Het aftreden van het kabinet naar aanleiding van de toeslagenaffaire was geen boetedoening, maar een zo lang mogelijk uitgesteld besluit van machthebbers die hun fouten niet wilde erkennen en hooguit wilden spreken van ‘dingen die vreselijk misgegaan waren’, alsof het om een natuurverschijnsel ging.

In de verkiezingsstrijd werd menig betoog gewijd aan de glanzende toekomst die in het verschiet lag: een nieuwe bestuurscultuur met een redelijke overheid die transparant en vervuld van de menselijke maat ons burgers begripvol bij de hand zou nemen en zou behoeden voor de fouten die in het verleden waren gemaakt.

Vreest niet, het komt goed. Alles.

Deze goede bedoelingen bereikten hun kookpunt toen op 1 april de nieuw gekozen Kamer besloot de duivel uit te drijven en Rutte van alles de schuld gaf. Dat die toevallig met vlag en wimpel de verkiezingen had gewonnen, was een detail dat het exorcistische ritueel niet vermocht te verstoren.

De mens is zwak, politici ook en dus kon het gebeuren dat zo nu en dan toch een foutje werd gemaakt. Een dealtje rond de verkiezing van de Kamervoorzitter, voortgaande lekkages uit het OMT, de aanwijzing van oud-strijders uit de polder tot informateur, een door persoonlijke vetes gestagneerde kabinetsformatie, Kamerleden die benoemd werden tot demissionair staatsecretaris zonder hun Kamerlidmaatschap op te zeggen, een demissionair kabinet dat doet alsof er geen verkiezingen zijn geweest – maar ach wie daarop let, is een kniesoor.

Het gaat om de goede bedoelingen. En die zijn er te over.

We pakken het Document op hoofdlijnen erbij en citeren … O wacht, u weet niet wat het Document op hoofdlijnen is? Dat is het stuk dat Rutte en Kaag van informateur Hamer moesten schrijven om ‘langs de lijnen van de inhoud’ tot een kabinet te komen. Het bleef geheim – want hey, we zijn aan het onderhandelen – en zelfs de mogelijke coalitiegenoten kregen alleen een samenvatting te zien (wat uiteraard niemand gelooft).

Dat stuk, 13 pagina’s lang (bijgelovig zijn ze in elk geval niet), is aan het volk prijsgegeven toen Hamer bij gebrek aan succes opstapte.

Aan de nieuwe bestuurscultuur wordt een hele pagina gewijd, zonder dat deze term wordt genoemd. Ook het paradepaardje van Kaag, ‘het nieuwe leiderschap’, blijft onvermeld.

Dat is pas vernieuwing: zelfs het nieuwe is al weer oud.

Er is een hoofdstukje ‘Het herstellen en versterken van de democratische rechtsorde’ en een tekst met de titel ‘Open politiek voor meer debat, dualisme en rekenschap’.

Laten we er onbevooroordeeld naar kijken.

De democratische rechtsorde heeft barsten opgelopen, staat er om te beginnen. Voorbeelden: de kindertoeslagenaffaire en (mijn woorden) het gedraal en gesol met de aardebevingsslachtoffers in Groningen.

Los van het feit dat er wel heel veel meer voorbeelden te noemen zijn, is het vooral opmerkelijk dat oorzaak, motief noch schuldigen worden benoemd. Het is het bekende natuurverschijnselachtige taaltje, waarin de mens geleid lijkt te worden door onzichtbare en onweerstaanbare krachten.

Hoe het ook zij, dit gedoe heeft het vertrouwen van de burger in de overheid ‘ernstig geschaad’ en dus moet het vertrouwen worden hersteld. Tja, een waarheid als een koe. Mijn auto is gestolen en dus moet de auto worden opgespoord. Maar wat en hoe dan?

