Voor de master aan de Kennedy School kunnen studenten dus ook van elkáár leren, want een antropoloog weet wat geduldig kwalitatief onderzoek is, een historicus kan waarschuwen tegen clichés dat vroeger alles beter of slechter was, een psychologiestudent heeft professionele empathie met bezorgde en teleurgestelde mensen, een socioloog weet van klassentegenstellingen en een econoom wil graag kijken naar kosten en baten. Professoren kunnen mooi werken met al die diverse competenties in de collegezaal en bij de werkstukken.

Dat alles ontbreekt in Nederland, waar achttienjarigen direct na de middelbare school in de collegezaal mogen zitten om in vier jaar master in de bestuurskunde te worden. Voor de universiteit een goedkope opleiding, want er zijn geen kosten voor laboratoria en dergelijke. Bij de achttienjarigen enorm populair, want je maakt iedere acht weken kennis met weer nieuwe, interessante vakken, ook al is er één ‘zwaar’ onderdeel: statistiek in het eerste jaar. Maar daar kom je dan doorheen met een multiple-choice-toets, desnoods na betaling van een paar euro aan een ouderejaars, die de vragen van vorig jaar verkoopt. Leer het correcte antwoord uit je hoofd, of schrijf het op je hand, en vertrouw erop dat veel dezelfde vragen terugkomen.

Na drie jaar bachelor ga je dan direct, nog steeds zonder enige werkervaring, door naar de eenjarige master. Zelfs daarbij mag je niet leren van medestudenten in economie, geschiedenis of rechten, want de toelating staat alleen open voor wie al een bachelor bestuurskunde heeft. Precies het omgekeerde dus van Harvard. En dan vervolgens opgewekt solliciteren op de vele overheidsvacatures voor ‘senior beleidsmedewerkers’.  

Zo is er bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) momenteel een vacature voor een ‘senior beleidsmedewerker infectieziektebeleid’. Er is heel veel misgegaan tijdens de Covid-pandemie, dus de teams bij VWS krijgen versterking. Maar dan de belangrijkste functie-eis: ‘Je hebt een bepaalde overtuigende kracht richting je omgeving. Het is daarom belangrijk dat je je schriftelijk en mondeling duidelijk en gemakkelijk uitdrukt.’ Dat klinkt op maat geschreven voor zo’n verse bestuurskundige. Kennis van biologie, farmacie of geneeskunde is kennelijk niet van belang. Denkt men bij VWS echt dat Marion Koopmans met haar foute uitspraken over de Chinese bron van Covid bij de volgende pandemie eerlijker zal zijn vanwege de ‘overtuigende kracht’ van zo’n bestuurskundige die zelf van niks weet?

Geen kennis van ervaringen in het buitenland

Ook is er een vacature voor ‘senior beleidsmedewerker geneesmiddelen’. Kennis van farmacie en van de sector is niet nodig; ‘interesse’ is voldoende. Je wordt mede verantwoordelijk voor de ‘leveringszekerheid van medische producten (zoals geneesmiddelentekorten)’, want ‘jij bent in staat om zaken zelfstandig en voortvarend op te pakken’. En: ‘Je bent goed in staat om jouw boodschap af te stemmen op de ontvanger’. Kortom: we zoeken een vlotte collega die nergens verstand van hoeft te hebben, maar zich prettig gedraagt aan de vergadertafels met de farmaceutische industrie, de apothekers en de zorgverzekeraars. En als de patiënten doodziek worden door tekort aan medicijnen, dan kun je vast en zeker adviseren om een commissie in te stellen onder voorzitterschap van een oud-Kamerlid, zodat de verantwoordelijke minister tijd kan winnen.

Wat zo griezelig vaak ontbreekt bij de ministeries is kennis van hoe andere landen omgaan met een pandemie, een medicijntekort, en al die andere problemen. Toch is leren van anderen beter dan de fouten eerst zelf te willen maken en daarna extra bestuurskundigen aan te trekken die zo beperkt zijn opgeleid. Veel docenten bij bestuurskunde aan de Universiteit Leiden geven les uit hun eigen leerboek en voor zover ik die ken, gaan die boeken vooral over Nederland. Ik zie geen training in hoe te leren van het buitenland. De Leidse bestuurskundigen blijven – ben ik bang – steken op het niveau van elkaar vertellen dat Italië moet bezuinigen, of dat Engeland beter in de EU had kunnen blijven.

Misschien nog beter dan de Harvard Kennedy School is daarom de formule van de Lee Kuan Yew School of Public Policy aan de Universiteit van Singapore. Minstens twee jaar ervaring in een verantwoordelijke functie is daar een toelatingseis voor de studie bestuurskunde. Studenten komen uit veertig verschillende landen naar Singapore voor de tweejarige masteropleiding. Mijn twintig jaar ervaring als hoogleraar bij zo’n Executive Master – zij het niet voor de overheid, maar voor het bedrijfsleven – is dat studenten en docenten dan meer leren van elkaar. Bekende hoogleraren aan de EUR gingen soms af bij onze Executive Master, omdat ze best duidelijk konden uitleggen, maar niet het talent en het inlevingsvermogen hadden om de ervaringen van de deelnemers mee te nemen in de discussie. En juist voor een vak als bestuurskunde is uitwisseling van eigen ervaringen en leren van medestudenten uit andere landen zo belangrijk. Maar de studenten in Leiden hebben nog nauwelijks enige ervaring. ‘Bestuurskundige’ moet hun eerste baan worden.

De formule van Harvard en, nog beter, die van Singapore creëren meer kwaliteit dan de formule van Leiden. En wat is een recente pijnlijke aanwijzing voor de foute Nederlandse aanpak bij bestuurskunde? Deze week meldde het Algemeen Dagblad dat de komst van het nieuwe kabinet maakt dat mensen een stuk minder bezorgd zijn over het klimaat. Maar dat is natuurlijk helemaal fout in de ogen van de honderden bestuurskundigen die zo hard adviseerden over de ‘transitie’ en lieten weten hoe bezorgd ze zijn over een regering met PVV en BBB.

Liever meer kwaliteit

Klimaatminister Rob Jetten (de man van 0,000036 graden minder opwarming) en stikstofminister Christianne van der Wal (26 miljard euro te besteden, maar de noodzaak bleef nog steeds een slag in de lucht want er zijn geen bruikbare metingen) wisten zelf van niks toen zij aantraden, maar dat hoeft bij goede steun uit de ambtenarij niet zo erg te zijn. Ze leerden als minister helaas maar weinig van al die ‘senior beleidsmedewerkers’. Anders hadden ze na twee jaar wel beter kunnen uitleggen wat bij CO2 de beste taakverdeling is tussen Nederland en andere landen, en waarom stikstof alleen in Nederland verlammend is voor de bouw en de agrarische sector.

Daarom liever minder bestuurskundigen, maar meer kwaliteit. Gaat het over een mogelijke toekomstige pandemie, ruil dan een doos beleidsmedewerkers liever in voor één eerlijke bioloog of medicus die stand houdt tegen een Marion Koopmans. Zijn er te weinig medicijnen, benoem dan liever één farmaceutisch econoom die misschien niet zo aardig is aan de vergadertafels, maar wel de boetes kan uitrekenen om de zorgverzekeraars aan hun wettelijke plicht te houden. En laat Leiden vakken als ‘topmanagement’ en ‘bestuurskunde’ voortaan alleen aanbieden aan volwassenen met vakexpertise en ervaring.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!

Het bericht ‘Bestuurskundige’ mag nooit je eerste baan zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat brengt mijn bespreking ‘dicht bij huis’, want ik zat er middenin. Mijn eerste boeken verschenen in de architectuurreeks van de Socialistische Uitgeverij Nijmegen (SUN): nu verdwenen, maar in de jaren zeventig een bolwerk van links Nederland, mede dankzij het tijdschrift Te Elfder Ure en tal van marxistische bestsellers.

Rufo behandelt Amerika’s culturele revolutie in vier delen en beschrijft de voor hem belangrijkste activistische denkers uit die tijd: Herbert Marcuse, Angela Davis, Paulo Freire en Derrick Bell. Eerstgenoemde vluchtte in 1932 voor de nazi’s uit Duitsland en streek, net als veel andere leden van de Frankfurter Schule, neer in Amerika. Marcuse zag de Sovjet-Unie veranderen in een tirannieke moorddadige dictatuur, en meende dat de Amerikaanse arbeidersklasse verdronk in consumentisme.

Amerika was een magisch land

Angela Davis was ooit Marcuses studente, later werd ze een vooraanstaand lid van de Communistische Partij van de Verenigde Staten (CPUSA). Paulo Freire was een Braziliaanse marxist die het schoolsysteem revolutionair wilde veranderen, Derrick Bell een Harvard-professor die de grondslag legde voor de critical race theory. Zelf liep ik in de vroege jaren zeventig college aan de Vrije Universiteit, bij de gereformeerde theoloog, filosoof en econoom prof. dr. A. Troost. Die had alles van Marcuse gelezen: om er kritiek op te kunnen leveren. Zijn collegezaal zat altijd vol studenten, het was er doodstil. Waar vind je dat nog, in de pamflettistische universitaire wereld van 2024?

Freire was in Nederland vooral populair bij derdewereldactivisten, Davis werd op linkse faculteiten gevierd als voorvechtster van de zwarte gemeenschap in Amerika. Dat was in die tijd een magisch land, daar gebeurde het allemaal. Niemand in mijn omgeving was er ooit geweest, je kende het van de popmuziek en van tv. Toen ik vijftig jaar geleden, na mijn studie, een beurs kreeg om in Manhattan onderzoek te doen, wist ik niet wat me overkwam. Ik belandde op een immense loft, die net als New York een paar maten te groot voor me was. Ik maakte een boek over architectuur en daklozenopvang in New York, en een boek over een beroemde Amerikaanse architect.

Toen SUN die boeken publiceerde, was dat voor mij een eerste stap op weg naar een kritische theorie van de architectuur, in lijn met Marcuses Frankfurter Schule. In Amerika was de New Left toen al de ‘lange mars’ begonnen, die daar en in Europa de voorbode was van de huidige desastreuze chaos van identitaire politiek, islamo-gauchisme en failliete bureaucratische instituties.

Rufo schrijft dat die mars nu voorbij is en dat de vaak abstracte ideeën van Marcuse, Davis en ook de Franse filosoof Michel Foucault inmiddels zijn ‘geland’ in de curricula van scholen en universiteiten, en ook bij de media, de overheid en het bedrijfsleven, met hun identitaire personeelsbeleid van ‘diversity, equity and inclusion’. De revolutie van de jaren zeventig met haar ‘negatieve dialectiek’ heeft ervoor gezorgd dat oude waarden en normen zijn opgedoekt.  

Wat ervoor in de plaats is gekomen, is identitair particularisme: iedere groep voor zich. Het lijkt er op dat Marcuse’s ‘repressieve tolerantie’, die een kapitalistische schijnvrijheid simuleerde, in zijn regelrechte tegendeel is omgeslagen. Marcuse zou het ongetwijfeld als een legitieme ‘overgangsfase’ naar een nieuwe maatschappij hebben gezien.

