponeren. Zorgverzekeraars en gemeenten kunnen deze jaarverslagen van de zorginstellingen waarmee ze een contract afsluiten, ook inzien en vaststellen of er indicaties van fraude zijn. Waarom doen ze dat niet? Een reden is onwetendheid: gemeenteambtenaren weten niet waar ze moeten kijken en kunnen jaarverslagen niet beoordelen. Bewuste onwetendheid speelt ook mee. Het signaleren van fraude leidt tot veel gedoe en negatieve publiciteit. Wegkijken bij vermoedens van fraude maakt het leven dan eenvoudiger.

Onvoorzichtigheid

Onvoorzichtigheid speelt ook mee. Veel gemeenten willen zorggebruikers zo veel mogelijk ter wille zijn en ze niets in de weg leggen om de zorgaanbieder van hun voorkeur te kiezen. Ook als er twijfels zijn over de integriteit van deze zorgaanbieder. Het gevolg is dat gemeenten met heel veel zorgaanbieders contracten afsluiten. Het grote aantal gecontracteerde aanbieders leidt er weer toe dat het voor gemeenten moeilijk is om voldoende controle uit te oefenen op de kwaliteit en de geleverde zorg.

Fraude ondermijnt het draagvlak en is de bijl aan de wortel van de solidariteit in de zorg. Fraude moet worden aangepakt. De zorg moet ook minder fraudegevoelig worden. Daarvoor moeten fraudegevoelige regelingen zoals het persoonsgebonden budget worden aangepast. Het persoonsgebonden budget zou moeten worden beperkt tot mensen die goed in staat zijn om zelf het budget te beheren en van wie mag worden verwacht dat ze niet worden uitgebuit door criminelen.

Kwetsbare mensen die makkelijk te misleiden zijn, zouden geen persoonsgebonden budget moeten krijgen. Mensen in hun omgeving zouden ook alert moeten zijn op misbruik. Af en toe eens vragen of de zorgverlener wel altijd komt en wat de zorgverlener dan doet, is niet verkeerd.

Geef prioriteit aan opsporing zorgfraude

Voor familie en kennissen van zorggebruikers moet het ook makkelijk zijn om vermoedens van fraude te melden. Signalen moeten ook worden opgepakt. Alle betrokkenen bij de opsporing van fraude – gemeenten, zorgverzekeraars, de fiscale opsporingsdienst, de arbeidsinspectie, de inspectie voor volksgezondheid en jeugd, het openbaar ministerie en de rechterlijke macht – moeten prioriteit geven aan de opsporing, vervolging en veroordeling van fraudeurs. Dat is nu niet het geval.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Pak fraude in de zorg harder aan en maak de zorg minder fraudegevoelig verscheen eerst op Wynia's Week.

Als tweede probleem noemden de auteurs het achterblijven van de ICT-infrastructuur in de zorgsector. We weten het allemaal: na ieder bezoek aan huisarts of specialist zijn er verplichte formulieren en rapportages in te vullen. En dat gebeurt nog goeddeels met twee tot tien vingers op de computer of – onleesbaar – met de hand. Iedere week lezen we wel ergens de klaagzang van een medicus of psycholoog dat 30 procent van de tijd opgaat aan rapportages. Als die 30 procent kan slinken tot 10 procent, is dat een enorme winst.

Artsen, psychologen, verpleegkundigen, medisch specialisten, thuiszorgmedewerkers: ze kunnen allemaal gemiddeld drie keer zo snel spreken als schrijven. Dus winnen ze anderhalf uur per werkdag door hun verslagen, dossiers en werkoverzichten in te spreken. En dat kan, ook in Nederland.

Optimisme dankzij de beurs

Microsoft-dochter Nuance is gestart met Nederlandse spraak-software. Informatie-manager Harm Wesseling is een versie van ‘Dragon Medical One’ aan het installeren bij het Medisch Centrum Leeuwarden (in het Nederlands; straks misschien ook nog in het Fries!). Blijkens een eerste enquête onder zijn specialisten is 75 procent tevreden met de tijdwinst. De medische termen worden al heel goed opgepikt; meer training van de software is nog nodig voor het gewone Nederlands, maar daar kan ArtificiaI Intelligence (AI) bij helpen.

Waarom durf ik als ondeskundige econoom zo optimistisch te zijn over spraaksoftware? (Voor de goede orde: deze column is uitsluitend gebaseerd op eigen research; ik heb nooit contact gehad met Microsoft of met het Medisch Centrum Leeuwarden). Mijn optimisme komt van de beurs.

Aandelenkoersen zijn vorig jaar onverwacht mooi gestegen, maar vooral door een explosie van de koersen van de ‘Magnificant Seven’, de grootste Amerikaanse IT bedrijven. De koers van Microsoft, eigenaar van Nuance, heeft de laatste twaalf maanden 64 procent gewonnen. Experts die ik lees, zijn enthousiast over de kansen van AI, en maken soms de vergelijking met de jaren twintig van de vorige eeuw, toen de elektrificatie in de (auto)-industrie een enorme vooruitgang bracht in de productiviteit en dus in de omzet van de innoverende ondernemingen.

Microsoft heeft met de Nederlandstalige uitrol van Dragon Medical One nog een weg te gaan, maar concurrenten gaan ook die markt op en succes lijkt alleen een kwestie van tijd. 750 jaar geleden dicteerde Thomas van Aquino zijn Summa Theologica want ook de heilige Thomas kon sneller denken dan schrijven. Thomas kon zelfs twee teksten te gelijk dicteren, en wordt wel afgebeeld met twee scribenten links en rechts van zijn zetel.