Van Kaag hebben we weinig te verwachten want die is niet zo van het vertrouwen. Op 7 september nog verklaarde ze in de Kamer dat ze behalve haar gezin en een enkele vriend niemand vertrouwt. En de ‘radicale ideeën’ van Rutte geven ook weinig houvast. Wat hebben die twee in de zomerperiode eigenlijk gedaan?

Het stuk babbelt ondertussen onbekommerd verder. Vertrouwen is ‘de basis voor de menselijke maat en een overheid die op alle niveaus transparant, bereikbaar, begrijpelijk en aanspreekbaar is.’ Hier zet men koffie en over. De zinsdelen los van elkaar zijn nog te vatten, maar in combinatie is het wartaal. Nog warriger maakt de slotclaus het: ‘En natuurlijk met een sterke rechtspositie voor burgers.’

Kom op, zult u zeggen, het gaat om de goede bedoelingen! Om de menselijke maat. Ook politici, zeker als ze hun gedachten onder woorden proberen te brengen, maken fouten.

We gaan daarom door naar de voornemens om de uitvoering van het overheidsbeleid te verbeteren. ‘Daarbij moet er ruimte zijn om af te wijken als de gevolgen van beleid onevenredig zijn.’ Euh… is het een idee om die gevolgen te vermijden in plaats van te ontwijken als ze zich voordoen? Zo maar een vraag. Je weet namelijk nu al dat de hardheidsclausule, waarvoor hier wordt gepleit, alleen maar leidt tot juridische procedures, ongelijke behandeling en dus uiteindelijk tot het schrappen van die afwijkingsgrond.

‘Iedereen moet persoonlijk in contact kunnen komen met de overheid.’ Dat slaat natuurlijk op ons nationale ‘noodnummer’, de Belastingtelefoon. Ook hier is bereikbaarheid maar ten dele het probleem. Belangrijker zijn de onbegrijpelijkheid, de onvoorspelbaarheid en vaak ook de onredelijkheid van overheidshandelen. Daarom moet een mens helaas en tegen zijn zin contact met de overheid zoeken. Los dát op!

Trouwens, veel overheidsdiensten, ook op gemeentelijk niveau, zijn inmiddels voorzien van prima ‘callcenters’. Prettig, toeschietelijk personeel dat echt probeert te helpen. Echter, achter deze glanzende frontlinie gaat vaak een zwart gat schuil: het ambtelijk apparaat dat vergaderend en burgermijdend zijn werk doet. Hoe vaak heb ik niet gehoord ‘ik zal een terugbelverzoek neerleggen’. Eerder nog zal ik door een bliksemschicht getroffen worden dan door een telefoontje.

Kreupele zinnen

‘Onduidelijk taalgebruik wordt teruggedrongen..’. Van dit soort voornemens word ik altijd bijzonder vrolijk. Ze staan meestal in stukken die krom staan van de kreupele zinnen, geschreven door figuren die als de dood zijn dat ze ook maar een glimp van hun ware bedoelingen of onkunde prijs moeten geven.

Ik ben echt dol op het menselijk tekort, vooral als zich dat combineert met onoprechtheid: zit bij D66 niet de grootste liefhebber van onbegrijpelijk, want woke taalgebruik, mevrouw Van Engelshoven? Pak anders haar handreiking aan de universiteiten er even bij.

Vervolgens staat het stuk stil bij het plan om wetten te beoordelen op ‘eenvoud, hardheid en uitvoering. De menselijke maat wordt versterkt.’ Daar kan niemand op tegen zijn, al was het maar omdat het omgekeerde ondenkbaar is. Bovendien, wie is niet voor vriendschap en vrede? Maar wat, hoe, wanneer? Noem eens een paar wetten die je in de revisie wil stoppen? En hoe die er anders uitgaan zien. Gewoon om te tonen dat het je menens is.

Maar nee, algemeenheden galore!

Het bestrijden van onduidelijk taalgebruik is natuurlijk na één alinea al weer vergeten. We gaan ‘een doenvermogenstoets’ doen. Aha, nee natuurlijk. En ‘een generatietoets’. Oh fijn bedankt.