De University of Austin als voorbeeld

Je zou natuurlijk kunnen proberen de sociale wetenschappen aan de universiteit van binnenuit te hervormen. Maar dat lijkt op dit moment een onmogelijke taak. Vrijwel niemand heeft belang bij een wezenlijk ander curriculum en bestaande academische structuren zijn buitengewoon taai. De oplossing kan zijn een kleine nieuwe universiteit, met (voorlopig) alleen sociale wetenschappen en filosofie, ingericht naar het voorbeeld van de Amerikaanse University of Austin (UATX) in Texas.

UATX is opgezet uit onvrede met de verpolitiekte Ivy League-universiteiten en het commitment is ‘persuit of the truth’, met als uitgangspunt dat ‘the nature of reality can be discerned, albeit incompletely’. Er zijn illustere namen aan verbonden als Niall Ferguson, Bari Weiss, Richard Dawkins, Jonathan Haidt en Ayaan Hirsi Ali. Larry Summers, de emeritus president van Harvard, heeft zitting in de Board of Advisors.

Dat zou in Nederland ook mogelijk moeten zijn. Maar wie gaat dat doen? Een vingeroefening: zorg voor een decaan met voldoende wetenschappelijk en maatschappelijk gezag, bijvoorbeeld Louise Fresco of Paul Frissen. De hoogleraren kunnen in eerste instantie parttimers zijn. Ze hebben waar mogelijk een voltijdse hoofddocent naast zich. Je start met een bescheiden budget, want er zullen aanvankelijk nog niet voldoende studenten zijn voor een omvangrijke staf. Neem de Universiteit voor Humanistiek (UVH) in Utrecht als voorbeeld: een kleine universiteit in de sociale wetenschappen en geesteswetenschappen. Ze hebben zes hoogleraren en zeshonderd studenten. Er is ook een Graduate School met een vierjarig promotietraject.

Met alleen klagen verandert er niks

Overweeg je kansen voor een Max Weber Instituut, een opleiding in de sociale wetenschappen, ondersteund door filosofie. Wie de hoogleraren zouden kunnen zijn? Denk aan Maarten Boudry (sociologie, Universiteit Gent), Gijs van Oenen (filosofie, Erasmus Universiteit), Ruud Koopmans (sociologie, Humboldt Universiteit Berlijn), Ronald Meester (wiskunde, Vrije Universiteit, maar in deze context: methoden en technieken en statistiek), Eric Hendriks (sociologie, Danube Institute, Hongarije) en Andreas De Block (filosofie, KU Leuven).

Vier zijn al hoogleraar, die gaan hun plek niet verlaten maar kunnen misschien overgehaald worden om gasthoogleraar te worden. Er is, net als bij de UATX, ook een Board of Advisors nodig, daar zijn ze ook welkom.

Zeker, we kunnen ook blijven klagen over de UvA. Maar dan verandert er niets.

Christopher F. Rufo: America’s Cultural Revolution. How the Radical Left Conquered Everything (Broadside Books)340 pagina’s, € 17,99.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het is hoog tijd voor een nieuwe, niet verpolitieke universiteit verscheen eerst op Wynia's Week.

Politici zijn geïnteresseerd in behoud van hun positie, meer dan in een hoogstaand moreel kompas, laat staan in waarheidsvinding. Als de publieke opinie ‘herstel van de orde’ wil, zullen de politici zeker blijven spreken over ‘het recht op demonstreren’, maar voor de meesten van hen wordt cruciaal dat zij niet in de media het verwijt krijgen van ‘slap’ en ‘meegaand’.

Ton Regtien

Zelf was ik een jaar fulltime actief in de studentenbeweging van de jaren zestig, en kijk terug op hetzelfde patroon. Als studenten radicaliseren, gaat hun beweging ten onder. Het begon allemaal zo goed met Ton Regtien die in Nijmegen in 1963 de Studentenvakbeweging (SVB) oprichtte. Later liet Regtien de leiding van de SVB over aan anderen om al zijn tijd te geven aan protest tegen de Vietnamoorlog (en niet door meubilair te vernielen, maar door praktische hulp aan Amerikaanse soldaten die wilden vluchten uit hun legerkampen in Duitsland, door eigen publicaties en door mee te werken aan de teach-ins over Vietnam).

Ik beklom de trappen naar zijn kamer in 1968 toen hij al van Nijmegen was verhuisd naar Amsterdam. Zo veel jaren later kun je niet je geheugen dwingen om alleen de hoofdzaak helder te reproduceren. Nu herinner ik me alleen nog dat Ton zei: ‘Als je heel veel koffie drinkt hoef je haast niet meer te slapen.’ Zijn boek over de Vietnamoorlog moest dat jaar naar de drukker.

Regtiens SVB kreeg in alle universiteitssteden weerklank en verzamelde ieder jaar meer stemmen bij de jaarlijkse studentenverkiezingen. In conservatief Leiden, waar ik studeerde, ging dat langzaam en bleef de vertegenwoordiging van de studenten in handen van Corpsleden. Eén jaar had de SVB niet te klagen over de voorzitter: Herman Tjeenk Willink (later bekend als vertrouweling van koningin Beatrix en vicevoorzitter van de Raad van State).

De serieuze en correcte Herman was toen al duidelijk een spijtoptant in het Corps en had belangstelling voor onze strijdpunten, waarvan eerlijke wachtlijsten bij de studentenhuisvesting het belangrijkste was. De Stichting Studentenhuisvesting had alle traditionele studentenhuizen aan de Leidse grachten vergeven aan leden van het Studentencorps (vooral rechten- en medicijnenstudenten, zoals Pieter van Vollenhoven). Dat gaf het Corps een enorm voordeel bij het werven van nieuwe leden, en was ook erg unfair.

Beroerd onderwijs

Behalve voor eerlijke verdeling van studentenkamers streden wij ook voor invloed van studenten op de kwaliteit van het onderwijs. In mijn eerste studiejaar in Leiden (1963) heb ik nog net meegemaakt bij de colleges natuurkunde in het Kamerlingh Onnes-laboratorium dat de vrouwelijke studenten in de collegebanken vooraan mochten zitten, vlak achter de ‘hennen’, de corpsleden, en helemaal achterin uw columnist en de andere ‘knorren’. Veel misten we niet, want onze eerstejaars docent besteedde royaal tijd om uit te leggen waarom hij niet de Nobelprijs had gekregen, maar collega’s wel.

Evaluaties van zulke colleges waren er toen nog niet. Voor meetkunde hadden wij een hoogleraar die binnentrad, een student op de eerste rij aansprak met ‘pardon, mag ik in uw schrift zien waar ik vorige week ben gestopt?’ en daarna twee keer 45 minuten het bord vulde met formules, wel regelmatig omkeek om te zien of wij hem konden bijhouden met het kopiëren, maar daarna met de rug naar de zaal weer verder ging.

Ons doel was niet terroriseren

Daar viel veel te verbeteren, en dus eiste de Studentenvakbeweging inspraak in het bestuur en betere kanalen tussen studenten en hoogleraren. In het jaar dat ik fulltime landelijk werkte voor de SVB had ons bestuur twee fulltime-leden, Paul Verheij en Tom van Heesch, voor pamfletten, spandoeken, acties en demonstraties. Aandacht trekken en dan overtuigen was ons doel, niet terroriseren.

In diezelfde tijd nam het Amerikaanse congres wetgeving aan tegen discriminatie, niet omdat Martin Luther King iedere keer harder en gewelddadiger demonstreerde, maar doordat hij bewondering wekte met de redelijkheid van zijn eisen en zijn moreel appèl om de idealen van de grondwet eindelijk te realiseren. De Democratische senatoren uit de Zuidelijke Staten wisten dat als zij instemden met de nieuwe wetgeving, hun partij waarschijnlijk voor de duur van een generatie de blanke kiezers in het Zuiden zou kwijtraken aan de Republikeinen. Toch kreeg president Johnson hen mee, en dat was nooit gelukt wanneer ds. King meubilair in de vijver op de Mall in Washington had gegooid.

Minister van Onderwijs Gerard Veringa (CDA) kwam een keer naar een openbare discussie die wij hadden georganiseerd. Tegen het eind gooide iemand een rookbom. Niemand in ons bestuur was blij met de extra aandacht en met de grote foto in de krant van de minister in de rook. Want Nederland was niet in een prerevolutionaire situatie waarbij de anarchisten moeten hopen dat mensen niet alleen hoesten maar sterven door hun bommen. Doel is dan niet om sympathie en begrip te winnen, maar om de regenten te laten vluchten.

Sommige dingen waren in Nederland eenvoudiger in 1968. Provo van kabouter Van Duyn was toen vriendelijker dan de latere krakersbeweging. Premier Piet de Jong was standvastig (wij hadden één ontmoeting met hem waarvan ik me nog herinner dat de premier zei  ‘de universiteiten waren wel een beetje ouderwets geworden’). Minister Veringa werkte aan verbetering van de wet, en omdat de studenten geen meubilair in de gracht gooiden, was het leven ook makkelijker voor de politici om daarin mee te gaan. Pas in 1969 werden de studentenacties harder met de bezettingen van universitaire gebouwen in Tilburg en Amsterdam. Een jaar later was de studentenbeweging verdwenen. Eerst geradicaliseerd, toen uiteengevallen. Over bleven de Mao-aanhangers.

‘Slachtoffer versus slechterik’

Zo zal het ook gaan met de studentenprotesten van mei 2024. Politici kiezen voor de veilige verhaallijn dat alles vooral de schuld is van buitenlandse terroristen; de politie die het harde werk moet doen en de schoonmakers die de rommel moeten opruimen, zullen terecht op steeds meer sympathie kunnen rekenen. Verstandige studenten zullen instemmen met prof. Jessica Roitman die deze week schreef: ‘De universiteiten staren in een morele afgrond die ze zelf hebben gecreëerd. Dit gebeurt er als activistische academici complexe problemen behandelen als een simpele zaak – als een kwestie van slachtoffer versus slechterik’.

Niemand heeft tijd en talent om zelf meningen te vormen over alles wat speelt. We moeten wel afgaan op betrouwbare experts. Studenten zullen leren dat het dan niet slim is om af te gaan op wat universiteitsbestuurders opdringen over Israël, over Gaza, of over CO2 en dat we allemaal vegetariër moeten worden. Dat is een ware plaag geworden. Zie bijvoorbeeld in één minuut de massieve indoctrinatie in de hal van het Hoofdgebouw van de Vrije Universiteit. Tot slot nog een keer Prof Roitman van diezelfde Vrije Universitein:  ‘Om ons uit deze afgrond te redden, is hernieuwde inzet nodig voor het hoofddoel van de universiteit: het ontdekken en delen van kennis’.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Als de studentenbeweging radicaliseert gaat ze ten onder. Net als in de jaren ’60. verscheen eerst op Wynia's Week.

