Nederland kríjgt geen miljardenopbrengst uit de verkoop van Tennet Duitsland, zoals gehoopt, maar het demissionaire kabinet RutteVier legt 25 miljard euro op tafel als hulpkrediet voor Tennet voor 2024 en 2025.

Nederland staat voor schut

Tennet (7.400 medewerkers, 25.000 kilometer hoogspanningskabel) is voor de meesten van ons geen bekende naam. Het staatsbedrijf is verantwoordelijk voor de hoogspanningsleidingen in Nederland en een groot deel van Duitsland. Het Duitse deel is in 2009 gekocht. De Duitse regering had daar toen geen moeite mee. Sinds het staken van de Russische gasleveranties en de sluiting van Duitse kerncentrales denkt men daar in Berlijn anders over. Duitsland wil zijn energie-infrastructuur weer in eigen hand. Maar eind vorig jaar belandde de regering-Scholz in een begrotingscrisis. Duitsland heeft in oktober 2022 zelf om de terugverkoop van Tennet Duitsland gevraagd, maar komt niet over de brug . Nederland staat voor schut. Geen deal. Geen zilvervloot, maar zelf dokken.

De gang van zaken roept de nodige vragen op. Hoe zit het met het geld? Wat is de rol van het demissionaire kabinet? En wat is de betekenis van deze staatsinterventie.

Eerst het geld. De omvang van het hulpkrediet doet denken aan de reddingsacties voor ING en de nationalisatie van ABN Amro in de bankencrisis van 2008/2009. Dat ging om meer dan 30 miljard euro respectievelijk bijna 17 miljard. De redding van KLM tijdens de coronacrisis kostte de overheid 3,4 miljard euro, waarvan 1 miljard als lening, de rest als garantie.

Bij Tennet gaat het niet om een redding van het bedrijf zelf, maar wel om de redding van de investeringen in versterking van het stroomnet. Meer bedrijven en meer consumenten gebruiken meer stroom omdat gas en andere energiebronnen wegvallen, duurder zijn geworden of wettelijk taboe zijn verklaard (gasgestookte huizen). Anders gezegd: duurzaamheidspolitiek botst hier op de bedrijfseconomische realiteit dat de kosten voor de baten uitgaan.

Strijd binnen het ministerie van Financiën

Dit jaar bedraagt de kredietlijn 13,1 miljard euro. Daarmee verhoogde de demissionair minister van Financiën Steven van Weyenberg (D66) afgelopen vrijdag op zijn eerste werkdag de financieringsbehoefte van de Nederlandse staat in één klap met 17 procent tot 90 miljard euro. Dat bedrag moet de overheid lenen om de staatsuitgaven te financieren.

Het demissionaire kabinet maakt in deze affaire een afwachtende, om niet te zeggen hulpeloze indruk. Wat ook niet helpt: binnen het ministerie van Financiën was strijd over de beste oplossing, zo blijkt uit vrijdag openbaar gemaakte ambtelijke nota’s. De ene afdeling was voor het mammoetkrediet, de ander wilde extra aandelenkapitaal in Tennet storten zodat het staatsbedrijf zelfstandig op de financiële markt de financiering kon regelen. Waar men het wél eens over was: er was haast geboden.

Kaag kiest voor beursgevoelige oplossing

Op 3 november kreeg toenmalig minister Sigrid Kaag (D66), tot 8 januari jongstleden in functie, het eerste advies. Op 8 november zou zij met minister Rob Jetten (Economische zaken en Klimaat, ook D66) overleggen, meteen aansluitend praatten zij samen met Tennet.

Ondertussen kon Duitsland rustig afwachten. Want wie weet wilde Nederland wel akkoord gaan met een lagere opbrengst om van dit peperdure hoofdpijndossier verlost te zijn. Dat wilde Nederland niet. Op 16 november volgt een nieuwe ambtelijke notitie: er is geen deal met de Duitsers, neem een beslissing, minister. Dat doet Kaag. Ze kiest de hulplening en op 14 december is de zaak ambtelijk rond, maar wil men wachten op de ministerraad van 12 januari voor akkoord. Dat was afgelopen vrijdag.

