In het gezin waarin ik begin jaren vijftig opgroeide, waren de bezettingsjaren nog maar net voorbij. Toch leek het alsof ze helemaal niet hadden bestaan. Alleen als mijn broer en ik aangaven iets niet te lusten, viel het beladen woord oorlog. ‘Eet op. Jullie hebben de oorlog niet meegemaakt.’

Verder werd er gezwegen over wat er tussen 1940 en 1945 was voorgevallen. Ouders wilden voor hun kinderen vooral een onbezorgde jeugd. Antwoorden op oorlogsvragen werden ver vooruitgeschoven. ‘Dat vertellen we later wel.’

Op zoek naar antwoorden

Dat later is er in het geval van mijn ouders niet van gekomen. Op 9 juni 1977 verongelukten ze op weg naar de Noordkaap in Finland, na een bezoek aan een ingenieurscongres in Helsinki. Mijn ouders namen alle vragen die ik over de oorlog had mee het graf in. Maar hoop op antwoorden had ik niet opgegeven. Hoe terecht dat was, blijkt uit deze reconstructie met verrassende afloop.

Jaap Jongedijk, journalist bij de Provinciale Geldersche en Nijmeegsche Courant, en Tea Ashof, informatrice bij de Nederlandse Spoorwegen op het station van Nijmegen, woonden aan de Staringstraat 29 van de Keizer Karelstad. De aan het begin van de Tweede Wereldoorlog ontstane liefde noemde Jaap gekscherend ‘perrongeluk’. Hij maakte voor zijn krant een verhaal over de nieuwe functie van informatrice waarop Tea had gesolliciteerd. De kennismaking op het perron was liefde op het eerste gezicht.

De stad aan de Waal heeft het in de oorlogsjaren zwaar te verduren gehad. Van het veel genoemde aantal landelijke burgerslachtoffers, zo’n 30.000, waren er naar schatting 2.200 afkomstig uit Nijmegen. Naar de cijfers wordt nog altijd onderzoek gedaan. Het bekendste leed is het bombardement op Nijmegen van 22 februari 1944 dat samen met het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 en de watersnoodramp van 1 februari 1953 behoort tot de drie grootste catastrofes uit de recente vaderlandse geschiedenis.

Vanuit Engeland stegen op 22 februari 1944 een duizendtal Amerikaanse bommenwerpers op met als doel het vernietigen van vliegtuigfabrieken in Duitsland. De weersomstandigheden waren zo slecht dat 177 machines die al boven Duitsland waren, opdracht kregen gelegenheidsdoelen te bombarderen. Veertien vliegtuigen kozen het spoorwegemplacement in Nijmegen. Andere toestellen wierpen hun bommen op fabrieken in Enschede en Arnhem.

Volgens de regels van toen was het in Nijmegen een precisiebombardement binnen een straal van een kilometer van het doel. De bommenrichter was echter niet erg precies. Het westelijk deel van het centrum van de bovenstad werd daardoor vernietigd. Later in de oorlog richtten de Duitsers door brandstichting en beschietingen elders in Nijmegen nog veel grotere schade aan.

Van een gesuggereerd vergissingsbombardement op 22 februari was volgens de Nijmeegse historicus en publicist dr. Joost Rosendaal geen sprake. Het betrof immers een bewust gekozen gelegenheidsdoel. Latere beweringen dat er verwarring was met een Duitse stad, doken pas op toen bleek dat er een fout was gemaakt, namelijk het zonder toestemming bombarderen van Nederlandse steden (Nijmegen, Arnhem en Enschede).

Market Garden

Aan de bevrijding van Nijmegen in september 1944 ging Market Garden vooraf. Britse en Arnhemse autoriteiten hebben deze strijd gereduceerd tot ‘de Slag om Arnhem’. Feitelijk heeft slechts een klein deel van de troepen van de Britse Airforce Divisie rond de Gelderse hoofdstad gevochten. De strijd liep uiteindelijk vast in de Betuwe.

De voor de stad tot op de dag van vandaag belangrijke oeververbinding kon, zo wil het verhaal, behouden blijven dankzij sabotagewerk van student Jan van Hoof. Zijn ingrijpen wordt geëerd met een monument op het Keizer Traianusplein. Volgens Rosendaal is dit verhaal een mythe. ‘Al begin jaren vijftig constateerde een regeringscommissie van vijf generaals dat dit niet zo was. De werkelijke reden van het behoud van de burg: in opdracht van het Duitse opperbevel was de ondermijning onklaar gemaakt omdat ze de bruggen mogelijk nodig hadden voor een tegenaanval.’

Granaatbeschietingen op Nijmegen gingen ondanks de bevrijding in september 1944 door tot maart 1945 en kostten aan nog eens achthonderd mensen het leven. Hoe journalist Jaap en NS-informatrice Tea dit geweld in hun dagelijkse leven hebben ervaren, is gissen.

Het jonge echtpaar beschikte in Den Haag begin jaren vijftig als een van de eersten in de straat over een auto, voor het werk en voor privéritjes. Een tochtje terug naar het verloren gegane verleden? Het huis laten zien aan de Staringstraat in Nijmegen waar alle aandenken aan Indië in één klap waren weggevaagd – Tea was geboren op Java uit Nederlandse ouders – was ondenkbaar.

Dat anno 2024 oorlog niet meer uit onze huiskamers is weg te houden, doet de vraag herleven hoe het eigenlijk is afgelopen met dat weggebombardeerde huis van mijn ouders in Nijmegen. Voetstoots was ik er altijd vanuit gegaan dat het pand Staringstraat 29 een van de talloze was dat bij het Amerikaanse bombardement van 22 februari 1944 verloren was gegaan.

Om dat ter plekke te kunnen uitzoeken, boekten mijn vrouw en ik een maand geleden een hotel voor twee nachten in de buurt van Nijmegen. De data: 2 en 3 oktober.

Precies tachtig jaar later

Rosendaal meldt dat de Staringstraat níet was getroffen bij het Amerikaanse bombardement van 22 februari 1944. ‘De stad was al bevrijd toen de Staringsstraat werd geraakt door de Duitse Luftwaffe. Uw ouders zullen na de voltreffer gevlucht zijn. Veel Nijmegenaren uit de nabijheid van de brug trokken naar een veiligere schuilkelder, zoals in de Annastichting, op het kazerneterrein aan de Groesbeekseweg, of bij het Albertinumklooster.’

Het antwoord van Rosendaal betreffende de datum van het Duitse bombardement op de Staringstraat, waarbij mijn ouders Jaap Jongedijk en Tea Ashof in één klap al hun bezittingen verloren, maakte mij even sprakeloos. ‘Dat was op 2 en 3 oktober 1944.’

Precies tachtig jaar later parkeerde ik tijdens mijn Nijmeegse oorlogsverkenning op 3 oktober 2024 mijn auto aan de Staringstraat om een foto te maken van het in 1951 herbouwde pand op nummer 29, dat exact op deze dag in 1944 aan flarden was geschoten.

Die datum was mij altijd onbekend. Dit is puur toeval.

Jaap en Tea hadden blijkens gemeente-informatie al in 1945 gekozen voor een toekomst in de Randstad. Ver weg van het hun zo noodlottig geworden Nijmegen.

Het bericht Hoe een Nijmeegse oorlogsgeschiedenis 80 jaar lang speelde met het toeval verscheen eerst op Wynia's Week.

Hij trok ten strijde tegen racisme, onrecht, onderdrukking, de autoriteiten in het algemeen en de katholieke kerk in het bijzonder. De letterkundige Jan Oegema vergelijkt in zijn nieuwe boek Keizersdrama Luceberts status zelfs met die van Mandela, Havel, Che Guevara en Gandhi.

8 februari 2018

Als aanvoerder van de vernieuwers van de poëzie onder wie Remco Campert, Gerrit Kouwenaar, Jan Elburg en Simon Vinkenoog kreeg Lucebert de eretitel Keizer der Vijftigers. Zijn experimentele dichtkunst (zonder hoofdletters) werd overladen met prijzen, waaronder de P.C. Hooftprijs en de Prijs der Nederlandse Letteren.

En toen werd het 8 februari 2018. Vierentwintig jaar na zijn dood verscheen een nieuwe biografie van Lucebert, een kleine duizend pagina’s dik, van de hand van Wim Hazeu. Het was voorpaginanieuws. Wat niemand wist, hoogstwaarschijnlijk ook zijn vrouw niet, kwam alsnog aan het licht.

Bert Swaanswijk voelde zich als negentienjarige bijzonder thuis als vrijwillige arbeidskracht in nazi-Duitsland. Hij schreef zijn vriendin Tiny Koppijn zestig brieven en kaarten, vaak ondertekend met Sieg Heil. Ze stonden bol van Hitlerliefde en Jodenhaat. Swaanswijk was in de ban van de rol die hij als dichter en kunstenaar zou gaan vervullen in Hitlers nieuwe Europese orde.

