Veel politieke dissidenten hebben te maken gehad met bedreigingen naar henzelf en intimidaties of geweld naar hun familieleden in Iran, zoals onder andere opgetekend in De Amerikaan van Karadj van Keyvan Shahbazi.

Steekpartij

In 2015 werd Mohammad Reza Kolahi Samadi – die in Nederland leefde als Ali Motamed; later de Enecoman genoemd – vermoord in Almere en in 2017 onderging Ahmad Mola Nissi hetzelfde lot. Van beide moorden wordt aangenomen dat deze in opdracht van het Iraanse regiem zijn gepleegd.

Diezelfde vermoedens bestonden ook over een steekpartij in Leeuwarden in juni 2020 waarbij een 64-jarige Iraniër 22 keer gestoken werd door een landgenoot. De moord op Ali Motamed werd echter uitgevoerd door de Mocro Maffia; die op Nissi mogelijk ook door een crimineel netwerk. Iran lijkt regelmatig gebruik te maken van criminelen om liquidaties te plegen, zo blijkt ook uit een recente casus in Nederland.

Begin mei werd geprobeerd om in te breken in de woning van de 47-jarige Iraanse activist en journalist Siamak Tadayon Tahmasbi in Haarlem. De Iraniër sliep vervolgens een maand slecht en at amper. Uit angst hield hij voortdurend de camerabeelden van zijn woning in de gaten. Op 6 juni zag hij twee zich vreemd gedragende mannen bij zijn woning en hij belde de politie. Toen de politie ter plekke kwam renden de twee weg, maar de politie kon ze aanhouden. De Franse Tunesiër Mehrez A. en een 27-jarige Colombiaan hadden vuurwapens bij zich en leken Siamak Tadayon Tahmasbi te hebben willen omleggen.

Mehrez A. bleek internationaal te worden gezocht. Hij zou zijn betrokken bij de moordpoging op de 78-jarige Spaanse politicus Alejo Vidal-Quadras van de islam-kritische partij Vox. Hij was kritisch op het Iraanse regiem en had contact met opppositiegroeperingen in het land. Vidal-Quadras werd op straat in het gezicht geschoten, maar overleefde de aanslag. Volgens El Mundo gaat het onderzoeksteam van de politie ervan uit dat het Iraanse regiem de opdracht voor de moordpoging heeft gegeven en dat deze binnen slechts drie maanden is voorbereid.

Ook critici buiten Iran moeten vrezen voor hun leven

Volgens de Spaanse krant lag de uitvoering mogelijk bij de Mocro Maffia, die vervolgens Mehrez A. heeft ingehuurd. De aanleiding voor dat vermoeden is een vermeend financieel geschil. Mehrez wilde geld zien, dat de Mocro Maffia niet zou hebben willen geven omdat Vidal-Quadras nog leeft. Mehrez A. geldt als een hardliner. Vlak voor de aanslag op de politicus vermoordde hij een politie-informant op brute wijze. Hij stenigde de man dusdanig dat het lichaam nauwelijks herkenbaar was. Waarschijnlijk wilde hij er een boodschap mee afgeven.

Spanje verzoekt Nederland daarnaast om de 27-jarige Chahinez K. uit Den Bosch uit te leveren op verdenking van het financieren en voorbereiden van de aanslag op de politicus. Zij zou 250 euro hebben overgemaakt aan haar ex-man, die voorverkenningen zou hebben gepleegd voor de aanslag in Spanje. Zelf beweert ze te zijn misbruikt, wat mogelijk lijkt. De aanslag op Alejo Vidal-Quadras toont aan dat het niet slechts Iraanse dissidenten zijn die te vrezen hebben voor de lange arm van Teheran. Ook critici die zijn geboren en getogen in Europa hebben te vrezen voor het regiem.

Verhoogde aandacht geboden

Siamak Tadayon Tahmasbi, het beoogde slachtoffer in Haarlem, vertelde later dat hij regelmatig intimiderende boodschappen van de Iraanse inlichtingendienst kreeg, meestal via bekenden. In een van die berichten werd geïnsinueerd dat zijn lot hetzelfde zou zijn als dat van Mohammad Reza Kolahi Samadi die in Almere werd vermoord.

Naar aanleiding van schriftelijke vragen van VVD-Kamerlid Ulysse Ellian stelde de minister van Justitie en Veiligheid aanvankelijk dat Nederland niet betrokken was bij het onderzoek naar de aanslag in Spanje. Gisteren vroeg Ellian aan de minister of er nu wel actief wordt ingezet op het blootleggen van de rol van het Iraanse regiem bij deze moordaanslag en de poging daartoe in Haarlem. Verhoogde aandacht voor acties van vreemde statelijke actoren op Nederlands grondgebied lijkt geboden te zijn.

Aantasting soevereiniteit

De Nederlandse staat bepaalt wat er op haar grondgebied niet mag gebeuren. In onze democratische rechtsstaat stellen volksvertegenwoordigers wetten vast. Zo mag niemand moorden en ligt het geweldsmonopolie bij de politie. Wie toch geweld gebruikt – en in het ultieme geval een moord pleegt – kan een gevangenisstraf krijgen.