Je zou zeggen: deze oplossing is niet alleen politiek gevoelig, maar ook beursgevoelig. Tennet heeft geen beursgenoteerde aandelen, maar wel obligaties. Hadden beleggers niet eerder moeten horen van dit kolossale hulpkrediet?

Wat politieke gezien verbaast is dat het demissionaire RutteVier de omvang van de financieringsrol van de overheid weer verder opblaast. Van een liberale minister-president verwacht je iets anders. Het had meer voor de hand gelegen Tennet een kapitaalinjectie te geven. Dan kan het staatsbedrijf vervolgens zelf de extra financiering regelen op de financiële markten, zoals tot nu toe de norm is. Dat was ook de voorkeursoptie van Tennet zelf. Het hulpkrediet was voor het bedrijf hooguit een ‘tijdelijke optie’, schrijven de ambtenaren.

Met de politieke keuze voor de staatsinterventie à 25 miljard euro gaat het demissionaire kabinet door op de eerder ingeslagen weg om staatsbedrijven in de energietransitie een steeds grotere rol te geven. Eerder al stak het kabinet 500 miljoen in het regionale stroomnetbedrijf Stedin. Bij Gasunie heeft de groeiende staatsbemoeienis de vorm gekregen van de aanleg van een nieuw waterstofnet.

Parlementariërs en Rekenkamer staan met lege handen

Met deze investeringen begeeft het kabinet zich op een glibberig pad. Staatsbedrijven worden een uitvoerende arm van de rijksoverheid. Dat holt de invloed van het parlement uit. Begrotingen van ministeries moeten worden goedgekeurd door het parlement. Ministers moeten ook verantwoording afleggen over de bestedingen. De Algemene Rekenkamer heeft inzage in de boeken. Maar staatsbedrijven? Daar staan parlementariërs en Rekenkamer met lege handen.

Demissionair minister Van Weyenberg wil voor 1 maart toestemming van het parlement voor het hulpkrediet. Dat kan niet zonder debat over de gevolgen van deze staatsinterventies, inclusief de zeggenschap van het parlement over de extra uitgaven van staatsbedrijven als Tennet.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hulpeloos kabinet RutteVier breidt zonder noodzaak de staatsinvloed in de economie uit verscheen eerst op Wynia's Week.

De transactie is de miljardenverkoop van de Duitse activiteiten van het Nederlandse staatsbedrijf Tennet. Vorig jaar is het niet gelukt. De vooruitzichten voor 2024 zijn ongewis. Want zowel de verkoper, dat is de Nederlandse regering, als de beoogde koper, dat is de Duitse regering, hebben zo hun sores.

Dure ontvlechting

Voor consumenten is Tennet (7.400 medewerkers, 25.000 kilometer hoogspanningskabel) geen bekend staatsbedrijf. Geen Schiphol of de Nederlandse Spoorwegen. Maar met Tennet heeft u wel dagelijks te maken. Tennet beheert het Nederlandse hoogspanningsnet. Zonder Tennet thuis en op het werk geen stroom.

Binnen Tennet was men niet enthousiast over verkoop van Duitsland. Tennet heeft dat Duitse deel in 2010 voor 885 miljoen euro overgenomen van het particuliere Duitse energiebedrijf Eon. Verkoop betekent een dure ontvlechting van contracten, van geldstromen, een kleiner bedrijf en nieuwe afspraken maken over samenwerking met het Duitse deel.

De Nederlandse overheid staat juist heel welwillend tegenover verkoop. De onderhandelingen lopen al sinds oktober 2022, maar werden pas een jaar geleden openbaar na een primeur in NRC.

Er zijn allerlei opties op tafel geweest. Tennet hoopte de zaak vorig jaar te kunnen regelen, maar niet dus. Wat gaat hier mis?

Alles vertrouwelijk

Aan Duitse én aan Nederlandse kant lijkt niemand haast te maken. Op 17 november vorig jaar kreeg de Tweede Kamer van demissionair minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) een brief met vertrouwelijke bedrijfsgegevens. De brief is niet openbaar. Er blijken ook plannen te zijn voor een briefing over Tennet voor Eerste én Tweede Kamerleden – ook vertrouwelijk.