De dochter van Koppijn bezorgde de explosieve correspondentie aan de biograaf toen die zijn manuscript eigenlijk al voltooid had. Hazeu moest letterlijk kotsen toen hij de eerste brieven had gelezen. Misschien nog wel kwalijker was het feit dat Lucebert zijn geheim in zijn graf had meegenomen. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld progressief boegbeeld Günther Grass die schoon schip maakte aan het eind van zijn leven.

Hazeu kon niet anders dan zijn tekst volledig omgooien.

Seculiere heilige

Maar, bezwoer Hazeu, we moesten de scheiding tussen werk en auteur ondanks alles wel blijven respecteren. ‘Aan Luceberts kunstenaarschap is geen afbreuk gedaan.’ Bijna alle columnisten, letterkundigen en collega’s zeiden het Hazeu na.

Deze operatie damage control, vindt Jan Oegema, was voorspelbaar, voorbarig en vooral veel te gemakkelijk: ‘De mate van identificatie is adembenemend, passend bij de seculiere heilige die hij van meet af aan is.’

Oegema vervolgt: ‘De adolescent splitsen van de kunstenaar, de kunstenaar vervolgens van zijn werk: als het allemaal zo makkelijk is kunnen we inderdaad fatsoenlijk verder. In dit geval echter heeft de autonomie van het kunstwerk alles van een handig geloofsartikel, de beweringen demonstreren hoe slim we als linkse upper class onze helden in bescherming nemen.’

In zijn essay Keizersdrama onderzoekt Oegema hoe Lucebert in zijn werk is omgegaan met zijn verzwegen oorlogsverleden. De dichter en zijn werk kunnen helemaal niet los van elkaar worden gezien, luidt de conclusie. Lucebert zit levensgroot in zijn werk. En wie met Oegema zijn verzameld werk nog eens nauwgezet doorneemt, struikelt over de aanwijzingen hoe Lucebert heeft geworsteld met ‘nazi-Bert’.

Zo lezen we in de bundel apocrief het gedicht ‘school der poëzie’:

ik ben geen lieflijke dichter

ik ben de schielijke oplichter

der liefde, zie onder haar de haat

en daarop een kaaklende daad.

lyriek is de moeder der politiek,

ik ben niets dan omroeper van oproer

en mijn mystiek is het verdorven voer

van leugen waarmee de deugd zich uitziekt.

Man voor een spiegel

Oegema ziet de oudere Lucebert tegen zichzelf praten, opvallend vaak en allesbehalve vleiend. Meer dan twee pagina’s lang neemt Oegema’s opsomming van zestig oordelen van Lucebert over zichzelf in beslag. Van ‘arrogant ondier’, ‘kwetsbare komediant’, ‘martelaar van falen’, ‘salonleeuw in gewetensnood’, ‘vergeelde avantgardist’, ‘valsspeler’ tot en met ‘zondenbok’.

Een motief dat bij Lucebert opduikt is dan ook voorspelbaar: de spiegel. Een man voor een spiegel, hoe akelig het is daarin te kijken en hoe verleidelijk om de blik te ontwijken. Een voorbeeld:

zo zie je jezelf? de genadeloze hij

kijkt graag in de mottige spiegel

van eenzaam worstelen liefst even

buiten beeld wordt hij wel gewaar:

gekruizigd bloed met tranen als dolken

Zo toont Oegema overtuigend aan dat er kunstenaars zijn bij wie werk en persoonlijkheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Bovendien, schrijft de letterkundige, ‘Lucebert wierp zich op als linksige revolutionair en zo iemand mag je politiek en maatschappelijk de maat nemen. Een leidersfiguur vráágt daarom’.

Jan Oegema: Keizersdrama. Lucebert opnieuw, Boom, 208 pagina’s, 23,90 euro.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant. 

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Jan Oegema laat zien hoe Lucebert heeft geworsteld met nazi-Bert verscheen eerst op Wynia's Week.

Collaboratie vond niet alleen plaats bij bekende ondernemingen als Philips, DAF en de Nederlandse Spoorwegen, maar ook in de metaal, de scheepsbouw, de textiel en op de effectenbeurs. Openbaar Ministerie, rechters en politiek namen bovendien een weinig doortastende houding aan zodat berechting in de meeste gevallen uitbleef. 

In 2025 worden collaboratiegegevens openbaar gemaakt  

Nu het Nationaal Archief aan de vooravond staat van het online publiceren van al tachtig jaar geheimgehouden gegevens bestaat bij nabestaanden van de talloze anoniem gebleven collaborateurs, vooral ook op persoonlijk vlak, zoals NSB’ers die Joden hebben verraden en Nederlandse vrouwen die het aanlegden met Duitse militairen, grote vrees dat het onverkwikkelijke oorlogsverleden van een of meer voorouders alsnog in volle omvang naar buiten komt.  

Er wordt op het laatste moment weliswaar toch nog enigszins op de rem getrapt teneinde familieleden in staat te stellen zich in de stukken te verdiepen alvorens deze worden vrijgegeven. Uiteindelijk zullen er medio 2025 een half miljoen dossiers van tienduizenden collaboratieverdachten aan de openbaarheid zijn prijsgegeven.  

Zes jaar na afloop van de Tweede Wereldoorlog werd ik geboren. De bezettingsjaren, de verwerking daarvan door de overlevenden en de wederopbouw zijn van grote invloed geweest op mijn journalistieke loopbaan. Het onderwerp ‘oorlog’ drong zich als vanzelf aan mij op door toegestuurde informatie, nadat ik mij een keer beroepshalve had begeven in kringen van oud-verzetsstrijders. 

Er belandde als gevolg daarvan begin 1976 ‘zomaar’ een ‘dossier-Van Doorn’ op mijn bureau. Mr. H. W. van Doorn, de toenmalige minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM), lid van de Politieke Partij Radicalen (PPR), een afsplitsing van de Katholieke Volkspartij (KVP), in het kabinet-Den Uyl (Partij van de Arbeid), zou zich tijdens de Tweede Wereldoorlog schuldig hebben gemaakt aan collaboratie. 

Harry van Doorn 

Het ging om een omvangrijke stapel documenten die als bewijs moest dienen. De als meester in de rechten afgestudeerde 25-jarige Harry van Doorn zou van 1941 tot medio 1942 als firmant van de Voorburgse handelsonderneming Forum, die eigendom was van zijn vader, voor meer dan 210.000 gulden cosmetica-artikelen aan de ‘Wehrmacht’, het Duitse leger, hebben geleverd.  

Ruim twintig jaar na beëindiging van de Tweede Wereldoorlog begon mijn zoektocht naar het vermeende economische oorlogsverleden van deze bewindspersoon en het verifiëren van de juistheid van de anoniem ontvangen documenten om een journalistieke ‘canard’ te voorkomen. Als jong journalist, het toeval wilde dat ik met mijn 25 jaar precies even oud was als Harry van Doorn in 1941 toen hij zaken zou hebben gedaan met de Duitse bezetter, kon ik mij een dergelijke afgang niet permitteren.  

Verdenkingen verzwegen 

Na maanden van onderzoek en talloze gesprekken met mensen uit de voormalige illegaliteit durfde mijn toenmalige werkgever, het opinieweekblad Accent onder leiding van hoofdredacteur Hans Knoop, de publicatie aan van een artikelenreeks van mijn hand over het vermeende collaboratieverleden van Harry van Doorn.  

De bewindsman weigerde iedere vorm van commentaar en ook de zogeheten knipselkrant van het ministerie van CRM met publicaties over het departement in de media verzweeg de verdachtmakingen in Accent aan het adres van de minister voor de eigen ambtenaren. 

Dissertatie Meihuizen  

In het kader van de objectiviteit, gezien mijn toenmalige eigen betrokkenheid bij de zaak, zijn de komende citaten over wat zich rond Van Doorn heeft afgespeeld in de eerste oorlogsjaren overgenomen uit het boek Noodzakelijk kwaad, De bestraffing van economische collaboratie in Nederland na de Tweede Wereldoorlog van dr. Joggli Meihuizen, die dit standaardwerk van ruim achthonderd pagina’s in 2003 publiceerde als zijn proefschrift aan de juridische faculteit van de Vrije Universiteit in Amsterdam. 

Meihuizen: ‘In de zomer van 1976 wijdde het weekblad Accent een verhaal aan het “oorlogsverleden” van Harry van Doorn. Naar aanleiding van deze publicatie werden door het Tweede Kamerlid V. A. Honig van den Bossche van de Boerenpartij schriftelijke vragen gesteld aan minister-president Joop den Uyl. Hij wilde weten of Van Doorn in de eerste oorlogsjaren zaken had gedaan met de “Wehrmacht” en vroeg ook of het klopte dat Van Doorn in 1942 een baan had geambieerd bij het onder nationaalsocialistische leiding staande ministerie van Justitie en of Van Doorn destijds vrijwillig de zogenaamde loyaliteitsverklaring had ondertekend.’  

