Ook bladeren volgen dit beeld in grote lijnen. Het groen, waarmee de levenscyclus van een blad begint, verkleurt meer en meer, droogt in een later stadium uit, wordt dor, krijgt een bruinige kleur en eindigt in een soort necrotische kleur, met zichtbare tekenen van verschrompeling. Nog voor het laatste stadium is bereikt, heeft de boom het blad al losgelaten.  

Het loslaten van bladeren is een overlevingsmechanisme van bomen. In de herfst en winter hebben de wortels van de boom, als gevolg van klimaatinvloeden, meer moeite om water op te nemen. Om de boom niet te laten uitdrogen, worden in oudere bladeren stoffen aangemaakt waarmee ze, geholpen door de wind, onder hun gewicht bezwijken en van de boom vallen. De levenskansen van jongere bladeren worden zo vergroot.

Lijken mensen op bladeren?

In mijn roman De Staatsinjectie vraagt de 84-jarige hoofdpersoon Ad Stevens zich af of hij zijn verzet tegen de Wet verplichte levensbeëindiging voor mensen van 85 jaar en ouder niet moet staken. Hij staart naar een dwarrelend dor blad in zijn achtertuin en realiseert zich dat ook mensen een levenscyclus hebben.

Is er inderdaad een parallel te trekken tussen de levensfases van een blad en die van een mens? En biedt het levenseinde van de oudere mens levenskansen aan jongere mensen, zoals in De Staatsinjectie het doel is van de Wet verplichte levensbeëindiging? 

Eeuwen geleden, in de tijd van de Renaissance, schilderde de Duitse kunstenaar Lucas Cranach de Oude (1472-1553) een verjongingsbron. Oudere dames dompelden zich er in onder en kwamen er als herboren, jonge vrouwen weer uit.

Het oudere lichaam komt niet tegemoet aan het schoonheidsideaal. De cosmetische industrie is zich daar zeer van bewust en fabriceert al decennialang anti-ageing-crème, een gretig afgenomen product. Ze boekt jaarlijks miljarden winst door mensen aan te raden om zich – vanaf hun twintigste al – in te smeren met vitamine-C-crème, hyaluronzuur en antioxidanten. Het zelfvertrouwen krijgt er een impuls door, al zit deze appreciatie, in figuurlijke zin, voornamelijk tussen de oren.

In haar proefschrift The skin as a mirror of the aging process (2016) gaat Mariëtte Waaijer in op  diagnostische kenmerken van de huid. ‘Met het wegnemen van rimpels wordt ook de plek weggenomen waar de glimlach heeft gezeten’, citeert zij een uitspraak die Mark Twain in 1897 deed.

Het lichaam werkt er tientallen jaren aan om de ouderdom een gezicht te geven en wordt vervolgens object van bestrijding. De wens van de massa om gezien te blijven, is kassa voor de cosmetische industrie. Maar is de ontwikkeling van het lichaam als verschijningsvorm dan de enige of dominante factor in het beeld van de oudere en het oordeel van de samenleving?

De blik van het Jodendom

In de Misjna, de mondeling overgeleverde verklaring van de wet van Mozes, wordt een beeld gegeven van hoe het Jodendom de verschillende levensfasen van een mens karakteriseert. Vanaf het veertigste levensjaar springt de volwassenheid van de rede in het oog en vanaf het vijftigste levensjaar is het tijd om raad te geven.

Waar je mogelijk zou verwachten dat vanaf het zestigste levensjaar de acceptatie van de raadgeving wordt verhoogd en vanaf het zeventigste levensjaar tot grotere hoogte wordt gedreven, wordt het zestigste levensjaar enkel gekarakteriseerd als de aanvang van de ouderdom, zonder er mentale of sociale kwaliteiten of deugden aan toe te voegen.

Vanaf het zeventigste jaar ligt de focus op lichamelijke aspecten: de tijd van de grijsheid treedt aan, wat dit verder ook mag betekenen. Tachtig is de leeftijd van de (fysiek) zeer sterken; vanaf het negentigste jaar valt het gebogen lichaam op en wie honderd is, is – alsof hij dood en weg is – van de wereld weggenomen.      

Door de geschiedenis van de mensheid heen is de beeldvorming van ouderdom onderwerp van beschouwingen. In het jaar 44 v.Chr. liet de filosoof en redenaar Cicero de 84-jarige Cato aan het woord als hoofdpersoon in zijn essay over ouderdom. Cato leest twee jonge mensen de les die zich afvragen hoe zij zich het best kunnen voorbereiden op hun oude dag om de last van het ouder worden te kunnen dragen. Hij ontkracht hun beeld dat ouderdom het verrichten van het normale werk onmogelijk maakt, dat zij het lichaam verzwakt en van de genoegens van het leven berooft en dat je niet ver verwijderd bent van de dood.

Alles hangt, volgens Cato, af van de manier van leven in jongere jaren. ‘Mensen die beweren dat ouderen niet met belangrijke taken bezig kunnen zijn, missen voor die bewering elke grond. Je kunt ze vergelijken met hen die zeggen dat een stuurman tijdens het varen niets doet.’

Weerbarstige praktijk

De vraag of het levenseinde van de oudere mens levenskansen biedt aan jongere mensen is hiermee nog niet beantwoord.

In het geheel niet, bent u wellicht geneigd te zeggen, maar de praktijk is weerbarstiger. In het midden van de jaren negentig van de vorige eeuw werd in Nederland een commissie in het leven geroepen die zich moest buigen over de vraag op basis waarvan keuzen in het medische behandelaanbod zouden moeten worden gemaakt, in geval de financiële middelen van de overheid te schaars zijn om iedereen te kunnen helpen.

Voor de beantwoording van deze vraag hanteerde de commissie onder meer een doelmatigheidscriterium: er zou een inschatting moeten worden gemaakt van de kwaliteit van leven van de hulpvrager, waarbij kwaliteit van leven werd gedefinieerd als het aantal jaren dat de hulpbehoevende nog heeft te gaan.

In zijn essaybundel Denken over ouder worden (2000) wees filosoof Karel Reestman erop dat deze ‘plaatsmaaktheorie’ in strijd is met de mensenrechten: ‘65-jarigen worden gezien als oud. De kalenderleeftijd wordt geassocieerd met ouderdom. Kenmerkend voor ouderen is dat ze geholpen en verzorgd moeten worden en in bejaardenoorden of rusthuizen wonen’.