Wie niet zo gezegend is, kan beter één verslag te gelijk inspreken maar wint dan nog steeds anderhalf uur per dag is voor patiëntenzorg. En neem maar aan dat de werkvreugde ook stijgt met meer tijd voor het eigenlijke werk en minder tijd voor de verslaglegging.

Reden genoeg tot optimisme om zo een van de meest pijnlijke knelpunten in onze maatschappij flink aan te pakken. Maar voor grootscheepse invoering is de overheid onmisbaar, en dan huiveren de burgers: implementatie en risicomanagement zijn moeilijk en nog eens extra lastig in de zorgsector.

Zelfs Philips faalde bij risicomanagement

Denk aan Philips met de Apneu-tragedie. Een multinational met zoveel ervaring die kennelijk faalt bij risicomanagement. Als vroeger een broodrooster of een Senseo-koffiezetter nog niet perfect was, kon Philips het volgende jaar een verbeterd model in de markt zetten en het oude model dumpen. Nu was Philips er kennelijk nog niet in geslaagd om de cultuur van het risicomanagement om te zetten naar wat vereist is in de medische sector.

En bij de overheid denken we met verdriet terug aan het risicomanagement tijdens corona: misslagen van het RIVM met een blind oog voor de verzorgingshuizen, en een jaar later de tragische fout om de scholen niet in de herfst van 2021 te heropenen met betere ventilatie.

Implementatie van nieuwe IT is ook lastig, maar lijkt nog extra moeilijk bij de overheid. Vlotte praters genoeg in Den Haag en ook genoeg geld om dure consultants te betalen. Maar de overheid vergeet dat consultants (hopelijk) verstand hebben van concepties, maar meestal weer vertrekken voordat de implementatie van de grond komt. Dat is ook logisch: consultants verdienen geld door hun ideeën van klant één mooi te herpakken en dan opnieuw te verkopen aan klanten twee, drie en vier. Implementatie hangt veel meer af van de specifieke voorgeschiedenis bij de klant en die is bij de overheid iedere keer anders en politiek ingewikkeld.

Beleidsmedewerkers zonder de vereiste vakkennis

Bovendien moeten de ambtenaren en de directeuren van de uitvoeringsorganisaties bij de overheid om politieke redenen wel beweren dat zij die implementatie heel goed zelf kunnen uitvoeren. Er wordt toch al zo veel geld uitgegeven aan consultants.

Ik keek bij Nederlands oudste universiteit – waar ik zelf wiskunde studeerde bij de fantastische professor Jaap Murre – naar de opleiding bestuurskunde die de honderden ‘beleidsmedewerkers’ opleidt voor Den Haag. Al eerder is geklaagd dat die beleidsmedewerkers natuurkundige en meteorologische vakkennis missen, maar wel voortdurend de klimaatministers adviseren.

U kunt zeggen: laten ministers dan luisteren naar natuurkundigen in plaats van naar beleidsmedewerkers. Maar bij de implementatie van nieuwe IT is de situatie nog gevaarlijker, want de beleidsmedewerkers zullen met jeugdig enthousiasme beweren dat ze daar natuurlijk zelf voor hebben geleerd. Was dat maar zo.

Kijkend naar het curriculum is er bij bestuurskunde in de drie jaar studie slechts één vak ‘implementatie’ en dat wordt gegeven door een controller. Die heeft over implementatie alleen in 2018 een artikel gepubliceerd in het Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie. En dat was niet meer dan een uitgewerkte enquête onder gemeenteambtenaren en raadsleden. Dan maar hopen dat de beleidsmedewerkers de nederigheid hebben om de ministers te adviseren een aantal zeer ervaren implementatiemanagers aan te trekken met ervaring in het bedrijfsleven.

In Wynia’s Week is al eerder geschreven over de personeelstekorten in de zorgsector en het mogelijk aantrekken van verpleegkundigen uit Indonesië of de Filippijnen. De regeringen in Oost-Azië zijn er vóór, want er komen daar meer opleidingen wanneer afgestudeerde verpleegkundigen drie jaar in het Westen kunnen verdienen. Maar de vakbonden in Nederland zijn heel huiverig.

Gelukkig kan ‘spreken in plaats van schrijven’ voor de hele zorgsector níet controversieel zijn, want het maakt alle gebruikers productiever. Hopelijk is het voorbeeld uit Leeuwarden voldoende om ambtenaren en ministers aan het werk te zetten. Kans op grote opdrachten zal Nuance (en concurrenten) aansporen tot extra investeringen, ook in relatie tot het EPD (Elektronisch Patiënten Dossier). De ambtenaren moet nu eens wél buitenlandse ervaringen gebruiken voor het risicomanagement, en beproefde managers aanstellen voor de  implementatie.

Er is haast

Tot slot: er is haast te maken met betere IT in de zorg, zoals trouwens al beloofd in het Zorgakkoord. We weten het: ouderen lijden op de wachtlijsten, jongeren krijgen vaak te laat mentale hulp en het personeel in de zorg staat onder druk en meldt zich ieder jaar vaker ziek. Ik zie daarom volop kansen voor een snelle uitrol vanuit Leeuwarden naar heel Nederland.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht De personeelskrapte in de zorg is niet hopeloos: spraaksoftware biedt uitkomst verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarschuwing: dit artikel kan mensen boos maken. Het is radicaal in tegenspraak met wat wij hebben leren zien als de uiteindelijke waarheid, en wij haten het als die in twijfel wordt getrokken. Niettemin is het gebaseerd op de nieuwste wetenschappelijke inzichten en bovenal: het is heel goed nieuws. Dit is ‘t:

In 1945 gooiden de Amerikanen atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Tweehonderd duizend mensen stierven in dit inferno, vaak na een lange lijdensweg. Dit nooit meer! Maar er waren ook meer dan 350.000 (geregistreerde) overlevenden, in Japan ‘Hibakusha’ genoemd. 