Als een andere staat op Nederlands grondgebied opereert en daar gewelddadige acties pleegt, dan tast die staat daarmee de soevereiniteit van de Nederlandse overheid aan. Sterker nog, het gaat om een ernstige ondermijning van de democratische rechtsstaat. Ons systeem van regels en rechtshandhaving, dat aan de basis staat van onze liberale samenleving, wordt daarmee genegeerd. Zonder een adequaat en sterk tegengeluid ontstaat de boodschap voor kwaadwillende statelijke actoren dat politiek geweld probleemloos uitgevoerd kan worden in Nederland.

Digitale light-variant koude oorlog

We verkeren in een digitale light-variant van een koude oorlog met landen als Rusland, China en Iran. Over Rusland en China deelt de AIVD relatief veel in haar jaarverslagen, waarin met name wordt gewaarschuwd voor cyberaanvallen en spionagepogingen. Maar Iran is ook actief in de fysieke wereld, met klassieke inlichtingenoperaties.

De AIVD wist dat er een dreiging uitging tegen Ahmad Mola Nissi uit Den Haag, maar wist de moord niet te voorkomen. Hoewel de AIVD er aandacht voor heeft, hebben al deze liquidaties en pogingen daartoe plaatsgevonden op Nederlands grondgebied. Schieten de AIVD, MIVD en politie dan tekort daarin?

Het toont in elk geval dat er meer aandacht mag komen voor de dreiging van statelijke actoren. Eens te meer als die dreiging hand in hand gaat met terrorisme en georganiseerde misdaad (de zogenaamde crime-terror nexus), want dat maakt dat staten zich meer kunnen veroorloven. Als zij liquidaties op politieke tegenstanders zelf niet hoeven uit te voeren, maar kunnen uitbesteden, dan is het risico om – bewijsbaar – onderkend te worden als opdrachtgever vele malen kleiner.

Zo’n gewelddadige ondermijning van de democratische rechtsstaat kan niet worden toegestaan. Oorlogvoering gaat niet altijd over het gooien van bommen en granaten tussen staten. Het kan plaatsvinden door uitholling van een rechtsstaat om aan te tonen dat die niet weerbaar is. Het kan gaan om een technologische cyberstrijd, waarbij economische schade wordt aangericht of informatie wordt gestolen.

Diplomatieke signalen

Door het zwakker worden van de ene staat kan de andere profiteren. Er moet voorkomen worden dat Iran van zo’n situatie profiteert ten koste van Nederland. Dat begint met het opschalen op dit thema binnen de politie en inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Meer mensen moeten zich actief bezighouden met dit thema.

Maar er moeten ook diplomatieke signalen worden afgegeven. Aanwezigheid van onze ambassadeur bij de inauguratie van massamoordenaars zoals Ebrahim Raisi – de president die recentelijk stierf in een helikoptercrash – geeft een verkeerd signaal. Nederland dient te beseffen dat Iran niet het stoute jongetje van de klas is, nee, het regiem is de vijand van het Westen, van de liberale verworvenheid die wij kennen. Een bedreiging voor onze open samenleving, voor onze manier van leven.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland moet beseffen dat het Iraanse regiem onze vijand is en dat schending van onze soevereiniteit onacceptabel is verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar ze kunnen het niet laten. ‘Tussen kerkgenootschappen is een bron van permanente spanning de bij allen bestaande neiging anderen van hun dwalen te overtuigen en weer in het rechte kamp terug te brengen’, schreef Paul Schnabel in 1982 in zijn analyse van de relatie tussen nieuwe religieuze bewegingen en geestelijke volksgezondheid

Nederlandse tolerantie

Er bestaan twee mogelijkheden om die spanning weg te nemen: De ene is de ander de hersens inslaan. Dat gebeurde hier in de tijd van Inquisitie en Watergeuzen en elders nog steeds. Het alternatief is de ander negeren. Dan ontstaat die situatie van geestelijk gewapende vrede die we tolerantie noemen en sociologen pacificatie-politiek. Daar is Nederland wereldberoemd mee geworden.

Die Nederlandse cultuur van negeren die tolereren heet, komt niet uit het niets. Die is gebaseerd op de zekerheid het zelf beter te weten. Een eigenschap die helder naar voren komt in de oer-Hollandse uitdrukking ‘iemand (flink) de waarheid zeggen’. Dat is iemand onverbloemd jouw mening over hem geven, waarbij geldt: JOUW mening is DE waarheid.

Zoals Godfried Bomans heeft geschreven: ‘Met een Nederlander valt niet te discussiëren. Hij heeft tot het einde toe gelijk en daalt met die zekerheid opgewekt het graf in.’ Dat zag hij ook in wat in de politiek een ‘debat’ wordt genoemd. ‘Je hoort zelden discussiëren in de zin van een gedachtenwisseling. Degene die niet aan het woord is, staat hoofdschuddend te wachten. Hij luistert niet. Hij voelt zich onderbroken. En hij duldt deze pijniging alleen door het besef weldra weer aan de beurt te zijn.’

Dat is Nederland! Wat wij tolerantie noemen is in wezen arrogantie; de ander negeren vanuit de zekerheid van het eigen gelijk.

Sprak de slang in het paradijs?

Deze culturele achtergrond kleurt de discussie over ‘rechtsstatelijkheid’ en ‘de grondwet’ die het begin van de kabinetsformatie markeert. Maar als we spreken over de wettelijke behandeling van religies moeten we ons goed realiseren dat we bezig zijn met het reguleren van onredelijk gedrag. Dat kan, zo laat de vaderlandse geschiedenis zien, maar zo nu en dan moet de regulering wel worden aangepast.