De vraag is in hoeverre deze karakterisering en positionering van ouderen, dit maatschappelijk beeld, overeenstemt met het zelfbeeld van ouderen in de laatste vier decennia. Het antwoord is: nauwelijks. Er is een discrepantie tussen de beeldvorming van de samenleving over ouderdom en de beleving van een ouder wordend mens. In het zelfbeeld wordt oud en ouderdom pas ervaren als men de greep over zichzelf verliest, de eindigheid van het leven gewaar wordt en afhankelijk van de omgeving wordt.

Dit verschil in beeldvorming maakt de 65-jarige tot kind van de rekening. Maar niet van harte.

Kleurrijke werkelijkheid

De Franse filosoof en schrijfster Simone de Beauvoir (1908-1986) liet ouderen aan het woord over hun beleving van ouderdom. Veel vooral bejaarde mensen verzekerden haar dat ouderdom niet bestaat. ’Sommige mensen zijn minder jong, dat is alles’.

Ouderdom wordt niet beleefd als een apart verschijnsel in de levensloop, of als een levensfase waarin een populatie enkel gemeenschappelijke kenmerken deelt. Elk stigma is een aanval op de status van oudere mensen. Een status die in werkelijkheid kleurrijker is dan het blad in zijn mooiste verschijningsvorm. In plaats van een staatsinjectie waarmee het leven van ouderen vroegtijdig wordt beëindigd, verdient de levensfase ouderdom een injectie of impuls van de overheid en van ons allen om de enorme diversiteit in kwaliteiten tot haar recht te laten komen.        

Tinie Kardol was hoogleraar vergrijzingsvraagstukken aan de Vrije Universiteit Brussel en bestuurder in de Nederlandse ouderenzorg. Hij is gastdocent en verzorgt lezingen in binnen- en buitenland. In september 2024 publiceerde hij bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Staatsinjectie’, een beklemmende maar ook hilarische roman over een samenleving waar ouderen in toenemende mate worden gezien als kostenpost. De Staatsinjectie is te koop via elke (internet-)boekhandel en uiteraard ook in onze webwinkel.

Het bericht Ouderdom is geen stigma maar een status verscheen eerst op Wynia's Week.

De zogenoemde Belgian Ageing Studies van onze zuiderburen, waarbij 60-plussers worden bevraagd over onder meer hun familiaire contacten, schetsen een opmerkelijk beeld. De ‘jongere ouderen’, oftewel mensen in de leeftijd van 60 tot 69 jaar, vormen een categorie die met een behoorlijke regelmaat de kleinkinderen opvangt. Maar als we nagaan van wie mensen van 80 jaar en ouder mantelzorg krijgen, en we kijken specifiek naar hun kleinkinderen die dan vaak de pubertijd al ontgroeid zijn, dan zien we dat die kleinkinderen zogezegd niet thuis zijn. Iets meer dan één op de tien bekommert zich actief om hun ondersteuning-behoevende grootouders.

Hun afwezigheid wordt door zorgbehoevende ouderen vaak vergoelijkt: ‘ze hebben hun eigen leven’, ‘ze zijn aan het werk of volop met de studie bezig’ en ‘ze hebben hun vrienden en verenigingen’. In mijn roman De Staatsinjectie, waarover zo dadelijk meer, zien we dit beeld ook terug.

Van vanzelfsprekend naar bijzonder

Vanaf de jaren zeventig is er zowel rek gekomen in de familiale omgeving als krimp. De rek was een gevolg van de sterke toename van het aantal echtscheidingen: bonuskinderen, zes grootouders, halfzussen en halfbroers hebben de familiale context een ruimer en ander beeld verschaft. Een beeld waarbij de vraag opdoemt of familiale hulp niet verschuift van een vanzelfsprekende, morele verantwoordelijkheid naar een eventuele gunst wanneer het om een ‘indirect’ familielid gaat.

Het zorgen voor de directe familie, en dan met name voor de familieleden op leeftijd, is de afgelopen zes decennia geëvolueerd van een vanzelfsprekendheid naar een bijzonderheid. In de jaren zestig werd gestart met de bouw van pensions voor 65-plussers. Niet als antwoord op een dringende behoefte van ouderen om de eigen woning te verlaten en samen met leeftijdsgenoten te gaan wonen. Het was een ingreep van de overheid om de woningnood van de jongere bevolking te lenigen. Pensions ontwikkelden zich tot verzorgingstehuizen en verpleeghuizen. Om toegang tot deze instituties te krijgen is het al een tijd lang noodzakelijk dat de oudere een behoorlijke mate van ondersteuning nodig heeft.

Het zorgen voor en door de directe familie is in onze samenleving uit handen gegeven. De overheid heeft deze verantwoordelijkheid op zich genomen en de uitvoering in handen gelegd van instituties. Het betaalbaar houden van deze instituties ook bij een sterke toename van het aantal (zorgbehoevende) ouderen is een prangend vraagstuk geworden. Een antwoord, beter gezegd hét antwoord van de overheid, is om de zorg voor een belangrijk deel weer terug te leggen bij het familiaal netwerk.

Zestig jaar geleden, toen werd besloten ouderen gegroepeerde huisvesting aan te bieden, was het geboortecijfer meer dan tweemaal zo hoog als nu. Een gemiddeld gezin had meer dan drie kinderen en ook waren er gemiddeld acht kleinkinderen. Anno 2024 ligt het geboortecijfer net onder de anderhalf en het gemiddeld aantal kleinkinderen schommelt rond de drie. De conclusie is gerechtvaardigd dat de gezinsgrootte en familiale context heden ten dage, heel anders dan zestig jaar geleden toen ouderen de deur van hun woning uit werden gelokt, te beperkt zijn om de ondersteuning voor zorgbehoevende familieleden in de eigen thuissituatie op zich te kunnen nemen.

Ook het gegeven dat op dit moment meer dan drie miljoen mensen alleen wonen, draagt niet bij aan de houdbaarheid van de volledige definitie van ’individualistische samenleving’. Is het niet beter ons huidig omgaan met elkaar aan te duiden als ‘een opportunistische samenleving met een smalle familiale basis’?

Is overheidsingrijpen toegestaan?

