Drieënveertig procent van de meisjes in het voortgezet onderwijs heeft emotionele problemen. Bij de jongens is dat 13%. In het basisonderwijs zegt bijna 33% van de meisjes en 14% van de jongens emotionele problemen te ervaren. Zo’n 70% van de meisjes zegt vaker dan een keer per week last te hebben van psychosomatische klachten. Vier jaar eerder was dat 56,2%. Ook bij de jongens is een stijging te zien.

Eenzaamheid, leegheid en angst

Het RIVM dat mentale problemen bij jongeren onderzoekt in relatie tot Covid-19 signaleert gevoelens van eenzaamheid bij 47% van de jongeren. Eenzelfde percentage voelt zich vaak gestressed door de situatie thuis en door wat anderen over hen denken. Psychiater Esther van Fenema schreef er een boek over met als thema ‘waarom we ons zo leeg voelen’. Ze ziet het als maatschappelijk thema, haar boek gaat niet alleen over jongeren. In het algemeen lijden wij aan eenzaamheid, onzekerheid, somberheid en angst.

Canada en Engeland laten eenzelfde beeld zien. Rond 2010 is er een aanzienlijke toename van teenagers die zichzelf lichamelijk wat aandoen. In Engeland is er een toename van 78% bij meisjes en 134% bij jongens. De jongens hadden een achterstand in te halen. Opnames in psychiatrische klinieken in Australië laten eenzelfde beeld zien. Noordelijke landen als Zweden, Noorwegen, Denemarken en IJsland vertonen een vergelijkbaar beeld.

De Amerikaanse sociaal-psycholoog Jonathan Haidt zoekt de verklaring voor deze plotselinge ontwikkeling in het toegenomen gebruik van de smartphone door jongeren. Zijn boek The Anxious Generation is een uitgebreide wetenschappelijke analyse van dit verschijnsel.Het lijkt erop dat een belangrijk deel van Gen Z  (de generatie die na 1995 is geboren) ongeveer permanent online is. Ook als ze wat anders doen dan gamen en appen, bijvoorbeeld op school zitten of aan tafel zitten voor het avondeten, dan nog zijn ze met hun gedachten bij hun smartphone. Er mag niets gemist worden. De onrust is permanent.

In juni 2010 werd de iPhone 4 geïntroduceerd, gevolgd door Samsungs Galaxy. Het was de eerste smartphone met de camera aan de voorkant waardoor je gemakkelijker selfies kon maken. In 2012 werd Instagram overgenomen door Facebook en groeide snel uit met miljoenen deelnemers. Meisjes konden zich nu met ieder ander meisje gaan vergelijken. Jongens storten zich op de videogames, YouTube, Reddit en porno. De ‘Great Rewiring of Childhood’ was begonnen.

Overtuigende argumenten

En hoewel Gen Z opgroeit in een wereld vol problemen, met oorlogen in Afghanistan en Irak, de financiële crisis, global warming, de hoge leningen die studenten afsluiten, die verklaren niet haar mentale problemen. Het tijdpad klopt niet, die problemen hadden de millennials moeten treffen (die tussen 1981 en 1995 geboren zijn), maar niets wijst daarop in de statistiek. De tienerjaren van de millennials worden niet gekenmerkt door depressies.

Candice Odgers kritiek in Nature op Haidts boek is dat Haidts verklaring onvoldoende rekening houdt met sociale factoren als racisme, economische deprivatie en de financiële crisis van 2008. Maar al lezend raakte ik overtuigd van Haidts argumenten: er is wel degelijk een directe (causale) relatie tussen de smartphone en de onrust- en depressiegevoelens.

Gen Z vindt alles bedreigend

Haidt schrijft dat hij in zijn werk als sociaal-psycholoog aan de universiteit zag hoe zijn studenten steeds meer gespannen (anxious) en onrustig werden, en steeds meer verslaafd raakten aan hun smartphone. De millennials gebruikten nog een simpel model, maar met de smartphone voorzien van vele apps begint een andere generatie, generatie Z, een generatie met een heel ander leefpatroon. Ze besteden vele uren per dag aan het scrollen door Instagram, TikTok en andere apps. Ze spelen weinig buiten, maken nauwelijks oogcontact met vrienden en leven in een wereld van laptopcomputers, tablets en videogames.

Op de universiteiten zag je de omslag rond 2010. Terwijl de millennials nog een leergierige populatie was, kwam er in 2015 met Gen Z een angstige generatie binnen die alles bedreigend vond. Boeken en docenten met een ‘verkeerde mening’ moesten geweerd of verboden worden. De wereld van Gen Z is een digitale, sociaal contact loopt via elektronica over het web, of in de ‘safe spaces’ van gelijkgestemden. De ‘great rewiring’ is begonnen.

Sociale dreiging

De spannings- en onrustgevoelens van generatie Z zijn een uiting van een gevoelde dreiging. Dat kan evolutionair een prima antwoord zijn op een realiteit die je niet vertrouwt, maar wanneer die gevoelens de overhand gaan nemen, hebben we een ongezonde situatie. Evolutionair gezien zijn die gevoelens niet alleen ontstaan door fysieke bedreiging, maar ook door sociale dreiging. We zijn immers sociale dieren die niet uit de groep gestoten willen worden.

Precies die bedreigende gevoelens zijn enorm toegenomen, op de voet gevolgd door depressieve gevoelens. De toename van depressieve gevoelens bij meisjes en in de LGBTQ-gemeenschap is nog hoger dan bij andere groepen. Gevoelens van onrust uiten zich ook cognitief, er is een neiging om ongeveer alles als een catastrofe te ervaren, er wordt overmatig gegeneraliseerd en zwart-wit denken is favoriet.

Deze ontwikkelingen gingen samen met een steeds beschermender houding van ouders tegenover hun kinderen. Het ‘rubberen tegelparadijs’ van de overbeschermende ouders begint in Amerika zo rond 1990. Geen kind mag nog een schrammetje oplopen.

Er is natuurlijk meer aan de hand dan smartphone en internet alleen. Gedrag wordt medebepaald door genen, jeugdervaringen en sociologische factoren. Maar de vraag blijft waarom het gedrag van generatie Z (de periode van de ‘great rewiring’) zo sterk veranderd is in vergelijking met vorige generaties. De genen zijn niet plotseling veranderd.

Verbied de smartphone!