Religieuze geschillen werden hier de laatste twee eeuwen zonder geweld beslecht. Denk aan de omgang met de Zwijndrechtse Nieuwlichters of de Vijgeboomianen rond 1820 of aan de discussie binnen de Gereformeerde Kerken in 1926 over de vraag of de slang in het paradijs nu wel of niet sprak. Volgens Geert Mak: ‘Alles vervat in keurige taal, maar daaronder voel je een onderwereld van machtsbelustheid, kippedrift, gelijkhebberij en razende woede.’

Een nieuwe religieuze groep

Mijn favoriete voorbeeld dateert uit de Tweede Wereldoorlog. Terwijl de geallieerden Parijs binnentrokken en de Sovjettroepen voor Warschau stonden, vochten in het bezette Nederland christenen gewoon hun onderlinge ruzies uit. Dominee Klaas Schilder werd afgezet als hoogleraar aan de Theologische Universiteit van Kampen en sloeg terug door op 11 augustus 1944 in de Lutherse Burgwalkerk in Den Haag de ‘Acte van Vrijmaking of Wederkeer’ voor te lezen. Daarmee was een nieuwe religie – ‘De Gereformeerde kerken vrijgemaakt’ – geboren. Dat is Nederland! (Op 1 mei van dit jaar is die scheiding overigens weer ongedaan gemaakt. Ook dat is Nederland!)  

Maar zo gaat het niet meer. In de periode 1860-1960 was Nederland exporteur van religies via ‘zending’ en ‘missie’. Daarna sloeg de religieuze handelsbalans om. We kregen te maken met een nieuwe groep die ervan overtuigd is dat God de aartsengel Gabriël met een boodschap naar Mohammed stuurde. De eerste reactie was die groep net zo te negeren/tolereren als alle inheemse sekten, waarbij kon worden verwezen naar de wet.

Bij de Bataafse revolutie van 1795 (toen in Nederland twee miljoen mensen woonden) was immers de regel ingevoerd dat alle godsdiensten op dezelfde manier moeten worden behandeld. Die aanpak hielp destijds katholieken en joden maar was niet per definitie logisch.

Dat mensen in een rechtsstaat allemaal gelijkwaardig zijn, is gebaseerd op de aanname dat wij allen redelijke wezens zijn. Maar godsdiensten zijn per definitie allemaal onredelijk. En dat impliceert niet dat ze allemaal gelijkwaardig zijn. De waarde van een godsdienst hangt af van het zedelijk dividend dat hij uitbetaalt.

Verdraagzaam ook jegens onverdraagzamen?

Erg onredelijke mensen zitten in een psychiatrische kliniek en krijgen daar niet allen dezelfde therapie. Hun behandeling wordt afgestemd op hun ziekteverschijnselen. En er bestaan godsdiensten waarbij tolerant negeren niet werkt. Dat zijn intolerante godsdiensten. Godsdiensten die er voor blijven kiezen andersdenkenden de hersens in te slaan onder het uitroepen van: ‘(Mijn) god is de grootste.’ Dat gebeurt steeds vaker. Daarom is het dreigingsniveau voor aanslagen al jaren niet meer onder 3 uit 5 geweest en onlangs weer verhoogd naar ‘substantieel’.

De reactie ‘dat heeft niets met de islam te maken’ komt mij voor als de ogen sluiten voor de realiteit. Alleen moslims zijn lid van Hamas. De redenen om weg te kijken zijn niet fraai maar wel bekend: ‘Verdraagzaamheid ook jegens onverdraagzamen. Is er prachtiger dekmantel te bedenken voor onverschilligheid of lafheid?’ schreef  aan het begin van de discussie over regulering van religie Willem Zuidema, boekverkoper te Groningen, waar hij in 1770 geboren was en in 1848 overleed.

Maak sluiting van bepaalde moskeeën mogelijk

De (grond)wet bemoeit zich met religie niet in de eerste plaats om de vrijheid van overtuigingen te beschermen. De wet is vooral nodig om de vrijheid van de individuele burger en de samenleving als geheel te beschermen tegen de invloed van onverdraagzame godsdiensten. Die laatste taak is nu al twintig jaar onbespreekbaar. Zie bijvoorbeeld deze passage uit een interview van begin 2004 met toenmalig VVD Kamerlid Geert Wilders in HP/de Tijd:

Volgende week is het vervolgdebat in de Tweede Kamer over de mogelijkheid om bepaalde moskeeën te kunnen sluiten. Wat wilt u precies?

‘Voor de goede orde, de meeste moskeeën functioneren naar behoren. Maar er zijn er een stuk of tien die in strijd met de openbare orde opereren. Het gaat hier om moskeebesturen en imams die de beminde gelovigen zo ongeveer tot een heilige oorlog oproepen. Ik vind dat niet kunnen. In dat debat zal ik minister van Justitie Donner vragen om de wet aan te passen, zodat die moskeebesturen in geval van stelselmatige overtreding voor de rechter kunnen worden gesleept en die imams per direct teruggestuurd kunnen worden naar hun hol in Saoedi-Arabië, of weet ik veel waar.’

Laat me raden: Donner zegt dat dat juridisch onmogelijk is.