De Block is werkzaam als wetenschappelijk hoofddocent aan de Katholieke Universiteit van Leuven in België. Hij definieert zichzelf als politiek rechts en ziet dat hij een uitzondering is in zijn vakgebied, de filosofie. En niet alleen daar. Links is in nagenoeg alle disciplines sterker of veel sterker vertegenwoordigd dan rechts. Veel wetenschappelijke disciplines hebben volgens hem een te links karakter, wat hun betrouwbaarheid aantast. Dat kan leiden tot een gebrekkige kwaliteitscontrole en tot eenzijdigheid in de onderzoeksgebieden.

Links in academisch-Amerika en -Europa

Veel, zo niet alles is overgewaaid uit de Verenigde Staten. In de Verenigde Staten is een heel kleine minderheid van de professoren in de geestes- en gedragswetenschappen geregistreerd als Republikein, terwijl tien keer meer professoren geregistreerde Democraten zijn. Van de ondervraagde hoogleraren sociale psychologie aan Amerikaanse universiteiten bleek 84% zich te identificeren als ‘progressief’ (liberal). Bij filosofie eenzelfde beeld: de helft ziet zich als uiterst links, een derde als ‘liberal’. Alle menswetenschappen in Amerika zijn links. Al is er wel wat verschil in discipline. Antropologie scoort het meest links, economie wat minder.

Europa biedt hetzelfde beeld: met name de gedrags- en geesteswetenschappen zijn links georiënteerd. In uitgesproken linkse disciplines als genderstudies, etnische studies en kolonialisme-studies zit geen opening naar andere opvattingen. Percentagegewijs zijn ze overigens erg klein. Je kunt er rustig van uitgaan dat als de term ‘studies’ voorkomt in de naam van een discipline, deze links georiënteerd is, schreven Helen Pluckrose en James Lindsay een paar jaar geleden.

In Nederland stemde bij de Kamerverkiezingen van 2017 een meerderheid van de academici op D66 en Groen Links, terwijl die partijen slechts eenvijfde van het totale aantal stemmen haalde. Aan de Technische Universiteiten zijn linkse medewerkers minder sterk vertegenwoordigd, maar ook daar zijn ze in de meerderheid.

De oververtegenwoordiging van links zie je niet alleen aan de universiteiten, maar ook in de journalistiek, de media en de kunstwereld.

De Block vraagt zich af of dit betekent dat links gewoon slimmer is. Uit onderzoek blijken wel kleine verschillen te bestaan tussen linkse en rechtse mensen, maar die zijn niet significant. In Amerika is het verschil in IQ tussen Democratische en Republikeinse kiezers verwaarloosbaar. In Engeland hebben mensen die stemmen op de Conservatieven een iets hoger IQ dan mensen die op Labour stemmen. Verder tonen die onderzoeken aan dat mensen die extreme ideologieën aanhangen wat minder intelligent zijn.

Zelfbeeld

Neil Gross de wereldautoriteit op het gebied van onderzoek naar academische roeping heeft laten zien dat de interesse in abstracte ideeën eerder bij links te vinden is dan bij rechts. En die interesse verklaart een belangrijk deel van de politieke voorkeur van het professoraat. Die interesse is geen kenmerk van een bepaald soort ‘open’ persoonlijkheid, maar hangt samen met het zelfbeeld. Links denkt dat het beter af is aan de universiteit, rechts denkt beter af te zijn in het bedrijfsleven.

De linkse universiteit is dan ook het product van zelfselectie. Discriminatie bestaat wel degelijk: rechtse deelnemers aan een onderzoek van De Block rapporteerden beduidend meer vijandigheid dan deelnemers die zichzelf als gematigd zien. Dat komt ook overeen met zijn eigen ervaringen. Rechts is bang zijn politieke voorkeur duidelijk te maken aan collega’s, want op dit moment wordt je gecanceld als je ingaat tegen het dominante linkse discours.

Moet wetenschappelijk onderzoek niet neutraal zijn?

Hoe moeten we nu tegen wetenschappelijk onderzoek aankijken? Zou het niet beter zijn als wetenschap waardevrij zou zijn en hobby’s van links, zoals genderstudies, geen kans zouden maken? Nee, zegt De Block, wetenschap is niet waardevrij, sterker nog, de verstrengeling van waarden en wetenschap is vaak wenselijk. Zowel de wetenschappelijke methodes als het gebruik van wetenschap worden beperkt en gestuurd door morele normen. Onderzoek naar klimaat scoort voor overheidsfinanciering hoger dan historisch onderzoek naar de keuken in de Late Middeleeuwen.

Veel onderzoek in geesteswetenschappen als geschiedenis, filosofie, antropologie en literatuurwetenschap wordt mede gestuurd door normen. Kwaliteit is moeilijk vast te stellen. De discussie daarover is naar mijn idee echter dringend nodig. De Block verwijst naar een Nederlands onderzoek van Gopalakrishna en anderen uit 2022 in het wetenschappelijk tijdschrift PloS ONE waaruit blijkt dat ongeveer de helft van de Nederlandse onderzoekers het niet zo nauw neemt met hun onderzoeksintegriteit. Acht procent zegt fraude te plegen door data te manipuleren.

Groepsdenken is funest voor de wetenschap, het komt voor in de
bèta-, gamma- en alfawetenschappen. Zonder betrouwbare empirische gegevens is het moeilijk theorieën of ideeën te weerleggen. Wetenschap komt alleen vooruit door interne discussie en kritiek. Een dergelijk proces kan jaren duren.

In veel gevallen domineert de progressief linkse ideologie, dat geldt voor alle disciplines, maar vooral voor de geestes- en sociale wetenschappen. In die disciplines leidt conformeren tot een (schijnbaar) uniform links denkende groep. Een voorbeeld. Het opgroeien in eenoudergezinnen verklaart een groot deel van de armoede onder zwarte Amerikanen. Toch doen linkse academici liever onderzoek naar dekolonisatie en racisme dan naar de oorzaken van het grote aantal eenoudergezinnen.

Wat doen we eraan?

Moet de overheid ingrijpen? Moeten er quota komen voor rechtse hoogleraren, net als voor vrouwen in het bedrijfsleven? Dat wordt lastig. Rechts is meestal tegen quota, en links is wel voor positieve discriminatie, maar niet van politieke tegenstanders. Moeten we aan alle wetenschappers die publiceren over ideologisch beladen thema’s vragen om ook melding te maken van de eigen ideologie?

De Amerikaanse politiek filosoof Bas van der Vossen stelt als regel voor om wetenschappers te verbieden zich politiek te engageren. Een professionele plicht dus. Je professionele plicht houdt in dat je moeite doet je academisch werk niet nodeloos te bemoeilijken. Vind je politiek erg belangrijk, ga dan niet aan de universiteit werken. Maar, zo zegt De Block terecht, een totale weigering tot politiek engagement is bijna immoreel in een wereld waar erg veel als politiek engagement wordt gezien. Als wetenschapper je mond houden over politiek is immoreel. Sterker, een zekere mate van vooringenomenheid is soms een wetenschappelijke deugd, vindt De Block.

De Block pleit voor een politiek diverse onderzoeksgemeenschap die rond een bepaald thema werkt. Ideologische diversiteit houdt je scherp en heeft meer voordelen dan neutraliteit. Recent is in Amerika een dergelijk initiatief gestart, de Heterodox Academy (HxA), die duizenden studenten en faculteiten samenbrengt. Ten eerste dient de universiteit het probleem zelf te erkennen, schrijft De Block. Ten tweede moet er een cultuurverandering komen binnen de universiteit. Er moet ook iets gebeuren aan de aanvragen voor onderzoeksfinanciering. Die geven vaak scheve uitkomsten, omdat het streven naar inclusie en diversiteit voorrang krijgt.

Allemaal terecht en hard nodig, maar een belangrijke vraag staat nog open, die van de kwaliteit van onderzoek. Welke maatstaf hebben we hiervoor? Het beantwoorden van die vraag raakt direct aan De Blocks boek. Hij gaat er ook op in door het thema van de ‘peer review’ te bespreken. De ‘peer reviews’ zijn geen oplossing, omdat ze vaak gevraagd worden van experts die in grote lijnen hetzelfde denken als de onderzoeker.

Kritisch boek voor groot publiek

Er is wel een zekere mate van controle. Bèta-wetenschappers publiceren hun onderzoeksresultaten vooral in wetenschappelijke tijdschriften, terwijl menswetenschappers veelal boeken publiceren. Die laatsten hebben een erg kritische uitgever nodig willen ze de beoogde kwaliteit halen.

De Block is erin geslaagd een kritisch boek te publiceren voor een breed publiek. Ook de universiteitsbestuurders die zich inzetten voor diversiteit en inclusie zouden het moeten lezen.

Andreas De Block, Is links gewoon slimmer? Ideologie aan onze universiteiten (Lannoo Campus 2023).

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Linkse universiteit is product van zelfselectie verscheen eerst op Wynia's Week.

De Groningse taalpolitie zal u voortaan op de volgende punten beoordelen. U dient te zeggen (1) ‘hij is transgender’ in plaats van ‘hij is een transgender’, (2) ‘zij is cisgender’ in plaats van ‘ze is een biologische vrouw’, (3) ‘toen hij zich presenteerde als vrouw’ in plaats van (a) ‘voordat hij een jongen werd’, (b) ‘toen hij een meisje was’ of (c) ‘geslachtsverandering’ en (4) ‘alle ouders en beschermers’ in plaats van ‘alle moeders en vaders’.

U dient te spreken volgens de rules

In plaats van ‘geprefereerde voornaamwoorden’ (pronouns) dient u te spreken van ‘voornaamwoorden’ vanuit de gedachte dat deze woorden niet gekozen worden maar bij iemand horen of niet. Een transgender is ‘born this way’, zo lijkt de gedachte bij al deze voorbeelden te zijn. De transgender is niet veranderd, maar altijd al geweest wat hij of zij is, en is nu wellicht in transitie daar naartoe.

De stijlgids hanteert ook regels (rules) voor het gebruik van de woorden ‘they/them’ (‘hen/hun’ wordt in het Nederlands gehanteerd) voor personen wiens genderidentiteit ‘onbekend of onbelangrijk is in de context’. Zinnen als ‘Jordy en de voetballers zitten te wachten. Iedereen zal een pakket naar hen sturen’ worden verwarrend wanneer ‘hen’ niet op ‘Jordy en de voetballers’ slaat, maar een pronoun van ‘Jordy’ als transgender betreft. In de stijlgids wordt echter geadviseerd om deze voornaamwoorden te blijven hanteren en om desgewenst uw zinnen om te bouwen als er taaltechnische problemen door ontstaan.

Er wordt aan docenten en bestuurders geadviseerd om actief te vragen wat de pronouns van mensen zijn. Daarbij dienen niet slechts vooraf bedachte opties (hij/zij/hen) te worden geboden, maar moet er een vrij invulveld zijn, zodat iedereen zelf een eigen pronoun mag bepalen. Ik denk zelf aan ‘zijne hoogheid’.

De taalgids legt uit dat u ‘identity-first’-taalgebruik dient te gebruiken, in plaats van ‘person-first’-taalgebruik. In een zogenaamd inclusieve wereld staan personen namelijk niet centraal, maar hun identiteiten. ‘Many disabled people and neurodiverse people — especially younger people — prefer to use identity-first language because they see their disability or neurodiversity as a key part of their identity.’ En identiteit is allesbepalend voor deze mensen.