Het voert wellicht te ver om een sterke toename van politieke splinterpartijen, van het aantal zelfstandigen zonder personeel, van een groeiende diversiteit aan samenlevingsvormen en van het aantal mensen dat de laatste snik zelf wil reguleren, uitsluitend als aspecten van een opportunistische samenleving op te voeren, maar in De Staatsinjectie wordt daar wel een voorproefje van gegeven.

Als de roep klinkt om de huidige wet- en regelgeving zo op te rekken dat het individu een allesbepalende stem heeft over het tijdstip waarop het leven wordt ingeruild voor de dood, dient de overheid daar dan in mee te gaan? Is niet enige terughoudendheid geboden? Als de overheid de zorg voor hulpbehoevende ouderen voor een belangrijk deel weer teruglegt bij de zorgbehoevende en bij diens mantelzorger(s), is het dan niet voor de hand liggend dat een beleving van ‘voltooid leven’ of de werkelijkheid van ‘ondraaglijk en uitzichtloos lijden’ moet worden gehonoreerd door beëindiging van het leven toe te staan, wanneer de meest betrokkenen daarvoor opteren? 

Maar hoe zwaar tilt de overheid aan een tegengeluid van mensen die oproepen daar níet in mee te gaan of om de eisen voor levensbeëindiging aan te scherpen? Aan wie is het te bepalen aan welke voorwaarden moet worden voldaan om de zelfbeschikking van mensen te begrenzen, te verruimen en te kanaliseren? En wat als de overheid bij precaire onderwerpen als hulp bij zelfdoding de regie volledig in eigen handen neemt? Bijvoorbeeld door in een referendum de gevoelens van de samenleving te polsen voor wat betreft een gereguleerde beëindiging van het leven van een bepaalde groep ouderen in onze samenleving, te weten van mensen die de leeftijd van 85 jaar bereiken?

Is de overheid gerechtigd de torenhoge zorgkosten en de toekomstige (on)betaalbaarheid van pensioenen voor jongere mensen te problematiseren om overheidsingrijpen te rechtvaardigen? Hoe geoorloofd is het als de overheid enige manipulatie niet uit de weg gaat door een aantrekkelijke financiële vergoeding in het vooruitzicht te stellen aan de naasten van de oudere van wie het leven wordt ontnomen? Dit analoog aan het recente voorstel aan gedupeerden van de toeslagenaffaire om hen 5000 euro toe te kennen als ze ‘de zaak’ verder laten rusten.

En wat te denken van de beïnvloeding van de ouderen zelf door ze op hun laatste levensdag een erehaag en een heldenstatus in het vooruitzicht te stellen en door de financiële zorgen van hun nabestaanden eenmalig te reduceren? Heeft de overheid het recht om uitslagen van referenda tot wetten te verheffen? In De Staatsinjectie wordt het wettelijk kader van de Wet verplichte levensbeëindiging voor mensen van 85 jaar en ouder gelegd naast internationale en Europese afspraken over de rechten van de mens. Bieden Europese verdragen wellicht ruimte voor verschillende interpretaties door de lidstaten? 

Verzet, berusting en capitulatie

In De Staatsinjectie wordt de rol van de medische beroepsgroep belicht. Deze groep valt de benaming van ‘toekomstverschaffers’ ten deel. Medici zijn opgeleid om mensen het leven te laten behouden, om ze perspectief te geven en om ze bij te staan in moeilijke tijden. Hoe ontvankelijk is het medisch domein voor een niet-medisch opgeleide beroepsgroep die een belangrijke rol vervult bij de begeleiding naar het levenseinde van mensen die vinden dat hun leven is voltooid? De Staatsinjectie is gesitueerd in een tijd waarin de Wet voltooid leven van kracht is. Een van de hoofdpersonen met een medische achtergrond wordt geconfronteerd met iemand die, conform de zogenoemde zorgvuldigheideisen van die wet, de rol van levenseindebegeleider op zich neemt.

Hoe ondergaat Ad Stevens, de 84-jarige hoofdpersoon van De Staatsinjectie, dit alles? Hij is van mening dat hij niet aan het profiel beantwoordt van een 85-jarige die de samenleving op kosten jaagt en hij wil nog zoveel. Verzet, berusting en capitulatie wisselen elkaar af. Als hij de staatsinjectie moet ondergaan, wil hij in ieder geval dat zijn overleden lichaam wordt geresomeerd, vanwege het milieuvriendelijke karakter ervan. 

Tinie Kardol was hoogleraar vergrijzingsvraagstukken aan de Vrije Universiteit Brussel en bestuurder in de Nederlandse ouderenzorg. Hij is gastdocent en verzorgt lezingen in binnen- en buitenland. In september publiceerde hij bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Staatsinjectie’, een beklemmende, maar ook hilarische roman waarin ouderen in toenemende mate als kostenpost worden geschetst. De Staatsinjectie is te koop via elke (internet-)boekhandel en uiteraard in onze webwinkel.

Het bericht Levensbeëindiging op je 85ste, mag de overheid dat bevorderen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe de samenleving naar ouderen kijkt en hoe ouderen naar zichzelf kijken, kan hand in hand gaan. Tegen hardnekkige, breed gedragen stereotyperingen is het immers moeilijk opboksen. Naast De Staatsinjectie geeft nog andere literatuur hier indringende voorbeelden van. Zo wordt in The Ballad of Narayama (1956) van de Japanse auteur Shichirō Fukazawa een nog vitale zeventigjarige vrouw, die naar haar gevoel sociaal overbodig is geworden, door haar zoon naar een berg gebracht om daar te sterven.  

In de werkelijkheid van vandaag bereidt D66 een wetsontwerp voor om mensen van 75 jaar en ouder hun leven te helpen beëindigen als zij van mening zijn dat hun leven is voltooid. Dit kan als een verbreding worden gezien van hedendaagse wettelijke mogelijkheden voor euthanasie en als een tegemoetkoming aan de wensen van oudere mensen, maar zeker ook als een vorm van leeftijdsdiscriminatie. Waarom op 75-jarige leeftijd? Is dat het moment waarop de vraag moet worden gesteld of het leven je nog wat te bieden heeft?