‘Het Burgerlijk Wetboek biedt de mogelijkheid om rechtspersonen voor de rechtbank te ontbinden als zij een bedreiging vormen voor de openbare orde. Maar de wet maakt een uitzondering voor kerkgenootschappen. Daar vallen moskeebesturen onder. Donner verschuilt zich inderdaad achter de wet, maar ik zal hem aansporen die te veranderen. Dat zal niet meevallen, want de PvdA houdt zich doof voor alles wat met integratie heeft te maken, en voor het CDA is de onschendbaarheid van kerkgenootschappen een big issue. Belachelijk natuurlijk, want die uitzondering is nauw gelieerd aan vraagstukken van openbare orde, en wij gaan er in dit land toch niet van uit dat meneer pastoor van z’n preekstoel gaat oproepen tot heilige oorlogen?[…]’

Om daar later nog aan toe te voegen: ‘Ik bedacht me net tijdens de plaspauze dat het eigenlijk vreemd is dat wij zo omzichtig omgaan met kritiek op de islam. We kunnen er niet in vrijheid over praten. Pim Fortuyn sprak van een achterlijke cultuur en kreeg half Nederland over zich heen. Maar Fortuyn had gelijk. Let wel, het gaat mij niet om de religie, maar om de politieke cultuur van de islam. Waarom durven wij niet te zeggen dat moslims zich aan ons moeten aanpassen, omdat onze normen en waarden nu eenmaal van een hoger, beter, prettiger en humaner beschavingsniveau zijn?’

Balans is uit het lood

Sinds oktober 2004 moet Geert Wilders worden beveiligd tegen islamitisch geïnspireerde moordenaars. Sinds oktober 2023 zie ik op straat in gele hesjes gestoken ‘ordehandhavers’ bij pro-Hamas betogingen. En in Arnhem, waar de openbare veiligheid in handen is van iemand die vindt dat mensen die op de PVV stemmen niet bij de politie kunnen werken, kunt u straks worden aangehouden door Bijzondere Opsporingsambtenaren getooid met religieuze symbolen. De balans tussen godsdienstvrijheid en de bescherming van de vrijheid van individuen tégen godsdienst raakt ernstig uit het lood.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Bescherm de vrijheid van burger en samenleving beter tegen een onverdraagzame godsdienst verscheen eerst op Wynia's Week.

Al dan niet legale immigratie, het knuffelen van migranten, angst voor klachten over islamofobie en racisme, het wegkijken van de autoriteiten, het zwichten voor actiegroepen, het nobele streven van het Franse onderwijs om van nieuwkomers vrije burgers te maken, alles komt samen in de tragedies van die twee leraren.

Dominique Bernard en Samuel Paty

Vrijdag werd in de stad Arras Dominique Bernard doodgestoken, een geliefde docent Frans. Hij liet het leven bij zijn poging om de wild om zich heen stekende Mohammed Mogouchkov, een oud-leerling, te stoppen. ‘Allahu Akbar!’ riep zijn belager voordat hij werd overmeesterd. Hij verwondde met zijn mes ook een conciërge en een andere leraar.

Sindsdien zwijgt hij, maar mogelijk zijn tijdstip en doelwit niet toevallig gekozen. De maandag erop, 16 oktober, was het immers drie jaar geleden dat Bernards collega Samuel Paty werd doodgestoken. Bernards moordenaar had enkele seconden voor zijn daad gevraagd wie op de school aardrijkskunde en geschiedenis doceerde. Net als Paty.

Was de leraar Frans, die uiterlijk wel wat weghad van de tien jaar jongere Paty, de ‘tweede keus’ van de moordenaar? Al kan hij ook hebben gehandeld uit wraak voor Israëls platbombarderen en ontvolken van de Gazastrook.

President Macron had de avond voor de moord in Arras in een indrukwekkend toespraakje – zelfs de linksige krant Le Monde vond dat – gevraagd, nee, gesmeekt, om het Israëlisch-Palestijnse conflict niet naar Frankrijk te verplaatsen. Het was duidelijk dat hij zich hierbij niet tot Frankrijks Joden richtte.

Haatcampagne

Paty werd in de plaats Conflans-Sainte-Honorine bij Parijs vermoord en onthoofd wegens het tonen aan zijn leerlingen van karikaturen van de profeet Mohammed uit Charlie Hebdo.

Over Paty’s aangekondigde  dood verscheen deze zomer in Frankrijk een nauwkeurig gedocumenteerd boek, Les derniers jours de Samuel Paty. Journalist Stéphane Simon reconstrueert daarin hoe moslims een haatcampagne tegen Paty startten die hem fataal zou worden. Het boek verschijnt eind dit jaar in Nederlandse vertaling bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Gezin moordenaar zou uitgewezen worden

Paty’s moordenaar kwam uit Tsjetsjenië in de Kaukasus. Dat werd aanvankelijk ook aangenomen van Mohammed Mogouchkov. Diens ouders waren echter vanuit het naburige Ingoesjetië in Frankrijk beland. Hun verzoek om de vluchtelingenstatus werd in 2014 afgewezen en de autoriteiten wilden hen uitwijzen. Maar in Bretagne, waar het gezin op kosten van de Franse staat verbleef, verzetten organisaties voor de mensenrechten en de Communistische Partij zich tegen dit onrecht. En na de nodige aandacht van lokale media liet Frankrijk ze blijven.