Den Uyl 

Meihuizen: ‘Het Boeren-Kamerlid vroeg Den Uyl tevens of deze gegevens – indien ze op waarheid berustten – aan hem bekend waren geweest bij de samenstelling van zijn kabinet. In zijn antwoord sprak de premier over “gesuggereerde misdragingen” en herhaalde de eerdere conclusie van procureur-fiscaal bij het bijzonder gerechtshof in Den Haag, mr. J. Zaaijer, “dat Van Doorn geen enkel verwijt viel te maken en dat hij zich had gedragen als een goed Nederlander”.’ 

‘Van den Bossche wilde nu weten of de minister-president concreet had kunnen vaststellen of de door Accent aangehaalde feiten op onwaarheid berustten. Omdat Den Uyl deze vraag met een duidelijk “Neen” beantwoordde, kon Accent vervolgens triomfantelijk koppen: “Den Uyl geeft toe; feiten over Van Doorn in Accent waren juist.”’ 

‘Het weekblad haalde fel uit naar de premier, die niets had nagelaten om minister Van Doorn in bescherming te nemen. “God verhoede het, maar mocht Nederland ooit nog eens bezet worden dan weten we wat Den Uyl van een ‘goed Nederlander’ verwacht. Verrijk u aan de bezetter en teken een verklaring dat u niets tegen hem zult ondernemen”.’ 

In zijn boek uit het begin van deze eeuw (2003), volledig toegespitst op economische collaboratie, trekt onderzoeker Meihuizen als een van de hoofdconclusies dat de uiteindelijke zuivering en berechting een zeer bescheiden omvang hadden: tweederde van de ruim 30.000 collaboratiezaken – vrijwel allemaal betrekking hebbend op mannelijke verdachten – zijn in de opsporings- en vervolgingsfase blijven steken. ‘Dit wettigt de stelling dat de mislukking van de bestraffing van economische collaboratie bewust is bewerkstelligd.’ 

De inmiddels gepensioneerde Meihuizen heeft een duidelijke mening over het openbaar maken van de collaboratiegegevens: ‘Men gaat van het ene uiterste naar het andere: van beperkt openbaar met fotokopieerverbod, wat een ramp is voor wetenschappers, naar alles onbeperkt online voor Jan en alleman. Dat laatste vraagt om moeilijkheden. Dat wil zeggen oneigenlijk gebruik, zoals persoonlijke afrekeningen en dergelijke. Begrijpelijk dus dat men daar nu enigszins van is teruggekomen. Het belangrijkste is opheffing van het fotokopieerverbod voor wetenschappelijk onderzoek. Indien het inmiddels gedigitaliseerde documenten betreft, gaat het dan uiteraard niet om fotokopiëren, maar om downloaden.’ 

Boerenpartij werd politiek succes misgund 

De maatschappelijke carrière van Harry van Doorn heeft door het bekend worden van zijn collaboratieverleden aan het begin van het ministerschap van CRM in het kabinet-Den Uyl geen enkele schade opgelopen. Hoe kon dat? Als vandaag de dag een verdachtmaking van bijvoorbeeld ‘grensoverschrijdend gedrag’ door een bekende Nederlander in de publiciteit komt, gaat zo’n bericht als een lopend vuurtje door de media. Dat was in de tijd dat ‘de zaak-Van Doorn’ speelde ongebruikelijk.  

Belangrijker nog was dat binnen de Haagse politiek de Boerenpartij een niet-geliefd buitenbeentje was die als opkomende macht geen politiek succes werd gegund. Geen andere partij sloot zich dus aan toen een Boeren-Kamerlid vragen stelde aan de minister-president over het oorlogsgedrag van Van Doorn. 

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Hoe Harry van Doorn niet geschaad werd door het bekend worden van zijn collaboratieverleden   verscheen eerst op Wynia's Week.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, toen Sefton Delmer 10 jaar was, werd zijn vader, hoogleraar Engelse literatuur aan de Universiteit van Berlijn, gearresteerd. Na een gevangenenruil belandde het gezin in 1917 in Engeland.

De massa hypnotiseerde Hitler

Delmer sprak beter Duits dan Engels toen hij als correspondent van de Daily Express terugkeerde naar Berlijn. Dankzij uitstekende relaties met de top van de NSDAP kon Delmer in 1932 met Hitler meevliegen op verkiezingstournee kriskras door nazi-Duitsland. Hij werd getroffen door de wederzijdse extase tussen de leider en de menigte.

Delmer analyseerde in zijn krant: ‘De onvervalste bewieroking door de massa’s hypnotiseerde Hitler. Het maakte hem tot wat zij geloofden dat hij was – een leider die bereid was zijn leven op te geven, zijn geneugten, zijn vrienden voor de redding van het Vaderland; wiens enige belang in het leven het leiden was van het Duitse volk naar de wereldheerschappij.’

In 1933 werd Sefton Delmer overgeplaatst naar Parijs en later zou hij nog verslag doen van de Spaanse Burgeroorlog en de Duitse invasie in Polen. In 1940 wist Delmer net op tijd Frankrijk te ontvluchten. Hij trad in dienst van de BBC om daar Duitstalige programma’s te maken. Tot dan toe waren Duitstalige Britse radiozenders weinig succesvol in het beïnvloeden van de stemming in het Derde Rijk. Ze deden ofwel een beroep op de fictieve Goede Duitser die niks van Hitler moest hebben of op links verzet dat allang door de nazi’s was uitgeschakeld.

In plaats van zich te richten op de schaarse antinazi’s, moest de Britse propaganda zich volgens Sefton Delmer juist voordoen als vriend en informant die het beste voor had met de gewone Duitse soldaat en zijn thuisfront. Delmer beschouwde zijn luisteraars niet als passieve, gemakkelijk te manipuleren objecten, maar als potentieel actieve, nieuwsgierige individuen. Het ging hem niet om ‘brainwashing’ à la Goebbels, maar juist om zijn gehoor te stimuleren tot zelfstandig nadenken.

Corruptie en orgies

Met behulp van Duitse vluchtelingen en krijgsgevangenen slaagde hij erin vanuit het Engelse platteland vanaf mei 1941 radio-uitzendingen te maken die door miljoenen Duitsers worden beluisterd. Het begon met Der Chef, een grofgebekte nep-generaal die appelleerde aan de grieven die Duitse soldaten aan het front en sappelende burgers koesterden jegens de Parteikommune, de elite van feestvierende nazikopstukken.

De zender verspreidde geruchten over grootschalige corruptie en over orgies van officieren en partijbonzen. Door zijn contacten met de inlichtingendiensten voorzag Delmer zijn Duitse luisteraars van betrouwbaar nieuws over de oorlogvoering als correctie op de nazipropaganda. Extra aantrekkelijk was Delmers zender vanwege de ‘ontaarde’ jazzmuziek die in het Derde Rijk niet meer gespeeld mocht worden.

In 1943 besloot Delmer in te spelen op de ommekeer in de krijgskansen ten gunste van de geallieerden. Hij lanceerde de Soldatensender Calais met als doelstelling het moreel van de Wehrmacht te ondermijnen. D it keer wisten de luisteraars dat hun doodsvijanden, de Britten, achter de zender zaten. Toch bleven ze luisteren, geïntrigeerd als ze waren door Delmers begrip voor hun wereld. De Sender sprak hun taal, gaf nuttig advies en vertelde hardop de grappen die de luisteraars alleen achter gesloten deuren maakten.  

Delmers Sender zette soldaten aan tot desertie en gaf tips om ziekte te simuleren. De uitzendingen brachten het nieuws over dood en leven van hun geliefden onder de geallieerde bombardementen.

Hoe effectief was de informatie-oorlog?

Volgens Pomerantsev wist Delmer de luisteraars een gevoel van gemeenschap met familie, vrienden en medesoldaten te geven dat sterker was dan hun betrokkenheid bij het nazisme. De Sender zou zelfs als inspiratiebron hebben gediend voor de mislukte aanslag op Hitler op 20 juli 1944 met kolonel Von Stauffenberg als aanvoerder.

Maar in plaats van een opstand tegen het regime sloten de rijen van leger en partij zich. Duitse soldaten zouden blijven doorvechten en sterven, straat voor straat, tot het Sovjetleger Berlijn had ingenomen. De vraag is dan ook hoe effectief de informatie-oorlog van de zijde van de Britten is geweest.

Aan het westelijke front, waarop de Sender zich richtte, deserteerden Duitse soldaten in aanzienlijke aantallen – in tegenstelling tot het oostfront. Het informatiemonopolie van Goebbels werd door Delmer dus wel degelijk doorbroken – dat is een belangwekkende prestatie. Maar de bewering van Pomerantsev dat Delmer Hitler te slim af zou zijn geweest, houdt geen stand. Delmer zelf schreef na de oorlog in de Express met grote ergernis hoe nazi’s terugkeerden op sleutelposities.