Terwijl in de echte wereld de afhandeling van de gaswinningsschade en de kindertoeslagschulden volkomen stagneert, toetert het hoofdlijnendocument dat dit ‘zo snel mogelijk plaats vindt.’ En als dat voor de praktische uitvoerbaarheid nodig is, worden de regelingen aangepast. Je zou zeggen: doe het, laat het zien. Maar nee hoor.

Of u wel het gevoel wil krijgen dat uw overheid er alles aan doet om het beschadigde vertrouwen te herstellen.

En zo gaat het maar door. Informatievoorziening aan het parlement? Bij voorrang verbeteren en verruimen, terwijl het kabinet waar Rutte en Kaag in zitten het nog steeds verrekt om honderden WOB-verzoeken over het coronabeleid te beantwoorden en daar zelfs voor naar de rechter gaat.

De positie van de toezichthouders als Rekenkamer en Ombudsman wordt versterkt, maar wat en hoe? U hoort nog van ons, of zoiets.

Het hoofdstuk eindigt met de volkomen lege en gratuite toezegging dat het advies van de Staatscommissie-Remkes wordt opgepakt. O ja? Zijn VVD en D66 opeens voor het corrigerende referendum om maar eens een voorbeeld te noemen? Nooit iets van gemerkt.

Waarom die betuttelende overheid?

Geen begin van een reflectie op de rol van de overheid. Waarom is die zo wantrouwig, zo pietluttig, zo heerszuchtig en vooral zo arrogant om te denken dat ze alles weet dan wel moet bepalen? Geen schim van twijfel of de overheid zich misschien heeft verloren in abstracties als Europa, de planeet en de ongelijkheid in de wereld en tegelijkertijd de nood van de gewone burger negeert of zelfs als verwend afdoet.

De woningnood, de belastingdruk, de onveiligheid, de energienota en ja ook – taboe –  de immigratieproblemen en het criminaliseren van nieuwkomers (zie de toeslagenaffaire) én de autochtone Nederlanders (vanwege hun systemisch racisme – aldus de premier).

Is het eerste hoofdstuk over de nieuwe bestuurscultuur al nauwelijks serieus te nemen, het betoog ‘Open politiek voor meer debat, dualisme en rekenschap’ is helemaal dun bier.

Drie alinea’s waarvan er twee gaan over goede manieren. ‘We keren ons af van retoriek die is gericht op het beschadigen van personen. En zullen ons uitspreken tegen kwetsend en dreigend taalgebruik.’ We moeten ‘goed naar elkaar luisteren’. En ‘als we het oneens zijn, doen we dat met wederzijds fatsoen’.

Paternalistische en holle kreukelzinnen vol burgermansmoraal en weerzin tegen parlementaire straatvechters als Wilders.

Wat heeft dit te maken met de nieuwe bestuurscultuur? Is het probleem van de overheid dat sommigen niet met twee woordjes spreken? Of krijgt de burger hier op zijn kop. Vooral in kringen van D66 leeft veel weerzin tegen ‘dit soort mensen’, de poldervariant van de deplorables van Hillary Clinton.

Berg baart muis

Resteert een passage over kabinet en parlement. Omdat er grote vraagstukken spelen, is ‘krachtige politiek’ nodig. Voor je het weet, zeg je ‘ja’, maar wat is eigenlijk krachtige politiek? Kordate wetgeving, stevig beleid, een zakenkabinet, een hoge kiesdrempel, geen woorden, maar daden, niet teveel inspraak?

Raad u maar. Of beter, u moet het doen met de wankele zin ‘Dit vraagt iets van hoe we met elkaar werken.’ Waarna de dijk die een stuwmeer aan gemeenplaatsen tegenhield, doorbreekt en ons overspoelt met proactief, krachtdadig, transparant, concreet, de buzzwoorden die we al jaar en dag horen.

Dit is het dus. Onze nieuwe bestuurscultuur. U gepresenteerd door de toekomstige premier en vicepremier.