Weldra bleek dat de vader de moeder van zijn kinderen mishandelde, en dat zijn zonen zich hadden bekeerd tot de radicaalste vormen van de islam. Mohammeds oudere broer Movsar zit sinds 2019 gevangen wegens deelname aan een islamistisch complot om politieagenten voor het Elysée dood te schieten. Mohammed werd mede daarom scherp in het oog gehouden. Een dag voordat hij leraar Dominique Bernard doodde, was hij nog staande gehouden en hadden agenten zijn telefoon doorzocht op islamistische contacten. Mohammed heeft ze om de tuin geleid en daarmee de Franse staat diep vernederd.

Hetze tegen Paty

Paty’s moordenaar Abdoullakh Anzorov was als kind met zijn ouders uit het door oorlogen met Rusland verwoeste Tsjetsjenië gevlucht naar Polen, waar ze vijf jaar verbleven. Ze keerden terug naar Tsjetsjenië, waar het kennelijk niet gevaarlijk meer was, maar kozen uiteindelijk voor Frankrijk en kregen er asiel.

Het grote gezin, met uitsluitend zonen, betrok een sociale huurwoning in het Normandische Evreux. De moeder ging er zwaar gesluierd over straat. De gewelddadige Abdoullakh gold op school en daarbuiten als zowel een misbaksel als een vrome en militante moslim. Op sociale media volgde hij de hetze tegen Samuel Paty: de vader van een leerling beweerde dat Paty zijn dochter van 13 van school had gestuurd. En wel vanwege haar protest tegen het tonen van een inderdaad obscene prent van de ‘profeet’, geheel in de stijl van de anaal gefixeerde en in 2015 bijna geheel geliquideerde redactie van Charlie Hebdo.

Het meisje, Zora, de onhandelbaarste leerling van Paty’s school, loog dat ze barstte. Maar haar vader wilde de bewijzen daarvan, onder meer aangedragen door de directrice van de school, niet aanhoren. En begon online een haatcampagne tegen Paty, ’die schooier’. Ten hemel schreiend zijn de passages in Stéphane Simons boek waarin Zora’s vader en een nóg hondsbrutaler nep-imam op hoge toon Paty’s ontslag eisen. Zo niet, bijten ze de directrice toe, dan mobiliseren ze de hele moslimgemeenschap in de regio Parijs om voor de school te demonstreren.

In Bretagne zwichtten de autoriteiten voor de campagne ten gunste van het migrantengezin waarin de toekomstige moordenaar van Dominique Bernard opgroeide. De school van Paty boog niet. Stéphane Simon beschrijft hoe Zora’s vader en de nep-imam hierover in razernij ontsteken en het adres van de school met Paty’s naam ‘delen’ met hun groeiende schare volgers op sociale media. Onder wie Abdoullakh Anzorov, die contact opneemt met Zora’s vader. Vanaf dat moment zijn Samuel Paty’s dagen geteld.

Een tragedie die vermeden had moeten worden

Stéphane Simon boekstaaft nauwkeurig hoe een plaatselijk relletje kon ontaarden in een islamitisch offensief tegen de waarden van de Franse staat, hoe sommige leraren zich van Paty afkeerden, hoe de directrice zich ondanks haar groeiende angst kranig weert, hoe media de beschuldigingen over de ‘racistische’ Paty klakkeloos overnemen, hoe politie en inlichtingendiensten bezweren dat het allemaal wel zal overwaaien. Vandaar de ondertitel van het boek: ‘Onderzoek naar een tragedie die vermeden had moeten worden.’

René ter Steege is journalist, schrijver en vertaler. 

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Dat kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De haatcampagne die Samuel Paty noodlottig zou worden verscheen eerst op Wynia's Week.

De auteur, dr. Nikki Sterkenburg, heeft vooral naar extreem rechts gezocht in het licht van de schijnwerpers die al opgesteld stonden, zonder achter de schermen van het schouwtoneel te kijken. Op basis van deze definitie kunnen in Nederland echter vele activisten, rechters, bepaalde politici en de huidige machthebbers als ‘extreem rechts’ worden aangemerkt.

Extreem rechts en radicaal rechts    

Het proefschrift met de titel ‘Van actie tot zelfverwezenlijking: routes van toetreding tot radicaal- en extreemrechts’ besteedt veel aandacht aan de definities en benadrukt het belang van precisie. Met goede definities hoef je immers ‘niet op intuïtie of berichtgeving in de media’ te varen, zoals de promovenda terecht opmerkt. Helaas heeft ze dat zelf niet kunnen waarmaken.

De twee kernbegrippen zijn ‘extreem rechts’ en ‘radicaal rechts’ en beide begrippen worden gedefinieerd. De definities luiden aldus: 

• ‘Individuen zijn extreemrechts wanneer zij een uitgesproken ideologie hebben die wordt gekenmerkt door nationalisme, racisme, xenofobie, een antidemocratische houding en/of de roep om een sterke staat. Dit uit zich in het verlangen naar een autoritaire staat, de bereidheid tot het gebruik van geweld, het willen inperken van de parlementaire democratie, streven naar een homogene etnische staat, het afwijzen van het gelijkheidsbeginsel en/of het willen inperken van grondrechten (van burgers in het algemeen, of van specifieke etnische of religieuze groepen).’

• ‘Individuen zijn radicaal-rechts wanneer zij een uitgesproken ideologie hebben die wordt gekenmerkt door autoritarisme, nativisme en populisme. Hun overtuiging uit zich in het verlangen naar het willen inperken van de invloed van een gepercipieerde (politieke) elite en het streven naar een homogene culturele samenleving. Hoewel zij niet expliciet de parlementaire democratie afwijzen, kunnen hun verlangens daarmee wel op gespannen voet staan omdat zij de grondrechten en burgerlijke vrijheden van religieuze en etnische minderheden willen inperken.’