En nu komen de eerder genoemde sores. Kaag stopt over enkele dagen als minister. Hoeveel tijd heeft haar opvolger nodig om zich in te werken? Nog afgezien van de vraag of de formerende partijen en/of de nieuw samengestelde Tweede Kamer willen meegaan in de verkoop. Sommigen zien het als verkoop van tafelzilver. Van vitale infrastructuur.

Gesprekken lopen nog

En dan is er de beoogde koper. Wil Duitsland de benodigde miljarden op tafel leggen? De regering-Scholz kampt met een begrotingscrisis. Wil men liever andere prioriteiten stellen?

Het laatste officiële nieuws uit Berlijn is van 20 december 2023. In antwoord op vragen van CDU-afgevaardigde Carsten Linnemann laat het Duitse ministerie van Economie en Klimaat weten dat de gesprekken over een ‘mogelijke voor beide partijen gunstige overeenkomst’ nog lopen.

Kosten, kosten, kosten…

De verkoop van de Duitse activiteiten van Tennet zou Nederland goed uitkomen. Ten opzichte van 2010 toen Tennet voor 885 miljoen euro het Duitse net kocht, is de (energie)wereld radicaal veranderd. De Duitsers hebben hun kerncentrales gesloten en moeten het doen zonder Russisch gas. Nederland moet het doen zonder gas uit Groningen én Rusland. Groene stroom moet dat deels compenseren, maar vereist kolossale investeringen, ook in de elektriciteitsnetten. De komende 10 jaar gaat het om 111 miljard euro, waarvan 60 procent in Duitsland.

Een van de kostenposten is de aanleg van gigantische ‘stekkers op zee’, die de opgewekte stroom van windparken op de Noordzee moeten doorgeven naar het stroomnet op land. Vorig jaar meldde demissionair minister Rob Jetten (Klimaat, D66) hierbij een kostenstijging van 40 miljard euro tot 2057. Windturbines op zee mogen dan zonder subsidie draaien, de overheid financiert de bijbehorende infrastructuur en consumenten en bedrijven krijgen later de rekening.

Geflopte ambitie

De verkoop van Tennet Deutschland betekent dat Den Haag via Tennet minder investeringen hoeft te doen. Het betekent ook het einde van de ambities van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat om een strategische rol te spelen op de Noordwesteuropese energiemarkt.

Op de gasmarkt bedacht Nederland eerder deze eeuw de zogeheten gasrotonde die Russisch en Noors gas zou distribueren naar zuidelijker Europese landen. Als ‘verkeersagent’ op de rotonde zou Nederland natuurlijk een doorvoerbeloning incasseren, naast de werkgelegenheid die zou ontstaan. De ambitie is geflopt.

Datzelfde geldt bij verkoop van Tennet Deutschland. Tennet houdt op een multinational te zijn. Nederland wordt weer het exclusieve werkterrein.

De splitsing van Tennet is voordelig voor Nederland, maar in de Europese politieke context is het voor Nederland en Duitsland een afgang. Zij waren in 1951 mede-oprichters van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal. West-Europa wilde geen nieuwe oorlog en daarom besloten politici uit zes landen de twee bronnen van strijd, namelijk kolen (energie) en staal (industriepolitiek) niet meer nationaal, maar gezamenlijk aan te sturen.

Maar wat doen hun opvolgers? Eigen hoogspanning eerst. Zelfs nationale staten kunnen kennelijk niet samenwerken in één gemeenschappelijke onderneming die werkt aan Europese infrastructuur.

Toch maar een veiling?

Mocht er toch een verkoop komen, dan zijn twee vragen nu al relevant. De eerste is: hoeveel levert het Nederland op. De eerder genoemde bedragen van 20 à 25 miljard euro lijken me te hoog gegrepen. Minister Kaag heeft vorig jaar Kamervragen over de opbrengst en de besteding vrij zuinigjes beantwoord. Tennet zal dan een eerdere kapitaalstorting van de staat voor Tennet Deutschland van 1,6 miljard euro terugstorten.