Berg baart muis, muis is dood.

Het bericht Met Rutte en Kaag wordt het niets met ‘de nieuwe bestuurscultuur’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De bekendheid die CDA Kamerlid Pieter Omtzigt door de affaire verwierf, leidde tot een interne machtsstrijd en een implosie binnen het CDA. De kinderopvangtoeslagaffaire is daardoor de directe oorzaak dat Nederland, bijna een half jaar na de Tweede Kamerverkiezingen nog geen enkel uitzicht heeft op een nieuw kabinet.

De kinderopvangtoeslag is een heet hangijzer in de kabinetsformatie. Van de politieke partijen die nu aan de formatietafel zitten willen D66, GroenLinks en de PvdA gratis kinderopvang voor vier dagen per week voor kinderen tot vier jaar. De ChristenUnie en de VVD willen de kinderopvang niet gratis maar wel veel goedkoper maken. Het CDA wil ook geen gratis opvang maar pleit voor een inkomensafhankelijke eigen bijdrage. Deze partijen willen ook af van de kinderopvangtoeslag.

Gratis bestaat niet

Kinderopvang is nooit gratis. In de huidige situatie betalen ouders zelf de kosten voor de kinderopvang. Deze kosten variëren met het aantal dagen opvang dat ouders hebben en het soort opvang. De prijs van de kinderopvang loopt sterk uiteen.

De kosten van een gastouder zijn tussen de €5  en €7 per uur. Bij de kinderopvang wordt per dag betaald en verschilt de prijs per kinderopvang. In 2019 was de gemiddelde prijs voor kinderopvang ruim €8 per uur. Kinderopvang op dure locaties in het centrum van grote steden in de Randstad en kinderopvang waar bijvoorbeeld een warme maaltijd wordt verstrekt, is duurder. Bij de duurste organisatie betaal je bijna €2500 per maand voor vijf dagen opvang per week.

Afhankelijk van het inkomen en de kosten van de opvang ontvangen ouders een kinderopvangtoeslag van de belastingdienst. Aan de toeslag zit wel een maximum waardoor ouders met hogere inkomens die gebruik maken van de duurdere opvangvoorzieningen vaak honderden euro’s per maand eigen bijdrage betalen.

Als kinderopvang ‘gratis’ wordt betalen ouders niet meer zelf de opvang maar betaalt de overheid aan de kinderopvangorganisatie een vast bedrag per uur voor opvang. Vooral ouders met hogere inkomens die gebruik maken van duurdere opvang profiteren hiervan, want zij hoeven bij ‘gratis’ opvang geen hoge eigen bijdrage meer te betalen.

Migrantenouders de dupe, hoge inkomens profiteren

Zo ontstaat de paradoxale situatie dat de kinderopvangtoeslagaffaire waarvan vooral lager opgeleide migrantenouders de dupe waren, leidt tot een beleidsverandering waarvan ouders met hoge inkomens van profiteren. Dit zie je wel vaker bij links inkomensbeleid: daar profiteren vooral de hogere inkomens van. Zo pleiten veel linkse partijen al jaren voor afschaffing of bevriezing van het eigen risico bij de zorgverzekering, iets waar vooral de midden- en hogere inkomens van profiteren.

Een tweede gevolg van ‘gratis’ kinderopvang die door de overheid wordt betaald, is dat het aanbod van opvang zal verschralen. Op dit moment is er een grote variëteit aan opvang van goedkope gastouderopvang tot dure kinderopvangorganisaties die gehuisvest zijn in monumentale panden in het centrum van grote steden, werken met relatief goedbetaalde en hoog opgeleide pedagogische medewerkers en kinderen extra voorzieningen als warme maaltijden bieden. Als de overheid de kinderopvang gaat betalen ontstaat een ‘one size fits all’ situatie waarbij alle vormen van opvang hetzelfde bedrag per uur betaald krijgen.