In deze definities worden tal van termen gebruikt die weer verdere vragen opwerpen, maar die vragen blijven in het proefschrift onderbelicht. Het gebruik van ‘en/of’ in de definitie van ‘extreemrechts’ maakt dit begrip bovendien zeer breed; het voldoen aan een enkel criterium is derhalve voldoende. Ook daarover lezen we verder niets. 

Idiosyncratische herdefiniëring

Met een kromme en zelfbedienende redenering komt de auteur uiteindelijk uit op een totaal andere definitie. Allereerst wijst zij erop dat er een ‘enorme onderlinge verscheidenheid’ bestaat binnen  radicaal- en extreemrechts. Dat gaat zelfs zover dat de ‘officiële ideologie’ lang niet altijd wordt onderschreven door leden, activisten en sympathisanten – ‘en soms zelfs niet eens door de leiders’.

De vraag wat er ‘officieel’ is aan die ideologie als noch de leden noch de leiders de ‘officiële ideologie’ onderschrijven, blijft onbeantwoord. Het lijkt erop dat in die gevallen de onderzoekster de ideologie aan de groepering toedicht.

Een nieuw verzamelbegrip

Vervolgens stelt de auteur plompverloren dat “pogingen tot het vaststellen van een ‘formele’ ideologie” van de in dit proefschrift onderzochte individuen en groepen daarom ‘weinig zinvol’ zouden zijn.

Waarom zou dat zo zijn? Het is juist noodzakelijk om de ideologie vast te stellen om te kunnen beoordelen of aan de definitie is voldaan. De auteur negeert deze tegenwerping en maakt zich ervan af door vervolgens een nieuw verzamelbegrip ‘radicaal- of extreemrechts’ te introduceren. Dat begrip is als volgt gedefinieerd:

• ‘Het streven naar een homogene culturele of etnische staat, door middel van het inperken van grondrechten en burgerlijke vrijheden van religieuze en etnische minderheden, al dan niet met geweld.’

Een selectie op basis van onbekende criteria

Dit zou volgens de auteur een samenvoeging zijn van de beide bovenstaande definities van extreem rechts en radicaal rechts.

Je hoeft geen sociaal wetenschapper te zijn om te kunnen vaststellen dat dit onjuist is; het is hoogstens een selectie uit de beide definities die de auteur zelf heeft gemaakt op basis van onbekende criteria.

Het ‘belang van precisie’ dat de auteur beweerde na te streven, is daarmee volledig ondergesneeuwd. Dat de definitie van het verzamelbegrip uiterst vaag is en enorme ruimte voor interpretatie laat, behoeft geen betoog.

Dronken man zoekt autosleutels

Het onderzoek van de promovenda behelst interviews met door haar geselecteerde ‘straatactivisten’ en ‘intellectuelen’ alsmede enkele organisatoren en ‘uitgetredenen’. De selectie is gestuurd door vooraf bestaande indrukken over waar men moet kijken om radicaal- en extreemrechtse lieden te vinden. Daardoor is bias in het onderzoek geslopen.

Deze vorm van bias staat bekend als het ‘straatlicht’-effect, dat meestal wordt geïllustreerd aan de hand van een grap: ‘Een dronken man is onder een straatlantaarn op een parkeerplaats zijn autosleutels aan het zoeken. Een politieagent komt hem helpen en als ze na 10 minuten nog niks gevonden hebben vraagt de agent aan de man: ‘weet u zeker dat u ze hier ergens verloren hebt?’ De man antwoordt: ‘nee, maar hier zie ik tenminste iets.’’

Een nieuwe Middeleeuwen

Het is een veelvoorkomend euvel van sociaalwetenschappelijk onderzoek – de bereidheid en mogelijkheid om bias uit te sluiten is gering en de methodologie verzandt meestal in vragenlijsten of, zoals in dit geval, interviews met door de onderzoekster geselecteerde en vervolgens zelf-geselecteerde deelnemers, waardoor selectiebias zelfs twee maal optreedt.

De positivistische wetenschappelijke methode was helaas nooit een ‘natural fit’ voor de sociale wetenschappen. Volgens een Amerikaanse onderzoeker schept het vooroordeel in de sociale wetenschappen tegen de wetenschappelijke methode een nieuwe ‘Middeleeuwen’. Daardoor zullen we volgens hem de belangrijkste problemen van deze tijd moeilijk kunnen oplossen.

Zoeken waar het licht niet schijnt

Op basis van de definitie van extreem rechts die hierboven werd gegeven had de onderzoekster ook naar totaal andere zaken kunnen kijken, daar waar geen straatlantaarn staat en je met je eigen zaklamp moet zoeken.

Extreemrechts is ‘een uitgesproken ideologie’ gekenmerkt door (1) nationalisme, (2) racisme, (3) xenofobie, (4) een antidemocratische houding en/of (5) de roep om een sterke staat, zich uitende in (6) het verlangen naar een autoritaire staat, (7) de bereidheid tot het gebruik van geweld, (8) het willen inperken van de parlementaire democratie, (9) streven naar een homogene etnische staat, (10) het afwijzen van het gelijkheidsbeginsel en/of (11) het willen inperken van grondrechten (van burgers in het algemeen, of van specifieke etnische of religieuze groepen).’