Zelf geboren in Kiev, laat Pomerantsev zich in enkele passages in zijn boek verleiden tot vergelijkingen van de informatie-oorlog van toen met die van Oekraïne tegen Poetins Rusland nu. De les van Delmer is volgens hem dat de Oekraïense propaganda gericht moet zijn op het particuliere eigenbelang van de Russen. Bij een massale actie om Russen via de telefoon tot andere gedachten te brengen, hing 80 procent binnen twintig seconden op wanneer het ging over de verwoestingen die de oorlog had aangericht. Maar als de Russen door de Oekraïense activisten werden aangesproken op de extra belasting die ze moesten betalen voor de bezette gebieden of de reisbeperkingen waar ze mee te maken kregen, bleven ze in meerderheid aan de lijn.

Affaire-Hofmans

Pomerantsev noemt in het voorbijgaan in zijn boek eenmaal een goede vriend van Sefton Delmer: prins Bernhard. Onvermeld blijft de cruciale rol van Delmer in de Hofmans-affaire van 1956, die het Nederlandse koningshuis op zijn grondvesten deed schudden.

Koningin Juliana raakte in de ban van gebedsgenezeres Greet Hofmans die met haar spiritistische en pacifistische ‘doorgevingen’ op Paleis Soestdijk een hele clan volgelingen achter zich kreeg. De verontruste Bernhard vroeg Sefton Delmer, die hij in Parijs in 1935 had leren kennen en met wie hij in Londen op goede voet stond, om de affaire in de internationale pers naar buiten te brengen. Delmer bracht enkele weken op en rond Soestdijk met de prins door, sprak ook met Hofmans in haar caravan en schakelde vervolgens een bevriende relatie bij Der Spiegel in.

Hofmans en Juliana kwamen er slecht vanaf in het Duitse weekblad en ook in de Daily Express van Delmer zelf. Bernhard daarentegen kwam als de grote redder van de monarchie in de publieke opinie als winnaar uit de strijd naar voren. Spindoctor Sefton Delmer had zijn werk professioneel gedaan.

Peter Pomerantsev, Zo win je een propagandaoorlog. De propagandist die Hitler te slim af was, Spectrum, 360 pagina’s,
€ 24,99

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De informatieoorlog van Sefton Delmer: ondermijning van nazi-propaganda, grappen en jazz verscheen eerst op Wynia's Week.

Vlakbij het station Den Haag Centraal bevindt zich het Nationaal Archief, het belangrijkste archief van Nederland. Dit archief bevat een ongekend rijke en uiteenlopende verzameling archiefstukken, waarvan het oudste dateert uit het jaar 1179 (een stuk perkament van een paus). Het grootste deelarchief heeft echter betrekking op de Tweede Wereldoorlog – het zogeheten ‘Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging’. Dit CABR bevat de strafdossiers van zeker driehonderdduizend landgenoten die in meer of mindere mate hebben gecollaboreerd met de Duitse bezetter. Het CABR heeft de gigantische omvang van tegen de vier kilometer, en bevat overigens niet alleen papier, maar ook foto’s.

CABR nu moeilijk toegankelijk

Historici kijken al jaren reikhalzend uit naar 2025, het jaar waarin het CABR eindelijk openbaar wordt en digitaal doorzoekbaar bovendien. Ook nu is dit archief al wel raadpleegbaar, maar gebruiksvriendelijk en toegankelijk is het bepaald niet. Wie een strafdossier wil inzien, moet van tevoren aannemelijk maken dat degene die het betreft, overleden is, en van die persoon ook de exacte geboortedatum en geboorteplaats zien te achterhalen. Vervolgens kun je telefonisch een afspraak maken om in Den Haag het strafdossier te komen inzien.

Die inzage vindt plaats aan een speciale tafel, die wordt bewaakt. Fotograferen of kopiëren van archiefstukken is niet toegestaan en de bezoeker dient zijn mobiele telefoon op te bergen. De camera van de laptop wordt afgeplakt.

Dergelijke restricties zijn wel te begrijpen, aangezien de strafdossiers privacygevoelige en vaak schokkende informatie betreffen over daders. Die zijn inmiddels weliswaar (bijna altijd) overleden, maar de directe familie leeft vaak nog wel. Het is logisch dat nabestaanden van NSB’ers, Waffen-SS’ers en andere collaborateurs soms zenuwachtig zijn over wat er kan gebeuren wanneer de strafdossiers vanaf volgend jaar voor iedereen doorzoekbaar worden. Het is uitermate vervelend om via Facebook en Twitter plotseling geconfronteerd te worden met allerlei beschuldigingen over de misdragingen van je vader of grootvader tijdens de oorlog. Kinderen van NSB’ers zijn na de bevrijding vaak gepest. Zoiets zou best opnieuw kunnen gebeuren.

De afgelopen weken heeft de werkgroep Herkenning, waarin nabestaanden van voormalige collaborateurs zich hebben verenigd, een heus mediaoffensief ondernomen om de openbaarheid van het CABR alsnog te beperken. Jeroen Saris, voorzitter van Herkenning, opperde de mogelijkheid dat familieleden in beroep zouden kunnen gaan tegen openbaarmaking. Ook werd gesuggereerd om de dossiers bijvoorbeeld niet voor iedereen thuis via de laptop te ontsluiten, maar in eerste instantie alleen via bibliotheken. Vanuit het perspectief van de nabestaanden zijn dit begrijpelijke suggesties, voortkomend uit terechte zorgen.

Verschillende perspectieven

Hoe begrijpelijk ook, het kan niet zo zijn dat nabestaanden van collaborateurs het laatste woord zouden hebben over de mate waarin het CABR openbaar wordt. Het perspectief van de dader (en zijn nabestaanden) is immers niet het enige perspectief. Er zijn nog zeker twee andere perspectieven van waaruit je kunt kijken naar het belang van het CABR en de openbaarheid daarvan. Spijtig genoeg zijn die beide andere perspectieven onderbelicht gebleven.

Ook het perspectief van de historicus dient te worden meegewogen. Het CABR is het belangrijkste Nederlandse archief over de Tweede Wereldoorlog, belangrijker nog dan de archieven die zich bevinden bij het dankzij Loe de Jong vermaard geworden Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam. Wie historisch onderzoek doet naar een thema uit de bezettingsjaren zal in veel gevallen vroeg of laat bij het CABR terecht komen. De onderzoeker komt er dan achter dat de ontoegankelijke manier waarop het CABR nu raadpleegbaar is, in de praktijk zeer belemmerend werkt voor historisch onderzoek.

Problemen voor de historicus

Al tijdens de eerste dag op het archief wordt de historicus geconfronteerd met problemen. Zo zal de onderzoeker bij het doornemen van een strafdossier van een collaborateur, ook op allerlei andere namen stuiten, bijvoorbeeld van handlangers of van figuren die om allerlei andere redenen interessant kunnen zijn. Het opvragen van hun strafdossiers is echter niet mogelijk – daarvoor moet voor elk persoon weer een nieuwe aanvraagprocedure worden gedaan, die weken gaat kosten.

Het CABR is een archief dat is opgebouwd uit individuele dossiers van gestrafte personen. Welke documenten er precies in een strafdossier zitten, en wie er verder nog in voorkomen, weet je niet. Je kunt ook niet op trefwoorden zoeken, of combinaties maken tussen namen en trefwoorden. Ongetwijfeld bevat het CABR een schat aan informatie over de NSB in mijn eigen woonplaats Haarlem. Het is op dit moment echter uitermate tijdrovend – en haast ondoenlijk – om daar een totaalbeeld uit samen te stellen. Vanaf volgend jaar krijg je door een simpele combinatie van de trefwoorden ‘NSB’ en ‘Haarlem’ al een relevante set documenten op je scherm. De digitale ontsluiting scheelt de historicus niet alleen zeeën aan tijd, maar maakt ook het doen van meer kwantitatief (statistisch) onderzoek mogelijk.

Als historicus ben ik vanzelfsprekend een groot voorstander van volledige en digitale openbaarheid van het CABR. Maar ik ben vooral ook pleitbezorger van volledige openbaarheid vanuit een ander perspectief: het perspectief van het slachtoffer.

Het CABR bestaat uit strafdossiers en is daarmee een ‘archief van daders’. In de praktijk blijft het CABR evenzeer een ‘archief van slachtoffers’. Praktisch elk strafdossier bevat gegevens over verzetsstrijders, Joden en andere Nederlanders die slachtoffer werden van de misdragingen van de desbetreffende collaborateur.

Namen en verhalen van Nederlandse Joden

Voor wie onderzoek doet naar de praktijk van de Jodenvervolging in Nederland, is het CABR het belangrijkste archief. De nazi’s hebben geprobeerd het Nederlandse Jodendom uit te wissen, en zijn daar tot op grote hoogte in geslaagd. Niet alleen is het merendeel van de Nederlandse Joden vermoord, er zijn ook nauwelijks persoonlijke documenten overgebleven. Het CABR bevat echter veel namen en verhalen, die verteld kunnen worden wanneer het archief eindelijk optimaal toegankelijk wordt gemaakt.

Jan-Jaap van den Berg is historicus. Hij publiceerde in november 2023 (samen met historicus Jan de Roos) het boek Fout Volk. Roof, verraad en repressie in Haarlem en omgeving 1940-1945, dat verscheen bij uitgeverij Loutje en dat het resultaat is van uitvoerig archiefonderzoek in het CABR.  