De tweede vraag gaat daaraan vooraf. Krijgt Nederland de beste prijs? Duitsland zou namelijk met de gedachte spelen een deel van Tennet Deutschland weer door te verkopen. Dat mag, maar gaan de Duitsers dan winst maken op de verkoop? De Nederlandse onderhandelaars moeten zekerheid krijgen over de Duitse plannen. Anders moet Nederland een veiling organiseren voor de beste opbrengst.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat gaat er toch mis met de miljardenverkoop van het Duitse deel van ons staatsbedrijf Tennet? verscheen eerst op Wynia's Week.

Ameland stoot wellicht als los eiland geen CO₂ uit, maar veroorzaakt elders wel CO₂-emissie door voedsel, auto’s, bakstenen en internet te kopen. Ameland maakt die dingen immers niet zelf, net zomin als dat een elektrische auto of warmtepomp zelf stroom maakt.

Lokale CO₂-reductie heeft geen zin

Energie en elektriciteit zijn er niet vanzelf. Elke kilowattuur die een elektrische auto, warmtepomp of waterstoffabriek verbruikt moet ergens worden opgewekt. Effectieve CO₂-reductie kan daarom niet lokaal of per product worden beschouwd, maar alleen in een integrale keten van productie, transport en gebruik.

Het heeft geen zin om je eigen zonnepanelen voor je eigen elektrische auto of warmtepomp te claimen. Jouw zonnestroom kan via het net elders evengoed CO₂ besparen. Bovendien wil je ook kunnen rijden en verwarmen als het donker is, en daarvoor heb je dat openbare net met stroom van elders nodig.

Het heeft geen zin als een afzonderlijke fabriek zijn energieverbruik en CO₂-emissie verlaagt met nieuwe onderdelen die bij leveranciers meer energieverbruik en CO₂-uitstoot veroorzaken. Het heeft geen zin als Nederland en de EU hun eigen CO₂-uitstoot verlagen met elektrische auto’s en waterstof die elders in de wereld CO₂-uitstoot verhogen. Export van CO₂ is geen reductie van CO₂, want CO₂-uitstoot is een mondiaal en (in tegenstelling tot stikstofuitstoot) nooit een lokaal thema.

Ieders CO₂-voetafdruk ligt grotendeels buiten het eigen erf

Afzonderlijke gemeentes streven naar CO₂-neutraliteit. Daarmee wordt bedoeld lokale CO₂-neutraliteit binnen de eigen grenzen. Voor Ameland met veel ruimte, weinig inwoners en geen industrie of datacenter zal dat wel lukken.

Voor Eindhoven met veel meer mensen, een regionale luchthaven en maakindustrie is dat veel lastiger. En voor Amstelveen en IJmuiden die luchtvaart en staal aan de hele wereld inclusief Ameland en Eindhoven verstrekken is dat volstrekt onmogelijk. Lokale ambities van kleine onderdelen in een keten zijn zinloos als niet de hele keten wordt beschouwd.

Een gemiddeld huishouden, bedrijf en gemeente veroorzaakt 80-90 procent van zijn CO₂-voetafdruk buiten het eigen erf, ergens in de wereld van productie, transport en dataverkeer. Het gaat niet aan om dat buiten jezelf neer te leggen. Ieders eerste verantwoordelijkheid is om die externe 80-90 procent te verlagen, in plaats van de eigen lokale 10-20 procent. Dat kan met name door zelf minder te kopen, verbruiken en verspillen, en ketenpartners te helpen om minder te verbruiken en verspillen. Dan voorkomen we lokale suboptimalisatie, en bundelen we krachten voor een optimaal integraal resultaat.

Pietluttig en zelfgenoegzaam streven

Ik vind dat gemeentes, en landen, en zelfs de EU moeten stoppen met het pietluttige en zelfgenoegzame streven naar eigen CO₂-neutraliteit. Dat is net zoiets als een cola light nemen bij je dubbeldikke hamburger omdat je wilt afvallen. Ik vind ook dat gemeentes en landen moeten stoppen met onderlinge vergelijkingen en ranglijsten van CO₂-reductie en duurzaamheid. Energie en verduurzaming zijn veel te belangrijk om tot politiek wedstrijdje te verlagen.