Zoals gezegd, geen van deze begrippen is verder gedefinieerd, dus ze worden kennelijk gebruikt op basis van hun algemeen bekende betekenis. 

Neem de klimaatbeweging

De klimaatbeweging kenmerkt zich door een uitgesproken ideologie, een antidemocratische houding en het willen inperken van de parlementaire democratie. Zij is een voorstander van internationaal en Europees klimaatbeleid dat een lage democratische legitimiteit heeft en de macht van nationale democratieën uitholt.

Bovendien tracht zij nationale regeringen te beïnvloeden via NGO’s buiten het parlement om en maakt zij gebruik van de rechter om de ‘democratie onder curatele te stellen’.

In plaats van representatieve democratie maakt de beweging zich sterk voor directe democratie via door haar aangestuurde burgerpanels en door klimaatwetenschap aangestuurde technocratie. De klimaatbeweging roept bovendien om een sterke staat die alle wetenschappelijk noodzakelijke maatregelen oplegt en afdwingt, inclusief het persoonlijke koolstofbudget.  

Gelijkheid eist ongelijke behandeling

Daaruit spreekt ook een verlangen naar een autoritaire staat. Door een van klimaatcrisis-denken doordrenkte cultuur op te leggen streeft zij naar een homogene staat.

Met het nastreven van ‘klimaatrechtvaardigheid’ wijst de klimaatbeweging het gelijkheidsbeginsel af – gelijkheid voor de wet wordt vervangen door een streven naar materiële gelijkheid dat ongelijke behandeling eist.

Inperking van de grondrechten

De ingrijpende maatregelen die nodig zijn om ‘het klimaat te redden’ vereisen dat de grondrechten van burgers worden ingeperkt. Dat betekent in het algemeen dat de individuele fundamentele vrijheden het moeten afleggen; activiteiten als met het vliegtuig reizen en vee houden zullen beperkt worden.

Eigendomsrechten moeten ook het onderspit delven, want het gebruik van eigendom dat tot uitstoot leidt, valt niet langer te tolereren.

Ook de vrijheid van meningsuiting dient ingeperkt te worden om te voorkomen dat effectieve kritiek op het vereiste klimaatbeleid de bereidheid van het volk om te gehoorzamen ondermijnt.

Het strafrecht zal worden ingezet tegen hen die verdacht worden van het bijdragen aan klimaatverandering. Kortom: de klimaatbeweging, die door de Nederlandse machthebbers wordt gesteund, is een extreem rechtse beweging.

Democratie en mensenrechten

Achter de door Sterkenburg gehanteerde definitie van ‘extreem rechts’ gaat echter een ideologie schuil die specifieke opvattingen over democratie en grond- of mensenrechten behelst en voorkomt dat bijvoorbeeld de klimaatbeweging als extreem rechts wordt aangemerkt.

In die ideologie is ‘democratie’ niet alleen een manier om publieke beslissingen te nemen, maar tevens een garantie op bepaalde grond- of mensenrechten. Die rechten en vrijheden mogen slechts onderworpen zijn aan die beperkingen die nodig zijn in het algemeen belang in een democratische gemeenschap.

Niet-democratische instituties dienen als tegenmacht

Dat individuele vrijheden en grondrechten belangrijk zijn, ook in de democratie, wordt breed onderschreven. Daarmee gaan democratie en mensenrechten hand in hand, zo lijkt het althans. De schijn bedriegt echter.

Om de grenzen van de democratie te bewaken zijn instituties ingericht die zelf niet democratisch zijn en die als tegenmachten (‘checks en balances’) kunnen functioneren. Denk bijvoorbeeld aan wetenschap en rechterlijke macht.

Fundamentele rechten worden progressief gerealiseerd

Wetenschap zou volgens gevalideerde methodes objectieve, algemeen geldende kennis genereren en niet tot doel hebben om overheidsbeleid te steunen. De rechter zou de vrijheden en grondrechten neutraal en onafhankelijk van politiek of ideologie interpreteren en toepassen.

Omdat niet alle rechten tegelijkertijd gerealiseerd kunnen worden en sommige rechten in conflict kunnen zijn (bijv. de vrijheid van meningsuiting kan conflicteren met het verbod van discriminatie), zou de rechter zich onpartijdig en terughoudend opstellen om de democratie niet uit te hollen en de ruimte te laten om te beslissen over verdelingsvraagstukken en andere politieke kwesties.

Maar in de heersende progressieve leer is van objectiviteit, onpartijdigheid en terughoudendheid geen sprake en gaat het om ‘progressieve realisatie’ van de fundamentele rechten. Wetenschappelijke studies die objectief en neutraal zouden moeten zijn, blijken maar al te vaak door de overheid gestuurd te worden.

Politiek conflict verplaatst zich naar de instituties

In deze progressieve opvatting van democratie is het kernprobleem dat buiten de democratie om wordt besloten wat bepaalde rechten inhouden en of de democratie die rechten mag beperken.

Met het idee van ‘rechten-respecterende democratie’ bleek het politieke conflict van ideologieën dus niet beslecht. De mensenrechten en democratie bleken niet voor eens en altijd veilig gesteld.

Integendeel, het politieke conflict verplaatste zich naar die niet-democratische instituties, waartoe naast wetenschap en rechterlijke macht ook internationale organisaties behoren. Dat heeft geleid tot politieke gestuurde internationale bureaucratie, politiek gestuurde wetenschap en politieke gestuurde rechtspraak.