Haidt heeft voor zijn onderzoek niet alleen self report-gegevens gebruikt, want die kunnen een vertekend beeld geven, maar ook geobjectiveerde cijfers zoals bezoeken aan de spoedeisende hulp en zelfmoordstatistieken. Het aantal bezoeken aan de eerste hulp blijkt enorm te zijn toegenomen, Daarbij kan het gaan om pogingen tot zelfmoord of automutilatie. Bij meisjes is er sinds 2010 een stijging van 188%. Bij jongens van 48%. Tussen 2010 en 2020 is het cijfer verdrievoudigd.

Jonathan Haidts oplossing voor de problemen van jongeren is even simpel als voor de hand liggend: geen smartphone voor je 16^e verjaardag. Ga er maar aanstaan als ouder.

Jonathan Haidt, The Anxious Generation, How the Great Rewiring of Childhood is causing an epidemic of mental illness, Allen Lane, Penguin Random House UK, 2024, 385 pp.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Geen smartphone voor je 16e? Het helpt wel tegen angst en depressie onder jongeren. verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens de volkstellingen die vroeger met enige regelmaat werden gehouden, heeft in de twintigste eeuw nooit meer dan 9,7 procent van de Nederlanders behoord tot een gereformeerd kerkgenootschap. Dat percentage werd gehaald bij de volkstellingen van 1909 en 1947.

Op grond daarvan zou je verwachten dat gereformeerden in ons land steeds een bescheiden rol hebben gespeeld. Het tegendeel is, zoals bekend, het geval. Ook in het geseculariseerde Nederland van 2023 zijn ze nadrukkelijk aanwezig, desnoods om – zoals de van huis uit gereformeerde Henri Bontenbal – het licht uit te doen bij een politieke partij waar eerst prominente andersgelovigen (Pieter Omtzigt, Mona Keijzer) richting uitgang werden gemanoeuvreerd.

(Ex-)gereformeerden trekken aan veel belangrijke touwtjes

Onder de titel Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus publiceerde de Duitse socioloog en historicus Max Weber in 1905 een klassiek geworden studie die vaak wordt aangehaald als het gaat over de riante oververtegenwoordiging van gereformeerden in ons openbare leven. Weber betoogde dat de puriteinse, calvinistische vorm van het protestantisme een levensstijl kent die wordt gekenmerkt door soberheid, ijver en zelftucht. Hij zag in deze mentaliteit de belangrijkste wegbereider van het kapitalisme.

Nederlandse gereformeerden-watchers tekenden daar steevast bij aan dat de door Weber gesignaleerde geestesgesteldheid ook op microniveau grote gevolgen had. Meer concreet: de calvinistische drang de eigen talenten te ontplooien en zich aan de arbeid te wijden, bespoedigde niet alleen het kapitalisme, maar ook tal van individuele carrières – met als eindresultaat een maatschappij waarin gereformeerden aan veel belangrijke touwtjes trekken.

We zouden het bij die vaststelling kunnen laten, ware het niet dat er in Nederland tegenwoordig vooral éx-gereformeerden op sleutelposities zitten. Landgenoten dus die – niet zelden publiekelijk en met het nodige misbaar – hebben gebroken met het calvinistische geloof uit hun jeugd.

Een leven lang profijt van gereformeerde waarden

Of toch niet, althans niet helemaal? Want uit de omstandigheid dat deze voormalige gereformeerden het in de maatschappij minstens zo goed doen als hun oud-geloofsgenoten die de God van Calvijn wél trouw bleven, zou geconcludeerd kunnen worden dat Webers protestantische Ethik een uitermate taai verschijnsel is, waarvan veel moeilijker afscheid valt te nemen dan van – bijvoorbeeld – de Heidelbergse Catechismus.

Anders gezegd: wie in zijn jeugdjaren eenmaal is ‘besmet’ met gereformeerde waarden als soberheid, ijver en zelftucht, heeft daar – klaarblijkelijk, en desnoods tegen wil en dank – een leven lang profijt van.

Voor de 71 (ex-)gereformeerde toppers op onderstaande lijst geldt dat wel heel in het bijzonder. Van calvinistische dadendrang, zo lijkt het, is nog nooit iemand slechter geworden.

Pieter-Jaap Aalbersberg (1959)

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Was voorheen korpschef en hoofdcommissaris van de Amsterdamse politie. Groeide op in een ‘Shellfamilie’ in de Rotterdamse deelgemeente Hoogvliet. Is lid van de Christelijke Gereformeerde Kerken.

Jozias van Aartsen (1947)

Voormalig partijleider van de VVD, tevens oud-minister van Landbouw en Buitenlandse Zaken en oud-burgemeester van Den Haag. Zoon van de gereformeerde – later hervormde – ARP-minister Jan van Aartsen (1909-1992).

Piet Adema (1964)

Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Was voorheen onder meer gedeputeerde in Friesland (2007-2011) en partijvoorzitter van de ChristenUnie (2013-2021). Begon in de jaren negentig zijn politieke loopbaan – geheel in lijn met zijn vrijgemaakt-gereformeerde roots – bij het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV).

Paul Baan (1951)

Filantroop, vergaarde eind vorige eeuw samen met zijn oudere broer Jan een miljoenenvermogen met de beursgang van softwarehuis Baan Company. Werd geboren in Rijssen, in een gezin met negen kinderen. Is lid van het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten.

Jan Peter Balkenende (1956)

Voormalig minister-president (2002-2010), tegenwoordig hoogleraar Governance, Institutions and Internationalisation aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit. Groeide op in een gereformeerd ARP-nest in het Zeeuwse dorp Biezelinge.

Leo Blokhuis (1961)

Journalist, schrijver en presentator, kreeg landelijke bekendheid als ‘pop-professor’ in de succesvolle tv-programma’s Popquiz à GoGo en Top 2000 à GoGo. Groeide op in een groot gezin (acht kinderen) in Wezep en Schiedam, als zoon van de vrijgemaakt-gereformeerde (later: Nederlands Gereformeerde) predikant Bert Blokhuis (1929-2011). Ook broer Fred (1963) werd predikant; broer Paul (idem) was namens de ChristenUnie staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in het derde kabinet-Rutte.

Henri Bontenbal (1982)

Partijleider en lijsttrekker van het CDA. Groeide op in Rotterdam als vierde in een gezin met acht kinderen, dat aanvankelijk behoorde tot het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten. Bontenbal stapte later over naar de Nederlandse Hervormde Kerk.  