Daarom dient u niet te spreken van ‘een persoon met autisme’ maar van ‘een autistisch persoon’; de identiteit komt eerst. Maar u mag niet zeggen: ‘hij is een autist’ of ‘hij heeft autisme’. Hoewel autisme hier ogenschijnlijk nog prominenter als kenmerk wordt benoemd, waarschuwt de gids dat hiermee eigenlijk gesteld wordt dat het ‘ongelukkig’ is dat de persoon autistisch is. Daarom mag ook niet worden gesteld dat iemand aan een ziekte of aandoening ‘lijdt’.

Als oude teksten ongewenste woorden bevatten, zoals het woord ‘neger’, dan wordt het beter geacht om dat woord te verhullen – bijvoorbeeld door van het ‘n-woord’ te spreken – en het dient zeker niet in de mond genomen te worden bij een bespreking van die teksten in de les, zo leert de stijlgids.

Kritische vragen afgedaan als drogredenen

De publicatie van de stijlgids leidde tot haatmails, zo meldt auteur Finn Oltmann in de U-krant. In het artikel laat hij universitaire medewerkers en transgender- en non-binaire studenten aan het woord om de stijlgids te verdedigen. Communicatiemedewerker Emi Howard vertelde: ‘Ik denk dat veel mensen doorhebben dat er ontwikkelingen gaande zijn op taalgebied en willen weten hoe ze daarop moeten reageren. En als universiteit moeten we daarin voorop lopen.’ 

Een transgender studente vertelt over mensen die kritische vragen stellen over transgenderschap: ‘Nemen ze het echt serieus? Of proberen ze er een debat van te maken terwijl het eigenlijk geen debat is?’ Onder het artikel verschenen 55 reacties, veelal van mensen met zulke kritische vragen.

Hoogleraar boos over kritiek op de wokegids

Hoogleraar Casper Albers kreeg hoofdpijn van die reacties en schreef er een artikel over. Albers noemt deze critici ‘strijders voor het vrije woord’, wat hij zo te zien sarcastisch of minachtend bedoelt. Albers klaagt over het niveau van de reacties die vol met drogredenen zouden zitten, maar hij noemt er geen voorbeelden van. Wel stelt hij: ‘Wellicht zijn al die vijftig reacties wel geschreven door dezelfde boze reaguurder (m/v/x) die vanaf een zolderkamertje onder verschillende alter ego’s loopt te Wierddukken.’

Wat heeft journalist Wierd Duk hiermee te maken? De lezer komt het niet te weten. Kennelijk meent Albers dat Duk overal ongefundeerde of op drogredenen gebaseerde reacties bij plaatst. Maar als iemand zich hier schuldig aan maakt is het Albers.

Aan het einde van zijn artikel roept Albers op om het debat te stoppen: ‘Zolang de tegenstanders van woke niet met academisch meer steekhoudende argumenten komen, doe je er het beste aan om het debat maar gewoon te mijden.’

Die oproep is gevaarlijk, want waartoe zal dat leiden? Als mensen niet meer met elkaar in debat gaan over punten waarover ze fundamenteel van mening verschillen, dan zal er geen enkel wederzijds begrip overblijven. Mensen zullen zich onbegrepen en onrechtvaardig bejegend voelen. Gaat dat niet leiden tot radicalisering en. in zijn uiterste vorm, tot geweld?

Brengt Woke juist geen schade toe?

Maar moet het daarnaast niet omgekeerd zijn? Woke wil veranderen, want niet-woke is kennelijk nog steeds de standaard. Daarom moet woke met steekhoudende argumenten komen en die worden niet geboden. De stijlgids en het artikel erover komen niet verder dan dat mensen gekwetst kunnen raken door het gebruik van een verkeerd (voornaam)woord.

In plaats van actief een zogenaamde inclusieve taalgids te promoten zou de RUG er goed aan doen om te reflecteren over of wokeness wel wat bijdraagt; over of woke niet juist schade toebrengt aan de samenleving.

Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Wokegids van Groningse universiteit sluit mensen buiten verscheen eerst op Wynia's Week.

Na enkele jaren van relatieve windstilte op dat front lanceren enkele Vlaamse universiteiten opnieuw een offensief richting meer Engelstalige masteropleidingen. Dat is bijzonder merkwaardig: uitgerekend in Nederland, toch hét ‘gidsland’ op dat vlak, wint het besef almaar meer terrein dat de doorgedreven verengelsing een kolossale flater was. Met een bijzonder negatieve impact op didactisch, sociaal én financieel vlak.

Het waren onder meer de Vrije Universiteit Brussel, de Universiteit Gent en de KU Leuven die de kat enkele weken geleden nog maar eens de bel aanbonden. Ze vroegen de Vlaamse minister van Onderwijs Ben Weyts (N-VA) toestemming om een nieuwe reeks Engelstalige bachelor- en masteropleidingen te organiseren.

De universiteiten botsen naar eigen zeggen op organisatorische en financiële grenzen, omdat de Vlaamse regelgeving hen nu verplicht om voor elke Engelstalige master in Vlaanderen ook nog altijd een Nederlandstalig alternatief te voorzien.

Alleen Engelstalige ingenieurs?

Mochten de verenigde rectoren nu hun zin krijgen, dan zou onder meer de master in de ingenieurswetenschappen in Vlaanderen nog uitsluitend in het Engels worden aangeboden. Decretaal is dat verboden — Nederlands is de enige officiële onderwijstaal in Vlaanderen — maar universiteiten of hogescholen kunnen hiervoor een uitzondering aanvragen bij de Vlaamse regering.

Weyts weigerde: het voorstel om binnenkort nergens nog een masteropleiding burgerlijk ingenieur in het Nederlands aan te bieden, is voor hem meer dan één brug te ver. Ook de voorbije maanden botsten andere vragen van de universiteiten al enkele keren op een veto van Weyts. Ook een aantal academici zoals Bruno De Wever en Bart Maddens blijven zich uitdrukkelijk verzetten tegen de vraag van de Vlaamse rectoren. Ze verwijzen daarbij ook naar de situatie in Nederland, waar de verengelsing van het hoger onderwijs al sinds de jaren negentig in een stroomversnelling kwam. Met vaak dramatische gevolgen, zo blijkt nu.

Afnemende taalvaardigheid

‘Schiet hoger onderwijs zichzelf met verengelsing in de voet?’ kopte de progressieve Volkskrant eind 2021. ‘De universiteiten staan pal voor internationalisering, maar onderzoekers maken zich zorgen: “Als Nederlandse studenten mij mailen, schrik ik van de beheersing van de Nederlandse taal.”’, klonk het wat verderop in het stuk. Enkele maanden eerder had Het Parool in een opiniestuk over dat thema al hoogleraar taalpsychologie Annette de Groot geciteerd. Zij voerde aan dat de Engelse woordenschat van de doorsnee Nederlandstalige student minstens vijftig procent kleiner is dan hun Nederlandse woordenschat.

Voor Nederlandse studenten met een migratieachtergrond is de kloof vaak nog groter na het leren van Nederlands als tweede taal en Engels als derde taal, klonk het. De Groot benadrukte ook dat de afnemende Nederlandse taalvaardigheid in de toekomst ook gevolgen zou hebben op de Nederlandse arbeidsmarkt. ‘De Nederlandse taal is namelijk nog steeds essentieel in beroepen als huisarts, rechter of notaris. Je hoeft geen nationalist te zijn om hier zorgen over te hebben.’

Dat die zorgen in Nederland niet bepaald onterecht zijn, mag blijken uit deze cijfers. In 2021 was welgeteld 56 procent van alle studenten aan de Maastricht University – netjes in het Engels, of course – afkomstig uit het buitenland.

In totaal waren er vorig academiejaar 115.068 internationale studenten ingeschreven bij Nederlandse onderwijsinstellingen, zo blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek. Dat waren er 11.500 meer dan het jaar ervoor, en intussen is veertig procent van alle eerstejaars in Nederland afkomstig uit het buitenland. Zowat alle studentensteden over de Moerdijk luiden intussen de alarmbel, omdat ze die reusachtige toestroom ook logistiek niet meer aankunnen.

Naïef geweest

In het overheidsrapport ‘De Staat van het Onderwijs’ wordt in Nederland jaarlijks ook ingegaan op de voortgang van die verengelsing. Uit het rapport van vorig jaar bleek dat zomaar eventjes 78 procent van de universitaire masteropleidingen vandaag al volledig Engelstalig is. Tegelijk stipt het rapport ook aan dat 31 procent van de Nederlandse studenten die aanvullend onderwijs hebben gevolgd, dat deden omdat zij het niveau van Engels niet aankonden. Omgekeerd gaven studenten aan dat zij docenten soms moeilijk konden begrijpen, onder meer omdat die zich in het Engels minder goed konden uitdrukken.

Ironisch genoeg sloeg ook Geert ten Dam, zelf hoogleraar onderwijskunde én voorzitter van de raad van bestuur van de Universiteit van Amsterdam, eind 2021 alarm. In een bijzonder opmerkelijk interview gaf ze toe dat de Amsterdamse universiteit – intussen goed voor meer dan 40.000 studenten – de situatie niet meer aankon.

Ten Dam: ‘Toen de UvA zo’n vijftien jaar geleden begon met het aanbieden van Engelstalige studies hebben we niet kunnen bevroeden hoe groot de instroom van internationale studenten zou worden. Dat is met de kennis van nu misschien naïef geweest. Door deze ontwikkeling is er steeds minder geld per student beschikbaar, wordt onderwijs steeds grootschaliger, is er steeds minder persoonlijke begeleiding beschikbaar voor studenten en besteedt het onderwijs noodgedwongen steeds minder aandacht aan onderwerpen als taalbeheersing.’

Onwettig

De vereniging Beter Onderwijs Nederland (BON) luidde veel eerder al de alarmbel, en riep de Nederlandse regering in 2017 al op om paal en perk te stellen aan de doorgeslagen verengelsing. Een jaar later startte BON zelfs een rechtszaak tegen de universiteiten van Maastricht en Twente wegens het onwettig aanbieden van een groot aantal volledig Engelstalige bacheloropleidingen.

De Nederlandse wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek schrijft immers het Nederlands voor als verplichte onderwijstaal, tenzij er een incidentele noodzaak is tot onderwijs in een andere taal.

De Nederlandse rechter sprak zich niet echt uit over de wettelijkheid van een aantal opleidingen, maar later bevestigde de Inspectie van het Onderwijs wél dat Nederlandse universiteiten massaal de wet overtraden. Vrijwel geen enkele instelling kon de wettelijk vereiste noodzaak tot het aanbieden van volledig Engelstalige bacheloropleidingen aantonen. En dan rijst natuurlijk de vraag: hoe krijg je het nog uitgelegd dat de bestuurders van de meeste universiteiten vrolijk blijven doorgaan met de organisatie van zelfs volledig Engelstalige bacheloropleidingen?