Voor degenen die voornamelijk met een economische blik naar de wereld kijken, biedt het wetsontwerp mogelijkheden om zorgkosten en uitkeringen van pensioenen te beteugelen. Het ontvallen van grote groepen ouderen is, ontegenzeggelijk, het financieel ontlasten van jongeren, zeker als aan het maatschappelijk rendement van oudere mensen in onze samenleving voorbij wordt gegaan. Maar is een wetsontwerp waarin wordt verordonneerd dat, ongeacht de leeftijd van mensen, voorwaarden moeten worden geschapen om het leven voor eenieder tot de laatste snik waardevol te laten blijven, niet verkieslijker?     

Hoogtijdagen van ageism

Voor het systematisch op een stereotype en overwegend negatieve manier wegzetten van mensen op basis van hun leeftijd is in 1969 door de Amerikaanse gerontoloog en psychiater Robert N. Butler de term ‘ageism’ geïntroduceerd. Maar in de praktijk kan ageism ook positief zijn. Als een jonge persoon in een overvolle bus van zijn plek opstaat en die ter beschikking stelt aan een ouder iemand, zien we dat doorgaans als een hoffelijke en respectvolle daad, zeker niet als minachting voor de ouderdom. Ook niet als er de vooronderstelling aan ten grondslag ligt dat een staanplaats voor ouderen niet comfortabel is. En als ouderdom wordt vereenzelvigd met wijsheid, komt geen oudere daartegen in het geweer.

In de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog tierde het ageism welig. Het was aan de jongere generatie om het land weer op te bouwen, en niet aan ‘verzwakte’ ouderen. De technologische vooruitgang ging – in de ogen van velen – aan het bevattingsvermogen van veel ouderen voorbij, woningtekorten voor jongeren dreven ouderen naar institutionele woonvormen in de periferie van steden of dorpen, jeugdwerkeloosheid werd aangepakt door ouderen te pushen eerder met werken te stoppen.

Kortom: van ouderen werd geen actieve rol in de samenleving meer verwacht, maar een disengagement, een zich terugtrekken uit de samenleving, omdat men niet meer van betekenis is. Dit sentiment heerste overigens niet alleen in West-Europese landen en blijkt een taai fenomeen. Een onderzoek uit 2004 wees uit dat maar liefst 91 procent van Canadese ouderen en 85 procent van hun leeftijdgenoten uit Amerika ageism ervaren: ze worden betutteld, genegeerd of behandeld alsof ze incompetent zijn.

Op het moment dat ook de oudere zelf gaat geloven dat ageism bij zijn sociale positie in de samenleving hoort, wordt het gevaarlijk. Het werkt een risico op verhoogde morbiditeit en mortaliteit in de hand. De psychologische gevoeligheid van ouderen voor reacties van de omgeving op de kalenderleeftijd is onderzocht onder leiding van de Israëlische hoogleraar en ageism-expert Liat Ayalon. Positieve reacties van de omgeving, zo bleek, leiden tot een positieve beleving van de gezondheid en bewerkstelligt dat men zich jonger voelt dan de kalenderleeftijd. Ook het omgekeerde is het geval.

Meetinstrumenten

Het traceren van ageism door middel van een daartoe ontworpen meetinstrument is pas iets van de laatste decennia. Sommige schalen meten enkel de negatieve aspecten en andere zowel de negatieve als positieve stereotyperingen. In de Ambivalent Ageism Scale (AAS) worden uitspraken gedaan waarin wordt beweerd dat ouderen om cognitieve hulp en fysieke bescherming vragen: ‘Het is goed om langzaam te praten tegen ouderen, want het duurt een tijdje voordat hij/zij begrijpt wat je bedoelt’, is een van de stellingen. Daarnaast worden uitspraken gedaan over het negeren van hulp: ‘Ook al zeggen ouderen geen hulp te willen, je moet ze altijd helpen.’ De derde groep uitspraken gaat over de woonsituatie van ouderen: ‘Het is goed dat ouderen in zorgcomplexen wonen, zodat ze zich geen zorgen hoeven hoeven maken over het vinden van een geschikte woning.’

Ayalon, maar ook andere onderzoekers, plaatsen kanttekeningen bij de bestaande meetinstrumenten. Overeenstemming is er over de componenten die moeten worden onderzocht, namelijk de cognitieve, de emotionele en de gedragscomponent. Denk aan stellingen als ‘Ik denk dat ouderen een last zijn voor de samenleving’, ‘Ik houd niet van gesprekken met ouderen’ en ‘Ik probeer contact met ouderen te vermijden’. Het probleem van de instrumenten zit onder meer bij de vraag wanneer iemand oud is en hoe zwaar de items van de verschillende componenten wegen.     

Naast de vraag hoe de samenleving over ouderen denkt, is de vraag interessant hoe de oudere zelf naar zijn plaats in de samenleving kijkt.

In ruim twintig Nederlandse gemeenten is in 2018 onderzoek gedaan naar het maatschappelijk beeld van ouderen, meer in het bijzonder naar de relatie tussen het maatschappelijk beeld dat thuiswonende ouderen zelf hebben, en bepaalde sociaal-demografische determinanten. Voor dit onderzoek hebben 5401 ouderen van 60 jaar en ouder een vragenlijst ingevuld.

Terugkerend beeld

De determinanten die significant bleken voor de ageism-score waren opleiding, inkomen en sociale participatie. Leeftijd en geslacht spelen geen dominante rol. Naarmate de respondent meer verdiende, hoger opgeleid was, of sociaal participeerde door middel van vrijwilligerswerk of door op de arbeidsmarkt actief te blijven, was de score op de ageism-schaal lager, wat betekent dat het als minder aanwezig werd verondersteld.

In De Staatsinjectie zien we dit beeld terug. Een vermogende, actieve oudere haalt juridisch verhaal, omdat hij vindt dat hij niet voldoet aan de kwalificaties om voor de Wet verplichte levensbeëindiging in aanmerking te komen. Het antwoord of hij in het gelijk wordt gesteld, wordt in het boek gegeven. 

Tinie Kardol publiceerde in september 2024 ‘De Staatsinjectie’, een zowel beklemmende als hilarische roman waarin ouderen in toenemende mate als kostenpost worden geschetst. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, kost 15 euro en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week . Media en de boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Tinie Kardol werd voor Wynia’s Week TV (annex podcast) uitvoerig geïnterviewd door Bart Collard.