Arie Boomsma (1974)

Tv-presentator, schrijver en sportschooleigenaar. Maakte na zijn tumultueuze breuk met de EO (2009) programma’s voor onder meer de KRO (Uit de Kast) en Net5 (Grenzeloos Verliefd). Werd geboren op Marken, als tweede zoon van de gereformeerde predikant Pieter Boomsma (1941), ook bekend als oud-directeur van Youth for Christ.

Stef Bos (1961)

Singer-songwriter, is sinds 1991 onlosmakelijk verbonden met de evergreen Papa. Won Edisons voor zijn albums Is dit nu later (1991) en Zien (1999). Groeide op in een gereformeerd gezin in Veenendaal.

Lans Bovenberg (1958)

Emeritus hoogleraar economie aan de Universiteit van Tilburg, werd diverse keren uitgeroepen tot de meest invloedrijke econoom van Nederland. Tevens prominent CDA-lid. Werd geboren in Oosterbeek, als enig kind van gereformeerde ouders. Sloot zich later aan bij een pinkstergemeente.

Brainpower (1975)

Artiestennaam van rapper Gert-Jan Mulder. Brak in 2002 door met de nummer één-hit Dansplaat. Werd geboren in Antwerpen, maar groeide op in Alphen aan de Rijn als zoon van de gereformeerde predikant G. Mulder (1936).

Elco Brinkman (1948)

Voormalig minister en CDA-leider, genoot daarna als voorzitter van Bouwend Nederland en fractievoorzitter in de Eerste Kamer een reputatie als de machtigste man van Nederland. Groeide op in Giessendam, als oudste zoon van de gereformeerde ARP-burgemeester A.L.C. Brinkman (1915-2009).

Cees Dekker (1959)

Natuurkundige en hoogleraar te Delft, gespecialiseerd in moleculaire biofysica. Vergaarde bekendheid als aanhanger van ‘intelligent design’, een stroming die een bovennatuurlijke ontwerper ziet achter de ontwikkeling van het leven, maar nam daar later afstand van. Werd geboren in het Groningse Haren als oudste zoon van een gereformeerde registeraccountant.

Erik Dekker (1970)

Voormalig profwielrenner, won ondermeer de Wereldbeker, de Amstel Gold Race en vier etappes in de Ronde van Frankrijk. Werd in 2001 uitgeroepen tot Sportman van het Jaar. Groeide op in een gereformeerd gezin in Hoogeveen. 

Sander Dekker (1975)

Minister voor Rechtsbescherming in het derde kabinet-Rutte, was eerder staatssecretaris van Onderwijs en Tweede Kamerlid voor de VVD. Werd geboren in Den Haag als oudste in een gereformeerd gezin met drie kinderen.

Lenette van Dongen (1958)

Cabaretière en zangeres. Volgde een balletopleiding, speelde in musicals en treedt sinds 1993 op met solo-cabaretvoorstellingen. Won onder meer de Annie M.G. Schmidt-prijs, de Gouden Harp en de Poelifinario. Groeide op in een gereformeerd gezin in Zaandam.

Piet Hein Donner (1948)

Minister van Staat. Was voorheen onder meer vice-president van de Raad van State en minister op de departementen van Justitie, Sociale Zaken en Binnenlandse Zaken. Telg uit een gereformeerd ARP-geslacht dat al generaties lang bewindslieden, rechters, predikanten en andere notabelen levert. De fameuze schaakgrootmeester en schrijver Hein Donner (1927-1988) was zijn oom.

Jos Douma (1955)

Voormalig ambassadeur in Ljubljana, Teheran en Tbilisi, was tot 2022 Speciaal Gezant voor Religie en Levensovertuiging bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Groeide op in een groot vrijgemaakt-gereformeerd gezin in Groningen.

Cisca Dresselhuys (1943)

Journalist, groeide als hoofdredacteur van het feministische maandblad Opzij (1981-2008) uit tot boegbeeld van de vrouwenbeweging. Begon haar journalistieke carrière in 1961 op de Utrechtse streekredactie van het (toen nog) gereformeerde dagblad Trouw. Is een dochter van de gereformeerde predikant F. Dresselhuis (1897-1955).

Gretta Duisenberg (1942)

Politiek activist, richtte in 2002 de pro-Palestijnse stichting ‘Stop de Bezetting’ op. Is weduwe van de in 2005 overleden PvdA-minister en bankpresident Wim Duisenberg. Groeide als Gretta Nieuwenhuizen op in Haarlem, als dochter van een gereformeerde politie-inspecteur.

Leen van Dijke (1995)

Voormalig partijleider van de RPF en fractievoorzitter van de ChristenUnie, lobbyt nu als voorzitter van vereniging Stroomversnelling en de Raad van Toezicht van het Nationaal Warmtefonds (NWF) voor duurzaamheid en vergroening. Is tevens ouderling van de christelijk-gereformeerde Gasthuiskerk in Middelburg.

Joost Eerdmans (1971)

Lijsttrekker en fractievoorzitter van JA21. Was eerder Tweede Kamerlid namens de LPF en wethouder in Rotterdam en Capelle aan den IJssel. Geboren en getogen in Harderwijk, als zoon van een gereformeerde vader en een hervormde moeder. Was aanvankelijk lid van het CDA.

Rik Felderhof (1948)

Programmamaker, interviewer en producent, beleefde in de jaren negentig een televisiedoorbraak met De Stoel en Villa Felderhof. Groeide op in een gereformeerd gezin in Hilversum, als zoon van de befaamde NCRV-radioreporter Herman Felderhof (1911-1994).

Jacobine Geel (1963)

Televisiepresentatrice, bekend van levenbeschouwelijke praatprogramma’s als Schepper & Co en Jacobine. Studeerde theologie aan de VU en won in 1997 een preekwedstrijd van dagblad Trouw. Is een dochter van de gereformeerde zendeling en emeritus-predikant J. Geel (1934).

Aart Jan de Geus (1955)

Kroonlid van het College van Toezicht Advocatuur en bestuursvoorzitter van het Wetenschappelijk Instituut van het CDA. Was voorheen onder meer minister van Sociale Zaken (2002-2007). Kwam ter wereld in Doorn als zoon van een onderwijzer. Stapte in 2004 over van de Christelijke Gereformeerde Kerken naar de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).

Frits Goldschmeding (1933)

Grondlegger (1960) en voormalig topman van uitzendreus Randstad, staat dankzij zijn vermogen van 5,8 miljard euro op nummer drie in de Quote 500 van rijkste Nederlanders. Was in zijn familie niet de eerste die gereformeerde beginselen combineerde met succesvol ondernemerschap: de grootvader van Goldschmeding vergaarde een fortuin als importeur van huisorgels.