Bedrijfsmatig onderwijs

‘Ons onderwijs is heel erg bedrijfsmatig geworden en de bestuurders van hogescholen en universiteiten lijken zich vaak niet erg bewust te zijn van hun verantwoordelijkheid om het academische niveau van onze landstaal te onderhouden’, stelt Francisca Wagenmakers. Zij is naast bestuurslid bij BON zelf ook lesgever Nederlands in het hoger onderwijs, en schreef onlangs een uitgebreid politiek advies rond onder andere de problematiek van de verengelsing.

‘De Nederlandse wetgeving voorziet wel dat Nederlands de onderwijstaal is, maar in behoorlijke vage bewoordingen. Op de koop toe kunnen de Nederlandse universiteiten een aantal uitzonderingen daarop inroepen, onder meer wanneer de aard van de studenten dat nodig maakt. Met andere woorden: wanneer ze buitenlandse studenten lokken, zijn ze ook wel gedwongen om op het Engels over te schakelen. Bovendien hebben de bestuurders van de universiteiten veel macht, en lobbyen ze samen met het bedrijfsleven bij de politiek.’

Politieke splijtzwam

Toch lijkt ook die politiek stilaan wakker te worden. Eind januari debatteerde de Tweede Kamer over een wetsvoorstel voor de beheersing van de instroom van internationale studenten. Onder meer Pieter Omtzigt (ex-CDA, sinds 2 jaar partijloos) legde daarbij in een scherpe tussenkomst de vinger op de wonde.

Omtzigt: ‘Het is lachwekkend dat een Nederlandse universiteit in het Engels onderwijs mag aanbieden en dan aan de wet kan voldoen door aan de Nederlandse studenten in de Nederlandse taal te vragen om bij taalcentra nog cursussen Nederlands te gaan volgen. Ik sta even met mijn oren te klapperen. Dit is toch niet echt wat we hier zeggen, dat we op die manier aan de wet zouden voldoen?’

Het thema lijkt nu ook binnen de Nederlandse regering uit te groeien tot een splijtzwam: het CDA en de VVD willen haast maken met een beperking van het aantal buitenlandse studenten én het aantal Engelstalige opleidingen, de Nederlandse minister van Onderwijs Dijkgraaf (D66) staat dan weer eerder op de rem. Daarbij speelt, net zoals bij Open Vld in Vlaanderen, vooral het economische argument: het Nederlandse bedrijfsleven zou ook echt behoefte  hebben aan al die hoogopgeleide buitenlanders.

Belastingbetaler

‘Ook vanuit de universiteiten zelf en bij de brede bevolking komt er nu almaar meer weerstand’, geeft Francisca Wagenmakers aan. ‘Bijvoorbeeld van veel Nederlandse studenten, die vinden dat hun eigen Engels én dat van veel docenten niet voldoende op peil is, maar ook van een aantal docenten die aangeven dat studenten hen een stuk beter begrijpen wanneer ze in het Nederlands les geven.’

‘Daarnaast spelen er ook nog andere factoren: zelfs voor Nederlandse studenten wordt het steeds lastiger om een plekje te bemachtigen in sommige richtingen, omdat de buitenlandse concurrentie gigantisch groot is. En haast alle Nederlandse universiteitssteden kampen met een groeiend gebrek aan studentenkamers, waardoor uiteraard ook de prijzen daarvan de hoogte ingaan. Maar toch blijft het aantal Engelstalige opleidingen jaar na jaar toenemen, wat dan telkens opnieuw voor een grote extra instroom van buitenlandse studenten zorgt.’

Twee keer verarming

‘Tussen de universiteiten zelf is er ook een soort van opbod ontstaan, het is een ware race to the bottom op zoek naar almaar meer buitenlandse studenten. Waarbij je uiteraard ook de vraag kan stellen waarom de Nederlandse belastingbetaler jaarlijks zoveel geld zou moeten ophoesten voor de opleiding van buitenlandse studenten. Afhankelijk van de studierichting legt de overheid jaarlijks immers flink wat duizenden euro’s bij per student.’

Bovendien betalen we met ons allen ook mee voor de studiebeurzen voor driekwart van de studenten afkomstig uit de EU. Bovendien blijft ook maar een klein deel van de buitenlandse studenten uit de EU na hun studie in Nederland werken. Daar wordt Nederland financieel dus nauwelijks beter van, terwijl we onze taal intussen steeds meer zien verarmen.’

Filip Michiels was journalist bij de Vlaamse kranten De Morgen en De Tijd en is nu zelfstandig auteur, onder meer voor doorbraak.be. Dit artikel verscheen ook eerst op www.doorbraak.be.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe Nederland zichzelf in de voet schoot met de verengelsing van het hoger onderwijs verscheen eerst op Wynia's Week.

In EénVandaag van 16 september 2021 was te zien hoe universitair docenten en studenten aan de Universiteit van Amsterdam zeggen soms op eieren te lopen omdat andere studenten vallen over woordgebruik en om het minste of geringste ‘microagressies’ ervaren.

‘Blank’ zeggen en niet ‘wit’ geldt als een overtreding. Uitspraken tijdens colleges over het slavernijverleden, de Israëlisch-Palestijnse kwestie of het postmodernisme weegt men op een goudschaaltje. Opvallend: de journalist van EénVandaag gaf aan dat nauwelijks iemand op de UvA zich voor de camera over het onderwerp wilde uitspreken.

Wat is ‘woke’?

Activistische studenten stellen eisen. Of beter gezegd: demands – want alles komt overgewaaid uit de Verenigde Staten. Het curriculum moet worden ontdaan van ‘witte’ ideeën en wetenschappers. De universiteit moet worden gezuiverd van ‘foute’ namen, gebouwen en beelden. De ‘verkeerde’ docenten moeten weg.

Het bestuur moet de uitgangspunten van Black Lives Matter en de Critical Race Theory kritiekloos overnemen. De voorstanders noemen het ‘sociale rechtvaardigheid’ en hebben de mond vol van de urgentie ervan. Tegenstanders noemen het ‘wokeness’, wijzen op intolerant gedrag van activistische studenten en wetenschappelijk personeel en zien het als bedreiging van de academische vrijheid.

Puur wat opgewonden studenten?

Woke als term komt uit de Verenigde Staten en staat voor ‘wakker zijn’, het onrecht in de maatschappij zien en actief willen bestrijden. Wokeness uit zich in een hele waslijst aan opvattingen, van Critical Race Theory, intersectionalisme, dekolonisatie van het westerse denken, het allesoverheersende belang van het slavernijverleden tot Queer Theory en genderidentiteit.

De bezetting in 2015 van het Maagdenhuis – hoofdkantoor van de UvA – door studenten begon als een protest tegen bezuinigingen en rendementsdenken in het hoger onderwijs. Deze bezetting werkte ook als katalysator voor het stellen van een heel pakket aan woke eisen.

Als moment van institutionalisering bij de UvA geldt het verschijnen van het rapport Diversiteit is een werkwoord van een commissie onder voorzitterschap van de Utrechtse emeritus hoogleraar ‘Gender en Etniciteit’ Gloria Wekker. De UvA, zo concludeerde de commissie, was niet divers, kende ‘witte’ machtsstructuren en was onveilig voor studenten uit minderheidsgroepen.

Gekwetstheid lag op de loer, zoals het bestaan van de Heeren XVII-kamer in het Oost-Indisch Huis die, zo stelt het rapport, ‘zonder verdere problematisering van de koloniale geschiedenis wordt gebruikt, terwijl het voor mensen die hun afkomst traceren naar gekoloniseerde volken kwetsend is om te worden geconfronteerd met deze onkritische trots’. En het had volgens Wekker de hoogste urgentie dat de UvA zich transformeerde van ‘zogenaamd egalitair’ naar ‘diversiteitsvaardig’.

Barrage aan diversiteitsbeleid

Universiteitsbesturen zijn de laatste jaren erg gevoelig voor dergelijke eisen. Vrijwel alle universiteiten hebben inmiddels Diversity Officers. Beleidsplannen staan vol van loffelijke voornemens om alle mogelijke minderheidsgroepen ter wille te zijn en niemand uit te sluiten.

De diversiteitsbureaucratie wordt actief aangemoedigd door de geldgevers, waaronder D66-minister van onderwijs Ingrid van Engelshoven. In de publicatie Nationaal actieplan voor meer diversiteit en inclusie in het hoger onderwijs en onderzoek uit augustus 2020 jubelde de minister: ‘We zien goede initiatieven en infrastructuren, zoals de Diversity Offices, ontstaan.’

De afgelopen jaren lanceerde Van Engelshoven een barrage aan plannen voor een meer diverse samenstelling van universiteiten. Ze verlangt van alle universiteiten ‘institutionele genderplannen’, omdat de Europese Commissie deze verplicht zou stellen om in aanmerking te komen voor financiering uit onderzoeksubsidieprogramma Horizon Europe.

In haar Handreiking voor het opstellen van een gendergelijkheidsplan uit juni 2021 drong Van Engelshoven aan op allerlei maatregelen die verder gaan dat wat de EU verlangt. Zo lezen we dat universiteiten moeten werken aan het ‘voorkomen van individuele, competitieve cultuur (‘chilly climate’) en micro-agressies’. En de minister maant tot ‘controleren van de fysieke omgeving: toegankelijkheid, kunst, namen van gebouwen, foto’s, genderneutrale toiletten’. De minister beheerst het woke jargon inmiddels uitstekend.

Toegeeflijkheid

In een terugblik van 26 februari 2020 op stadszender AT5 over de Maagdenhuisbezetting was te zien hoe bestuurders van universiteiten ongemakkelijk worden van opstandige studenten, hoeveel miscommunicatie er is en hoe snel een – in aantal en studierichtingen zeer beperkte groep – actievoerende studenten grote onrust kunnen veroorzaken. De actievoerders gooien daarbij allerlei issues op één hoop. Voor universiteitsbesturen is het dan eenvoudiger toe te geven op cosmetische en symbolische issues waarover de emoties hoog oplopen, zoals vermeend racisme.

Voor besturen is het veel moeilijker om meer geld uit Den Haag aan te trekken voor goed onderwijs, of om een duidelijke keuze te maken voor meer kwaliteit van onderwijs. Of voor het behouden van kleine, maar zeer waardevolle studierichtingen als filosofie. Makkelijker is het om de boosheid van studenten af te kopen met wat handreikingen naar de woke activisten onder hen, of steunverklaringen te verspreiden over Black Lives Matter.

Eisenpakket gaat steeds verder

Rectoren onderschatten wellicht de ideologische lading van het woke eisenpakket. Dat streeft niet naar gelijkheid (a seat at the table) maar steeds vaker naar dominantie en naar uitsluiting van andersdenkenden. Pessimisten zien in Nederland onherroepelijk ‘Amerikaanse taferelen’ ontstaan met campussen waar men docenten intimideert, ideologische tegenstanders het spreken onmogelijk maakt of fysiek aanvalt en waar de onderwijskwaliteit achteruit holt. Ook wijzen ze op het gevaar van een harde en even ongenuanceerde tegenreactie uit de politiek rechtse hoek.