Ze bevonden zich op het moment suprême (of enkele weken later) binnen een paar kilometer van ‘ground zero’ en hadden een aanzienlijke hoeveelheid straling ontvangen, minstens tientallen malen meer dan de natuurlijke achtergrondstraling waaraan iedereen wordt blootgesteld. 

Er zijn nog 113 duizend overlevenden van Hiroshima en Nagasaki

Op 31 maart 2023, bijna tachtig jaar na de explosies, zijn er nog 113.649 Hibakusha’s in leven. Hun gemiddelde leeftijd is 85,01 jaar en dat is opmerkelijk omdat de huidige Japanse levensverwachting 84,14 jaar bedraagt. ‘Overlevenden van een A-bom leefden ongeveer een jaar langer dan de Japanners in het algemeen. Ze hebben ook een kleinere kans op kanker’, volgens Shizuyo Sutou, hoogleraar aan de Shujitsu Universiteit in Okayama.

Hij wordt niet meegeteld in het gemiddelde omdat hij in 2022 stierf, maar we moeten ook Hibakusha Shigeru Nakamura vermelden die 111 jaar werd. En ook Tsutomu Yamaguchi, die op 93-jarige leeftijd aan maagkanker stierf nadat hij zowel de Hiroshima als de Nagasaki-bom had meegemaakt. Of Sunao Tsuboi, die de Amerikaanse president Barack Obama in Hiroshima verwelkomde en in 2021 op 96-jarige leeftijd overleed. Als we uitgaan van de reguliere Japanse statistieken kunnen we onder de nu levende Hibakusha’s minstens 82 honderdjarigen verwachten, aldus professor Sutou. 

Bent u daar nog? Langer leven dankzij de atoombom? Ja, Sutou is ervan overtuigd en hij is een van de vele wetenschappers die pleiten voor een radicaal andere benadering van de veronderstelde gevaren van straling. Minder gebaseerd op angst en overdrijving van risico’s, meer op de gunstige eigenschappen van straling. 

Daarmee gaan die wetenschappers in tegen het officiële beleid, dat zegt dat straling altijd gevaarlijk is, zelfs in de kleinste hoeveelheid. Daartoe is in 1956 besloten door de prestigieuze Amerikaanse National Academy of Sciences. Later werd dit standpunt bekend als de Linear No Threshold Hypothese (LNT), die nu diep verankerd is in zeer uitgebreide en vooral strenge overheidsregelgeving over de hele wereld om u tegen het kleinste beetje straling te beschermen.

De pogingen om dit beleid te versoepelen strandden tot dusver, maar dat zou heel goed kunnen veranderen nu is ontdekt dat die beslissing in 1956 gebaseerd is op fraude en ander wangedrag door een Nobelprijswinnaar en de Academy zelf.

In de eerste helft van de vorige eeuw werd een sterke luchtmacht gezien als hét afschrikkingswapen; daarmee kon je oorlogen winnen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleek dat niet te kloppen, de Japanse wapenindustrie draaide gewoon door tijdens de bombardementen en de VS hadden daarom een ​​nieuw afschrikmiddel nodig. Dat moest dan maar de atoombom worden en daartoe overdreven de Verenigde Staten het aantal doden, volgens brigadegeneraal Crawford F. Sams. Die was belast met de wederopbouw van de Japanse gezondheidszorg na de oorlog en hij betwistte de cijfers.

De meeste slachtoffers kwam om door een helse vuurstorm

In zijn in 1998 verschenen memoires Medic. The mission of an American Military Doctor in Occupied Japan and Wartorn Korea komen stralingsslachtoffers nauwelijks voor, het gaat vooral om cholera en tyfus, ziektes die immers heel het land teisterden. De generaal wees er op dat de vernietiging van Hiroshima en Nagasaki niet wezenlijk verschilde van die van tientallen andere Japanse steden die ook platgebombardeerd waren, al was het dan met conventionele bommen. 

Het viel daarom de meeste Japanners pas op dat er een bijzondere bom was gebruikt toen ze er via persberichten van vernamen en toen de eerste slachtoffers van de stralingsziekte Acute Radiation Syndrome (ARS)  zich meldden.

Blootstelling aan straling kan dodelijk zijn, maar nooit onmiddellijk; de ziekte duurt meestal weken of langer. Slechts 15 procent van de energie van een atoombom wordt straling, 50 procent schokgolf en 35 procent warmte en licht. Japanse steden waren grotendeels van hout gemaakt en de meeste slachtoffers kwamen om in een helse vuurstorm die meer dan 36 uur duurde; stralingsziekte ARS (Acute Radiation Syndrome) kwam daarna en kanker pas na een paar jaar.  

Baby’s met drie hoofden bestaan alleen in tekenfilms

In die tijd stond kanker door straling nog niet zo in de belangstelling, maar mutaties wel. Dat was vooral het werk van professor Herman Muller die de Nobelprijs had gekregen voor zijn ontdekking in 1927 dat straling mutaties in fruitvliegjes (ja die) kon veroorzaken. Muller beweerde dat dit ook bij mensen een probleem zou zijn en eigenlijk altijd een gevaar was, want er bestond volgens hem niet zoiets als een veilige dosis straling.