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Collaboratiearchief uit de oorlog moet volledig openbaar worden: het is ook het archief van de slachtoffers verscheen eerst op Wynia's Week.

De woningnood is kolossaal. Er waren in 2023 circa 437.000 woningvragers, maar slechts 47.000 duizend beschikbare woningen. Zicht op verbetering is er niet: het aantal afgegeven nieuwbouwvergunningen nam vorig jaar met 15 procent af.

De asielmigratie is op hol geslagen en kost de schatkist jaarlijks meer dan 20 miljard euro. Het vierde kabinet-Rutte viel erover, het was het hoofdthema van de campagne in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november en nu dreigt de kabinetsformatie erop vast te lopen.    

Onze energievoorziening is in acuut gevaar. In grote delen van het land is het elektriciteitsnet zo vol dat er de komende jaren geen nieuwe bedrijven aangesloten kunnen worden. Ook voor kleinverbruikers, zoals huishoudens en winkeliers, dreigt stroomuitval.

Het Nederlandse onderwijs verkeert in deplorabele staat. De resultaten glijden jaar na jaar weg; het lerarentekort is torenhoog en groeit.

We gaan richting een permanent zorginfarct. De financiering van de zorg staat op instorten; bureaucratie en regeldruk doen de rest.

Nederland is een narcostaat geworden, inclusief drugslabs in woonwijken, explosies, liquidaties, criminele witwassers in de bovenwereld en duizenden agenten en OM’ers die iedere dag bezig zijn met het beveiligen van door de Mocro-maffia bedreigde rechters, officieren van justitie, politici en journalisten.

Last but not least: ons bestuurlijke establishment is geobsedeerd door multiculturalisme, klimaatverandering en eurofilie en heeft nog maar weinig voeling met de denk- en leefwereld van doorsnee burgers.

Grootste ramp ooit

Toch lijken al deze problemen makkelijker oplosbaar dan de hardnekkige moeilijkheden die we hebben met het jaarlijks herdenken van de slachtoffers van de Duitse bezetting.

Aan de Duitse bezetting zelf kan dat niet liggen: het is de op afstand grootste ramp die ons land ooit heeft getroffen. Omstreeks 250.000 Nederlanders kwamen in de jaren 1940-1945 om of werden vermoord, onder wie ruim 100.000 Nederlandse Joden. 

Meteen na de oorlog ontstond in tal van steden en dorpen de gewoonte om op de avond voorafgaande aan de viering van de bevrijding (5 mei) een ‘rouw-omgang’ te houden, gekoppeld, op klokslag acht uur, aan twee minuten stilte. ‘Van aanvang aan,’ meldde Loe de Jong in de epiloog van zijn magnum opus Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, ‘verliepen die dodenherdenkingen in perfecte harmonie’. Regel werd ook dat op de herdenkingsdag nog één nationale plechtigheid plaatsvond: een kranslegging op de Dam, waar in 1947 een voorlopig en in 1956 een definitief monument werd onthuld. 

Nee, een mooi monument was het niet. ‘De fallische vorm is vaak bespot,’ schreef Fred Feddes in zijn standaardwerk De Dam (2018). ‘De poreuze steensoort kan zo slecht tegen het vochtige Nederlandse klimaat dat het monument al tweemaal moest worden gerestaureerd.’ En dan was er nog de stichtelijke, maar ondoorgrondelijke tekst van dichter Adriaan Roland Holst op de binnenzijde van de muur. Ook had architect J.J.P. Oud, de ontwerper van het monument, niet bepaald een smetteloos oorlogsverleden.

Vanaf de jaren zestig was het op veel plekken voorbij met de spontane, meestal particuliere 4 mei-initiatieven en ging ‘hogerhand’ zich met de zaak bemoeien. Want welke oorlogsdoden herdachten we nu precies? Alleen die van de Tweede Wereldoorlog? Nee, zo bepaalden door de regering goedgekeurde ‘richtlijnen’ in 1961: ook de soldaten die na 1945 sneuvelden ‘in dienst van het Koninkrijk’, bijvoorbeeld in Nederlands-Indië of tijdens de Korea-oorlog. 

De Duitse bezetting als kapstok

Het was een trendbreuk richting een Dodenherdenking die vooral is gaan dienen als kapstok voor het aan de orde stellen van actueel wereldleed en daarmee verbonden hedendaagse politieke en culturele thema’s. In de jaren zeventig Vietnam, Chili en de neutronenbom, in de jaren tachtig de Centrumpartij, Nicaragua en Zuid-Afrika, in de jaren negentig Srebrenica en de Taliban, daarna onder anderen gediscrimineerde Marokkanen, afgewezen asielzoekers, ‘klimaatdoden’ en – editie 2024 – de oorlog in Gaza.  

Het hoofdstuk over Nederland tijdens de Duitse bezetting, analyseerde Volkskrant-columnist Jan Blokker in 2002, zijn we kennelijk een beetje dunnetjes gaan vinden: er moet van alles en nog wat worden ‘bijgeschreven’ om er weer een dik boek van te kunnen maken.

Maar, meende Blokker, ‘je kunt wel net doen alsof het één pot nat is, en met een grote kwast de misère van veertig eeuwen wereldgeschiedenis in een schildersemmer doormekaarroeren om die vervolgens met een groot plamuurmes over het monument op de Dam te strijken, maar dan ben je met een andere plechtigheid bezig dan de afspraak was. Dan vergeet je de Tweede Wereldoorlog niet alleen, dan verzuip je ‘m.’

Nationaal onvermogen

Vooral door toedoen van het malle, in 1987 door de regering ingestelde Nationaal Comité 4 en 5 mei is de Duitse bezetting inmiddels gereduceerd tot een ‘thematiek’ die moet ‘aansluiten’ bij zoveel mogelijk ‘belevingswerelden’ om maximaal moreel nut te genereren. Met herdenken heeft dat weinig te maken. Wel met ons nationale onvermogen om het een paar minuten per jaar níet over het heden en níet over onszelf te hebben.

‘Geen land dat zo als een slons met z’n verleden omgaat,’ schreef Blokker in 2002. De 250.000 slachtoffers van de Duitse bezetting hebben inderdaad beter verdiend.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Dodenherdenking: 120 seconden per jaar géén Gaza en géén jodenhaat, is dat nou te veel gevraagd? verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet voor niets heet het boek dat het tekortschietende vluchtelingenbeleid van de ministersploeg in ballingschap in de schijnwerpers zet De vlucht wordt duur betaald. In plaats van de omvangrijke goudvoorraden aan te spreken voor de opvang van vluchtelingen, deed de regering een beroep op fondsen van met name joods-Amerikaanse particulieren. Dat ging om vele miljoenen. Ook de Amerikaanse Quakers maakten grote bedragen over aan de vluchtelingenkampen.

De regering in Londen daarentegen beschouwde haar bijdrage aan de kosten van de joodse vluchtelingen niet als een gift, maar als een lening. De berooide overlevenden ontvingen na de bevrijding dan ook een brief met het verzoek hun ‘schulden’ aan de Nederlandse staat terug te betalen.

Drie jaar Jappenkampen

Onderzoeksjournalist Loes Gompes werkte meer dan tien jaar aan een reconstructie van de vlucht van twee joodse families. Het eerste verhaal gaat over de lotgevallen van de familie van haar grootvader Ben Gompes. Hij was een arme diamantbewerker, geboren in Amsterdam en werkzaam in Antwerpen.

Ben Gompes had Hitlers Mein Kampf gelezen en aarzelde niet. Met elf familieleden, onder wie zijn zoons Michel (de oom van de auteur) en Simon (haar vader) vertrok Gompes onmiddellijk na de Duitse inval. Vanuit een vluchtelingenkamp in Toulouse kwamen ze via Lissabon en Kaapstad na een reis van anderhalf jaar aan in Batavia.

Een maand later, op 7 december 1941, vernietigden de Japanners de Amerikaanse vloot op de marinebasis Pearl Harbor, op Hawaï. Kort daarop volgde de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Dat betekende voor de familie Gompes ruim drie jaar internering in diverse Jappenkampen, met alle ontberingen van dien.

‘De atoombom redde ons leven’, concludeerde Simon Gompes. Maar voordat ze met het hospitaalschip Oranje via Port Said en Southampton naar Amsterdam konden reizen, kregen ze nog te maken met de bersiap, de opstand van de dood en verderf zaaiende pemoeda’s. De bizarre situatie deed zich voor dat de Nederlanders in de kampen door hun Japanse beulen beschermd moesten worden tegen militante Indonesische jongeren.

Het tweede vluchtverhaal gaat over de familie van Willem Schpektor. Hij werd geboren in Brest-Litovsk en was samen met zijn ouders geëmigreerd naar Amsterdam. Hij werkte in het confectiebedrijf van zijn schoonvader dat niet minder dan driehonderd werknemers telde.