Vrijwel elke Amerikaanse universiteit, inclusief de topuniversiteiten, hebben studentenpopulaties die ‘demands’ inbrengen. Soms zijn ze hilarisch, zoals het afschaffen van de Master-titel omdat die doet denken aan de slavernij. Soms zijn ze absurd, zoals de eis tot het vervangen van de volledige oude garde en het bestuur. En soms zijn ze financieel gemotiveerd, zoals de eis dat blanke studenten collegegeld moeten betalen en zwarte niet.

Studenten en jonge wetenschappers van de Universiteit Utrecht publiceerden in juni 2021 pontificaal steunbetuigingen aan de BLM-beweging in de VS. James Kennedy, destijds de Dean, kwam zelf op 12 juni 2020 met een steunverklaring aan BLM (‘statement on Black Lives Matter’) waarin hij – uiteraard in het Engels – onomwonden stelde dat Nederland vol was van institutioneel racisme: ‘As empirical evidence has shown time and again, systemic racism, as well as covert and overt discrimination against people of colour are deeply rooted and widely institutionalized in the Netherlands.’ 

Meer dan personeelsbeleid

Diversiteitsbeleid klinkt neutraal, alsof het puur gaat om toegankelijkheid van gebouwen voor rolstoelen en om personeelsbeleid dat streeft naar een mix van mannen en vrouwen, etniciteit en afkomst. Maar het diversiteitsbeleid bemoeit zich juist expliciet met de beoefening van wetenschap. Het rapport-Wekker stelt onomwonden dat in de wetenschap ‘witte’ perspectieven domineren en diskwalificeert dat als ‘gesloten’.

Hoe diversiteit en inclusiviteit in de praktijk uitwerken is af te lezen aan discussies over canons en lesboeken. De canon van de Nederlandse geschiedenis is in opdracht van minister Van Engelshoven herschreven door een commissie onder voorzitterschap van bovengemelde James Kennedy, om meer aandacht te geven aan de ‘zwarte bladzijden’ van de vaderlandse geschiedenis.

Zo heeft de Vrije Universiteit per komend academisch jaar een bijzonder hoogleraar diversifying philosophy benoemd. De VU werkt ook aan het diversificeren van de canon van de filosofie, die nu teveel ‘witte’ filosofen zou bevatten. Ook de het eindexamenprogramma voor havo en vwo – geschreven door filosofen werkzaam op universiteiten – behoeft revisie omdat van de 48 genoemde filosofen er slechts vier vrouw en één ‘van kleur’ was, zo viel te lezen in een artikel op 1 september 2021 in de Groene Amsterdammer. ‘Binnen de maatschappelijke discussies over diversiteit en gelijkheid blijkt filosofie als vakgebied achter de feiten aan te lopen’, zo schrijft De Groene, alsof wetenschap vanaf nu draait om het tellen van kleuren en genders.

Onprettige groepsdruk en zelfcensuur?

Als de bureaucratische bovenlaag diversiteit belangrijk maakt, er geld en mensen voor vrijmaakt en promoties en aanstellingen er mede van af hangen: hoe vrijwillig is het dan nog om mee te bewegen? Het kan voor docenten heel ongemakkelijk zijn als de inhoud van vakken, voorgeschreven literatuur of uitspraken tijdens colleges onder de loep komen te liggen.

Wie in het openbaar kritiek levert, binnen de vakgroep of zelfs in de media, is al snel mikpunt van boze collega’s en studenten of krijgt te maken met verontwaardigde reacties via e-mails en in koffiegesprekjes met leidinggevenden.

in vakgroep-overleggen maken mensen zich druk over of de personeelsadvertentie de juiste pronouns bevatten, of onderzoeksvoorstellen de juiste codewoorden bevatten en of academici geen ‘munitie geven aan de verkeerde politici’. Wie tegenspreekt kan te horen krijgen dat dergelijke kritiek niet de bedoeling is, slecht afstraalt op de universiteit of ‘politiek rechts’ in de kaart speelt. Is er reden voor alarm? Universitair docenten zijn nog steeds autonoom in hoe ze hun eigen vakken en hoorcolleges inrichten. Tegelijk hangen arbeidscontracten en aanstellingen als hoogleraar deels af van hoe iemand ligt in diens academische omgeving.

Ontkenning zelfcensuur

Nadat signalen van zelfcensuur binnen de sociale en de geesteswetenschappen de media haalden – leidend tot de motie van de toenmalige VVD-Kamerleden Karin Straus en Pieter Duisenberg – boog de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen zich over de kwestie. De KNAW stelde in zijn adviesbrief van maart 2018 Vrijheid van wetenschapsbeoefening in Nederland dat zelfcensuur op universiteiten amper een probleem zou zijn. Socioloog Eric C. Hendriks betoogde op 23 april 2019 in NRC dat de KNAW tot deze conclusie kwam zonder zelf empirisch onderzoek bij universiteiten en op vakgroepen te hebben gedaan.

In 2019 publiceerden bijna 1600 bezorgde academici een open brief in reactie op de beschuldigende uitspraak van Thierry Baudet dat ‘wij en onze boreale wereld worden kapotgemaakt en ondermijnd door onze universiteiten’. In die open brief citeerden de academici dezelfde publicatie van de KNAW uit 2018 als bewijs dat er geen gevaar is voor zelfcensuur door een gebrek aan diversiteit in politieke perspectieven.

Taligheid en zwart-wit denken

Woke is een inherent talige beweging. Woorden met een emotionele lading staan centraal. Men eist op luide toon ‘dekolonisatie’ van het lesprogramma en bestrijding van ‘witte suprematie’, daarmee een beeld oproepend van volkeren die zuchten onder een vreemde overheerser.

Veel inspanningen vanuit de woke-beweging zijn er op gericht het eigen ‘narratief’ de boventoon te laten voeren. Niet de waarheidsvinding of academische discussie vanuit verschillende verklarende theorieën staat voorop, maar de ideologische strijd tegen het onrecht.

‘Wokisme’ denkt letterlijk én figuurlijk zwart-wit. Zwart-wit in de zin van huidskleuren die tegenover elkaar staan. En zwart-wit in de zin van de strijd tussen Goed en Kwaad. Niet empirie, data en feiten staan centraal maar sentimenten, kwetsingen en lived experiences.

Overal microagressies

De geestesgesteldheid van een aantal studenten is nogal fragiel. Elk onderwerp, elke uitspraak van een docent – zelfs een blik in de ogen – is potentieel een micro-agressie. De bereidheid hierover te klagen en de docent ‘aan te geven’ neemt toe. Diversiteitsbeleid stimuleert dit, want ook Diversity Officers bewijzen graag hun bestaansrecht.

Journalist Wierd Duk deelde op 7 september 2021 op Twitter een filmpje van actievoerende studenten van het UCU die een lange lijst eisen oplazen die vrijwel één op één overeenkwamen met die van studenten aan Amerikaanse universiteiten. De UCU-studenten scandeerden ‘Fuck Locke, fuck Voltaire and fuck Newton too’. Deze verbale agressie tegen lang geleden overleden ‘witte’ filosofen en natuurkundigen lokte op Twitter smalende reacties uit van onder andere Telegraaf-columniste Nausica Marbe. Het filmpje verdween nog diezelfde dag van YouTube.

Wie kan tegen antiracisme zijn?

Wie ingaat tegen het heersende diversiteits- en inclusiviteitsbeleid moet verbaal goed beslagen ter ijs komen. Want wie zegt wél tegen discriminatie en racisme te zijn maar niet onderschrijft dat Nederland en het hoger onderwijs systemisch racistisch zijn moet zich verantwoorden. Want hoe kan iemand tegen aanpassing van curricula en canons zijn? Daar moet wel verborgen racisme achter zitten! Het kan voor docenten erg lastig zijn zich te verdedigen tegen dergelijke subjectieve en op emotie gebaseerde verwijten.

De woke-ideologen aan universiteiten pakken goede uitgangspunten – zoals gelijke kansen – en maken er door ze te framen in termen van Critical Race Theory verbale wapens van. Ongelijke onderwijsuitkomsten zijn zo altijd het gevolg van discriminatie en racisme, andere verklaringen zijn simpelweg onacceptabel.

Wat zijn de drijvende factoren achter diversiteitsbeleid?

De verengelsing en internationalisering laten zich sterk voelen. Universiteiten werven om commerciële redenen studenten van buiten Europa. Angelsaksische studenten nemen de woke canon van thuis mee. Voor universitair docenten uit Angelsaksische landen bij de geesteswetenschappen geldt dat ze in – uiteraard Engelstalige – vergaderingen vaak dominant aanwezig zijn en allerlei eisen stellen over ‘decolonization’ van het curriculum en de werkomgeving. En een aantal studenten loopt graag achter modieus-activistische docenten aan.

De meest bepalende factor bij de institutionalisering van het diversiteitsbeleid is de geldstroom. Wetenschappelijke instituten als de KNAW en de NWO en hun kopstukken stimuleren in woord en gebaar dat onderzoeksvoorstellen met labels als ‘inclusiviteit’, ‘anti-discriminatie’ of ‘ongelijkheid’ financiering krijgen.

De toekenning van een NWO-Stevinpremie van 2,5 miljoen aan Judi Mesman – hoogleraar in de interdisciplinaire studie van maatschappelijke uitdagingen – werd door de Stevincommissie mede gemotiveerd vanuit Mesmans strijd tegen racisme in het hoger onderwijs en haar onderzoek naar interetnische vooroordelen bij jonge Nederlandse kinderen. De wetenschappelijke verdiensten van Mesman staan niet ter discussie, wel valt haar onderzoeksgebied precies in de heersende politieke en institutionele trend.

President Ineke Sluiter van de KNAW liet zich lovend uit over de doelstelling van minister Van Engelshoven om diversiteit en inclusie beter te verankeren in de beoordeling van onderzoeksvoorstellen en accreditaties: ‘Wij willen dat dit lukt en we zijn gemotiveerd om dit te laten lukken!’. Onderzoekers zullen dan sneller geneigd zijn om in onderzoeksvoorstellen de juiste termen en toverwoorden op te nemen – al is het maar als een vorm van academische marketing.

De NWO streeft als belangrijkste verdeler van onderzoeksgeld naar het ‘inclusief beoordelen’ van onderzoeksplannen en waarschuwt voor ‘bevooroordeeld taalgebruik’ en voor ‘onbewuste overtuigingen’ die leiden tot een ‘eenzijdig ideaalbeeld’. De NWO danst angstvallig heen om een heldere definitie van het – als zeer problematisch neergezette – ideaalbeeld. Doelt de NWO op kenmerken als ‘wit’, man en rationaliteit?

Gevaar academische vrijheid?

Promovendus Steije Hofhuis stelde in een opinieartikel van 26 februari 2021 in de NRC getiteld ‘KNAW-rapport garandeert academische vrijheid niet helemaal’ dat instituten als de KNAW de academische vrijheid juist te weinig beschermen. Zo spreekt de KNAW in zijn rapport Academische vrijheid in Nederland van februari 2021 omstandig over het belang van ‘een veilige omgeving’ voor studenten en – wederom – van diversiteit en inclusiviteit. Hofhuis is er niet gerust op dat die diversiteit zich ook uitstrekt tot onderzoeksresultaten: ‘Want wat als een naar waarheid vorsende wetenschapper conclusies trekt die volgens collega’s niet bijdragen aan ‘diversiteit’ en ‘inclusie’?’