Rijkman Groenink (1949)

Oud-bankier, was tussen 2000 en 2007 bestuursvoorzitter van ABN AMRO. Werd geboren in Den Helder, als oudste telg van een gereformeerde, oorspronkelijk uit Friesland afkomstige schoolarts.

Maarten ’t Hart (1944)

Etholoog en bestsellerauteur, aanvankelijk onder het pseudoniem Martin Hart. Brak door met de verhalenbundel Het vrome volk (1974) en boekte vier jaar later zijn grootste verkoopsucces met de roman Een vlucht regenwulpen. Zag het levenslicht in Maassluis, als zoon van een gereformeerde grafmaker. 

Henk Helmantel (1945)

Kunstschilder, internationaal geroemd om zijn sfeervolle stillevens en kerkinterieurs, werd in 2008 uitgeroepen tot Kunstenaar van het Jaar. Kwam ter wereld in het Groningse dorpje Westeremden, als zoon van een gereformeerde tuinder.

Jan van den Heuvel (1939)

Voormalig handelaar in groenten en fruit, was dankzij zijn Barendrechtse im- en exportbedrijf Hagé en – later – HillFresh jarenlang een vaste gast in de Quote 500. Was tot 2011 tevens president-commissaris van de Erdee Media Groep, uitgeverij van onder meer het Reformatorisch Dagblad. Is lid van het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten.

Matthijs van Heijningen (1944)

Filmproducent, vergaarde een miljoenenvermogen met bioscoophits als Een vlucht regenwulpen (1981), De Lift (1983) en Ciske de Rat (1984). Groeide op in een gereformeerd gezin in Alphen aan de Rijn, als zoon van de plaatselijke brugwachter en havenmeester.

Bernhard Holtrop (1941)

Politiek tekenaar, publiceert onder de naam ‘Willem’. Werkte aanvankelijk voor Provo en studentenweekblad Propria Cures. Vertrok in 1968 naar Frankrijk, waar hij roem vergaarde als cartoonist van Libération en Charlie Hebdo. Werd als jongste van vijf kinderen geboren in het gezin van een gereformeerde dorpsdokter te Ermelo.

Oek de Jong (1952)

Succesauteur. Werd in 1979 op slag bekend met zijn debuutroman Opwaaiende zomerjurken en publiceerde daarna bestsellers als Cirkel in het gras (1985), Hokwerda’s kind (2002) en Zwarte schuur (2019). Werd geboren in Breda, maar groeide op in Dokkum en Goes, als zoon van de gereformeerde leraar, rector en staatssecretaris van Onderwijs Klaas de Jong Ozn. (1926-2011). 

Gerard Joling (1960)

Zanger en tv-presentator, brak in 1985 door dankzij zijn deelname aan de Soundmixshow van Hennie Huisman. Maakt sinds 2005 ook deel uit van De Toppers. Bracht zijn jeugd door in Schagen, als jongste kind van een gereformeerde offsetdrukker. Broer Willem was jarenlang voorganger in een pinkstergemeente. 

James Kennedy (1963)

Toonaangevend historicus, sinds 2015 decaan van het University College Utrecht en hoogleraar moderne Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Stelde in 2020 in opdracht van onderwijsminister Ingrid Engelshoven een nieuwe, politiek correcte versie van de Canon van Nederland samen. Is lid van de Nederlandse Gereformeerde Kerken.

Andries Knevel (1952)

Voormalig EO-coryfee, vergaarde in de jaren negentig bekendheid als gastheer van Het Elfde Uur en was tussen 2007 en 2014 co-presentator van talkshow Knevel & Van den Brink. Studeerde theologie in Utrecht en was aanvankelijk werkzaam als leraar godsdienst en maatschappijleer. Is lid van de Christelijke Gereformeerde Kerken.

Ruud Koole (1953)

Emeritus hoogleraar politieke wetenschappen in Leiden. Was van 2001 en 2005 voorzitter van de PvdA en tot juni 2023 senator. Groeide op in een ARP-nest in Zeeland, als zoon van een gereformeerde beroepsmilitair.

Ernst Kuipers (1959)

Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport namens D66. Was eerder hoogleraar gastro-enterologie en werd als baas van het Erasmus Medisch Centrum en voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg een van de boegbeelden in de strijd tegen corona. Bracht zijn jonge jaren door in Creil (Noordoostpolder), als oudste zoon van een gereformeerde huisarts.

Arjen Lubach (1979)

Schrijver, cabaretier en televisiepresentator, vooral bekend van de satirische programma’s Zondag met Lubach en De avondshow met Arjen Lubach. Genoot een gereformeerde jeugd in Lutjegast, als zoon van een Groningse hoogleraar bouwrecht.

Geert Mak (1946)

Journalist en schrijver, is dankzij bestsellers als De eeuw van mijn vader (1999), In Europa (2004) en De levens van Jan Six (2016) Neerlands meest succesvolle non-fictie-auteur. Was eerder werkzaam als fractiemedewerker van de PSP en redacteur van De Groene Amsterdammer. Is een zoon van de gereformeerde predikant Catrinus Mak (1899-1983).

Beppie Melissen (1951)

Actrice, vooral bekend door haar gastoptredens in de televisieserie Jiskefet, onder meer rol als hoofdzuster in bejaardentehuis Sint Hubertusberg. Opgegroeid in een even fors (elf kinderen) als gereformeerd gezin in Hilversum.

Alex Mulder (1946)

Ondernemer. Richtte in 1972 uitzendbureau Unique op, dat later uitgroeide tot het beursgenoteerde detacheringsbedrijf USG People. Investeert zijn reusachtige vermogen van naar schatting 760 miljoen euro onder meer in culturele organisaties en hotels. Werd geboren in Amsterdam, als zoon van een vrijgemaakt-gereformeerde winkelier.

Joost Oranje (1962)

Voormalig hoofdredacteur van Nieuwsuur, is sinds 2022 coördinator onderzoeksjournalistiek bij Nieuwsuur en NOS Nieuws. Bracht zijn jeugd door in achtereenvolgens Amsterdam, Jakarta en Kampen, als zoon van de gereformeerde predikant en docent Leendert Oranje (1937-1987).

Rinus Otte (1961)

Voorzitter van het College van procureurs-generaal van het Openbaar Ministerie. Was aanvankelijk hoogleraar Verkeersrecht in Groningen, maar stapte na vicepresidentschappen bij de gerechtshoven in Arnhem en Amsterdam in 2015 over naar het OM. Groeide op in een gereformeerd gezin in Zierikzee.  

