Bij die laatste is een herstel van de situatie ex ante het ultieme strategisch doel van Oekraïne en zijn bondgenoten. We hebben niet de ambitie om met de miljarden extra investeringen in militair materieel in Rusland iets te veranderen. Terug naar de oude grenzen zou al een overwinning zijn. Gaza daarentegen kan niet als voorheen bestuurd blijven worden door de terroristische Hamasbeweging, die daar in 2006 aan de macht kwam. Er zal een nieuw regime moeten worden gevormd.

Verschil in aanpak

Na de Eerste en na de Tweede Wereldoorlog zagen we hetzelfde verschil in aanpak.

De Eerste Wereldoorlog eindigde met een wapenstilstand gesloten tussen de Duitse regering en de overwinnende landen. Die oorlog was geheel buiten Duitsland uitgevochten. Het land werd niet bezet, maar moest wel schadevergoeding betalen. De Duitsers zetten zelf hun keizer af en voerden een democratie in die bijna twintig jaar stand hield. Geïnteresseerden in die veel beschreven periode kan ik het recente boek Hoogteroes van Harald Jähner aanbevelen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog begingen de Duitsers met name in Oost-Europa en de Sovjet-Unie op veel grotere schaal dezelfde misdaden als Hamas vorig jaar in het zuiden van Israël. Met het naziregime wilden de geallieerden geen vrede sluiten. Het Duitse leger en het Duitse regime moesten volledig worden vernietigd en Duitsland werd plat gebombardeerd zonder enige aandacht voor burgerslachtoffers. Het hele grondgebied werd bezet waarbij vooral van Sovjetzijde gruwelijkheden tegen de burgerbevolking niet werden geschuwd.

De kopstukken van het verslagen Duitse regime pleegden zelfmoord. Winston Churchill wilde alle andere hoge nazi’s gewoon doodschieten. Jozef Stalin wilde daarnaast ook nog eens 100.000 Duitse officieren executeren. Maar de Amerikaanse regering overtuigde haar bondgenoten ervan dat een strafrechtelijke procedure beter was.

De overwinnende landen stelden daartoe een gezamenlijk rechtscollege in en zo kregen we de processen van Neurenberg. Daar werden in eerste instantie 24 personen aangeklaagd. Het argument dat ze geen enkele Duitse wet hadden overtreden, hield bij deze rechtbank geen stand. Elf van hen kregen de doorstraf. Op 16 oktober 1946 bleek Herman Göring in zijn cel zelfmoord te hebben gepleegd en werden de andere tien opgehangen in de sportzaal van de gevangenis van Neurenberg. Daarmee werd de basis gelegd van het nog steeds bestaande denkbeeld dat er internationaal recht bestaat.

Duitsland moest een landbouwsamenleving worden

Intussen hielden de geallieerden Duitsland bezet en lieten ze de burgerbevolking bewust verhongeren. Duitsland mocht geen industriële natie meer zijn. Het moest maar een landbouwsamenleving worden die nooit meer zijn buurlanden zou kunnen aanvallen. Daar hoorde een veel kleinere bevolking bij. Voedselhulp werd dan ook niet toegelaten. Ongetelde Duitse burgers, onder wie vele bejaarden en kinderen, stierven door ziekte en ondervoeding en werden in de winters van 1945-1946 en 1946-1947 in massagraven gedumpt. Na bijna twee jaar, in maart 1947, begonnen enkele Amerikanen de noodklok te luiden. Voormalig president Herbert Hoover waarschuwde dat de reductie van Duitsland tot een bezette landbouwstaat 25 miljoen Duitsers het leven zou kosten.

Meer indruk nog maakte een memo dat William Clayton, een succesvol zakenman die werkte als onderminister voor Economische Zaken, op 5 maart 1947 aan president Harry S. Truman stuurde:

‘The reins of world leadership are fast slipping from Britain’s competent, but now very weak hands. These reins will be picked up either by the United States or by Russia. If by Russia, there will almost certainly be a war in the next decade or so, with the odds against us. If by the United States, war can almost certainly be prevented.’

Geen ondergang, maar wederopbouw

Clayton bepleitte een ommekeer in het beleid. In plaats van Duitsland economisch, sociaal en politiek te laten instorten, moesten de Verenigde Staten Europa versterken en weer opbouwen om communistische agressie tegen te gaan. Zijn argumenten werden gehoord en vormden de basis van het Marshall Plan.