KNAW benoemt het gevaar van zelfcensuur, maar wijst vooral op druk via de sociale media. Dat is een gecodeerde verwijzing naar de kritiek die als links bekend staande wetenschappers regelmatig krijgen op Twitter en Facebook. De KNAW benoemt oproepen tot deplatforming door studenten, typisch een woke verschijnsel.

De KNAW stelt ook – zonder bronvermelding – dat studenten zijn betrokken bij een ‘meldpunt linkse indoctrinatie’. Hier lijkt de KNAW ietwat geforceerd op zoek naar ‘enerzijds, anderzijds’. En de KNAW benoemt niet dat diversiteitsbeleid vermengd is met de financiering van onderzoek door instituties als het ministerie van OCW en de NWO en neerkomt op subtiele politieke beïnvloeding.

Bourgeois verzetshelden?

Politieke onrust op universiteiten is niets nieuws. De bezetting van het Maagdenhuis in 2015 was een imitatie van de eerdere bezetting in 1969. Destijds kwam schrijver Harry Mulisch zijn steun betuigen, in 2015 was het rapper Typhoon die langskwam.

Studenten intimideerden (‘cancelden’) in 1969 de eerbiedwaardige politicoloog Hans Daudt omdat diens colleges ‘niet maatschappijkrities genoeg’ waren. Veel deelnemers aan dat studentenverzet zijn nu huizenbezitters en pensioengerechtigheden uit de hoge middenklasse. Waait woke op universiteiten op identieke wijze over?

Moed

Anders dan met het activistische gedachtengoed in de jaren zeventig is het woke denken in een paar jaar tijd al stevig geïnstitutionaliseerd. Van de pijnkreet van de studenten die in 2015 het Maagdenhuis bezetten over de afnemende kwaliteit van het onderwijs door bezuinigingen is weinig meer vernomen, van hun woke-stokpaardjes des te meer.

Tekenend is dat commentatoren het als moedig zagen dat Henk Kummeling de academische vrijheid verdedigde. Als dat al moedig is voor een rector magnificus, hoe moeilijk moet het dan zijn voor een universitair docent met een jaarcontract en onzekerheid over verlenging? Henk Kummeling zei onomwonden: de academische vrijheid is in gevaar.

Het bericht Hoe ‘woke’ zich in onze universiteiten nestelt. De academische vrijheid is in gevaar. verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit is een typisch Nederlands verschijnsel. In de Verenigde Staten wordt woke aangevuurd door een activisme met militante trekjes. Bivakmutsen, molotovcocktails, ingeslagen ruiten: zulke taferelen komen voor op Amerikaanse campussen. In Nederland vinden ze niet plaats en zullen ze vermoedelijk ook uitblijven. Geweld of de dreiging daarvan is onnodig, de progressieve agenda wordt op een andere manier ingevoerd.

Slechts een invloedrijke enkeling hoeft overtuigd te zijn van de wenselijkheid. Als die vervolgens nauwelijks op weerstand stuit, gaat de implementatie ervan door. Zelden komt beleid tot stand na een fundamentele discussie, door uitwisseling van argumenten. Eerder het tegendeel. Maatregelen en nieuw beleid zijn het gevolg van het uitblijven van een echt debat.

Woke per wetenschap

Stilte als de aandrijfas van de Nederlandse polder. Weinig beleidsmakers maken zo handig gebruik van het mechanisme als Ingrid van Engelshoven. Andere bewindslieden zijn vaker in de media en hebben nog grotere begrotingen dan de demissionaire minister van OCW. Intussen zou zij weleens één van de meest effectieve bestuurders kunnen zijn. Als geen ander heeft zij toegang tot de hoofden van burgers – via maar liefst drie kanalen: Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

We staan aan de vooravond van het nieuw academische jaar, dat volgende week begint. Met de blik op de toekomst zou je haast vergeten wat zich eind juli voltrok; van demissionaire deemoed was geen sprake. De Kamer was al met reces toen Van Engelshoven universiteiten nog eens op het hart drukte genderplannen op te stellen. Anders komen subsidies in gevaar.

Optreden tegen seksuele intimidatie was onvoldoende; de inmenging met de campus ging verder. De minister gaf alvast enkele richtlijnen mee aan de universiteiten. ‘Controleren van de fysieke omgeving’ ter voorkoming van kunstwerken op de campus die als microagressie kunnen overkomen. En: ‘Vakken over gender, intersectionaliteit en ongelijkheden.’

Waar je kritiek zou verwachten, bleef het nagenoeg stil. De Telegraaf en weblog Geenstijl sloegen aan, maar de onderwijssector zelf? Die reageerde nauwelijks.

Het geweten?

Deze stilte was laakbaar omdat wetenschappers hun intellectuele plicht verzaakten. Niet voor het eerst was er sprake van een verraad der klerken. Zo bekritiseerde Julien Benda zijn collega’s tijdens het interbellum. Intellectuelen loochenden hun roeping, vond deze Franse filosoof destijds. Morele en politieke idealen wogen zwaarder dan het ideaal van belangeloze kennisverwerving. Opnieuw verdient dat ideaal een hartstochtelijke verdediging, met een minister die zich intensief bemoeit met de wetenschap.

Noblesse oblige. De wetenschap heeft de lat voor haarzelf hoog gelegd. Nog geen half jaar geleden kwam de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), het genootschap van uitmuntende geleerden en volgens eigen zeggen ‘het forum, de stem en het geweten van de wetenschap in Nederland’, op voor de academische vrijheid die nu in het geding is.

De KNAW schreef een uitvoerige notitie over het thema. De academische vrijheid blijkt een ideaal met vele implicaties. Misschien wel de belangrijkste is deze: ‘Overheden hebben niet alleen de verantwoordelijkheid om zich te onthouden van inbreuken op de academische vrijheid; zij dienen deze vrijheid ook te beschermen en te faciliteren.’

Het verraad begint met die (terechte) cursivering. Het schept verplichtingen als je de vrijheid als sleutelwaarde voor de wetenschap benadrukt. Dat vraagt om een assertieve verdediging als ze onder druk komen staan. Wanneer die uitblijft, verloochenen de hedendaagse klerken hun eigen ideaal.

De macht van soft power

Niet dat er helemaal geen reactie kwam. Enkele wetenschappers lieten per twitter van zich horen, maar zij zitten niet aan de knoppen van het academische bedrijf. Rectoren, collegevoorzitters, decanen – een enkeling daargelaten spraken zich niet uit tegen de Haagse bedilzucht.

Of de reactie was formeel van aard. De voorzitter van de Jonge Akademie, onderdeel van de KNAW, ageerde tegen misleiding door De Telegraaf, die het had over ‘dwang’ van de minister, terwijl zíj helemaal niet dwong, zo werd gesteld. De dwang kwam uit Europa, geldschieter van wetenschappelijk onderzoek via het HORIZON-programma. Daarbij stonden de voorgestelde maatregelen slechts in een ‘handreiking’ met suggesties.

Behalve van weinig urgentie getuigden deze sussende woorden van een gering inzicht in het politieke krachtveld. Komt een handreiking van de minister, dan is dat niet ‘slechts’ een handreiking. Evenmin kunnen universiteiten de ‘suggesties’ even makkelijk naast zich neerleggen als ze overnemen. De dwang mag uit Europa komen, de drang is afkomstig van een minister die weet hoe de raderen van de macht draaien.

Natuurlijk zet ze niemand het mes op de keel via harde pressie. Zo gaat dat in autocratische regimes, niet bij ons. Maar soft power – uitgeoefend via de handreiking en suggesties – kan ook effectief zijn. Deze benadering heeft als voordeel dat grote ophef uitblijft die losbreekt als regeren per decreet gaat. Waarna de minister het stilzwijgen kan uitleggen als instemming en een volgende stap zet in de uitvoering van haar ambitieuze agenda.

Erbij horen

Het persoonlijke is politiek geworden. Voor Van Engelshoven geldt dat meer dan voor andere bewindslieden. Hen zie je makkelijk switchen van ministerie; bij haar is dat moeilijker voorstelbaar. Vergroting van de diversiteit en meer inclusie is niet zomaar een takenpakket, zoals een andere minister als wegen moet aanleggen. Van Engelshoven heeft een missie. Ze herkent zich in de groep waarvoor ze opkomt, want kent volgens eigen zeggen het gevoel tot een minderheid te behoren.

Midden jaren tachtig kwam de 20-jarige Ingrid naar Nederland, nadat ze haar jeugd in België had doorgebracht. ‘Wij waren de eerste “buitenlanders” in het dorp,’ zei ze na haar aantreden tegen Trouw (5 mei 2017). ‘Ik kan me nog steeds inleven in wat integratie in de praktijk betekent. De hardnekkigheid van het stempel dat je anders bent, wat je ook doet. En vooral: de diepe wil om erbij te willen horen.’

Het gaat te ver om het ministerschap van Van Engelshoven te zien als een vorm van traumaverwerking. Wel wil ze minderheden het gevoel geven dat zij heeft ontbeerd.  Behalve onderwijs en wetenschap zet zij daartoe ook cultuur in. Meest in het oog sprong haar besluit in 2019 dat de canon op de schop moest.

Nu evolueert een canon voortdurend. Nimmer zijn het de statische dingen geweest die de pleitbezorgers van verandering ervan maken. Zij moffelen weg dat nieuwe inzichten invloed tot een andere invulling van de canon. De herziening door Van Engelshoven was echter van een andere orde. Haar voorstel had een sterk politiek karakter. De vijftig vensters van de canon verwerden tot een instrument van de tijdgeest.

Er moest meer aandacht komen voor de zwarte bladzijden uit de geschiedenis, gaf de minister mee als opdracht aan de samenstellers van de nieuwe canon – alsof in de oude canon niet al heel wat slavernij zat. Door het prisma van de identiteitspolitiek naar de geschiedenis werd nog iets duidelijk: vrijwel alleen maar witte mannen. Met die oververtegenwoordiging getuigde de canon van gisteren, terwijl de generaties van de toekomst zich erin moeten herkennen.

Meebuigen

Weer contrasteerde de assertiviteit van de minister met de lauwheid vanuit het veld. Historicus James Kennedy zag geen belemmering om het comité voor te zitten dat de nieuwe canon moest samenstellen, hoewel de minister het gewenste resultaat voorafgaand aan het onderzoek bestelde.

Zo stond het op rijksoverheid.nl (31 mei 2019): ‘Ik vraag de commissie om evenwichtig aandacht te besteden aan de verhalen en perspectieven van verschillende groepen in de samenleving, en om de schaduwkanten van de Nederlandse geschiedenis voldoende aan bod te laten komen.’ 

Dus niet: ik vraag de commissie om te onderzoeken of de canon te weinig divers is. De minister beschouwde de canon niet als uitkomst van wetenschappelijk onderzoek, per definitie een grillig en onvoorspelbaar proces. In plaats daarvan betrof het een rechtvaardigheidsvraagstuk. De geschiedenis werd in een taart die je in gelijke punten moet verdelen over de maatschappelijke groeperingen. Alsof geschiedschrijving zo werkt.