Willem en Greet Schpektor, hun zoon Herman en hun dochter Inez, vluchtten op 13 juli 1942 vanuit Amsterdam met de trein naar Bergen op Zoom. Dat was net op tijd. Precies een dag later werden bij een razzia zevenhonderd Amsterdamse joden opgepakt.

Met behulp van passeuse ‘tante Jeanne’, lid van het Joods Verdediging Comité, een belangrijke joodse verzetsorganisatie in België, wisten ze ongedeerd via Brussel Parijs te bereiken. Verstopt in hondenhokken in een goederentrein reisden ze dwars door het bezette deel van Frankrijk het ‘vrije’ Vichy-Frankrijk binnen.

Buiten de gebaande paden

Op 24 juli 1942 kwam de familie Schpektor in Lyon aan, waar ze onderdak vond in een hotel. Na Pearl Harbor was de vluchtroute richting Nederlands-Indië afgesloten. De Nederlandse autoriteiten in Suriname en Curaçao wisten al sinds 1940 met succes de komst van joodse vluchtelingen te ontmoedigen. Daar kwam nog bij dat de Schpektors aan de juiste papieren geholpen moesten worden om de Portugese havenplaats Vigo te bereiken.

Vichy-Frankrijk werd intussen alsnog door de nazi’s bezet. In Lyon werd het dan ook steeds gevaarlijker; in augustus vond er een razzia plaats. Op 11 november 1942 werd de Frans-Duitse grens door de Duitsers afgesloten, waarna enkele honderden joodse vluchtelingen op transport werden gesteld. Evacuatie kon nog alleen illegaal via een passeur over de Pyreneeën plaatsvinden.

Loes Gompes ontdekte dat het vooral de onbezoldigde consuls waren, particulieren met geld en connecties, die zorgden voor de juiste papieren en voor fondsen. Zij waren niet bang buiten de gebaande paden te opereren. Zo ook bij het Office Neerlandais in Lyon, het belangrijkste adres voor vluchtelingen als de Schpektors.

Loes Gompes licht toe: ‘Het was van groot belang voor de vluchtelingen om hun joodse achtergrond administratief weg te werken. Hiertoe maakten de medewerkers van het Office echte Franse identiteitskaarten. Mensen met een typisch joodse naam kregen een andere. In plaats van joods kwam achter godsdienst protestant, katholiek, luthers, adventist of mormoons te staan (…) Voor het vervolg van de reis hadden de vluchtelingen bovendien geldige paspoorten nodig. Deze werden gemaakt door de medewerkers van de “valse-paspoortencentrale” in het huis van Sally Noach in Lyon aan de Avenue Lacassagne.’

Sally Noach was een joodse handelaar in zijden stoffen en Perzische tapijten. Hij was uit Brussel gevlucht naar Lyon, waar hij in dienst trad van het Nederlandse consulaat. Noach investeerde veel geld en tijd aan etentjes met officieren van justitie, griffiers, rechters, politiemensen en gevangenisdirecteuren. Zo kwam hij er achter hij hoe je aan schaarse voedselbonnen kon komen en waar vluchtelingen veilig ondergebracht konden worden. Noach wist zelfs gevangengenomen vluchtelingen vrij te krijgen.

Omdat de regering in Londen onvoldoende over de brug kwam, betaalde Noach uit eigen zak mee en sprak hij zijn netwerk van handelaren, diamantairs en rijke vluchtelingen aan. Directeuren van Franse vestigingen van Nederlandse bedrijven als Philips deden in hun rol als consul hetzelfde.

De diplomatieke kaste faalde

Dit particulier initiatief redde vele joden het leven, maar werd door de Nederlandse diplomatieke kaste met lede ogen aangezien. Jonkheer van Lennep sprak over de joodse vluchtelingen als ‘het buitengewoon onaantrekkelijk genre van onze meeste réfugiés’. Jonkheer van Lidt de Jeude had het over ‘verwaande jodenbengels’. Graaf van Bylandt was iets genuanceerder: ‘Ik ben helemaal geen antisemiet, maar als de minister een Jood tot gezant wilde benoemen, dan zou ik dat hem sterk moeten ontraden’.

Minister Van Kleffens probeerde vanaf maart 1942, dus na de bezetting van Nederlands-Indië door de Japanners, een nieuwe vluchtroute naar Suriname te openen. Premier Gerbrandy zag daar weinig in. Van Kleffens bleef aandringen, maar de contacten tussen Londen en Suriname lagen maandenlang stil.

In juli deelde Gerbrandy de ministerraad mee dat er 60.000 joden uit Nederland naar de concentratiekampen zouden worden gedeporteerd. Het schokkende bericht leidde niet tot haast; pas op 16 november 1942 zou een eerste schip vanuit Vigo richting Jamaica vertrekken.

Geen visum voor de VS

Onder de 174 passagiers bevond zich ook de familie Schpektor. Het verblijf Jamaica ervoeren ze als een lange vakantie. Maar via Cuba wilde Willem Schpektor New York – zijn gedroomde eindbestemming – bereiken.

Vanuit Kingston vlogen ze eind december 1943 met Pan American Airways naar Havanna. Schpektor vroeg drie keer een visum aan voor de Verenigde Staten, maar dat werd steeds geweigerd. Niet zozeer omdat hij onvermogend was – integendeel – maar vermoedelijk omdat hij in Brest-Litovsk was geboren. De Koude Oorlog wierp zijn schaduwen vooruit.

Met het vrachtschip Nijkerk kwam de familie Schpektor vanuit Cuba in februari 1946 aan in het koude natte Nederland.

Loes Gompes: De vlucht wordt duur betaald. De oorlogsgeschiedenis van twee joodse families,

Alfabet Uitgevers, 360 pagina’s, € 23,99.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe joodse vluchtelingen werden geschoffeerd door de Nederlandse regering in Londen verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ik had vernomen dat men in het Achterhuis nog wel een flinke gids kon gebruiken, en zo gebeurde het dat ik enkele zomers een centje bijverdiende op deze gewijde plek. Mijn werk begon met het opendrukken van de deur als beneden bezoekers aanbelden. Meestal waren het Amerikanen, die zich tijdens de klim naar de eerste verdieping steevast beklaagden over de steile trappen. Het zou toch een kleine moeite zijn, het gebouw van een lift te voorzien? Maar eenmaal in het Achterhuis aangekomen, waar ik met mijn rondleiding begon, bleef van hun praatjes weinig over. Een heilig ontzag kwam ervoor in de plaats, en een aandachtiger gehoor kon je je als gids niet wensen.’

Een herdenkingsplaats zonder pretenties

Het Anne Frank Huis, memoreerde Vuijsje, was in de jaren zestig nog een klein museum. Later werd het – samen met het Rijksmuseum, het Van Gogh Museum en een rondvaart door de grachten – een van de populairste toeristische  attracties van Amsterdam. Met soms meer dan een miljoen bezoekers per jaar.

Maar, schreef Vuijsje, dat is niet het enige wat er is veranderd. Het Anne Frank Huis was in de jaren zestig nog een herdenkingsplaats, zonder verdere pretenties. ‘Het praatje dat ik tijdens de rondleiding hield, had ik geleerd van de andere werkstudenten. Het had puur betrekking op het lot van Anne, haar familie en de overige onderduikers.’

Toen Vuijsje halverwege de jaren tachtig opnieuw het Anne Frank Huis bezocht, merkte hij dat het voorbij was met de pretentieloosheid. ‘De gidsen zijn vervangen door foldertjes in negen talen. De werkstudenten hebben plaats gemaakt voor een professionele staf, waarvan een groot deel zich bezighoudt met vormingswerk onder jongeren. De oorlogsgebeurtenissen worden daarbij als “didactisch hulpmiddel” gebruikt om “herlevend fascisme en racisme” tijdig te onderkennen.’

De Tweede Wereldoorlog, concludeerde Vuijsje, was een kapstok geworden: om actuele politieke en culturele thema’s aan op de hangen. ‘Wat de nazi’s hebben gedaan, is tegenwoordig voor de meeste Nederlanders een mythe: iets van horen zeggen, dat je onmogelijk bevatten kunt. Dát het gebeurd is, en hoe precies, wordt gaandeweg van minder belang dan de “aanroepende” waarde.’  

Kennis over WOII steeds verder weggezakt

Deze door Vuijsje gesignaleerde trend heeft zich de afgelopen veertig jaar met volle kracht doorgezet. Wát er tijdens de Tweede Wereldoorlog is gebeurd, en hoe precies, is – mede dankzij het verloederde Nederlandse geschiedenisonderwijs – steeds verder weggezakt uit ons collectieve geheugen.

Hoe dramatisch de toestand is, bleek in 2018 uit een onderzoek van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen onder leerlingen in het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs. Meerkeuzevragen met foto’s van Winston Churchill, Arthur Seyss-Inquart en Hannie Schaft (‘wie is de persoon op de afbeelding’) werden door minder dan 30 procent van de jongeren correct beantwoord. Ook begrippen als ‘verzet’ en ‘nationaalsocialisme’ bleken slechts bij een kleine minderheid bekend. Wat een ‘moffenhoer’ was of wat de Februaristaking precies inhield, wist vrijwel niemand.