Dat laatste idee werd inzake Gaza vorig jaar meteen omarmd door het amorfe doch spraakmakende gezelschap dat de pers steevast ‘de internationale gemeenschap’ noemt. Sigrid Kaag legde begin dit jaar reeds haar functie van minister van Financiën van Nederland neer om weer bij de Verenigde Naties te gaan werken. Dit keer als ‘senior humanitair en wederopbouw coördinator’ voor Gaza.

In die functie valt echter weinig te doen totdat vaststaat wie Gaza na de oorlog zal besturen. Wie gaat dat doen? Na de Tweede Wereldoorlog bezetten en bestuurden de geallieerden Duitsland vier jaar lang. Maar niemand wil Gaza besturen, als het Israëlische leger zich terugtrekt. De Amerikanen willen geen eigen troepen aan land brengen. De Europese landen willen graag betalen, maar ook geen eigen militairen inzetten. De Verenigde Staten schijnen al maanden te proberen een coalitie van Arabische landen te vormen, die Gaza moeten bezetten en besturen, maar de regimes van die landen zien hun troepen vooral als een soort lijfwacht en gebruiken liever huurlingen voor acties verder van huis.

Er lijken maar drie oplossingen mogelijk. De eerste is dat de Palestijnse Autoriteit, die nu de Westoever bestuurt, ook Gaza (weer) gaat besturen. Die heeft genoeg ‘strijders’ ter beschikking, maar geen al te goede reputatie. Een alternatief is dat Egypte het gaat doen. Begin dit jaar heeft de EU dat land al 7 miljard aan giften en leningen toegezegd. Maar generaal Abdel Fatah al-Sisi heeft met de eigen moslimbroeders al genoeg te stellen.

Enige realistische optie: een Turks Gaza

Dan blijft nog maar één leverancier van de benodigde ‘boots on the ground’ over: het NAVO-land met het één na grootste leger zou Gaza kunnen bezetten. De Turkse president Recep Tayyip Erdogan lijkt daartoe niet ongenegen. Hij noemt Hamas geen terroristische organisatie, maar een verzetsbeweging. Hij steunt de Moslim Broederschap en droomt van het voorheen zo uitgebreide Ottomaanse rijk, waar Gaza tot aan de Eerste Wereldoorlog deel van uitmaakte.

Of we blij moeten zijn met een Turks Gaza betwijfel ik. Meer keus hebben we niet.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Turkije moet straks Gaza gaan besturen, er zit niks anders op  verscheen eerst op Wynia's Week.

Bij de verkiezingen staat ook het bondgenootschap van Turkije met de westerse wereld op het spel. Blijft het land een betrouwbare NAVO-partner of tenminste een draaipunt tussen Oost en West, of keert het het Westen de rug toe en richt het de blik naar het Oosten, zoals in de Ottomaanse tijd.

Tien vette en tien magere jaren

Erdogan is inmiddels 20 jaar aan de macht, eerst als premier en na een referendum in 2017 als president met uitvoerende macht. In zijn eerste periode van ongeveer 10 jaar stuwde hij het land op in de vaart der volkeren. Het land werd opengezet voor buitenlandse investeringen en technologie. Het bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking verdrievoudigde volgens het IMF.

Het tweede decennium was economisch gezien minder succesvol. De regering gaf meer geld uit dan er binnenkwam, het bedrijfsleven werd een melkkoe en de Centrale Bank werd gedwongen een verruimend rentebeleid te voeren, terwijl de inflatie de hoogte van 85% had bereikt. De werkloosheid nam toe en de Turkse lira raakte in een vrije val.

Op weg naar een theocratie

Sinds het presidentschap van Erdogan raakt de seculiere staat steeds verder in het nauw. De (georkestreerde?) staatsgreep in 2016 was een duidelijk keerpunt. Het was het perfecte excuus om tegenstanders van zijn regime uit te schakelen en de basis te leggen voor een autoritair regime. Zoals hij zelf eens zei: ‘Democratie is slechts de trein die wij nemen tot we op onze bestemming zijn aangekomen. Minaretten zijn onze bajonetten. Koepels onze helmen. Moskeeën onze kazernes en gelovigen onze soldaten.’

De rechterlijke macht en het militaire apparaat werden ‘gezuiverd’, de vrije pers aan banden gelegd en potentiële tegenstanders met juridische procedures onschadelijke gemaakt. De islam werd min of meer tot staatsgodsdienst verklaard en de weg naar een theocratie werd ingeslagen.

