Ja, de hightech in en om Eindhoven groeit onstuimig. Chipmachinefabrikant ASML sombert met een stralende lach: hoe vinden we genoeg ruimte en kennismigranten en hoe manoeuvreren we tussen de grootmachten China en de VS om onze machines te blijven verkopen?

Maar in de ‘basisindustrie’ vallen de klappen. Deze week beëindigt autofabriek Nedcar in Born de productie van mini’s voor BMW. Nieuwe opdrachtgevers heeft de eigenaar, het familiebedrijf VDL in Eindhoven, niet gevonden. Er is nog wat werk op andere projecten, maar het industriële sprookje dat duizenden arbeiders jarenlang werk verschafte is voorbij.

In een verder verleden was Nedcar een staatsdeelneming, het bedrijf dat de productie van Daf personenauto’s voortzette. Staatsdeelneming – houdt u dat woord even vast.

Angst in IJmuiden

De sluiting van Born is de angst van staalfabriek Tata in IJmuiden. Kan Tata Steel, een industriële kampioen, het wél bolwerken?

Het antwoord is: nee, niet zonder staatssteun. Als de overheid geen beleid voert ten aanzien van verduurzaming van de fabriek is Tata ‘op termijn niet meer levensvatbaar’, concludeert een rapport van twee overheidsadviseurs.

De adviseurs zijn Hans Wijers (oud-minister Economische Zaken, D66) en Frans Blom, samen ooit collega’s bij adviesbureau Boston Consulting Group. Hun rapport is nog geheim, maar de hoofdlijn (‘niet levensvatbaar’) staat in een van de departementale brieven met tegenvallers die informateur Ronald Plasterk vorige week naar de Tweede Kamer heeft gestuurd.

Alleen potentiële tegenvallers van een half miljard euro of meer staan in de opsommingen, dus dan heeft u een idee van de omvang van de mogelijke staatssteun…

Wat staat er op het spel? Wordt Tata Steel straks een staatsdeelneming?

Tata Steel is een indrukwekkend bedrijf. Tata is goed voor 86.000 eigen en indirecte banen (bijvoorbeeld bij toeleveranciers), blijkt uit een overeenkomst van Tata en het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) van 15 juli 2022 over de vergroening van het productieproces. Inmiddels zijn er minder banen: Tata reorganiseert, 800 werknemers weg. Nog een cijfer: Tata neemt ongeveer 1 procent van de totale Nederlandse productie van goederen en diensten voor zijn rekening. Verder staat Tata ook aan kop op de ranglijst van bedrijven met de hoogste CO2-uitstoot in Nederland.

Kortom: Tata staat model voor de afwegingen die de nieuwe regering moet maken. Een vervuilende werkgever met een hoge economische waarde. Nederland moet, zoals bij alle grote industriële vervuilers, zaken doen met buitenlandse eigenaar, in casu Tata in India, voor wie staal maar een van de vele activiteiten is. Hoeveel geld wil Tata zelf investeren? In Wales investeert het Tataconcern bijna 900 miljoen euro in vergroening. De Britse overheid legt ruim 600 miljoen euro bij. Maar: 2.800 werknemers, ruim de helft van het totaal, staan op straat.

Tata Steel IJmuiden is ook nog eens een bedrijf dat de lokale gemeenschap verdeelt vanwege de vervuiling. Leuk weetje: het staalbedrijf is in 1918 opgericht met kapitaal van de overheid, de gemeente Amsterdam en particuliere financiers. Nederland wilde namelijk na de Eerste Wereldoorlog niet meer afhankelijk zijn van Engelse en Duitse producenten die vanwege de oorlog leveringen staakten.

Er is een mondiale subsidierace gaande

De afgelopen jaren voerde Tata Steel een zigzagbeleid. Twee fusiegesprekken met buitenlandse concurrenten flopten. In de top is het nu weer rustiger. Elk nadeel heeft zijn voordeel: voormalig directeur Theo Henrar, die medio 2020 het veld moest ruimen, is nu voorzitter van lobby-organisatie FME.

Tata wisselt verder ook makkelijk van strategie én van de keuze voor vergroening. Inmiddels is het plan om staal te maken door schroot om te smelten.

De politieke keus voor wel of geen staatssteun voor Tata staat niet op zichzelf. Er is een mondiale subsidierace gaande. In China is (verkapte) staatssteun reguliere economische politiek. Tussen de VS en Europa woedt een peperdure strijd sinds de Amerikaanse president Joe Biden met de Inflation Reduction Act ‘groene’ investeringen subsidieert. Europa heeft daarop gereageerd met nationale initiatieven. Anders gezegd: de Europese Commissie placht nationale staatsteun te bestrijden. Nu is nationale overheidssteun geen probleem, want groene industriepolitiek is en vogue én nationale kampioenen symboliseren de strategische onafhankelijkheid van Europa ten opzichte van de VS en China.