Voortdurend ‘oorlogslessen’

De ‘aanroepende’ waarde van de oorlog heeft daarentegen explosief aan betekenis gewonnen. Voortdurend worden we getrakteerd op zogenaamde ‘oorlogslessen’.

Islamkritiek bijvoorbeeld zou een voorportaal zijn van het fascisme. In werkelijkheid beschouwde Adolf Hitler de leer van Mohammed als een superieure godsdienst, zeker in vergelijking met het christendom. De nazi’s deden er alles aan om zich wereldwijd te profileren als geestverwanten en beschermheren van de islam.  

Aan het Derde Rijk kun je zien hoe gevaarlijk nationalisme is, luidt een andere veelgehoorde frase. De werkelijkheid is dat je aan het Derde Rijk vooral kunt zien hoe gevaarlijk internationalisme is. Want het ging Hitler niet om het recht van het Duitse volk op een natiestaat – dat recht was al verwezenlijkt in 1871 – maar om het onbegrensde recht van het ‘superieure’ Germaanse ras op wereldheerschappij. Zoals bij marxisten alles draait om internationale klassenstrijd, zo draaide bij Hitler alles om internationale rassenstrijd.

Didactisch misbruik heeft vrij spel

Nog een malle redenering die vooral sinds de jaren tachtig populair is geworden: de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog zouden het Europese eenwordingsproces in gang hebben gezet, met de bedoeling een nieuwe oorlog te voorkomen. In werkelijkheid werd de Europese samenwerking na 1945 aangejaagd door de Verenigde Staten: om een politiek en economisch machtsblok te vormen tegen de communistische Sovjet-Unie en haar satellietstaten – en zo sterker te staan in de beginnende Koude Oorlog. 

Als historische kennis ontbreekt, heeft didactisch misbruik van het verleden vrij spel. Als we dan toch een oorlogsles willen trekken, is dat misschien wel een van de belangrijkste.  

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Anne Frank en de Tweede Wereldoorlog worden misbruikt als kapstok voor politiek correcte praatjes  verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Speciaal het Nederlandse cijfer valt dan op: ongeveer 75 procent, een alleen met Oost-Europese landen vergelijkbaar aandeel. Voor de andere West-Europese landen waren deze percentages: Noorwegen en België circa 40 procent, Frankrijk bijna 25 procent, terwijl zoals bekend de Joden uit het bezette Denemarken vrijwel allen wisten te ontkomen.’

De intrigerende vraag waarom de overlevingskansen van Joden juist in ons land zo gering waren, heeft sinds 1945 een stroom van publicaties opgeleverd. Dikwijls werd de ongunstige geografische ligging van Nederland als verzachtende omstandigheid aangevoerd: ons dichtbevolkte land had geen grote stukken woeste natuur waarin men zich kon schuilhouden en bezat – omdat we niet grensden aan neutrale landen – geen vluchtroute naar vrije gebieden.

Mentale gevolgen van de verzuiling

Ook is vaak gewezen op de Nederlandse gehoorzaamheidsmoraal en op de mentale gevolgen van de verzuiling. In deze traditie, schreef Blom, werd het naast elkaar bestaan van gescheiden bevolkingsgroepen als gewoon en zelfs wenselijk beschouwd. ‘Zou in deze context het scheppen van of nader vormgeven aan een aparte Joodse bevolkingsgroep, voor welke eigen regels golden, op het eerste gezicht niet een zekere aanvaardbaarheid gehad kunnen hebben?’

Een belangrijke reden voor het hoge percentage vermoorde Joden in Nederland lag volgens veel historici ook in het feit dat, meer dan in bijvoorbeeld België of Frankrijk, de SS in Nederland zelf de praktische zeggenschap kreeg over de Jodenvervolging. De Duitsers installeerden hier immers geen militair bezettingsregime, zoals bij de Belgen en de Fransen, maar een burgerlijk bestuur, dat een grotere greep op de samenleving kreeg dan elders in West-Europa.

In zijn opzienbarende boek ‘Wij weten niets van hun lot’. Gewone Nederlanders en de Holocaust kwam de Leidse historicus Bart van der Boom in 2012 met een nieuwe these. Op basis van een minutieus onderzoek in 164 dagboeken uit de jaren 1940-1945, waarvan 53 van Joden, presenteerde hij een nauwkeurige reconstructie van wat gewone Nederlanders tijdens de bezettingstijd hoorden, dachten en wisten – althans meenden te weten – over de Holocaust.

Conclusie: ondanks berichten, bijvoorbeeld in de illegale pers en in de uitzendingen van Radio Oranje, dat de Nederlandse Joden werden ‘uitgeroeid’ en ondanks geruchten over gaskamers, verwachtten de meeste Nederlanders – Joden én niet-Joden – dat die uitroeiing vooral zou bestaan uit zware (dwang)arbeid, mishandeling en ontberingen.

Een nuanceverschil? Nee, schreef Van der Boom, want deze onjuiste verwachting had grote gevolgen: ze leidde tot een fundamenteel verkeerde inschatting van de risico’s van deportatie en onderduiken.

‘Geen uitgesproken traditie’

‘Veel Joden,’ aldus Van der Boom, ‘dachten dat ze in Polen minder gevaar liepen dan in de onderduik. Gesnapte onderduikers gingen naar Mauthausen, zo wist iedereen, en daar was je binnen drie weken dood. Maar uitroeiing door arbeid zou enige tijd vergen, terwijl men dacht dat de oorlog heel snel zou zijn afgelopen. Dus het was voorstelbaar dat gaan minder gevaarlijk was dan duiken. In werkelijkheid bood onderduik zestig keer zo veel overlevingskans als deportatie.’

Behalve veel Joden zouden ook veel niet-Joodse Nederlanders anders hebben gehandeld als ze meer hadden geweten, veronderstelde Van der Boom. ‘Als Joden zelf al vaak dachten dat onderduik niet in hun belang was, dan zal een deel van de omstanders dit ook hebben gedacht.’

Ondanks allerlei meningsverschillen bestond onder prominente geschiedkundigen over één kwestie altijd veel consensus: dat Nederland in West-Europa aan de spits staat wat het percentage omgekomen Joden aangaat, kan zeer beslist níet hebben gelegen aan de Jodenhaat in onze contreien. We waren juist een land, zo schreef de gezaghebbende historicus Hermann von der Dunk in Voorbij de verboden drempel. De Shoah in ons geschiedbeeld (1990), waar het antisemitisme ‘geen uitsproken traditie’ kende.

Die frase is eindeloos herhaald, maar begint de laatste tijd aan geloofwaardigheid in te boeten. Want als Jodenhaat in Nederland nooit diepe wortels heeft gehad, hoe is dan de antisemitische putlucht te verklaren die we sinds de pogrom van Hamas op 7 oktober 2023 overal ruiken? Niet in de laatste plaats in Amsterdam, nota bene de stad waar koning Willem-Alexander op zondag 10 maart het Nationaal Holocaustmuseum opent.

Natuurlijk, veel Jodenhaat in Nederland is geïmporteerd, met dank aan ons genereuze opengrenzenbeleid. Maar dat het aantal antisemitische incidenten in ons land de afgelopen maanden met 818 procent is toegenomen en dat onze media, om Volkskrant-columnist Elma Drayer te citeren, ‘alles wat Israël doet en laat continu hekelen, terwijl ze alles wat Hamas doet en laat continu vergoelijken’, dat is niet alléén aflevering zoveel van het multiculturele drama.

Rottigheid die eindelijk de endeldarm mag verlaten

Want of het nu de kolommen zijn van het chique NRC Handelsblad of de tafel van de volkse talkshow Vandaag Inside, overal laten ook autochtone ‘witte’ Nederlanders hun Jodenhaat de vrije loop. De soepelheid waarmee dat gebeurt, doet niet bepaald vermoeden dat het gaat om nieuwverworven inzichten. Eerder krijg je de indruk dat er rottigheid wordt gespuid die lang geblokkeerd heeft gezeten en die nu – met dank aan Hamas – eindelijk de endeldarm mag verlaten.

Als historici wordt gevraagd wat nu eigenlijk het nut is van hun vakgebied, zeggen ze vaak dat je het heden niet kunt begrijpen zonder het verleden te kennen. Maar soms is het ook andersom. Wie in het Nederland van nu om zich heen kijkt, heeft weinig verbeeldingskracht nodig om het land te zien waar Joden tachtig jaar geleden hun leven niet zeker waren.  

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Hamas heeft ons vrome masker afgerukt: dat de Holocaust juist in Nederland zo dodelijk was, hoeft in 2024 niemand meer te verbazen verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit wordt nog maar ’s duidelijk uit het nieuwe boek ‘Fout Volk’, dat een netwerk van oorlogsprofiteurs in kaart brengt in en rond Haarlem. Vanaf 2025, wanneer het archief van strafdossiers openbaar wordt en digitaal doorzoekbaar, zal dergelijk onderzoek ook op landelijke schaal mogelijk zijn.         