Tinie Kardol was hoogleraar vergrijzingsvraagstukken aan de Vrije Universiteit Brussel en bestuurder in de ouderenzorg. Hij is gastdocent en verzorgt lezingen in binnen- en buitenland.

Het bericht Dankzij minder leeftijdsdiscriminatie gaan ouderen floreren verscheen eerst op Wynia's Week.

Wynia’s Week sprak met auteur Tinie Kardol en stelde hem acht vragen over zijn roman.

1. Wie is Tinie Kardol eigenlijk?

Ik ben geboren en getogen in Uden, waar ik mijn schooltijd vooral doorbracht met het hoogstnodige doen en veel voetballen. Rond mijn 20ste ontdekte ik mijn passie voor schrijven, te beginnen bij het ziekenhuisblad ’t Spuitje in Helmond. Later schreef ik toneelteksten en columns als vormingsleider voor werkende jongeren in Oss en bestuurder van ouderenzorginstellingen.

Vanaf 2004, na mijn promotie, schrijf ik artikelen en hoofdstukken voor wetenschappelijke tijdschriften en boeken. Ook verschenen er artikelen van mij in de Telegraaf en Trouw over onderwerpen als vergrijzing, ouderenhuisvesting, eenzaamheid en de ouderenzorg tijdens de coronapandemie.

In 2018 bracht ik het boek ‘Oud worden is niet voor watjes’ uit, met 61 korte verhalen over ouderdom, die goed werden ontvangen met 3000 verkochte exemplaren. In 2022 schreef ik een theaterscript over ‘de Staatsinjectie’, dat door 600 mensen werd bijgewoond. Nu werk ik aan een nieuw boek over menselijke gedragingen, maar het is nog niet zeker of dat voltooid zal worden.

Schrijven is voor mij een zeer ontspannende bezigheid. Het brengt mij zowel rust als inspiratie. 

2. Wat heb je met het thema levensbeëindiging en de dood?

Het thema levensbeëindiging en dood achtervolgt mij niet, maar het houdt me wel bezig wanneer ik het tegenkom. Zo vroeg ik me af waarom een zeer oude en zieke man in mijn omgeving toch wilde blijven leven. Zijn antwoord was simpel: ‘Omdat ik nog iets voor anderen kan betekenen.’

In mijn jaren in de ouderenzorg zag ik vaak hoe sterk mensen, zelfs bij ernstige zorgbehoefte, aan het leven hechten. De dood is niet iets waar ze bang voor zijn, maar hij mag wel even op zich laten wachten.

Wat me ook opvalt, is het gebrek aan betrokkenheid van jongeren bij hun grootouders in West-Europa. Terwijl grootouders vaak voor jonge kleinkinderen zorgen, zijn oudere kleinkinderen afwezig als hun grootouders later steun nodig hebben. Deze situatie raakt aan thema’s in mijn werk, zoals in ‘De Staatsinjectie’.

Wat actieve levensbeëindiging betreft, vind ik de Nederlandse euthanasiewet passend, mits zorgvuldig toegepast bij ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Als mensen om andere redenen hun leven niet meer zinvol vinden, ligt er een verantwoordelijkheid bij ons allemaal om hen te helpen nieuwe zingeving te vinden. Dit vraagstuk mag niet worden beperkt tot een bepaalde leeftijdsgroep, maar vereist een bredere maatschappelijke reflectie.

3. Je boek gaat over de hoofdpersoon die, net als alle andere 85-plussers, middels een injectie het leven moet beëindigen, omdat ouderen economisch te duur zijn voor de samenleving. Wat heeft je ertoe gezet dit verhaal te schrijven?

Een combinatie van persoonlijke- en werkervaringen en maatschappelijke ontwikkelingen heeft me dit verhaal doen schrijven. Ik zie dat ouderen geen of op zijn minst een aparte rol innemen in onze samenleving. Ik vond het tijd dat daar meer aandacht voor komt en koos voor de romanvorm.

4. Het verhaal is wrang en verdrietig, maar ook hilarisch en cynisch. Waarom koos je voor deze opzet?

Omdat de hoofdpersoon worstelt met allerlei gevoelens. Hij is ontstemd, maar ook hoopvol, hij ervaart zijn situatie als bloedserieus, maar vraagt zich ook af of hij niet in een slechte film terecht is gekomen. Hij zit in een hopeloze situatie, maar beleeft het toch op verschillende manieren. Hij laat zowel de humor – die altijd een plaats in zijn leven heeft ingenomen  – als de tragiek toe die hem door de nieuwe wet heeft overvallen.

Daarenboven, maar dat is een persoonlijke gedachte, denk ik dat de lezer de tragiek beter kan verdragen als de humor af en toe om de hoek komt kijken. (Denk hierbij aan een leuke anekdote over een overleden persoon bij een uitvaart.) Het geeft de lezer even lucht.

5. Denk je dat er in werkelijkheid ooit zo’n lugubere wet wordt geïntroduceerd?

Ik hoop van niet en denk het niet. Zeker niet zo expliciet. Maar in gesublimeerde vorm zitten we er niet zo ver van af. Denk aan de commissie-Dunning dertig jaar geleden en discussies rondom Covid die de vraag gemeenschappelijk hadden of keuzes gemaakt moeten worden bij schaarste aan zorg. Tegen de Europese wetgeving werd ingebracht – gechargeerd – dat jongeren eerder recht hebben op zorg en behandeling dan ouderen. Hier zien we de invloed van het economisch denken op het zorg- en behandelaanbod.   

6. Zie je parallellen in de huidige samenleving? Zoals de mazen in de wet, geld, macht?

Er is in onze wereld een handel in organen waar mensen het leven voor moeten laten. Zie ook de toestanden rondom het toedienen van middel X. Wat is de volgende stap als het wetsvoorstel Voltooid Leven wordt aangenomen? Zo modelleren dat hulp bij zelfdoding praktisch uit het strafrecht wordt gehaald?

Waarom ligt de uiteindelijke beslissing over het al dan niet gebruiken/aanspraak maken op organen van overledenen die niet hebben aangegeven donor te willen zijn bij de overheid?

Waarom wordt het begeleiden van mensen met een doodswens/hulp bij zelfdoding in handen gelegd van niet-medici? (Wetsvoorstel Voltooid Leven).