René Paas (1966)

Commissaris van de Koning in Groningen en CDA-prominent, was van 2005 tot 2009 voorzitter van het CNV. Werd geboren in Dordrecht als zoon van een gereformeerde gemeenteambtenaar. Is getrouwd met theoloog en voormalig CDA-voorzitter Ruth Peetoom (1967), die een gereformeerde jeugd genoot in Veendam en Pekela.

Rick van der Ploeg (1956)

Econoom en hoogleraar te Oxford en Amsterdam, onderbrak tussen 1994 en 2002 zijn wetenschappelijke bliksemcarrière om PvdA-Tweede-Kamerlid en staatssecretaris voor cultuur en media te worden. Werd geboren in Rotterdam als zoon van een gereformeerde handelaar in lompen en oude metalen. 

Marnix van Rij (1960)

Staatssecretaris Fiscaliteit en Belastingdienst, was eerder partijvoorzitter van het CDA (1999-2001) en senator (2015-2019). Groeide op in een gereformeerd gezin, als jongste telg van een Rotterdamse Trouw-redacteur, maar legde in de hervormde kerk openbare geloofsbelijdenis af. Zette zijn eerste schreden in de politiek als lid van de ARJOS, de jongerenorganisatie van de ARP.

Marieke Lucas Rijneveld (1991)

Schrijver en dichter, geldt als een van de grootste nieuwe talenten van de Nederlandse letteren. Won in 2020 met de Engelse vertaling van haar debuutroman De avond is ongemak als eerste Nederlandse auteur de International Booker Prize. Is afkomstig uit een gereformeerd boerengezin in Noord-Brabant.

Piet de Rooy (1944)

Prominent historicus, was van 1985 tot 2009 hoogleraar Geschiedenis van Nederland aan de Universiteit van Amsterdam. Schreef onder meer Republiek van rivaliteiten (2002) en Ons stipje op de wereldkaart (2014). Zoon van een gereformeerde onderwijzer uit Rotterdam.

Tomas Ross (1944)

Pseudoniem van auteur en scenarist Willem Hogendoorn. Geniet vooral bekendheid dankzij zijn misdaadromans, waarvan er meerdere werden bekroond met de Gouden Strop. Is een zoon van de gereformeerde verzetsman, politieagent en BVD-functionaris Pieter Hogendoorn (1912-1971).   

André Rouvoet (1962)

Voorzitter van de koepelorganisatie van alle GGD‘en en GHOR-bureaus in Nederland. Was eerder voorzitter van Zorgverzekeraars Nederland, partijleider van de ChristenUnie en vice-premier van het vierde kabinet-Balkenende (2007-2010). Zoon van een Hilversumse groenteboer. Is lid van de Christelijke Gereformeerde Kerken.

Henri Ruitenberg (1957)

Voormalig marathonschaatser, vooral bekend van zijn tweede plaats in de Elfstedentocht van 1985. Groeide op als lid van de Oud Gereformeerde Gemeenten, maar sloot zich later in zijn woonplaats Oldebroek aan bij de wat ‘lossere’ Vrije Evangelische Gemeenten.

Dirk Scheringa (1950)

Zakenman. Was oprichter en bestuursvoorzitter van de in 2009 failliet verklaarde DSB Bank, maar ook bekend als voorzitter en hoofdsponsor van de Alkmaarse voetbalclub AZ. Werd geboren in Grijpskerk, als zoon van een gereformeerde kaasmaker, en was reeds op jonge leeftijd actief lid van zowel de ARP als het CNV.

Edith Schippers (1964)

Voorzitter van de VVD-fractie in de Eerste Kamer. Was tussen 2010 en 2017 minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en daarna president van DSM Nederland en Europa. Bracht haar jeugd door in Streefkerk, Dordrecht en Coevorden. Had een hervormde vader, werkzaam als leraar biologie bij Instituut Blankestijn, maar werd dankzij haar moeder gereformeerd gedoopt. 

Carola Schouten (1977)

Vice-premier en minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen, was eerder minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Tweede Kamerlid voor de ChristenUnie. Groeide op in een vrijgemaakt-gereformeerd boerengezin in het Brabantse Giessen.

Jan Slagter (1954)

Omroepbestuurder en tv-presentator. Richtte in 2002 Omroepvereniging MAX op, die drie jaar later toetrad tot het publieke bestel. Telg uit een christelijk-gereformeerd ambtenarengezin in Den Haag.

Arie Slob (1961)

Voormalig partijleider en fractievoorzitter van de ChristenUnie, was minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media in het derde kabinet-Rutte. Werd geboren in het Zuid-Hollandse Nieuwerkerk aan den IJssel als zoon van een winkelier in dier- en tuinbenodigdheden. Het vrijgemaakt-gereformeerde gezin telde tien kinderen.

Jack Spijkerman (1948)

Cabaretier en voormalig kijkcijferkanon, vooral dankzij het satirische zaterdagavondprogramma Kopspijkers (1998-2005). Maakte daarna een omstreden overstap naar RTL. Groeide op in een gereformeerd gezin in IJmuiden. 

Kees van der Staaij (1968)

Voormalig fractievoorzitter en partijleider van de SGP, tevens nestor van de Tweede Kamer (nog tot 22 november). Werd geboren in Vlaardingen als zoon van een maatschappelijk werker. Behoorde van huis uit tot het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland, maar stapte later over naar de Oud Gereformeerde Gemeenten.

Chris Stoffer (1974)

Fractievoorzitter en partijleider van de SGP. Groeide als oudste zoon op in een Nederlands-hervormd gezin in Elspeet. Sinds zijn huwelijk (2004) is hij lid van het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland.

Caroline Tensen (1964)

Tv-presentatrice. Begon in 1986 als omroepster bij Veronica, maar beleefde haar grote doorbraak in de jaren negentig bij RTL met het komische spelprogramma Wie ben ik? Presenteert sinds 2000 de populaire kennisquiz Eén tegen 100. Werd geboren in Haarlem, als telg van gereformeerde ouders. Legde in de gereformeerde kerk ook openbare geloofsbelijdenis af.  

Doekle Terpstra (1956)

Voorzitter van Techniek Nederland, de ondernemersorganisatie voor de installatiebranche, tevens CDA-prominent. Was voorheen werkzaam als bestuursvoorzitter van Hogeschool InHolland, voorzitter van de HBO-raad en aanvoerder van de vakcentrale CNV. Kwam ter wereld in het Friese Witmarsum, als oudste van zeven kinderen in een gereformeerd boerengezin. 