Oppositie ligt voor

Zover is het echter nog niet gekomen. Turkije is nog steeds een seculiere staat. De pijlers daarvan zijn door Erdogan weliswaar verzwakt, maar staan nog overeind. De vraag is echter hoe lang nog. Als Erdogan de verkiezingen wint zou het wel eens de laatste keer kunnen zijn – althans voor de voorzienbare toekomst – dat er in Turkije open en vrije verkiezingen worden gehouden.

Is de verenigde oppositie (6 partijen) in staat om het tij te keren, de democratische instituties weer te verstevigen en de steven weer richting het Westen te wenden? Wel, eerst zullen de verkiezingen moeten worden gewonnen. Zowel de presidentiële als de parlementaire. Hoewel de oppositie volgens de meest recente peiling met 6% voor staat (mede vanwege de in de ogen van de bevolking lankmoedige houding na de recente aardbeving), is het allerminst een gelopen race. Onafhankelijk toezicht met buitenlandse waarnemers is er niet, waardoor fraude niet valt uit te sluiten.

Inval in Syrië?

Ook staat Erdogan erom bekend vlak voor verkiezingen nog een onverwachte troef uit z’n mouw te toveren. Ditmaal zou dat wel eens een inval in Syrië kunnen zijn om de door hem lang gekoesterde wens van een bufferzone tussen Turkije en het de facto door de Koerden bestuurde Noord-Oosten van Syrië te realiseren.

Hij zou daarmee 3 vliegen in één klap slaan. Een bufferzone om de invloed van en het contact met de Koerden in Syrië te verminderen. De creatie van een omvangrijk gebied dat behalve als buffer ook als opvang kan dienen voor de miljoenen vluchtelingen die Turkije sinds de burgeroorlog in Syrië huisvest. Alsmede het bekende ‘rally round the flag’-effect. Bij een oorlog of buitenlands avontuur, zoals een inval in Syrië, pleegt de bevolking zich achter haar leider te scharen.

Bij een dergelijke schending van internationaal erkende grenzen hoeft Erdogan van het Westen weinig te vrezen, want het heeft hem (hard) nodig voor bemiddeling met Rusland (de graandeal), het niet toelaten van oorlogsschepen door de Bosporus en toestemming voor het NAVO-lidmaatschap van Zweden.

Wat gaat oppositie doen?

Slaagt de oppositie er niettemin in de verkiezingen te winnen, dan is weliswaar de seculiere staat gered, maar het zal nog een hele toer worden om de islamisering terug te draaien, de samenleving weer meer op westerse leest te schoeien en de buitenlandse politiek weer meer op het Westen te oriënteren. De tegenstellingen binnen de oppositie zijn groot, zowel op politiek, ideologisch als religieus gebied.

Een volledig andere buitenlandse politiek is evenmin te verwachten. Turkije blijft alleen al vanwege z’n geografische positie een draaipunt tussen Oost en West. Toch zal de oppositie de harde machtspolitiek van Erdogan en zijn AK-partij laten varen.

Volgens een 200 pagina’s dik verkiezingsprogramma wil men geschillen met de buurlanden beslechten met diplomatie en onderhandelingen en niet met dreigementen en wapengekletter zoals Erdogan pleegt te doen, richting Syrië (Koerdische kwestie), Griekenland (grensgeschillen en gaswinning buiten de eigen territoriale wateren), Azerbeidzjan (militaire steun in conflict met Armenië) en Libië (militaire steun aan de door de Moslimbroeders gedomineerde regering in Tripoli tegen de schaduwregering van generaal Haftar in Benghazi).

Erdogan heeft grote ambities

In het verkiezingsprogramma van de oppositie wordt de beoogde andere buitenlandse politiek als volgt verwoord (vrij vertaald): ‘Het opgeven van gepersonaliseerde buitenlandse beleidsvorming en de herinstitutionalisering ervan; de erkenning van de westerse afstemming van Turkije en het opgeven van het nastreven van niet-westerse strategische oriëntaties; de voortzetting van evenwichtige betrekkingen met Rusland en China die de verbintenissen van de alliantie niet in gevaar brengen; de herbevestiging van het verzoek van Turkije om volwaardig EU-lid te worden; en de noodzaak om zich te concentreren op het herstellen van de mensenrechtensituatie van Turkije.’