7. Welke doelgroep heb je op het oog voor dit boek?

Ouderen, mensen die ouders en/of grootouders hebben,  maatschappelijke instanties, zoals belangenbehartigende organen, opleidingen in gezondheidsrecht, gerontologie, bestuurskunde, medische-, paramedische-  en verzorgende beroepen. Mensen ook die niet tot deze doelgroepen behoren, maar een goed boek willen lezen met een verrassende plot, als ook mensen die bereid zijn de pointe van het verhaal te achterhalen.        

8. Wat hoop je te bereiken met dit boek?

Een gevoel bij de lezers dat ze een heel mooi boek hebben gelezen. Een boek dat een traan en een lach heeft verschaft en een boek dat nagalmt. Een boek ook dat wordt gebruikt in opleidingen die te maken hebben met de positie van ouderen in onze samenleving en voor discussies over de waardigheid van het leven en over het belang van en de grenzen aan zelfbeschikking.

De Staatsinjectie is te koop via elke (internet-)boekhandel en uiteraard in onze webwinkel.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met ‘De Staatsinjectie’ wil Tinie Kardol waarschuwen tegen rekenkundig denken rond hoogbejaarden verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet alleen de ziekenhuizen trekken aan de bel, ook de huisartsen doen dat. Huisartsen klagen over een hoge werkdruk en dat het steeds moeilijker wordt vervanging te vinden bij vakantie of pensioen. Het Algemeen Dagblad berichtte deze week dat door het huisartsentekort steeds meer mensen geen huisarts kunnen vinden. Vooral in Zeeland, Limburg en de regio Enschede is het tekort urgent. Ook praktijkondersteuners zijn steeds moeilijker te vinden.

Grote verontwaardiging

Op dezelfde dag dat het AD de aandacht vestigde op het huisartsentekort, bracht de Volkskrant een dramatische reportage over de personeelstekorten in de wijkverpleging en verpleeghuizen waardoor kinderen noodgedwongen voor hun dementerende ouders moeten zorgen. Hoewel het in de ons omringende landen heel gebruikelijk is dat kinderen voor hun dementerende ouders zorgen en ze in huis nemen, is dat bij ons reden voor grote verontwaardiging. In de ouderenzorg zijn meer dan 50.000 verpleegkundigen en verzorgenden te weinig, aldus de krant.

Vrijwel overal in de zorg zijn er problemen door personeelstekorten. In de geestelijke gezondheidszorg wachten zo’n 85.000 patiënten op een intakegesprek of behandeling. Een belangrijke oorzaak is ook hier het tekort aan personeel, in het bijzonder aan psychiaters.

Door media-aandacht meer geld

De zorg dreigt vast te lopen. De noodroep in de media heeft ook een praktische aanleiding. De minister van VWS onderhandelt deze weken met de zorgverzekeraars en de vertegenwoordigers van ziekenhuizen, medisch specialisten, huisartsen en de geestelijke gezondheidszorg over een nieuw zorgakkoord. Media-aandacht voor de eigen noden versterkt de onderhandelingspositie bij het sluiten van een nieuw akkoord. Belangengroepen gebruiken de media vaak om meer geld te krijgen voor hun eigen sector. Vooral Tweede Kamerleden zijn hiervoor gevoelig en zijn snel geneigd om toe te geven aan de druk om meer geld.

Geld is echter niet het probleem. Elk jaar gaat er meer geld naar de zorg en toch worden de problemen steeds groter. In een commentaar op hun eigen reportage over de wijkverpleging meende de Volkskrant dat de problemen het gevolg waren van het ‘wegbezuinigen van de verzorgingshuizen’. Ook gaf de krant de zorgverzekeraars de schuld van de problemen.

Te weinig werkende mensen

Het probleem is niet het geld, maar het gebrek aan mensen. We worden geconfronteerd met de gevolgen van de demografische verandering: de problemen nu zijn het gevolg van de daling van het kindertal sinds de jaren zeventig. Grote groepen mensen verlaten door pensionering de arbeidsmarkt en gaan daarna steeds meer gebruik maken van zorg. De jonge cohorten die de arbeidsmarkt betreden zijn te klein om de babyboomers die met pensioen gaan te vervangen en ook nog de groei van de werkgelegenheid, waaronder die in de zorg, op te vangen. De Tweede Kamer en de Volkskrant kunnen wel om meer geld vragen, maar daarmee heb je nog niet de mensen gevonden om het werk uit te voeren.

Geen realiteitszin

De personeelstekorten in de zorg – en in andere bedrijfstakken – kunnen niet door de politiek worden opgelost. Het ontbreekt bij veel Tweede Kamerleden aan realiteitszin. Om het personeelstekort in de verpleeghuizen te verminderen wil het kabinet de regels over het aantal verpleegkundigen en verzorgenden per verpleeghuisbewoner wat versoepelen. Deze aanpassing van het Kwaliteitskader verpleeghuizen zou ertoe leiden dat er de komende vier jaar niet 75.000 extra medewerkers nodig zijn, maar ‘slechts’ 65.000. Onaanvaardbaar vonden de oppositiepartijen. Volgens PVV-Kamerlid Fleur Agema was dit ‘gewoon een verkapte bezuiniging van €300 miljoen die uiteindelijk tot minder handen aan het bed zal leiden’.

De oppositiepartijen proberen nu in de onderhandelingen over de Voorjaarsnota van het kabinet deze aanpassing van de personeelsnormen ongedaan te maken. Dat het de komende jaren waarschijnlijk niet zal lukken om zelfs 65.000 nieuwe verpleegkundigen en verzorgenden te vinden, laat staan de 75.000 die de oppositie wil, wordt voor het gemak genegeerd. Als je maar laat zien dat je pal staat voor de zorg, kun je als Kamerlid de echte keuzes in de zorg ontlopen.

Stop de niet-noodzakelijke zorg

Personeel in de zorg is schaars en met de toename van de zorgvraag zal deze schaarste alleen maar groter worden. Schaarste dwingt tot het maken van keuzes: waar kunnen we het schaarse personeel het beste inzetten? Er is niet voldoende menskracht meer om de zorg op het huidige niveau te handhaven. We ontkomen er niet aan om met sommige niet noodzakelijke zorg te stoppen vanwege het gebrek aan personeel.