Betere kinderopvang verdwijnt

Het gevolg van deze uniformiteit is dat de duurdere en betere kwaliteit opvang zal verdwijnen. Duurdere opvangvoorzieningen zullen kosten moeten besparen door te bezuinigen op de kwaliteit. Een deel van de markt voor kinderopvang is nu in handen van Amerikaanse private equity bedrijven.

Als de overheid de kinderopvang gaat bekostigen met een vast tarief zal de winstgevendheid van de kinderopvangorganisaties waarschijnlijk sterk afnemen. Hierdoor wordt de kinderopvang een minder aantrekkelijke markt voor commerciële aanbieders. Het gevolg hiervan is dat het aanbod van kinderopvang zal afnemen en commerciële aanbieders zich terugtrekken uit de markt.

Aanbod verschraalt, vraag neemt toe

Tegenover een daling van het aanbod staat een enorme toename in de vraag als kinderopvang ‘gratis’ wordt. De meeste ouders hebben nu kinderopvang op enkele vaste dagen per week. De meeste kinderopvangorganisaties zijn hierin erg streng in: alleen op de afgesproken dagen mag het kind naar de kinderopvang. Dat kan voor ouders lastig zijn als ze een keer onverwacht op een andere dag moeten werken en hun kind dan naar de opvang willen brengen.

Als kinderopvang gratis wordt, zullen veel ouders ervoor kiezen om hun kind voor het maximale aantal dagen in te schrijven voor de kinderopvang, ook als ze er maar één of twee dagen gebruik van maken. De kinderopvang fungeert zo als een permanente gratis oppasmogelijkheid.

Opa en oma worden ingeruild voor ‘gratis’ opvang

Een tweede reden dat gratis kinderopvang tot een sterke toename van het gebruik zal leiden is dat veel ouders nu vanwege de kosten ervoor kiezen om opa en oma een of meerdere dagen te laten oppassen. De kinderopvangtoeslag dekt namelijk meestal maar een deel van de kosten.  Als kinderopvang gratis wordt, zullen veel opa’s en oma’s hun vaste oppasdag graag inleveren voor een extra dag naar de kinderopvang.

Tenslotte neemt de vraag naar kinderopvang toe door de toenemende krapte op de arbeidsmarkt waardoor ouders vaker en meer uren gaan werken.

‘Gratis’ leidt tot kostenexplosie

Verwacht dus een enorme toename in de vraag naar kinderopvang als deze gratis wordt. Het gevolg hiervan is dat gratis kinderopvang tot een kostenexplosie leidt en veel duurder zal uitpakken dan de €3 miljard waar nu rekening mee wordt gehouden. De rem op de kosten zal bij gratis kinderopvang niet zitten in de vraag maar in de beperkte capaciteit van de kinderopvang.

Nu al kampt de kinderopvang met een groot gebrek aan deskundig personeel. Dat zal door de toename van de vraag naar kinderopvang alleen nog maar meer worden. Het gevolg van de daling van het aanbod en de toename van de vraag is lange wachtlijsten. De toename van de vraag zal ook leiden tot een daling van de kwaliteit van opvang doordat er een tekort is aan goedgeschoold personeel.

Gedragseffect: omdat het kan

Bij gratis kinderopvang ontstaat wat economen noemen een ‘moral hazard’ situatie. Ouders schrijven zich voor het maximale aantal dagen in voor de kinderopvang ook al zijn ze van plan om er maar enkele dagen per week daadwerkelijk gebruik van te maken om verzekerd te zijn dat hun kind te allen tijden op de opvang terecht kan. Een manier om deze inefficiëntie als gevolg van moral hazard te beperken is om een – al dan niet inkomensafhankelijke – eigen bijdrage van ouders te vragen.