Franca Treur (1979)

Schrijfster, debuteerde in 2009 met de bestseller Dorsvloer vol confetti, die in 2014 werd verfilmd. Groeide op in een gezin dat behoorde tot het kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten, op een boerderij even buiten Meliskerke, Walcheren.

Jan Vayne (1966)

Artiestennaam van pianist en arrangeur Jan Veentje. Studeerde aan het conservatorium en begon in 1990 een carrière als beroepsmuzikant, resulterend in diverse platina albums. Werd geboren in het Drentse Zuidwolde, als zoon van een gereformeerd accountantsechtpaar.

Ellemieke Vermolen (1976)

Tv-presentatrice, was voorheen model en brak door als ‘soapie’ in de SBS-serie Goudkust. Werd in 2005 door mannenblad FHM verkozen tot de meest sexy vrouw van Nederland. Beleefde een gereformeerde jeugd in Hellevoetsluis.

Peter van Vossen (1968)

Voormalig profvoetballer, kwam tussen 1989 en 2004 uit voor SK Beveren, Anderlecht, Ajax, Istanbulspor, Glasgow Rangers, Feyenoord, De Graafschap en Vitesse. Speelde tevens 29 keer in het Nederlands elftal. Werd geboren in Zierikzee, als één van de zestien kinderen van een gereformeerde tuinarchitect.

Jan Jaap van der Wal (1979)

Cabaretier, stand-up comedian en tv-presentator. Kreeg vanaf 2001 landelijke bekendheid als teamleider in het satirische tv-programma Dit was het nieuws. Werd geboren in Leeuwarden, als zoon van een gereformeerde pedagoog.  

Frits Wester (1962)

Politiek commentator van RTL Nieuws, keerde begin 2020 terug op het Binnenhof na te zijn behandeld voor een alcoholverslaving. Bracht zijn jeugd door in achtereenvolgens Veenendaal en Alkmaar, als jongste in een gereformeerd gezin van twee kinderen. Werd reeds op 16-jarige leeftijd actief binnen het CDA en fungeerde in 1994 als campagneleider van lijsttrekker Elco Brinkman (zie aldaar).

Lisa Westerveld (1981)

Filosoof en voormalig voorzitter van de Landelijke Studentenvakbond (LSVb), werd zowel in 2017 als in 2021 met voorkeurstemmen gekozen tot Tweede Kamerlid voor GroenLinks. Beleefde een christelijk-gereformeerde jeugd in het Gelderse Lintelo, als oudste kind van een lasser.

Mieke van der Weij (1954)

Radio- en tv-presentatrice, vooral bekend als gastvrouw van De Rijdende Rechter (1996-2007) en co-presentator van de TROS Nieuwsshow, sinds 2018 Nieuwsweekend. Groeide op in een gereformeerd gezin in het Brabantse Genderen, als dochter van een hoofd van de School met de Bijbel. Is sinds 2004 getrouwd met theoloog en voormalig universiteitsbestuurder Sijbolt Noorda (1946), telg van gereformeerde ouders uit het Groningse Westeremden.

Klaas Wilting (1943)

Verwierf tussen 1980 en 2000 landelijke bekendheid als voorlichter van de Amsterdamse politie, waar hij zijn loopbaan in 1964 begon als aspirant-agent. Werd geboren in een groot gereformeerd boerengezin (tien kinderen) in het Drentse Schoonoord. Was in 2005 samen met misdaadverslaggever Peter R. de Vries (1956-2021) – eveneens van gereformeerde huize – kortstondig actief voor de Partij voor Rechtvaardigheid, Daadkracht en Vooruitgang.

Roelof Bouwman is historicus en journalist. Hij werkte onder meer mee aan het onthullende boek De Linkse Kerk, over ooit conservatieve protestanten met een hedendaagse afwijking naar progressiviteit. Het boek is extra relevant tegen de achtergrond van de actuele ontwikkelingen rond het CDA: verhoudingsgewijs steeds protestantser èn steeds kleiner. ‘De Linkse Kerk’ is overal verkrijgbaar, ook als E-book.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Van Geert Mak tot Caroline Tensen en van Arjen Lubach tot Henri Bontenbal: om (ex-)gereformeerden kan ook in 2023 niemand heen verscheen eerst op Wynia's Week.

De eerste gelukkige is een man van rond de vijftig met een piepklein knotje op het achterhoofd. Hij is het afgelopen jaar twee keer vader geworden, beide keren bij vrouwen met wie hij slechts een terloopse relatie had. Beide vrouwen hadden anticonceptie weggewoven: de eerste had een app die precies wist of ze al dan niet vruchtbaar was, de tweede had een goede intuïtie voor zoiets, of daaromtrent. De eerste affairette – met een Duitse uit München – deed zich voor bij een spiritueel kamp op Bali, de tweede – met een Australische – in Amsterdam nadat hij net terugkeerde van zo’n kamp in Mexico.

De eerste keer konden zijn volwassen dochters het nog wel waarderen, de tweede keer waren ze boos van schaamte. Hij achtte zich wel verantwoordelijk voor zijn twee babyzonen en de moeders hadden elkaar ook al ontmoet. De jonge vader zei desgevraagd niet te werken: hij zette dingen op en gaf het dan weer uit handen. Na de voorstelling heb ik even gegoogled: hij staat in de Quote-500.

De tweede geselecteerde was een jonge vrouw, midden twintig. Haar gebeurtenissen van het afgelopen jaar waren dat ze een burn-out had gekregen, op autisme was getest – ze bleek het te hebben – en een nieuwe baan had gekregen die bij haar situatie paste en waarin ze zich gelukkig voelde. Ze leek ingenomen met de pasverworven diagnose. Op de bank bij Margreet Dolman was er weinig te merken van haar aandoening, maar ze wees het idee dat ze slechts een beetje autisme had af: je hebt autisme of je hebt het niet. Ze dacht er niet over om dat te relativeren, zoveel was wel duidelijk. Wel was ze ook sociaal, maar dat deed niets af van haar autisme, begrepen?

Nummer drie was een jongeman met een baardje, begin twintig zo te zien, barkeeper in de ZiggoDome, bewoner van kraakpanden in Utrecht. Althans, tot voor kort. Hij ging kraken om actie te voeren tegen de woningnood, maar kwam er achter dat anderen gewoon een huis hadden maar dan toch gingen kraken. Ook niet fijn: zijn vriendin en hij – ze hadden een open relatie – hadden iemand in zo’n kraakpand onderdak gegeven waarop zijn vriendin er met de nieuweling vandoor was gegaan en hij het kraakpand uit was gezet. Die twee hadden kennelijk een minder open relatie.