Mocht Erdogan aan de macht blijven en zijn droom weten te verwezenlijken om van Turkije een kalifaat te maken, een theocratie die niet ‘gehinderd’ wordt door democratische instituties, dan zal Turkije de blik nog meer richting naar het Oosten wenden.

De kalief

Want de ambities van Erdogan richting het Oosten zijn groot. Hoewel hij realist genoeg is om te beseffen dat grote territoriale ambities in het Midden-Oosten niet haalbaar zijn en een terugkeer van het Ottomaanse Rijk er niet in zit, zint hij op het leiderschap van de (soennitische) moslimwereld. Hij presenteert zichzelf graag als de nieuwe kalief.

Suad Onal, een intimus van Erdogan, verwoordde het op een conferentie in Canada als volgt: ‘Erdogan will become the Caliph in 2023 and Allah will shed his light upon him.’ Bij de komende verkiezingen zullen volgens deze voorspelling de democratie en de seculiere staat in Turkije worden afgeschaft.

Blijft Turkije NAVO-bondgenoot?

Tevens zal Turkije naar verwachting verder afdrijven van de westerse wereld. Het NAVO-bondgenootschap zou in gevaar kunnen komen. Met de aankoop van Russische S-400 raketten en een contract op zak om ook de opvolger, de S-500, samen met de Russen in Turkije te gaan produceren, heeft Erdogan al afstand genomen van het bondgenootschap.

De VS en de NAVO-bondgenoten kunnen niet accepteren dat Rusland door deze rakettendeal toegang krijgt tot de NAVO-systemen. In het Amerikaanse Congres is al sanctiewetgeving voor Turkije aangenomen en de levering van F-35’s aan Turkije is stopgezet.

Westers of theocratie?

Met de aanstaande verkiezingen in Turkije staat er kortom veel op het spel. Blijft Turkije een seculiere staat of ziet Erdogan kans een theocratie te stichten. Blijft Turkije een betrouwbare bondgenoot van het Westen of neemt het steeds verder afstand en richt het z’n blik naar het Oosten.

Het zijn twee centrale vragen, die wellicht beantwoord zullen worden op 14 mei. Gedeeltelijk dan, want wat voor elk land geldt, geldt ook voor Turkije: De geschiedenis, cultuur en eigenheid van de bevolking en de daaruit voortvloeiende constantes in zowel de binnenlandse als de buitenlandse politiek verander je niet met verkiezingen.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Op 14 mei heeft Turkije de keuze tussen het westen of het kalifaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Misschien wacht de Nederlandse diplomatie wijselijk tot deze storm overwaait, maar hiermee maken we een fout: omdat wij onze nationale vetes met buurlanden achter ons hebben gelaten, kunnen we ons niet meer inleven in de leefwereld van bondgenoten waar ze er nog wél toe doen.

Een berg van een vlag

Vier jaar geleden stuurde mijn werkgever me naar Cyprus om de geteisterde bancaire sector overeind te houden. Ik begreep niet meteen waarom, maar er waren alleen vluchten naar Larnaca. Ik kon niet direct op de hoofdstad Nicosia vliegen. Mijn standplaats was Londen en, zo redeneerde ik, misschien was Larnaca een aantrekkelijker bestemming voor Britten en Russen die naar hun vakantiehuisjes wilden.

Vanuit Larnaca nam ik een taxi naar Nicosia. Er was geen tijd om uit het raam te staren omdat ik me moest inlezen. Bovendien was het landschap na een minuut of twee al niet meer interessant: dorre, okerkleurige heuvels met hier en daar een bosje en in de verte wat bergen.

Toen ik de hoofdstad naderde kwam de berg Pentadyklos steeds groter in mijn beeldvlak en greep iets in de verte mij aan: een enorme Turkse vlag ontsierde de bergkant. ’s Nachts werd ze opgelicht. Dag en nacht worden de Cyprioten er zo aan herinnerd: het noorden van hun land is door Turkije bezet gebied en daar kunnen ze niets aan doen. Het vliegveld van Nicosia lag ook in dit bezet gebied, wat mijn vliegroute weer verklaarde.

De Belgische invasie van Limburg

Wij Nederlanders worden niet met dergelijke nationalistische pesterijen geconfronteerd. In het ergste geval maakt een Duitser een grapje over voetbal dat te ver gaat, of worden we geplaagd met ons progressieve wiet- en prostitutiebeleid. Er bestaat geen dergelijk nationaal leed meer voor ons. Er wonen in Amsterdam geen Limburgers die hebben en houwen moesten achterlaten, op de vlucht voor een Belgische invasie. Verscheurde families, geliefde familiehuizen die voor altijd onbereikbaar zullen zijn, dagelijkse nationale vernedering: het is ons allemaal vreemd.