Een inkomensafhankelijke eigen bijdrage voor kinderopvang zal geïnd moeten worden door de belastingdienst. Kinderopvangorganisaties kunnen dat vanwege privacy overwegingen niet doen: zij kunnen en mogen niet verifiëren wat het inkomen van ouders is. Gezien het trauma dat de belastingdienst heeft opgelopen door de kinderopvangtoeslagaffaire is het niet waarschijnlijk dat de belastingdienst bereid en in staat is dit te doen.

Een andere mogelijkheid is de inkomensafhankelijke eigen bijdrage door het CAK te laten innen. Het CAK int nu al de inkomensafhankelijke eigen bijdrage voor verpleeghuizen. Echter, hiervoor moet een heel nieuw ambtelijk apparaat opgetuigd worden. Dat is kostbaar en ook niet een, twee, drie geregeld. Het innen van een inkomensafhankelijke eigen bijdrage door de overheid heeft ook het risico dat vergelijkbaar met de kinderopvangtoeslagaffaire een affaire met het innen van de eigen bijdrage ontstaat.

Een alternatief voor een inkomensafhankelijke eigen bijdrage is de eigen bijdrage niet inkomensafhankelijk te maken. Een vaste eigen bijdrage zou door de kinderopvangorganisaties zelf kunnen worden geïnd. Als kinderopvangorganisaties zelf de hoogte van deze eigen bijdrage kunnen bepalen zou de diversiteit in kinderopvang en ook het aanbod van kinderopvang op peil blijven. De kwaliteitsverschillen die er nu al zijn zouden dan blijven bestaan. Dure kinderopvangorganisaties zouden een hoge eigen bijdrage vragen, bij goedkope opvang zou geen eigen bijdrage gevraagd worden.

Het probleem bij deze laatste oplossing is dat D66, GroenLinks, PvdA  en het CDA die nu aan de onderhandelingstafel voor een nieuw kabinet zitten, hier niet voor voelen. Het simpelste en minst kostbare is om de uitvoering van de kinderopvangtoeslag door de belastingdienst te verbeteren zodat zowel fraude met toeslagen als een nieuwe kinderopvangtoeslagaffaire niet meer kunnen voorkomen. Maar ook deze eenvoudige optie lijkt kansloos in de formatie.

Het bericht De ‘gratis’ kinderopvang wordt peperduur verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee weken geleden zei VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff nog op de radio dat aftreden van het kabinet vanwege het Kamerrapport over de kinderopvangtoeslagen ‘vlak voor de verkiezingen, een gebaar van hoog symbolische waarde’ zou zijn. Hoe is het dan toch mogelijk dat de VVD-partijleider, premier Mark Rutte, even later met veel verve de val van zijn eigen kabinet over dezelfde kwestie als ingrijpend en betekenisvol uitvent?

Eén van de twee top-VVD’ers moet ongelijk hebben. Waarschijnlijk is het Dijkhoff. Dat het kabinet RutteDrie zichzelf heeft laten vallen is precies wat Klaas Dijkhoff eerder zei: symbolisch. Op zijn best. Het is bovendien eerder een pragmatische, om niet te zeggen een opportunistische actie. Een actie om de schade te beperken. Misschien wordt er in de binnenkamers van de coalitie zelfs gehoopt op een win-win-effect.

Kaag en Segers wilden moreel zijn

Vast staat dat de regeringspartijen ChristenUnie en D66 aanstuurden op het aftreden van een aantal bewindslieden, dan wel de val van het hele kabinet. Deze partijen hebben niet alleen gemeen dat ze nogal vanuit morele superioriteit redeneren, maar ook dat ze zich weinig zorgen hoefden te maken dat ze zelf bewindslieden moesten offeren. Er zat nooit een lid van de ChristenUnie op de kinderopvangtoeslagen en D66 betaalde zijn prijs al met het aftreden van D66-staatssecretaris Menno Snel, ruim een jaar geleden.