In 1946 kreeg daarom ene doctor Neel de opdracht voor een groot wetenschappelijk onderzoek naar schade aan het erfelijk materiaal en mutaties bij de kinderen van de Hibakusha’s. Het onderzoek was groot met 70.000 pasgeborenen, maar Neel meldde in 1956 dat hij geen mutaties had kunnen vinden. 

Later onderzoek over de hele wereld bevestigde dit overigens keer op keer: baby’s met drie hoofden bestaan ​​alleen in tekenfilms. De video’s die velen hebben gezien van misvormde kinderen in Tsjernobyl zijn fraude, de kinderen zijn echt, maar hun misvormingen zijn niet het gevolg van straling.

Het was de tijd van de Koude Oorlog, de wapenwedloop tussen de VS en de communistische Sovjet-Unie. De wereld verkeerde in voortdurende angst dat een van die twee landen ‘de bom’ zou gooien. Enge films leerden mensen om onder een tafel of in de trapkast te gaan zitten als het alarm afging; de straten waren gevuld met ‘Ban de Bom’-demonstraties en er was veel aandacht voor de gevaren van radioactiviteit. Geneticus-hoogleraar Herman Muller speelde hierin een belangrijke rol. 

Muller maakte voor de Amerikaanse National Academy of Sciences een rapport over de gevaren van straling, waarin hij de nadruk legde op zijn Nobelprijs-winnende mutatieonderzoek. Het onderzoek van onderzoeker Neel, die geen mutaties had gevonden, noemde hij niet. Dat was vreemd: Mullers onderzoek was dertig jaar oud en uitgevoerd met fruitvliegjes en het onderzoek van Neel was zeer recent en gedaan met mensen. 

Verschillende wetenschappers protesteerden dan ook tegen Mullers claim dat straling altijd gevaarlijk is; ze werkten zelf vaak jarenlang probleemloos met straling. Bovendien: er is geen plek op aarde zonder straling, waar moeten we heen? Muller won uiteindelijk, volgens sommigen mede vanwege de banden die hij en zijn opdrachtgevers hadden met oliegigant Rockefeller, die vreesde voor concurrentie van de opkomende kernenergie. Vanaf dat moment werd het overheidsbeleid bepaald door het LNT-dogma.

Van straling hadden ze bij Milieudefensie geen kaas gegeten

In de jaren zeventig nam met de opkomst van de anti-kernenergiebeweging de radiofobie alleen maar toe. Als medewerker van actiegroep Milieudefensie hielp ik in die jaren enthousiast mee aan het organiseren van demonstraties, verkocht ik buttons en stickers met ‘Atoomenergie Nee Bedankt’ in alle talen van de wereld, doorzocht ik ‘s nachts met Geigertellers stortplaatsen waar mogelijk radioactief afval lag en ik stond de media te woord. 

Van straling hadden we geen kaas gegeten, al die Sieverts, Grays, Bequerels, Curies, Rems en Rads waren te ingewikkeld, maar een cartoon van een baby met drie hoofdjes naast een zwaarlijvige grijnzende sigaren rokende kapitalist bracht onze opvattingen ook goed over. Straling is altijd gevaarlijk, wat moet u nog meer weten, de wetenschap zegt het!

In 1958 was een nieuw onderzoek gestart, bedoeld om de gezondheid en levensduur van 93.000 Hibakusha’s te gaan volgen. Deze ‘Life Span Study’ (LSS) loopt nog steeds en is een van de belangrijkste informatiebronnen over de effecten van de atoombom. In 1988 verschenen de eerste resultaten en die waren verwarrend. 

Ze bevestigden dat straling het leven kan verkorten en kanker kan veroorzaken, maar dat bleek erg afhankelijk van de afstand tot ground zero op het moment dat de bommen ontploften en vooral van de hoeveelheid ontvangen straling. Op minder dan 2,8 kilometer afstand van het ‘hypocentrum’ bleek straling inderdaad het leven te verkorten, maar tussen de 2,8 en 7 kilometer afstand leefden de Hibakusha’s feitelijk langer en hadden ze minder kanker dan de ‘normale’ onbestraalde Japanners verder weg. Ze hadden ergens tussen de honderd en tweehonderd milliSievert aan straling ontvangen. Bedenk daarbij dat de gemiddelde wereldburger 2,4 milliSievert per jaar ontvangt.

Kanker verscheen pas na doses van meer dan tweehonderd milliSievert, hoewel het effect niet sterk is. Een gemiddeld mens heeft een levenslange kans van 40 procdent om kanker te krijgen, voor een Hibakusha is deze kans 41 procent. De Amerikaanse onderzoeker Bernard Napier, die de ernstig besmette slachtoffers van de Russische kernramp in Mayak bestudeerde, noemt straling een ‘lousy inducer of cancer’.

Deze resultaten deden veel wetenschappers opnieuw twijfelen aan het LNT-dogma. Was er mogelijk toch een optimaal stralingsniveau? Vergelijkbare positieve effecten werden gevonden in andere onderzoeken elders, maar deze werden meestal beoordeeld door LNT-ogen: ‘het kan niet correct zijn omdat we weten dat straling altijd schadelijk is. Dus verborgen de onderzoekers de positieve resultaten in statistieken of probeerden ze die weg te redeneren.  