‘Beheerders’

Een drogist uit Bloemendaal, een kapper uit Haarlem en een autoverkoper uit Voorburg – zomaar enkele lieden die tijdens de bezettingsjaren geprofiteerd hebben van de Jodenvervolging. Zomer 1942 waren de deportaties op gang gekomen, die Joodse Nederlanders via Westerbork naar Auschwitz en Sobibor zouden brengen waar de gaskamer hen wachtte.

Voor die tijd hadden de Joden aangifte moeten doen van al hun bezittingen. Joodse ondernemers en winkeliers hadden te maken gekregen met ‘beheerders’ (‘Verwalter‘) die hun de zeggenschap over hun eigen zaak ontnamen. In de praktijk kwam dit beheer neer op liquidatie van het bedrijf of verkoop daarvan aan Duitse ondernemers of NSB’ers. Van de koopsom (vaak een schijntje van de werkelijke waarde) zag de Joodse eigenaar vanzelfsprekend niks terug – dat vloeide via de ‘roofbank’ Lippmann-Rosenthal & Co naar het Duitse bezettingsbestuur.

Joden raakten ook hun woningen kwijt. Die werden eerst geregistreerd bij de Niederländische Grundstückverwaltung (NGV) en na de deportatie van de Joodse bewoners van inboedel ontdaan, dat op rijnaken werd verscheept naar Duitsland. Vervolgens werden deze duizenden woningen ondershands te koop aangeboden – buiten medeweten van de inmiddels gedeporteerde (en veelal vermoorde) Joodse eigenaren, en vanzelfsprekend zonder hun toestemming.

Met dergelijke ‘Joodse huizen’ viel voor handelaren, makelaars en notarissen flink geld te verdienen. Wel moest de Duitse bezetter hiervoor een specifieke hypotheekbank oprichten, omdat Nederlandse hypotheekverstrekkers hun handen niet wilden branden aan de aan- en verkoop van ‘Joodse huizen’.

Als een dappere verzetsdaad valt deze terughoudendheid niet zonder meer te beschouwen. Geldverstrekkers hielden twijfels over de juridische legitimiteit van dergelijke transacties op basis van Duitse nazi-verordeningen. Want wat zou er gebeuren als de oorspronkelijke Joodse eigenaren zouden terugkeren nadat Hitler de oorlog had verloren? Die nederlaag werd zeker na de Duitse capitulatie bij Stalingrad (begin 1943) meer dan een theoretische mogelijkheid.

Duizenden huizentransacties

Intussen ging een schimmig netwerk van handelaren en opportunisten zich bezighouden met de handel in ‘Joodse huizen’. In 2020 publiceerde het televisieprogramma Pointer van KRO-NCRV een enorme excel-database op basis van de originele Duitse ‘Verkaufsbücher‘ met allerlei gegevens over duizenden huizentransacties. Daaruit valt op te maken wie welke ‘Joodse huizen’ kocht en welke notarissen daarbij betrokken waren. De database van Pointer zette veel gemeentebesturen ertoe aan om te laten onderzoeken of gemeenten tijdens de oorlog ook zelf hebben geprofiteerd van deze huizenroof. Dat bleek (gelukkig) vaak mee te vallen.

Dezelfde database kan echter ook gebruikt worden om lokale en regionale netwerken van handelaren en profiteurs in kaart te brengen. Dat gebeurde tot dusverre slechts sporadisch. In het boek ‘Fout Volk‘ is zo’n netwerk voor Haarlem en omgeving nu wel in beeld gebracht.

Dat levert interessante bevindingen op. Zo was er een armlastige Haarlemse bakker, die dankzij leveringen van grote hoeveelheden koek en banket aan de Duitse Wehrmacht plots flink geld verdiende en er goed aan dacht te doen te investeren in de aankoop van ‘Joodse huizen’ om die vervolgens te verhuren.

In Bloemendaal en Overveen woonden diverse oud-Indischgasten en rentenierende ondernemers die met de aankoop, doorverkoop en verhuur van ‘Joods vastgoed’ een mooi rendement op hun vermogen wilden behalen. Een werkloze autoverkoper uit Voorburg ging een administratiekantoortje bestieren in het centrum van Haarlem om de huizenverkopen in opdracht van de Duitse instantie NGV in goede banen te leiden. 

‘Dubbeltransport’

Veel van de betrokkenen bij deze onfrisse huizenhandel waren NSB’er, maar toch zeker niet allemaal. Enkele zeer gerespecteerde, ervaren notarissen van katholieke en protestantse huize waren niet te beroerd om de verkooptransacties van Joods onroerend goed te faciliteren. Uit het overzicht van Pointer komt naar voren dat de Haarlemse notaris Van Cranenburgh met zijn kantoor betrokken is geweest bij meer dan tweehonderd transacties van ‘Joodse huizen’ – weinig andere notarissen in Nederland hielden zich daar zo grootschalig mee bezig.

Het opkopen en doorverkopen van ‘Joodse huizen’ werd niet aan de grote klok gehangen. Ook werden er trucs uitgehaald om de oorspronkelijke Joodse herkomst van dergelijke woningen te verdoezelen. Zo hielpen Van Cranenburgh en andere notarissenen mee bij zogeheten ‘dubbeltransport’, waarbij dezelfde woning op dezelfde dag tweemaal achtereen werd doorverkocht: eerst van de Duitse NGV aan een tussenpersoon, daarna door die tussenpersoon aan een tweede koper – tegen een hogere prijs welteverstaan. Ook voor een notaris waren dergelijke transacties lucratief: er kon immers tweemaal worden gefactureerd.

Gehaaide ondernemers zagen hun kans schoon om de zaak van een Joodse branchegenoot naar zich toe te trekken. Zo was er een Duitse kapper die al decennia in Haarlem knipte en een uitstekende reputatie genoot, maar zich tijdens de bezetting plots tot overtuigde nazi ontpopte. Via zijn contacten met het Duitse bezettingsbestuur wist hij het beheer te verwerven over een gerenommeerde kapperssalon nabij het Amsterdamse Leidseplein, waarvan de halfjoodse eigenaars naar Engeland waren gevlucht. Hij zette zichzelf voor een dik salaris op de loonlijst en betrok ook de woning boven de zaak.

Andere ondernemers verdienden grof geld door als aannemer te gaan bouwen voor de Wehrmacht. Een ondernemer uit Zandvoort had zijn strandtent moeten afbreken toen de Duitsers de kuststrook tot verboden gebied verklaarden om daar een Atlantikwall vol bunkers aan te leggen. De werkloos geworden strandtenthouder maakte van de nood een deugd. Hij begon als losse arbeider met het plaatsen van helmgras rondom bunkers, maar wist zich al snel op te werken tot aannemer die tot wel driehonderd arbeiders in dienst had om bunkers te bouwen en loopgraven aan te leggen. Daarmee boekte het bedrijf van de Zandvoorter een omzet van twee miljoen gulden – in die tijd een reusachtig bedrag. En ook hiervan werd weer een deel geïnvesteerd in de aankoop van ‘Joodse huizen’.

Na de bevrijding

In de strafdossiers van dergelijke ‘economische’ collaborateurs, die gedeponeerd zijn bij het Nationaal Archief  in Den Haag, valt ook na te gaan hoe deze bunkerbouwers, ‘beheerders’ van Joodse bedrijven en kopers van ‘joodse huizen’ na de bevrijding zijn bestraft. De hierboven genoemde lieden uit Haarlem en omgeving kwamen er relatief genadig vanaf. De Zandvoorste bunkerbouwer was voorjaar 1948 weer op vrije voeten en kon daarna weer aan de slag als aannemer.

Ook de Haarlemse bakker had zijn hechtenis er toen op zitten. Hij werd failliet verklaard omdat het vele geld dat hij had verdiend, nergens bleek terug te vinden. Notaris Van Cranenburgh werd veroordeeld tot een boete en gesommeerd tot vrijwillige terugbetaling van de gemaakte winst, waartoe hij niet bereid bleek. De Duitse kapper was bij de bevrijding al naar Duitsland vertrokken.

Papierwerk

Het boek ‘Fout Volk‘ schetst een beeld van gewetenloze lieden die flink geld hebben verdiend door te werken voor de bezetter en te profiteren van de roof van Joodse bezittingen. De weinige Haarlemse Joden die uit de vernietigingskampen terugkeerden, troffen hun huis leeg en uitgewoond aan. Winkeliers waren meestal hun inboedel en hele voorraad kwijt. Het terugdraaien van de gedwongen verkoop vereiste nog heel wat papierwerk en nam soms jaren in beslag.

Jan-Jaap van den Berg en Jan de Roos, Fout Volk. Roof, verraad en repressie in Haarlem en omgeving, 1940-1945. Uitgeverij Loutje, Haarlem, 2023. ISBN 9789491936456. Prijs 29,95.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bunkerbouwers en rovers van Joodse huizen kwamen er na de oorlog vaak genadig vanaf verscheen eerst op Wynia's Week.