Tijdens de Coronacrisis werd de zorg tijdelijk afgeschaald. In de toekomst zullen we vanwege het personeelstekort bepaalde vormen van zorg permanent moeten afschalen. Voor andere vormen van zorg zullen de wachttijden toenemen. Het ligt voor de hand om daarbij vooral te kijken naar lichtere vormen van zorg.

De toename van het gebruik van jeugdzorg en geestelijke gezondheidszorg de afgelopen jaren komt vooral door de toename van het aantal mensen met lichte klachten. Denk aan ouders die aankloppen bij de jeugdzorg vanwege opvoedingsproblemen of omdat hun kind te veel aan het gamen is. In de geestelijke gezondheidszorg is de toename vooral toe te schrijven aan patiënten met milde vormen van depressie. Vroeger losten mensen deze problemen zelf op, tegenwoordig wordt hiervoor professionele hulp ingeroepen.

Als de politiek niet kiest wint het recht van de sterkste

In de thuiszorg zien we ook een toename van eenvoudige hulpvragen. Door de afschaffing van de inkomensafhankelijke eigen bijdrage voor huishoudelijke hulp hebben veel rijkere ouderen hun werkster de deur uit gedaan en vervangen door een veel goedkopere huishoudelijke hulp die door de gemeente wordt betaald.

Uiteindelijk is het een politieke beslissing welke zorg prioriteit krijgt en welke niet. Kabinet en Tweede Kamer bepalen welke zorg wordt vergoed en welke niet. Daar zit wel een probleem. Tweede Kamerleden kunnen en willen dergelijke beslissingen niet nemen. Dat roept alleen maar verzet op en de kans dat de stemmen van oudere kiezers naar de partijen gaan die alleen maar tegen zijn. Het ontlopen van deze keuzes zal ertoe leiden dat meer en meer het toeval of het recht van de sterkste zal bepalen wie zorg krijgt en wie niet. We moeten onder ogen zien dat niet alles meer kan in de zorg.

Het bericht We moeten onder ogen zien dat niet alles meer kan in de zorg verscheen eerst op Wynia's Week.

Vroeger werden oude mensen nog wel gewaardeerd. Maar die worden nu steeds maar ouder. Dat heeft men dus afgeleerd. Nu zitten oudjes in de weg. Zijn zestigers soms nog middelbaar. En gaan die later met pensioen. Omdat hun ouders dan nog leven. Dat moet toch ergens van betaald worden. Dus ging het pensioenstelsel op de schop. En weten jongeren niet meer wat ze later als pensioen mogen verwachten. Geen wonder dat zoiets de oude hap niet in dank wordt afgenomen.

Vertederende kromme oudjes

Het is normaal dat krasse knarren, zelfs die uit de happy few, op ‘n gegeven moment plaats moeten maken voor een jongere garde. En daarna alleen nog in de publiciteit komen als ze dood gaan. Of als bekend wordt dat die knappe jongen van vroeger later vaak een scheve schaats heeft gereden.

Soms wordt een honderdjarige nog door de Queen geridderd. Omdat hij 33 miljoen euro ophaalde tegen een Chinees biowapen. De foto van die twee kromme oudjes is nog steeds vertederend. ¹ 

Wanneer je tot de ouwe hap gaat behoren, merk je dat ook aan jezelf. Je hoeft niet meer zo nodig naar Hoppe. Je hoeft niet meer zo nodig naar búiten. Punt. Alleen voor de vuilnis. Boodschappen kun je laten brengen. Oude herinneringen komen op. Dat je verliefd werd op Shirley MacLaine en daarom de welhaast vergeten The Trouble with Harry uit 1955 altijd de beste Hitchcock-film hebt gevonden.

Voordeel: je hoeft niet meer

Zo’n periode in het leven heeft ook aangename kanten. Als je kleinkinderen groter worden, hoef je niet meer op te passen. Je hoeft niet meer met die kinderen naar Artis en ze daar voortdurend in de gaten houden om te voorkomen dat er eentje te dicht bij de tijgers komt. Of naar de Beekse Bergen, waar eentje vanuit de bus een van de apen een dropje wil geven, waarna die aap het hele rolletje drop inpikt, dat vervolgens dus nooit meer terugkwam. Je hoeft niet meer mee naar Zandvoort, de hele dag in het zand angstvallig zitten toekijken, zodat je het op tijd merkt als er eentje in zee dreigt te verdrinken. En je hoeft niet meer mee naar De Efteling om urenlang attracties te bewonderen die je nooit eerder hebt gezien en waar je nu niet meer in durft. 

Weet je, opa, ik vind het verdomd lullig voor je dat ze Willem Drees uit de vernieuwde Canon van Nederland hebben gekukeld. En Marga Klompé mocht blijven. Dat is je reinste discriminatie toch! ²

Drees was veel belangrijker dan Klompé

Een schande is het. Willem Drees was voor Nederland veel belangrijker dan Marga Klompé. In de tijd van zijn tweede kabinet is in 1957 de AOW ingevoerd. Nederland had toen 11 miljoen inwoners. ³

Nu zijn dat er bijna 18 miljoen. Bijna 70% meer dan toen. Dan kun je dat best vertalen in een Canon van een land door er meer in te zetten naarmate er meer inwoners zijn. Het hoeft geen axioma te zijn de geschiedenis van Nederland onder te brengen in een Canon van 50 vensters. ⁴  Dat kunnen er best meer zijn, zodat je niet bij iedere vernieuwing weer iets weg moet gooien en anderen tegen de schenen gaat schoppen. Wie die laatsten zijn, is afhankelijk van wie er weggooit.   

In 1957 waren er nog geen Groenen. Nu bepalen ze in Amsterdam meestal wat er gaat gebeuren. Jesse Klaver probeert dat landelijk ook, maar dat lukt nog niet zo best. Amsterdam heeft een groot tekort aan openbare bankjes. Waarop ouderen kunnen gaan zitten als ze van huisarts, cardioloog, fysiotherapeut, of van zichzelf moeten gaan wandelen en tussendoor ergens willen gaan zitten als ze moe worden.

De bankjes zijn te laag

Veel bankjes in Amsterdam zijn te laag. Als oudjes daarop willen gaan zitten, kúnnen ze dat soms niet eens als ze een heup- of een knieprothese hebben. En als ze het wel kunnen, komen ze soms niet meer overeind. Of met pijn in de benen, de heupen of de rug. Die bankjes zijn ook vaak smerig. Vol met vogelpoep of andere smurrie. Schoongemaakt worden ze niet.