Een omgeving zonder straling is niet gezonder

Maar de aanwijzingen dat de stralingsgevaren worden overdreven stapelden zich op. De aarde is al miljarden jaren zelf radioactief en wordt bovendien gebombardeerd met veel straling uit de kosmos. Kenmerkend van radioactiviteit is dat deze steeds minder wordt. Men spreekt over ‘halfwaardetijd’, het tijdsbestek waarin een stof de helft van zijn radioactiviteit verliest. Dat betekent dat het leven op aarde ontstond en overleefde in een milieu dat veel meer straalde dan tegenwoordig. Alles wat nu leEft, heeft beschermingsmechanismen die afgestemd zijn op die hogere stralingsniveaus.

Als straling altijd gevaarlijk is, zou je verwachten dat een omgeving zonder straling heel gezond is. Het tegendeel is waar, zo blijkt uit experimenten in een oude nikkelmijn in Canada waar men proefdieren liet leven in een zo veel mogelijk stralingsvrij milieu (dat lukte overigens niet 100 procent want de mens straalt zelf ook). Hun gezondheid bleek juist minder te worden, straling heeft blijkbaar een vitamine achtige werking, we kunnen niet zonder. 

Op veel plaatsen in de wereld is de natuurlijke straling aanzienlijk hoger dan het aardgemiddelde. In de bergen is meer kosmische straling en op allerlei plaatsen zit uranium, thorium en radium in de bodem. In die gebieden, bijvoorbeeld Kerala (India), YangJiang (China), Ramsar (Iran), Guarapari (Brazilië) ontvangen mensen veel meer straling dan de gebruikelijke twee milliSievert per jaar. In Ramsar (Iran) bestralen huizen die zijn gebouwd met sterk radioactieve bouwmaterialen hun inwoners jaarlijks met 260 milliSievert. Dat is enorm, maar er is minder longkanker. 

Het zand op de populaire stranden van Guarapari (Brazilië) straalt meer dan de bodem in het geëvacueerde en sombere gebied van Tsjernobyl. Een paar dagen op het strand en men bereikt de jaarnorm van één milliSievert. Toch heeft de overheid hier een bord neergezet met de mededeling dat dit zand juist gezond is. 

Bij de Universiteit van Rio de Janeiro ziet radiologieprofessor Carlos de Almeida geen reden voor evacuatie. De paar kilo zand die ik mee naar huis nam, zijn echter door de Nederlandse autoriteiten in beslag genomen en zullen als gevaarlijk kernafval diep in de grond worden bewaard.

Uit angst dat de burgers meer dan één milliSievert straling zouden ontvangen, werden in 2011 bij de kernramp van Fukushima duizenden mensen geëvacueerd. In de paniek lieten volgens professor Sutou 2099 van hen het leven. Japan stopte ook met kernenergie, maar de extra kosten van de alternatieven daarvoor konden sommigen niet betalen. In de kou zouden duizenden mensen extra zijn gestorven. Veel wetenschappers zijn van mening dat deze evacuatie nooit had mogen plaatsvinden. Japan start zijn kerncentrales nu weer op. 

Na de ramp in Tsjernobyl werden miljoenen doden voorspeld

Stralingsdeskundigen werd gevraagd bij welk stralingsniveau ze hun woning, bijvoorbeeld bij een kernongeval, zouden verlaten. Niet onder de honderd milliSievert, zo zeiden ze en enkelen bleven zelfs bij tweehonderd milliSievert nog thuis.

Groepen als Greenpeace voorspelden tijdens het ongeluk in Tsjernobyl (1986) vele duizenden of zelfs miljoenen doden. Het zijn er tot nu toe ongeveer honderd, waarvan de helft door straling. Op de website unscear.org staat het uitgebreide wetenschappelijke onderzoek naar de ramp. 

In veel landen adviseert de overheid om het radioactieve radongas uit kelders te ventileren vanwege de kans op longkanker. Maar in veel andere landen zijn er kuuroorden waar bezoekers betalen om radonrijke lucht in te ademen. De Amerikaanse professor Bernard Cohen toonde aan dat mensen met radonrijke kelders juist minder longkanker hebben.

Als de stralingsnormen worden versoepeld, kost dat banen

De Amerikaanse professor Luckey verzamelde honderden oudere wetenschappelijke onderzoeken naar de gunstige effecten van lage dosis straling. Hij noemde het hormese. Uit een oude mijn haalde hij een brok uraniumerts en legde dat onder zijn bed om ’s nachts extra te worden bestraald. Hij stierf op 94-jarige leeftijd.

In de eerste helft van de vorige eeuw behandelden artsen patiënten met longontsteking, kinkhoest en dergelijke met een lage dosis straling (ongeveer vijfhonderd milliSievert). In wetenschappelijke artikelen jubelden ze over de resultaten. Maar dat was oude wetenschap, tegenwoordig gelden strengere criteria, dus toen Covid uitbrak – een longziekte – vonden er een paar kleine klinische onderzoeken met terminale Covidpatiënten plaats. Die bevestigden de oude positieve rapporten. Verder onderzoek wordt echter vanwege het LNT-dogma geblokkeerd. Straling is immers ‘altijd gevaarlijk’.  