Meer complicaties: hij was naar eigen zeggen ‘non-binair’, maar dat werd in zijn wereldje vol mensen met geslachtelijke of seksuele afkortingen niet helemaal op waarde geschat, zo begrepen wij. Hij was dus niet alleen teleurgesteld geraakt in de krakers, maar ook in al die mini-minderheden van non-binairen en zo waar iedereen elkaar de maat nam en er veel haat en intolerantie was.

Het werd zelfs de wereldwijze Margreet Dolman, die toch echt wel tegen een stootje kan en heus wel wat heeft meegemaakt aan verhalen over relaties, kwalen en complicaties bijna teveel. En toen was het nog maar Eerste Kerstdag en het diner moest nog beginnen. Wat moest er wel niet van het nieuwe jaar worden als het oude jaar al helemaal van zijn ankers was geslagen?

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Modern Times verscheen eerst op Wynia's Week.

Hij was het voortbrengsel van een kunstenaar die uit een boom een manshoog beeld houwde, zwart verfde, van een masker voorzag en een kostuum gaf dat vanuit zijn mond tot in zijn chique brogues op de grond hing, als een gordijn om zijn naaktheid te verbergen.

We ontmoetten elkaar in de jaren negentig, in een loods van het grote bedrijf waar ik werkte en dat toen beroemd was om zijn vormgeving en kunstcollectie. Was je wat hoger in rang, dan kon je aanspraak maken op een of meer kunstwerken voor op je kamer. Dat was eenrichtingsverkeer. De medewerkers van de kunstcollectie beslisten eenzijdig, wat onvergetelijke taferelen opleverde van directeuren die zaten te detoneren tussen blote vrouwen of onderdelen ervan.

Liefde op het eerste gezicht

Was je slim, dan dwong je een keuze af door zelf naar de kunstopslag te gaan en ter plekke je belang te bepleiten.

Zo kwam ik mijn neger tegen.

Liefde op het eerste gezicht. Hem wilde ik en niemand anders. Hoewel de collectiebeheerders erom bekend stonden wensen te negeren, kreeg ik direct mijn zin. Pas later hoorde ik dat ze godsblij waren van het beeld verlost te zijn.

Collega ‘van kleur’

Mijn neger was een paria. Iedereen vond hem gek dan wel angstaanjagend. Niemand wilde hem op zijn kamer. Zelfs de gangen waren taboe. Ik zeg het zonder trots, maar ik was het die deze tot neger gemaakte uit zijn gevangenschap bevrijdde.

De komst van de neger op mijn werkkamer leidde niet tot ophef. De recensies waren zoals je kon verwachten. Van ‘hé leuk’ tot ‘hè raar’. Een collega ‘van kleur’ (net zo donker als mijn neger om precies te zijn) wilde weten of ik soms niet zonder hem (die collega) kon en daarom een replica op mijn kamer had gezet.

Mijn neger ging mee

Wat ik maar wilde zeggen, onschuldig waren we. Niet de kleur, maar het surrealistische realisme leidde tot reacties. En kom me niet aan met het verhaal dat ik in een – hoe heet dat ook al weer – een witte, masculiene en racistische omgeving verkeerde, want dat was niet zo.

De tijd verstreek en ik verliet het bedrijf. Inmiddels was ik zo gehecht aan mijn neger dat ik hem mee wilde nemen naar mijn nieuwe werkgever. En verdomd, ik kreeg het voor elkaar. Pontificaal stond vanaf dag 1 mijn vriend op mijn kamer, spotje recht op zijn gezicht.

Mee naar huis

Geen gesprek of het beeld kwam ter sprake. Ook hier geen woord over de kleur, wel over zijn onontkoombaarheid.

Hoe vaak ben ik niet voor een interview gefotografeerd naast hem. Bladerend door mijn krantenknipsels las ik liefdesverklaringen die nu menigten demonstranten op de been zouden brengen: ‘Ik ga waar mijn neger gaat.’

Op een gegeven moment hebben we hem bij ons in huis genomen. Op de mooiste plek, zichtbaar voor ieder die op bezoek komt of zelfs maar even aanbelt. Altijd interesse of een vrolijke recensie, nooit een onvertogen woord, behalve van mijn kleinzoon toen die een jaar of vier was en ik hem bij de hand moest nemen omdat ie bang was.

Nieuwe wereld

Geleidelijk aan deed de nieuwe wereld haar intrede. Steeds vaker kreeg ik te horen dat het beeld omstreden is, niet voor de sprekers in kwestie natuurlijk (want ruimdenkend), maar namens de tijdgeest. ‘Als anderen hem zouden zien …!’ En die krantenknipsels kon ik ook maar beter niet meer tonen.

Ik werd er een beetje schichtig van. Begon me zorgen te maken dat pakketbezorgers – meestal mannen ‘van kleur’ – het beeld zouden zien en dan boos zouden worden, want je bent maar zo slachtoffer van microagressie vandaag de dag.

Zo dreigde het beeld weer de paria te worden die hij om heel andere redenen twintig jaar eerder in die loods was geweest.

De Zakenman

Waar hebben we het over? Het kunstwerk is van Paul de Reus, beeldhouwer van uitzinnige, sprookjesachtige en liefdevolle beelden van mensen en dieren. Het heet De Zakenman en is in de woorden van de schepper een ontmoeting tussen twee culturen, allebei met maskers, het westerse zakenpak en het Afrikaanse masker.

Je moet een onmogelijke zeurkous zijn om van deze brave bedoeling iets anti-wokiaans te maken. Iets discriminerends, iets betichtends, iets vernederends.

Maar het kan. Ik merkte het steeds vaker. En ik trok het me aan zoals mijn gevoelige lezers vast al hebben opgemerkt: halverwege deze column maakte het n-woord plaats voor ‘beeld’ en ‘Zakenman’.

Terug naar huis

Om heel andere redenen dan deze verkleuring van de appreciatie brak laatst het moment aan dat we afscheid moesten nemen en dat hij terug naar huis zou gaan. Naar dat bedrijf dat De Zakenman 25 jaar opgelucht aan mijn zorg en bewondering overliet.

Ze wilden hem graag terug. Waren zelfs vergeten dat hij bij mij stond. Maar oeps, dat was wel een controversieel beeld! Die zagen ze niet ergens in een werkkamer of gang staan. Misschien kon die beter terug naar de opslag of naar een instelling waar ze dit soort omstreden kunst verzamelen.