Mede door de druk van ChristenUnie en D66 ‘om verantwoordelijkheid te nemen’ als kabinet, stond het zoeklicht dus in de eerste plaats op de VVD en in mindere mate het CDA. De VVD had niet minder dan drie potentieel tot aftreden te dwingen bewindslieden die betrokken waren (geweest) bij de toeslagenaffaire. Tara van Ark, nu minister, maar eerder staatssecretaris van Sociale Zaken, Eric Wiebes, nu minister van EZK, maar eerder staatssecretaris van belastingen.

En de hoofdprijs: Mark Rutte, al tien jaar minister-president, minstens sinds 2013 als coördinerend bewindspersoon betrokken bij zowel de aanscherping van de controle op toeslagenfraude als bij de afwikkeling van het schandaal dat dat opleverde. Daarbij verbleekt de riskante positie van die andere lijsttrekker, Wopke Hoekstra van het CDA, als minister van Financiën slechts zeer korte tijd bij het schandaal betrokken – maar wel formeel verantwoordelijk voor wat er op zijn ministerie gebeurt.

Het is duidelijk: de VVD had alle reden om zich zorgen te maken, niet in de laatste plaats omdat het zeer wel te verdedigen kon zijn dat Mark Rutte als hoofdverantwoordelijke voor de toeslagenaffaire aangemerkt kon worden. Tot dusver wist Rutte altijd – soms ook met behulp van een tijdelijk falend geheugen – te ontsnappen aan affaires, zoals bijvoorbeeld die op het ministerie van Justitie, waar in zijn tijd als premier niet minder dan vier VVD-bewindslieden sneuvelden.

Sowieso vielen er in de tien Rutte-jaren nogal wat VVD-bewindslieden: bijna ieder jaar wel één. Ook Eric Wiebes zal nu weer worden ingeruild voor een andere VVD-bewindspersoon, terwijl Rutte opgewekt verder trekt, als demissionair premier, als lijsttrekker, als beoogd volgende premier. Mark Rutte is niet alleen de koning van het Binnenhof, hij weet zich ook altijd als een boeienkoning uit het schootsveld te worstelen.

Kabinetsval: de ideale vluchtroute

Wat door VVD’er Dijkhoff nog als een hoogst symbolische actie werd afgedaan, was voor Mark Rutte uiteindelijk de ideale vluchtroute. Natuurlijk was Rutte liever met een handvol mooie gebaren naar de Tweede Kamer gegaan, in de zekerheid dat hij daar weg zou kunnen komen, met name onder de vlag dat het land een volledig bekwaam kabinet nodig heeft in deze woelige coronatijden. En zou zo’n volledig bekwaam kabinet niet ook beter ‘de ouders’ van de toeslagen bij kunnen staan?

Die optie was onhaalbaar. Er was alle kans dat er in de Tweede Kamer een meerderheid zou kunnen ontstaan die dan wel het hele kabinet, dan wel specifieke bewindslieden naar huis zou willen sturen. Als Mark Rutte iets is, is het een controlfreak. Zijn lot aan de Tweede Kamer overlaten, aan Pieter Omtzigt van het CDA in het bijzonder – die route moest te allen tijde worden voorkomen.

Als er dan toch een handreiking moest komen, dan liefst met zijn allen. Het is een omineuze Nederlandse traditie: zoveel schuldigen dan wel verantwoordelijken aanwijzen als er iets rampzaligs is gebeurd, dat er uiteindelijk geen verantwoordelijke gevonden kan worden.

Hogere Politiek

Jan Driessen, sinds mensenheugenis VVD-vriend en campagneadviseur van Mark Rutte liet zich op de avond van de kabinetsval trots op Twitter ontvallen: ‘Het ontslag van dit kabinet is qua strategie, inhoud en uitvoering een vorm van Hogere Politiek!’ Daarmee gaf Driessen een handig inkijkje in de denkwereld rond de VVD-leider.

Maar ongelijk heeft Driessen niet. Mark Rutte is de grote winnaar van de val van zijn derde kabinet. Door zijn hele kabinet op papier af te laten treden wordt er een gordijn getrokken voor de kandidaat-schuldigen – hijzelf in de eerste plaats – en wordt de Tweede Kamer de mogelijkheid ontnomen het kabinet naar huis te sturen – het is immers al demissionair.