Enkele grote beroepsorganisaties hebben zich publiekelijk gedistantieerd van het LNT-dogma: de Franse Academie van Wetenschappen, de American Nuclear Society en de Health Physics Society. Deze laatste is vooral gericht op stralingsbescherming, dus dit zijn de mensen die hun baan zullen verliezen als de stralingsnormen inderdaad worden versoepeld van de huidige één milliSievert per jaar naar één milliSievert per dag (zoals het negentig jaar geleden was). De Nederlandse overheid lijkt in stilte afscheid van de LNT te nemen. Op een oude overheidswebsite wordt nog gemeld dat natuurlijke straling jaarlijks circa tweeduizend mensen doodt. De nieuwe site zegt dat niet meer.

De sterkste impuls voor verandering zou kunnen komen van de ontdekkingen van de toxicoloog Edward Calabrese, hoogleraar aan de Universiteit van Massachusetts. Twintig jaar lang bestudeerde hij nauwgezet de geschiedenis van het LNT-dogma en concludeerde dat er sprake was van fraude. Bovenstaand verhaal over Neel is daar een voorbeeld van, maar de situatie is nog veel erger. 

Calabrese laat zien dat het fruitvliegexperiment dat de wereld ervan overtuigde dat straling mutaties veroorzaakt, werd uitgevoerd met onwerelds hoge stralingsniveaus, waardoor het onmogelijk was om iets over lage doses te zeggen of over de effecten op mensen. Zijn onderzoeksartikel hierover werd niet peer-reviewed en hij aanvaardde een Nobelprijs terwijl hij wist dat andere wetenschappers zijn ongelijk al hadden bewezen. Ook later misdroeg hij zich, net als de Academy of Sciences. Calabrese heeft het uitgebreid beschreven in de wetenschappelijke literatuur.

De Health Physics Society maakte een 11 uur durende serie van 22 video-interviews met Calabrese en heropende het LNT-debat. Dit werd niet door iedereen op prijs gesteld en leidde inmiddels tot een bestuurscrisis bij de HPS. Dat is begrijpelijk, want er staat veel op het spel: een enorme hoeveelheid onderzoek wordt waardeloos als Calabrese gelijk krijgt en de stralingsbeschermingsindustrie zal veel banen verliezen. 

Wetenschappelijke waarheden zijn niet opgewassen tegen de politiek

Aan de andere kant vormen de gunstige effecten van lage stralingsdoses een veelbelovend onderzoeksterrein dat zich opent wanneer de LNT wordt afgeschaft. Minder angst zet bovendien de deur open voor kernenergie. Tot dusver laten de verdedigers van het LNT-dogma Calabrese echter niet toe op bijeenkomsten en hebben zij de president van de HPS het zwijgen opgelegd. Professor Sutou, die liet zien dat Hibakusha’s langer leven, is pessimistisch over het afschaffen van de LNT. ‘Ik heb geleerd,’ zegt hij, ‘dat wetenschappelijke waarheid iets anders is dan politieke waarheid’.

*Theo Richel is freelance journalist, vroeger werkzaam bij Milieudefensie en het programma Vroege Vogels van de Vara en later oprichter van de Groene Rekenkamer.

Wynia’s Week is er 104 keer per jaar: feitelijk, onafhankelijk en ongebonden. Dat wordt allemaal mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? https://www.wyniasweek.nl/doneren/ Hartelijk dank!

Het bericht Langer leven met minder kanker, dankzij de atoombom? verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat is niet alles. De premie dekt maar een deel van de totale zorgkosten. De werkgevers betalen de helft van de kosten voor de zorgverzekering via een inkomensafhankelijke bijdrage. Daarnaast betalen we nog apart premie voor de langdurige zorg in instellingen en een deel van de zorgkosten wordt betaald uit de belastinginkomsten. De totale uitgaven aan zorg bedragen volgend jaar  gemiddeld 7145 euro per volwassene. Dat is 7,7 procent – ofwel meer dan 500 euro – méér dan we dit jaar uitgeven.

Is het erg dat de zorgkosten elk jaar meer toenemen? Sommigen vinden van niet. Een beschaafd land moet dat kunnen betalen, zeggen ze. We moeten hier dan ook niet ‘doemdenkerig’ over doen.

Laten we de stijgende zorgpremie niet relativeren

Opvallend is dat deze relativerende woorden vrijwel altijd komen van artsen en hoogleraren die zo veel verdienen dat ze 144 euro extra premie makkelijk kunnen betalen. Ik hoor dat mensen met een modaal inkomen – een netto salaris van zo’n 3150 euro netto per maand – minder vaak zeggen.

Dat de stijging van de zorgkosten niet zo’n probleem is, hoor je verder vooral van mensen die in de zorg weken. Dat heeft toch iets van ‘wij van wc-eend vinden het geen probleem als u meer wc-eend koopt’.

Voor een gezin met een modaal inkomen is 288 euro, of ruim duizend euro als je alle zorgkosten meerekent, wel een behoorlijke extra uitgave. Met een modaal inkomen of net daarboven ontvang je geen zorgtoeslag en moet je de stijging van de premie volledig zelf betalen.

Linkse partijen kiezen voor een cosmetische oplossing voor dit probleem. Zij stellen voor de nominale premie te verlagen en eigen risico af te schaffen. Maar zelfs als de nominale premie en eigen risico volledig zouden worden afgeschaft, betalen we volgend jaar nog steeds gemiddeld 7145 euro aan de zorg.

Ons toegankelijke en genereuze zorgstelsel waarvan de kosten door solidariteitsheffingen worden gefinancierd, is een teken van beschaving. In een beschaafd land betalen gezonde mensen voor zieken, jongeren voor ouderen en dragen hogere inkomens meer bij dan lagere inkomens.