Controversieel? Omstreden?

Kom op, mensen, als Jan Pieterszoon Coen met een enkel uitleggerig bordje op zijn sokkel mag blijven staan, dan verdient deze brave Zakenman een ereplaats, midden tussen de mensen om te laten zien dat culturen elkaar kunnen ontmoeten. En wie daar niet tegen kan, doet maar een masker op.

Het bericht De terugkeer van De Zakenman verscheen eerst op Wynia's Week.

IJkpunten

Ook op tal van andere manieren zijn de jaren zeventig nog altijd onder ons. Het decennium fungeert als Fundgrube voor iedereen die zich bezighoudt met kunst, mode, film en design. Opvallend is ook hoeveel politieke, culturele en sportieve ijkpunten in de jaren zeventig verscholen liggen.

Winnen linkse partijen verkiezingen? Dan wordt al snel gehoopt op – of gewaarschuwd voor – een terugkeer naar de dagen van het kabinet-Den Uyl (1973-1977), de enige progressieve regeringsploeg die Nederland heeft gehad.

Trekt een Nederlandse bioscoopproductie volle zalen? Dan is er al snel de vergelijking met Turks Fruit (1973), de best bezochte en meest iconische Nederlandse speelfilm ooit.

Zijn Nederlandse voetballers succesvol? Dan wordt direct hardop terugverlangd naar de gouden jaren van Johan Cruyff, Willem van Hanegem en Rob Rensenbrink, met zes Europacups en – in 1974 en 1978 – twee WK-finales.

Hoezo rode jaren?

Ondanks die relatieve nabijheid bestaan over de jaren zeventig ook veel mythes en misverstanden. Erg hardnekkig is bijvoorbeeld het geloof dat we ‘tien rode jaren’ beleefden, zoals bijvoorbeeld de journalist en filosoof Antoine Verbij in 2005 claimde in zijn gelijknamige boek over Nederland in de seventies.

En inderdaad, het al genoemde kabinet-Den Uyl had een uitgesproken progressieve signatuur. Maar zelfs op het toppunt van zijn electorale roem, bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1977, deed Joop den Uyl (33,8 procent van de stemmen) het nauwelijks beter dan zijn verre voorganger Willem Drees in 1956 (32,7 procent).

Terwijl de omstandigheden voor Den Uyl heel wat gunstiger waren: de verzuiling was voorbij en de confessionele partijen, van oudsher de grootste concurrenten van de PvdA, haalden in 1977 niet ruim de helft van de stemmen, zoals ten tijde van Drees, maar nog niet eens een derde.

Van de ontzuiling en de afkalving van het christelijke electoraat profiteerde in de jaren zeventig niet de PvdA van Joop den Uyl maar de VVD van Hans Wiegel. De liberalen scoorden in 1977 hoger dan ooit (18 procent) en zagen bovendien hun ledental exploderen: van 38.000 (1970) naar ruim 100.000 (1978).

Einde van het communisme

Wie de jaren zeventig wil typeren als ‘rode jaren’ komt ook in de knoei als het gaat om de CPN. De communisten verloren na 1972 voortdurend verkiezingen en kregen in 1977 een electorale dreun die ze nooit meer te boven kwamen: vijf van de zeven Tweede Kamerzetels gingen teloor. En wat te denken van de maoïsten van de Kommunistische Eenheidsbeweging Nederland marxistisch-leninistisch (KENml). Ze spelen in Verbij’s terugblik op de jaren zeventig een prominente rol, maar kwamen nooit verder dan 0,03 procent van de stemmen.

Ook in medialand werden de grootste overwinningen geboekt door ‘rechts’. De oplage van ’s lands meest gelezen dagblad De Telegraaf klom van 577.000 in 1970 naar 735.000 in 1979 en de eveneens VVD-vriendelijke TROS was de snelst groeiende omroep. TROS Kompas (oplage 861.000) was aan het eind van het decennium Neerlands grootste tijdschrift.

Oplagecijfers kunnen ook dienen om de mythe te ontzenuwen van de jaren zeventig als hoogtijdagen van de vrouwenbeweging. Zeker, het ‘radikaal feministiese’ maandblad Opzij had in 1979 ruim 20.000 lezers. Maar vergeleken met de oplage van Libelle (709.000) en Margriet (704.000) was dat niet erg veel, en ook de midden jaren zeventig gelanceerde roddelbladen Story (593.000) en Privé (475.000) scoorden bij vrouwelijke lezers stukken beter.

Punk in geen velden of wegen te bekennen

Met de Top 2000 net achter de kiezen, mag ook de grootste muziekmythe van de jaren zeventig niet onvermeld blijven. We hebben het dan over de veronderstelde impact van de punkbeweging. Deze rond 1976 ontstane ‘muzikale tegenstroming’ zou, zo wordt om de haverklap beweerd, ook in Nederland diepe sporen hebben getrokken. Johnny Rotten, zanger van de Sex Pistols, de Britse vaandeldragers van het punkgenre, was zelfs ‘de stem van zijn generatie’, meldt de Pop-encyclopedie van OOR.

Wat een onzin. Zeker, de Sex Pistols scoorden in hun thuisland zeven toptienhits op rij en werden in 1977 door de lezers van de gezaghebbende New Musical Express uitgeroepen tot ‘band of the year’.

In Nederland daarentegen haalde geen enkele single van de Sex Pistols de Top 40 of zelfs maar de tipparade. Ook in Toppop – hét muziekprogramma van die dagen – waren ze nimmer te zien. De lezers van de Hitkrant wezen in 1977 Queen, Abba en Smokie aan als hun favoriete bands. In de jaarlijkse populariteitspoll van Muziek Expres wonnen The Rolling Stones, Queen en The Eagles en was Rumours van Fleetwood Mac het beste album. De Sex Pistols, maar ook andere ‘prominente’ punk-acts (The Clash, Generation X, The Ramones, The Jam) waren in geen velden of wegen te bekennen.

Onze belangstelling voor de jaren zeventig gaat, zo lijkt het, gepaard met veel bijziendheid. Terwijl het decennium van een heldere blik echt niet minder mooi wordt.

Onlangs verscheen van Roelof Bouwman en Minke de Vogel het boek 70’s. Het levensgevoel van de jaren zeventig in advertenties, uitgeverij Nieuw Amsterdam.

Het bericht De jaren ’70 zijn nog lang niet voorbij verscheen eerst op Wynia's Week.