Nou hebben ze in Amsterdam een ouderenpartij in de Gemeenteraad. Die heet Partij van de Ouderen en heeft een zeer ijverige fractievoorzitter, Wil van Soest, bijna 83 jaar oud. Toen zij op de hoogte kwam van die kwestie met die bankjes, heeft ze er meteen in de raad werk van gemaakt. De gemeente heeft daarop beloofd er iets aan te doen. Kijk, zo’n mens moet je hebben.

Jij hebt wel een invalidenkaart. Wanneer je rond de 80 bent, beetje slecht ter been, en nog auto mag rijden, maken artsen geen problemen en kun je zo’n kaart zo krijgen. Met die kaart kun je overal in Amsterdam gratis en voor niks parkeren. Ook langs de grachten in het centrum. Waar gezonde jongere stervelingen een klein kapitaal kwijt zijn als ze daar wekelijks regelmatig moeten komen, kun jij lekker gratis staan. Mits er plaats is.

En dat is nu een probleem. Want het gemeentebestuur heeft al vele jaren het onderhoud van kades langs en bruggen over de grachten laten versloffen. Waardoor de boel is verzakt en bruggen dreigen in te storten. Dat moet nu allemaal zo snel mogelijk degelijk worden hersteld. Voor zover daar geld voor is. Dus zijn honderden meters kade niet bereikbaar, laat staan om er auto’s langs te parkeren. En loop je risico dat bruggen die je over moet om je doel te bereiken, onder je auto instorten.

Wat moet je dan met je invalidenkaart? Bij de RAI parkeren? Je met een taxi naar de eerste tramhalte na de RAI laten brengen omdat je dat hele eind niet wilt lopen? Trams ingaan, die altijd vol zitten. Die veel sneller optrekken dan die oude vertrouwde blauwe trams met open achterbalkon van vroeger, waardoor je meteen na instappen dreigt om te vallen wanneer je je niet stevig aan een of andere stang kunt vasthouden?    

Wat moet je nog met je invalidenkaart?

De Groenen willen het centrum van Amsterdam autovrij maken. 10.000 parkeerplaatsen verdwijnen. Daar gaat je invalidenkaart. En daar gaan de inkomsten van de gemeente van al die dure plaatsen. In 2025 mogen alleen nog emissievrije auto’s de stad in. ⁵ En fietsen natuurlijk. Een Venetië met fietsen. Als je je daar op je oude dag tussen begeeft, wordt je zo door jong grut omver gereden en breekt je heup alsnog.

Moet je dan verhuizen naar een gehucht in Drenthe? Dan moet je eerst maar eens uitzoeken of ze daar buiten bankjes hebben die hoog genoeg zijn. En of de Albert Heijn of de Jumbo daar bezorgt. Supermarkten ingaan is tegenwoordig geen pretje meer. Of er een slager en een groenteboer is die aan huis wil leveren. Of ze überhaupt voedsel hebben dat jij met je dieetvoorschriften mag nuttigen. Of er een goede huisarts en een redelijke tandarts te vinden is. Of er een kapper is, een pedicure, een fysiotherapeut. Waar een goed ziekenhuis staat. Of je daar met een mondkapje op in moet of juist niet. Want zoiets schijnen ze tegenwoordig zelf te mogen voorschrijven. Wat de wachttijden zijn. Wie je kan helpen als je niet meer zo mobiel bent. Waar je naartoe kunt als je niet langer meer thuis zou kunnen blijven.

Blijf weg uit het verpleeghuis!

Al die informatie heb je al lang over Amsterdam. Daar is alles te vinden. Keuze genoeg. Nog steeds.

Ach, voor de rust hoef je niet naar Drenthe te verhuizen. Je kent er geen hond. Last van vliegtuigen heb je in Amsterdam nauwelijks nog nu er zo weinig wordt gevlogen. En wanneer die Groenen dan zo milieubewust zijn, laten ze er dan voor zorgen dat Nederlandse en Europese politici met de trein gaan in plaats van te vliegen. Wel met een goed mondkapje op natuurlijk. Dat ook de neus bedekt.

Hasj roken ze in Drenthe vast ook wel. Verhuizen om die stank te ontlopen helpt dus niet. En het is een verrekt eind weg van je nageslacht. Als je zelf niet meer mag autorijden en de trein niet in durft of wilt, zit je alleen maar zielig te vereenzamen en af te wachten of dat nageslacht ooit zal komen.

Maar ja, dat vereenzamen doe je ook in een verpleeghuis. Daar moet je zo lang mogelijk wegblijven.  

Sommigen doen moeilijk over bezoek. Bij anderen kun je soms lichtelijk besmet raken en ga je veel eerder dood dan wanneer je thuis was gebleven. Want beter worden op een ic-bed kun je op jouw leeftijd wel vergeten.

Hé opa! Wakker blijven! Niet in slaap vallen! Ik ben tegen jou aan het praten.

Noten

¹ The Queen riddert kolonel Moore die Engeland redde van Duitsers én Chinezen, Foto met stijl afkomstig van Geen Stijl.
https://www.geenstijl.nl/5154454/the-queen-riddert-kolonel-moore-die-engeland-redde-van-duitsers-en-chinezen/

² Marga Klompé troeft Willem Drees af in vernieuwde Canon van Nederland. Door Piet Venhuizen, De Gelderlander, 22 juni 2020.
https://www.gelderlander.nl/arnhem/marga-klompe-troeft-willem-drees-af-in-vernieuwde-canon-van-nederland~a1a0db1c/

³ : Enkele cijfers over de bevolking in 1957, Ned. T. Geneesk. 16 augustus 1958, 102. II. 33.
https://www.ntvg.nl/system/files/publications/1958116120009a.pdf

⁴ De Canon van Nederland, Historiek
https://historiek.net/canon-van-nederland-50-vensters/

⁵ GroenLinks: binnenstad van Amsterdam moet autovrij, NOS, 14 september 2017
https://nos.nl/artikel/2192872-groenlinks-binnenstad-van-amsterdam-moet-autovrij.html

Het bericht De ouwe hap heeft het ook niet makkelijk verscheen eerst op Wynia's Week.