‘Een teken van beschaving’: zo werd in de jaren tachtig ook over de WAO gesproken, totdat het aantal arbeidsongeschikten opgelopen was tot bijna een miljoen, de wal het schip keerde en hard ingrijpen onvermijdelijk werd. Een dergelijk scenario is ook in de zorg niet ondenkbaar. Er zijn grenzen aan de solidariteit die een beschaafd land kan opbrengen.

Ruim een kwart van de totale collectieve uitgaven gaat naar de zorg

Volgend jaar geven we 111,3 miljard euro uit aan de zorg. Dat is meer dan een kwart van de totale collectieve uitgaven (433,6 miljard euro). Willen we dat wel? Er zijn ook andere urgente maatschappelijke problemen die aandacht en geld vragen. De klimaatverandering, de stikstofcrisis, de energie transitie, de bouw van nieuwe huizen, het versterken van de defensie.

Het zijn zo maar een aantal onderwerpen die ook veel extra overheidsinvesteringen vergen en door veel ambtenaren en politici op dit moment belangrijker worden gevonden dan extra geld voor de zorg. Daar komt bij dat een nieuw kabinet ook wil investeren in onderwijs, kinderopvang en meer politie op straat. En dan willen we ook nog dat burgers er in koopkracht op vooruit gaan. Dat beperkt de mogelijkheid voor verdere lastenverhoging voor burgers.

De Tweede Kamer heeft bij de Algemene Politieke Beschouwingen er nog alles aan gedaan om de koopkracht van de minima en de middeninkomens te verbeteren. Een deel van deze koopkrachtverbetering wordt betaald door hogere lasten voor het bedrijfsleven. Echter, ook aan lastenverzwaring voor het bedrijfsleven zit een grens.

De generatietegenstelling zal alleen maar groter worden

De kostenstijging in de zorg kan natuurlijk ook betaald worden door geld te lenen en het begrotingstekort te laten oplopen. Geld lenen wordt door de stijgende rente steeds duurder en betekent ook dat we onze kinderen en kleinkinderen de rekening laten betalen.

Meer geld voor zorg betekent minder geld voor het tegengaan van klimaatverandering, het bouwen van huizen en voor investeringen in beter onderwijs. Achter deze keuze schuilt een belangentegenstelling tussen generaties. Geld voor de zorg is geld voor onze ouders en grootouders. Van investeringen in onderwijs en de aanpak van de klimaatverandering profiteren uiteindelijk onze kinderen en kleinkinderen.

Het beroep op de solidariteit van jongeren die het geld voor de zorg opbrengen met ouderen die van zorg gebruik maken wordt met de stijging van de zorguitgaven elk jaar groter. Naarmate de zorguitgaven verder stijgen en de ruimte voor andere overheidsuitgaven beperken, zal deze generatietegenstelling alleen maar groter worden.

Na 22 november komt het echte verhaal

Tijdens de verkiezingscampagne zullen politieke partijen nog doen alsof de bomen in de hemel groeien. Ze beloven ons meer geld voor ouderenzorg en dat de tandarts voor volwassenen en de fysiotherapie in het basispakket komen. De boodschap dat niet alles meer mogelijk is in de zorg, zal waarschijnlijk pas na de verkiezingen worden verteld.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over de gezondheidszorg.  

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Nóg meer geld voor de zorg is minder geld voor jongeren. Dus reken maar op een nieuw generatieconflict verscheen eerst op Wynia's Week.

Private equity heeft bij sommigen een slechte naam omdat investeringsfondsen soms de overname van een bedrijf door het bedrijf zelf laten financieren en het daarmee opzadelen met een grote schuldenlast. De HEMA en de Perscombinatie – ooit de uitgever van de Volkskrant, Trouw en Het Parool – zijn hier bijna aan ten onder gegaan.

We denken misschien dat in de zorg alleen maar moeder Teresa’s en onbaatzuchtige samaritanen rondlopen, maar het tegendeel is waar. Ook in de zorg draait alles om geld. Zonder geld geen zorg. ‘De zorg is geen verdienmodel’, wordt vaak gezegd. Fout. De zorg is het verdienmodel voor ruim 1.4 miljoen Nederlanders die er hun boterham verdienen.

We hebben de bestbetaalde artsen ter wereld

En sommigen verdienen er zelfs heel goed aan. Een medisch specialist verdient gemiddeld zo’n 160 duizend euro, een huisarts ruim 110 duizend. Nederlandse medisch specialisten en huisartsen horen ook tot de bestbetaalde artsen ter wereld.

Meestal wordt bij het verdienmodel in de zorg niet naar de inkomens van artsen gekeken, maar naar investeerders. In de zorg zijn veel private equity-bedrijven actief. De oogkliniek Eyescan en de tandartsenpraktijken van Dental Clinics zijn bijvoorbeeld eigendom van Nordic Capital, een Scandinavisch private equity-bedrijf.

De Bergman klinieken, de grootste en een goed bekend staande private kliniek voor planbare zorg zoals orthopedie, is eigendom van de private equity-investeerder Triton. Martha Flora, een keten van luxe en dure particuliere verpleeghuizen, is eigendom van de Franse zorgorganisatie Domusvi, die op zijn beurt weer eigendom is van de private equity-investeerder PAI Partners.