Dominantie van progressieve ideologie

Deze trend was het onderwerp van een eerdere bijdrage over de corruptie van de filtersystemen van de democratie – de op zichzelf wenselijke ondemocratische tegenmachten zijn ten prooi gevallen aan progressieve ideologie.

Binnen de ondemocratische instituties zijn inmiddels de concurrerende ideologieën weggedrukt. Internationale organisaties zijn instrumenten van transnationaal progressivisme geworden.

De dominantie van de progressieve ideologie is zichtbaar aan de poort van al deze instituties, waar het gaat om toetreding tot de kringen van bijv. de rechterlijke macht.

Conservatieve en libertijnse ideologie ‘kaltgestellt’

Ook is er sprake van aanzienlijke drang tot conformiteit aan de ideologie wanneer iemand eenmaal is toegelaten; de inhoud van klimaatwetenschappelijk onderzoek bijvoorbeeld is vooral een functie van financiering die door de beleidsondersteunende potentie bepaald wordt.

Daardoor is het zelfs indien niet-progressieven toegang krijgen tot deze instituties voor hen moeilijk om niet conform de progressieve doctrine te handelen.

Zo zijn de conservatieve en libertijnse ideologie door de progressieve ideologie buiten de democratie om ‘kaltgestellt.’ Van een democratie zijn we in een post-democratie beland – een samenleving die de formele kenmerken heeft van een democratie, maar die steeds meer wordt bestuurd buiten de democratie om door een kleine heersende klasse.

Deze post-democratische verschuiving van macht wordt nu langzamerhand aan steeds meer mensen duidelijk. Dat roept onvrede op, want het politieke debat dat in het democratisch gekozen parlement gevoerd zou moeten worden, is daarmee bij voorbaat nutteloos.          

Denken in wij/zij overheerst 

In de toepassing van de definitie van ‘extreem rechts’ in het proefschrift van Nikki Sterkenburg klinkt deze ‘inpalming’ (in het Engels ‘capture’ geheten) van de instituties door de progressieve ideologie sterk door.

Zo blijft de voor de hand liggende vraag onbesproken of de heersende macht en de progressieve ideologie zelf aan de definitie van extreem rechts voldoen. Het denken in ‘wij/zij’ overheerst en de framing van ‘extreem rechts’ als gewelddadig en gevaarlijk wordt zorgvuldig in stand gehouden.

NCTV

In een interview vlak na haar promotie zegt Sterkenburg, inmiddels werkzaam bij de terrorismebestrijder NCTV, ‘dat extreemrechts succes heeft omdat hun ideeën steeds vaker worden overgenomen door politieke partijen, ook als die zelf niets van extreemrechts moeten hebben’. 

Ze stelt dat er te weinig aandacht is voor ‘de toenemende radicalisering onder rechtse Nederlanders die geweld niet schuwen’. Dit gebrek aan aandacht is bij de NCTV nu in ieder geval opgelost.

De conclusie dat de zeer kleine groep mensen met wie Sterkenburg sprak, een significant gevaar vormt, is precies wat je vooraf zou verwachten als de uitkomst van dit soort onderzoek.

Hoewel je uitbarstingen van individueel geweld nooit kan uitsluiten, heeft zo’n conclusie tegelijkertijd iets weg van een Orwelliaanse omkering van het begrip gevaar – ‘Oorlog is vrede, Vrijheid is slavernij, Onwetendheid is kracht, Machteloosheid is gevaar.’

Niet uit de hoek van de machtelozen

Het gevaar dat we het meest te vrezen komt niet uit de hoek van de machtelozen, maar uit die van de machthebbers — de door de ingepalmde instituties beheerste staat die met haar geweldsmonopolie haar wil steeds nadrukkelijker oplegt aan het volk.     

Op de achterzijde van het titelblad citeert Sterkenburg de woorden van Elly Hillesum die zij helaas niet goed begrepen heeft:

‘En dat al het ontzettende en gruwelijke dat er gebeurt, niet iets geheimzinnigs dreigends en ver is, buiten ons maar dat het heel dichtbij ons is, uit mensen voortkomende. En me daardoor ook weer veel vertrouwder en niet zo angstaanjagend.’

Ze had beter nog iets meer van Hillesum kunnen lezen, want dan had ze gezien dat wat ons angst moet inboezemen iets anders is:

“… dat systemen boven mensen uitgroeien en mensen in een satanische greep houden, ontwerpers zowel als slachtoffers van dat systeem, zoals grote gebouwen en torens, door mensen met eigen handen opgebouwd, op een gegeven moment boven ons uitrijzen, ons beheersen en over ons kunnen instorten en ons bedelven.”

Door onze aandacht daarvan af te leiden verhult dit proefschrift dat extreem rechts in Nederland al aan de macht is.

Het besproken proefschrift van Nikki Sterkenburg is Van actie tot zelfverwezenlijking: routes van toetreding tot radicaal- en extreemrechts. De journalistieke editie van dit proefschrift verscheen bij uitgeverij Das Mag onder de titel Maar dat mag je niet zeggen. Een nieuwe generatie radicaal- en extreemrechts.

Het bericht Volgens de definities van Nikki Sterkenburg is ook de klimaatbeweging ‘extreemrechts’ verscheen eerst op Wynia's Week.