Geen principiële bezwaren intussen bij historicus Kennedy, maar meegaandheid. Dit was een typische Hollandse reflex, die nota bene hijzelf blootlegde in zijn dissertatie Nieuw Babylon in aanbouw (1996). Daarin vroeg hij zich af waarom de jaren ’60 in Nederland zo rimpelloos verliepen in vergelijking tot elders? Omdat het maatschappelijke middenveld de kunst van het meebuigen verstond. En meebuigen doet het dus nog steeds.

Terwijl de tijd vraagt om Prinzipienreiter. In de snelle transitie van Nederland tot woke-land worden principes met de voeten getreden, blijven fundamentele discussies uit. Aan de vooravond van een nieuwe academische jaar en cultureel seizoen hoop je op meer zelfbewustheid en grotere waakzaamheidberaad. Variërend op de woorden van Burke: de kans op een overwinning van het goede neemt toe als goede mensen van zich laten horen.

Sebastien Valkenberg, maar ook andere auteurs van Wynia’s Week leggen regelmatig hun vinger bij de even snelle, als sluipende infiltratie van ‘woke’-identiteitspolitiek via overheid, onderwijs, cultuur en media. Wynia’s Week gaat onverminderd door met kritische publicaties over deze gevaarlijke ontwikkeling. Steunt u onze broodnodige berichtgeving? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waar blijft het verzet tegen woke-minister Ingrid van Engelshoven? verscheen eerst op Wynia's Week.

Tevens gaat het over deplatforming van sprekers, in de Verenigde Staten doodnormaal, wij beginnen er net kennis mee te maken. ‘Deze discussies raken niet alleen aan de academische vrijheid van studenten, maar ook die van docenten,’ schrijft de KNAW. ‘Hoe bescherm je hun beider academische vrijheid in deze kwesties? Wat is de verantwoordelijkheid van studenten?’

We komen het niet te weten.

Het is, aldus de KNAW op pagina 47, één van de ‘actuele onderwerpen die in de nabije toekomst in ieder geval verdere aandacht verdienen.’ Anderzijds is het winst dat de roep om safe spaces en deplatforming – meer in het algemeen: politieke correctheid op de campus – tenminste expliciet genoemd worden. Ze ontbraken in een eerdere notitie door de KNAW, meer precies: het Briefadvies dat ze in 2018 uitbracht nadat VVD-Kamerlid Pieter Duisenberg zich zorgen maakte over het gebrek van diversiteit in de wetenschap.  

Dat advies had een tamelijk cerebraal karakter. Het ging over mechanismen die de vrije wetenschapsbeoefening in gevaar kónden brengen. Of die mechanismen zich ook daadwerkelijk voordeden, kwamen we amper te weten. Daarbij leek de affiniteit met het onderwerp niet erg groot, in elk geval niet bij Nico Schrijver, voorzitter van de KNAW-commissie die het advies schreef. Over de vraag of de wetenschap ‘politiek homogeen’ is, zei hij tegen NRC Handelsblad (12 maart 2018): ‘Ik denk dat het allemaal niet zo relevant is.’

Serious consequences

Zo bezien betekent de nieuwste notitie vooruitgang. Weliswaar gaat het ook hierin over inclusie en sociale veiligheid, de onvermijdelijke buzzwords onder beleidsmakers. Maar ook is er aandacht voor omstreden sprekers (pagina 44 en 45), waarvan herhaaldelijk werd geprobeerd ze te weren van de campus, en ongeoorloofde bemoeienis met het onderwijs (pagina 38).

De KNAW: ‘Academische vrijheid betekent in eerste instantie dat besturen van universiteiten de verantwoordelijkheid hebben om zich niet méér te mengen in het onderzoek en onderwijs dan redelijk is met het oog op de bevordering van goede wetenschapsbeoefening. Zij dienen terughoudend te zijn, en faculteiten, afdelingen en individuele wetenschappers substantiële vrijheid te geven om hun onderwijs en onderzoek in te richten. Op hun beurt dienen facultaire besturen terughoudend te zijn in hun bemoeienissen met docenten en onderzoekers.’

Wij beperken ons tot het onderwijs. Dan blijkt die laatste opmerking geen overbodige reminder. Vorig jaar sloeg Meindert Fennema, emeritus hoogleraar politieke theorie aan de UvA, alarm. Van meerdere kanten hadden hem onrustbare signalen bereikt, schreef hij op opinie-blog Joop (7 juli 2020). ‘Een van mijn collega’s vertelde mij dat hij een advies had gekregen om een tekst van de literatuurlijst te verwijderen omdat deze een verkeerd, want ‘essentialistisch’, beeld schetste van genderverhoudingen.’

En: ‘Een oud-student vertelde mij dat de ‘Senior Diversity officer’ van de faculteit Maatschappijwetenschappen aan de UvA een docent had gesommeerd een tentamenvraag anders te formuleren. Dat gebeurde een kwartier voordat het tentamen afgenomen zou worden. Geen gehoor geven aan dit ‘verzoek’ zou ‘serious consequences’ hebben voor de betreffende docent.’

Naming-and-shaming

Terughoudendheid, zoals de KNAW die bepleit, was tenminste iets geweest. Maar of het genoeg is? De academische vrijheid mag actiever worden verdedigd, zeker in deze tijd van sociale media. Ook docenten ontkomen niet aan Twitter, deze opvolger van het houten schandblok van weleer.

Naming-and-shaming gaat nu via internet. Een verontwaardigde tweet is zo geplaatst én weer geretweet. Diverse wetenschappelijke carrières zijn op deze manier ontwricht. Zoals die van Tim Hunt, een Engelse biochemicus en Nobelprijswinnaar, enkele jaren terug. Zijn broodwinning verloor hij door een onhandige uitspraak tijdens een presentatie. Over vrouwelijke wetenschappers zei hij: ‘Of je wordt verliefd op ze, of ze worden verliefd op jou, of ze barsten in huilen uit wanneer je kritiek geeft.’

Nadat hij die woorden had uitgesproken, prees hij in alle ernst het wetenschappelijke werk van vrouwen – maar het kwaad was al geschied. Connie St. Louis, een docente wetenschapsjournalistiek, had vanuit de zaal getwitterd dat Hunt zes tot zeven minuten tekeerging tegen vrouwen in de wetenschap.

Voor de volledigheid: een andere aanwezige in de zaal, aangehaald door The Times, ervoer Hunts optreden anders. Zijn speech zou warm en grappig geweest zijn, de gewraakte passage was duidelijk een geval van ironie. Ironisch of niet, voor het verloop van de gebeurtenissen maakte dat niet meer uit. Excuses van Hunt – ‘Ik probeerde vrouwen zeker niet te vernederen’ – waren tevergeefs. University College London ontsloeg haar werknemer. Zijn kant van het verhaal hoefde ze niet te horen.

De woorden van John Stuart Mill lezen alsof hij ze gisteren opschreef in plaats van ruim 150 jaar terug. Toen al had hij in de smiezen hoe onhoudbaar de sociale druk kan worden. Uit On Liberty (1859): ‘De publieke opinie is voor iedereen even doeltreffend als de wet, behalve voor de mensen die door hun geldelijke omstandigheden niet afhankelijk zijn van de goede wil van anderen; als men het mensen onmogelijk maakt hun brood te verdienen, zou men ze net zo goed meteen in de gevangenis kunnen werpen.’

‘Zwak gedrag van #tudelft’

Daarom moet de volgende scène ons zorgen baren. Plaats van handeling is de Technische Universiteit Delft, het is in het voorjaar van 2018. Docent Herman van Bergeijk doet een poging college te geven, maar de zaal blijft rumoerig. Wat er dan gebeurt, is te controleren omdat het optreden van Van Bergeijk is vastgelegd. Hij richt zich tot een van de studenten. ‘Sst. Meneer, u zit naast een mevrouw, dus u wordt de hele tijd al afgeleid’, zegt hij. En even daarna: ‘Meneer, ik zie u praten, nog steeds. Met dat baardje, die aanstaande IS-terrorist.’

De terechtwijzing belandde in het publieke domein via Twitter. ‘Kijk hoe #TU Delft docent Herman van Bergeijk zijn racisme en seksisme klakkeloos aan eerstejaarsstudenten toont’, begon een activistische twitteraar. ‘Tevens ook lachwekkend was hoe autoritair deze docent zich gedraagt. Weet je wat zijn straf was? Een excuses geven [sic] bij zijn volgende college. Zwak gedrag van #tudelft’.

Voor alle duidelijkheid: de twitteraar zat niet in de collegezaal. Toch voelde de TU Delft zich genoodzaakt aan hem verantwoording af te leggen, ook via Twitter. De klagende activist kon tevreden zijn, aangezien Van Bergeijk níét wegkwam met louter excuses. ‘De TU Delft vindt het een ongepaste uitlating, de docent vindt dat zelf achteraf ook. Hij heeft oprechte excuses aangeboden voorafgaand aan het volgende college. Eind februari heeft hij een officiële berisping gekregen voor de uitlating. Ook mag hij dit college niet meer geven.’

Hoewel de sancties minder ver gaan dan die voor Hunt, moet ook Van Bergeijk zich vogelvrij gevoeld hebben. Mogelijk drukte hij zich onhandig uit, maar allemaal maken we weleens een uitglijder, nietwaar? En van seksisme noch racisme is sprake als hij de student een standje geeft.

Chicago Statement

Enkel de suggestie dat iemand in de eigen gelederen zich daaraan schuldig maakt, doet bestuurders kennelijk al huiveren. Liever een te krachtige reactie dan het verwijt dat je te slap optreedt, moeten ze hebben gedacht. Geen geruststellende gedachte voor de docent die plaatsneemt voor een zaal vol studenten. De meest activistische onder hen zullen zich aangemoedigd voelen om voor klokkenluider te spelen. En via social media kunnen ook activisten van buitenaf zich die rol aanmeten.

Universiteiten die hun medewerkers beter willen beschermen, hoeven niet lang te zoeken. Er ligt al een tekst waaraan ze zich kunnen committeren, het zogeheten Chicago Statement. In deze tekst spreekt de Universiteit van Chicago zich uit als voorstander van een grote vrije meningsuiting. Deze acht ze onmisbaar voor een vitale instelling.

‘Het is niet de verantwoordelijkheid van de universiteit om te proberen individuen te behoeden voor ideeën en opvattingen die hun onwelgevallig, onaangenaam of zelfs beledigend voorkomen,’ staat er in het document. In de VS dient het inmiddels als modelverklaring: andere universiteiten worden opgeroepen zich op een vergelijkbare manier uit te spreken als vriend van het vrije woord.

Laat Nederlandse instellingen dat ook doen. Daarmee hoeven ze niet te wachten op de volgende notitie van de KNAW.

Van Sebastien Valkenberg verschijnt op 27 maart zijn nieuwe boek ‘Policor in de polder. Hoe politieke correctheid Nederland dom maakt.’ Meer informatie: HIER.

Het bericht Zwicht niet voor activistische twitteraars, garandeer de academische vrijheid verscheen eerst op Wynia's Week.