Zweden heeft veel ruimte en waterkracht, en weinig zware industrie en luchtvaart. Voor het vlakke dichtbevolkte Nederland geldt het omgekeerde. Beide landen zijn in bevolkingsaantallen heel klein, en opereren met specifieke sterktes in wereldmarkten. Elke lokale onderlinge duurzaamheidsvergelijking is volstrekt zinloos, en hooguit geïnspireerd door politieke geldingsdrang die niets te maken heeft met mondiale CO₂-reductie. Zweden en Nederland, appels en peren.

Ketenbenadering is ver te zoeken

Het nationale verdeel-en-heers programma van dertig Regionale Energiestrategieën (RES) illustreert dat ketenbenadering ver te zoeken in ons versnipperde energiebeleid. In RES hoef je je niet te bekommeren om eventuele CO₂-toename buiten je eigen regio als gevolg van jouw CO₂-reductie. Niemand rept over de CO₂-uitstoot die de extra stroom voor elektrische auto’s, warmtepompen en waterstoffabrieken veroorzaken. Een analyse van de gehele stroomketen leert echter dat elke extra kilowattuur voor elke extra auto of warmtepomp alleen met fossiel kan worden bijgeplust.

Zodra je laadpaal of warmtepomp aanslaat komt de extra benodigde stroom voor 100 procent van fossiele centrales. Zodra je laadpaal of warmtepomp weer afslaat daalt de hoeveelheid fossiele stroom evenredig. De schaarse kern-, wind- en zonnestroom (samen 28 procent van ons totaal) wordt in het algemeen volledig verbruikt – dat is logisch – en kunnen niet reageren op toe- of afname van elektriciteitsverbruik.

Het enige ‘gaspedaal’ waarmee we vraag en aanbod op het net elke seconde van het jaar kunnen balanceren is fossiele stroom. Het is daarom goed nieuws dat na Polen nu ook Duitsland, Italië en Hongarije zich verzetten tegen het onzalige EU-plan om vanaf 2035 nieuwe auto’s met verbrandingsmotoren te verbieden.

Stroomtekorten zijn allesbehalve een verrassing

Intussen bestaan netbeheerders het om te beweren dat ze worden overvallen door toegenomen stroomverbruik, en ons daarom jarenlange wachtlijsten voor een stroomaansluiting voorschotelen. Kennen de netbeheerders het (inter)nationale wind-, zon- en elektrificatiebeleid van de afgelopen tien jaar dan niet? Dat beleid is weliswaar ondoordacht en versnipperd, maar zeker geen verrassing. TenneT handelt onverantwoordelijk naar burgers en bedrijven door daar veel te laat op te reageren.

Onze regering handelt al even onverantwoordelijk, door elektrificatie van mobiliteit, verwarming en bedrijfsvoering te blijven najagen en zelfs afdwingen. We weten nu al dat we de komende tien jaar netcongestie en stroomtekorten zullen hebben. Blijkbaar is het ontlopen van Urgenda-rechtszaken en EU-boetes belangrijker geworden dan het verstrekken van basisvoorzieningen zoals betrouwbare elektriciteit aan belastingbetalende burgers en bedrijven.

Onverantwoordelijk handelen

Die strop hebben we overigens eigenhandig om onze nek gelegd, door klimaatambities vast te leggen in bindende wetgeving. Daarvoor is de CO₂-uitstoot van Nederland en de EU echter veel te onvoorspelbaar en onbeheersbaar. En dat geldt in nog sterkere mate voor de eigenlijke doelen, beheersing van de CO₂-concentratie in de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur op aarde.

Onze overheden verzaken zo hun primaire dienende rol en zorgplicht voor al hun onderdanen, door hen elektriciteit te onthouden en bloot te stellen aan toekomstige wettelijke verplichtingen waarvan diezelfde overheden en onderdanen niet weten of en hoe die gerealiseerd kunnen worden. De slechtste reden om zo onverantwoordelijk te handelen is te beweren ‘dat het moet’.

Maarten van Andel publiceert zijn heldere analyses van het vaak wonderlijke Nederlandse en Europese klimaat- en energiebeleid in Wynia’s Week.

Wynia’s Week wordt gedragen door de vrijwillige bijdragen van de abonnees. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Klimaatneutrale’ gemeenten (provincies, landen) zijn een zinloze fictie verscheen eerst op Wynia's Week.