Hierdoor hebben wij een enorme blinde vlek in onze betrekkingen met andere landen – vanuit onze gezapige, West-Europese leunstoel kunnen wij het gewoon niet bevatten. Dit geldt ook voor de meeste andere grote en rijke Europese landen. Gekrenkte nationale trots of angst voor een buitenland ligt ver van ons bed of ver in het verleden, in tegenstelling tot het voormalige Oostblok, Griekenland en Cyprus. Misschien vandaar dat de twitter van MinBuZa en Sigrid Kaag niets melden over het gedreig met oorlog van Turkije.

Wij hebben Duitsland ook bezet

Soms komt dit voort uit onwetendheid. In 2019 kwam de Poolse regering met eisen dat de Duitsers herstelbetalingen moesten doen voor de Tweede Wereldoorlog. ‘Laat het verleden rusten’, zullen veel Nederlanders gedacht hebben. ‘Wij werden ook door de Duitsers bezet, wij hebben ook geleden, maar het heeft geen zin oude koeien uit de sloot te halen.’ Hoeveel Nederlanders weten echter dat wij Duits gebied hadden geannexeerd, dat we in 1963 tegen een betaling van 280 miljoen D-mark teruggaven? Polen heeft nooit dergelijke herstelbetalingen ontvangen vanwege haar positie in de Sovjet-invloedssfeer.

Waar onwetendheid niet schuldig is, lijden we aan onbegrip door tekortkomend inlevingsvermogen. Toen de Zwitserse voetballers Xhaka en Shaqiri een nationalistisch Albaans handgebaar maakten na hun doelpunt tegen Servië, begrepen velen de ophef niet. Het is provocerend en plagerij, maar als volwassene moet je daar overheen kunnen stappen. Waarom zou je je daar druk om maken? Als Xhaka een banaan had meegenomen voor de spelers van het Braziliaanse team, dan stonden wij – laat staan de Brazilianen – op onze achterste poten. Maar zo’n effect had zijn handgebaar op veel Serviërs. Ook wat er in de twee voetballers zal zijn omgegaan is voor ons lastig te bevatten.

Een heftige, emotionele groepsreactie op een vermeende belediging is natuurlijk geen basis voor beleid. Het kan geveinsd zijn, of gewoon aanstellerij. Zelfs als het terecht is, kan je er soms weinig mee. Maar we moeten er ons als maatschappij wel bewust van zijn dat dit soort emoties rondspoken in andere landen en er rekening mee houden. Of we het kinderachtig of aanstellerig vinden of niet.

Een nationale fobie – of gegronde angst?

Daarnaast moeten we niet onderschatten dat hoogoplopende emoties vaak om meer gaan dan gekrenkte nationale trost. Het Griekse luchtruim wordt regelmatig geschonden door NAVO-bondgenoot Turkije. Vervelend, maar het is onwaarschijnlijk dat Turkije echt tot militaire acties overgaat (dreigementen ten spijt). Intussen probeert Turkije wel langzaam maar zeker de maritieme grenzen te verleggen om zo te pogen olie- en gasvelden te claimen.

We verliezen uit het oog dat de legitieme belangen van een EU-lid in het gedring komen, omdat we de hele situatie zien als ouderwetse rivaliteit tussen landen, een reliek van voor de Tweede Wereldoorlog, uit de tijd voor Francis Fukuyama. Het is makkelijk ‘ach, doe rustig, wat maakt het uit’ te zeggen als het je zelf niet overkomt.

Europese solidariteit vereist begrip

Zoals ik in mijn vorige artikel aangaf, ondermijnt gebrekkig inlevingsvermogen het leiderschap in Europa. Het zou West-Europeanen sieren als ze beseften dat archaïsche conflictjes en vetes beter begrepen moeten worden. Laten we niet vergeten dat het niet zo lang geleden is dat Frankrijk en Duitsland elkaar in de haren vlogen om nationale vetes.  Als een land buiten West-Europa in een conflict is verwikkeld, moeten we wat verder kijken dan onze neus lang is en overwegen ons werkelijk in te leven.

Het bericht Nederland kan zich niet inleven in oorlogsdreiging verscheen eerst op Wynia's Week.