En dat zijn nog maar een paar voorbeelden. Het vakblad Skipr meldde onlangs dat investeringsfondsen alleen al vorig jaar 103 overnames hebben gedaan in de zorg. Dat is zo’n 60 procent van alle overnames in de zorg. Vooral tandartsenpraktijken en oogklinieken zijn de afgelopen jaren overgenomen door private equity-bedrijven.

Private investeerders proberen geld te verdienen aan de zorg door omzetverhoging en door de kosten te verlagen. Privéklinieken voor oogheelkunde of orthopedie zijn vaak goedkoper dan ziekenhuizen doordat ze efficiënter werken en minder bureaucratie hebben. Als deze kostenbesparingen niet ten koste gaan van de kwaliteit van zorg zijn private equity-investeerders een aanwinst voor de zorg.

De besparingen door efficiënter te werken, wordt wel deels teniet gedaan doordat privéklinieken in de regel vaker en meer behandelen. Ze zijn sneller geneigd een staaroperatie of nieuwe heup te plaatsen dan reguliere ziekenhuizen. Zorgverzekeraars trachten dit te beperken door klinieken maximumbudgetten of omzetplafonds op te leggen.

Co-med laat huisartsen in loondienst werken

De aanleiding voor het aangekondigde onderzoek van minister Kuipers zijn de berichten over de huisartsenketen Co-med. Co-med is grotendeels eigendom van een Limburgse investeerder en neemt praktijken over van huisartsen die geen opvolger kunnen vinden. Door alle administratieve taken voor de huisarts te regelen, bieden ze huisartsen de gelegenheid zich meer aan de zorg van patiënten te wijden.

Deze huisartsen hebben ook niet de verantwoordelijkheid voor een praktijk maar komen in loondienst van een praktijk die eigendom is van Co-med. Hiermee komt Co-med tegemoet aan de wens van veel huisartsen om meer tijd te hebben voor de patiënt en minder tijd kwijt te zijn aan administratie. Veel jonge huisartsen willen het liefst in deeltijd werken en niet de verantwoordelijkheid voor een eigen patiëntenbestand te hebben. Co-med biedt dit. Toch lukt het Co-med niet om voldoende huisartsen te vinden voor haar praktijken.

Co-med is de afgelopen tijd negatief in het nieuws gekomen doordat praktijken plotseling werden gesloten en patiënten zonder huisarts kwamen te zitten, huisartsenpraktijken niet of nauwelijks bereikbaar waren en er soms langere tijd geen huisarts in een praktijk aanwezig was. Patiënten konden vaak alleen beeldbellen met een Co-med huisarts. De Inspectie Gezondheid en Jeugd kreeg dit jaar al 75 klachten over Co-med en constateerde ‘ernstige tekortkomingen’ in de kwaliteit van zorg.

De problemen bij Co-med worden voor een deel veroorzaakt door het probleem dat Co-med wil helpen oplossen: het tekort aan huisartsen. Daarnaast lijkt het er ook op dat Co-med te maken heeft met tegenwerking onder een deel van de huisartsen, waardoor huisartsen huiverig zijn om voor Co-med te werken.

Eerder overkwam dit ook al Quin Dokters, een keten van elf huisartsenprakijken die veel werkte met videoconsulten en apps. Veel huisartsen willen huisartsenketens als Quin Dokters en Co-med het liefst zo snel mogelijk laten verdwijnen. Zij vrezen dat huisartsenketens ten koste gaan van de autonomie van de arts en de kernwaarden van het beroep van huisarts aantasten.

Private investeerders als Quin en Co-med investeren in digitale technologieën in een poging om de zorg, ondanks het tekort aan personeel, toegankelijk te houden. Reguliere zorginstellingen zeggen vaak dat ze geen geld hebben voor investeringen en zorgvernieuwing. Alleen als de zorgverzekeraars en de overheid hun extra geld geeft, zijn ze bereid om in nieuwe arbeidsbesparende technologieën te investeren.

Dankzij Private equity is er kapitaal voor investeringen in de zorg

Het kabinet geeft daar aan toe. In het Integraal Zorgakkoord is 2,8 miljard euro uitgetrokken voor ‘zorgtransformatie’-projecten. Zorginstellingen kunnen een aanvraag indienen voor projectsubsidies. Tot nu toe is het geld voor zorgtransformatie vooral een verdienmodel voor consultancybedrijven die vaak tonnen vragen voor het schrijven van een subsidie aanvraag. Veel van het geld gaat zo verloren.

Daarnaast leert ervaring uit het verleden dat overheidssubsidies voor innovatieprojecten vaak verdampen: na afloop van het project is het geld op en het project zonder enig spoor achter te laten verdwenen. Het geld wordt vaak besteed aan projecten die niets opleveren en als het wel een iets oplevert, wordt het vaak niet breder verspreid onder andere zorginstellingen. De meeste zorginstellingen willen het wiel zelf uitvinden en zijn niet bereid goede initiatieven van andere instellingen over te nemen. Op deze manier wordt veel publiek geld verspild.

Private equity in de zorg roept bij velen aversie op. Veel artsen en linkse politici vinden daarom dat zij uit de zorg moeten worden geweerd. Buiten het feit dat dit praktisch onmogelijk is, vormt private equity een belangrijke bron van kapitaal voor investeringen in de zorg. Kapitaal dat vaak beter wordt besteed dan de transformatiegelden en andere investeringssubsidies die de overheid met geld van de belastingbetaler financiert.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.  

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht ‘De zorg geen verdienmodel’? Fout! De zorg is het verdienmodel voor ruim 1,4 miljoen Nederlanders (die er werken) verscheen eerst op Wynia's Week.