Het echte vertrek van Eric Wiebes was voor Rutte een overzichtelijk offer. Wiebes was na een mislukt staatssecretariaat en een mislukt ministerschap (van klimaat, met name) opgebrand en stond al niet op de VVD-lijst. Met het offeren van Wiebes was bovendien het zelfoffer van PvdA-leider Lodewijk Asscher gepareerd.

Gewoon doorregeren, zonder gezeur

En Rutte? Die kan gewoon doorregeren, want hij heeft met name voor het coronabeleid bijna een blanco ‘moreel’ mandaat gekregen van Jesse Klaver van GroenLinks en van de onthoofde PvdA. Rutte heeft zich bovendien een vrijbrief toegekend voor het royaal afhandelen van de toeslagenaffaire. Rutte kan gewoon doorregeren, want waarom zou de linkse oppositie bijvoorbeeld geneigd zijn het klimaatbeleid aan te vallen dat nota bene een cadeau voor PvdA en GroenLinks is? Rutte heeft niets te vrezen. Hij kan zelfs gewoon naar Brussel blijven afreizen om daar in een voorkomend geval afspraken te maken die vervolgens zoals gebruikelijk voldongen feiten zullen blijken.

Mark Rutte kan in deze kabinetsperiode niet meer naar huis worden gestuurd. Als de formatie net zo lang duurt als de vorige keer kan hij om te beginnen ongestoord doorregeren tot oktober. En al die tijd is Mark Rutte het middelpunt van belangstelling, de lijsttrekker die permanent in beeld is als de redder van het land, die het maken van fouten met grote handigheid overlaat aan andere leden van zijn kabinet. En de oppositie? Met uitzondering van Geert Wilders zijn ze geen partij voor Rutte.

Of het voor Rutte allemaal zo gladjes blijft verlopen, is natuurlijk wel de vraag. Het Sociaal en Cultureel Planbureau constateerde tegen Oudjaar dat de fase van het ‘rallyen rond de vlag’ waar Rutte zich sinds vorig jaar maart aan kon warmen mogelijk wel voorbij is. Nog steeds is het kabinet (Rutte) populairder dan vóór maart, maar de neerwaartse trend is ingezet. En op de dag dat Rutte’s derde kabinet viel bleek er zelfs geen meerderheid meer voor het coronabeleid van het kabinet. Kwestie van te weinig, te laat en teveel verwarring – in laatste instantie over vaccins en avondklok.

De man van de Rutte-doctrine

Er is nog een dingetje. Het verhoor van Mark Rutte en het rapport van de toeslagencommissie van de Tweede Kamer hebben een Mark Rutte laten zien die wat minder bekend is. Dat is Rutte de machtspoliticus: de man die hij doorgaans goed weet te verbergen achter een innemende glimlach, op gympies fietsend door Den Haag.

De toeslagenaffaire openbaarde die weinig bekende figuur, de man van de Rutte-doctrine. Dat is de premier die liever niets laat optekenen, die liefst informeel overlegt, de man die zo mogelijk alles van de Haagse ministeries en polderoverleggen ongenotuleerd laat en altijd wel een reden weet te vinden om wat er wel op papier komt uitsluitend platgelakt en met grote vertraging aan Kamerleden of journalisten te verstrekken. Dat is een hele andere Mark Rutte dan de joviale stemmentrekker. Dat is Mark Rutte van de Rutte-doctrine. Van die Mark Rutte kan de lijsttrekker Rutte nog wel eens last krijgen.

Syp Wynia schreef ‘Tegen de onzin’, over de Rutte-jaren. Dit boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal en is overal te krijgen, onder meer HIER.  

Het bericht Vallen, met zijn allen. Als iedereen valt, valt (bijna) niemand verscheen eerst op Wynia's Week.