In Nederland speelt de industrielobby de kaart van strategische onafhankelijkheid met verve. Zonder Nederlandse staalfabriek moeten machinebouwers, ook in de hightech-industrie, hun staal in het buitenland kopen, zei FME-chef Henrar vorige week in VNO-NCW-opinieblad Forum. ‘Als we in Europa niet bij de kleintjes willen horen, die bij het kruisje mogen tekenen in Brussel, dan moeten we zorgen dat we de industrie behouden.’

Het nieuwe kabinet moet straks beslissen. In de Tweede Kamer is met een groen staalplan en de linkse partijen, nog wel een meerderheid te vinden, maar in de Eerste Kamer, waar BBB de dominante partij is?

Politici zwemmen in de fuik

Zeker drie vragen dringen zich op. Is een miljard euro steun aan Tata Steel, om een rond bedrag te noemen, in IJmuiden beter besteed dan in Eindhoven en de hightech?

Weet de regering hoe je staatssteun geeft én je eigen doelstellingen realiseert? Bij de miljardensteun aan KLM in de coronapandemie bleek nog wel het nodige te rammelen.

Derde vraag: is Nederland in staat en bereid om te blijven steunen als de economie onderuit gaat én Frankrijk en Duitsland ‘hún’ staalbedrijven blijven begunstigen? Politici zwemmen o zo gemakkelijk in de fuik van steeds weer nieuwe steun, zonder weg terug. Maar een bedrijf is geen banenplan. Marktkrachten moeten beslissen over de levensvatbaarheid, niet politici.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo ‘eigen staal eerst’? Tata IJmuiden is geen banenplan, maar een bedrijf verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze week moest Marcel van Roosmalen op DeNieuwsBV weer eens een mening hebben over iets, want hij is daar vaste klant. En als je echt niks nieuws meer weet, ga je tegen Tata Steel aan schoppen. Boeren demoniseren is bij meningenmannetjes ook heel populair, maar dat kan bij een deel van het publiek toch nog weerstand wekken.

Tata Steel verketteren is echter volkomen veilig: niemand zal in het openbaar op de bres springen voor het voormalige Hoogovens in IJmuiden, dat ‘zoals iedereen weet’, aldus Van Roosmalen, al sinds mensenheugenis omwonenden in de wijde omtrek vergiftigt. En de huidige eigenaren zijn Indiërs, dus dat demoniseert helemaal lekker.

Tata Steel veroorzaakt ‘honderden, zo niet duizenden onzichtbare doden’ doempredikte Van Roosmalen in de microfoon van Radio1; het is voor de FNV ‘de grootste doodsoorzaak onder jullie leden’, en het ‘maakt de jeugdspelers ziek’ van de door Tata gesponsorde sportclubs. Het zijn stuk voor stuk onbewezen beschuldigingen waarvoor Tata een proces wegens laster zou kunnen aanspannen. Maar die schatten neem ik aan in, dat je als internationaal bedrijf echt niet meer naar de Nederlandse rechter moet stappen om voor zoiets gelijk te krijgen.

Van Roosmalen deed zowaar eens iets aan onderbouwing van zijn wekelijkse oprisping: hij verwees naar de online Kankeratlas van het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL). Inderdaad een nuttig en gebruiksvriendelijk ding – en hulde dat het IKNL het beestje gewoon bij de naam noemt. Als ze tegenwoordig bij een medische scan een knots van een tumor in iemands lijf zien zitten, staat er op het briefje dat de radioloog aan de patiënt meegeeft, dat er een RIP, een Ruimte Innemend Proces, gevonden is.

Kanker per postcode

Die online atlas toont een kaart van Nederland met per postcodegebied hoeveel kanker daar voorkomt, desgewenst uitgesplitst naar type kanker en geslacht. Van Roosmalen denkt daar de smoking gun voor het dodelijke effect van Tata Steel gevonden te hebben: rond IJmuiden komt dubbel zoveel mesothelioom voor als gemiddeld in Nederland. Mesothelioom is een vorm van longkanker met zeer slechte vooruitzichten voor de patiënt. Daar zijn ze! Moet Van Roosmalen gedacht hebben, de duizenden onzichtbare doden die Tata Steel op zijn geweten heeft.         

Het treft voor Van Roosmalen bijzonder slecht, dat mesothelioom een van de weinige kankers is met een heel specifieke oorzaak: asbest. Het langdurig inademen van microscopisch kleine asbestvezels geeft een dikke kans op mesothelioom twintig tot dertig jaar later. Mesothelioom is een typische beroepsziekte van mensen die jarenlang met asbest gewerkt hebben. Maar ‘gewerkt’ houdt in: het spul verzagen of boren, anders komen er geen asbestvezels vrij.

Asbest al dertig jaar verboden

Het gebruik van asbest voor nieuwe materialen is in Nederland sinds 1993 verboden. Asbest komt hier alleen nog voor in daken van oude gebouwen. Zolang zo’n dak niet gesloopt wordt en het gebouw niet in brand vliegt, komen er geen asbestvezels vrij en levert dat geen risico op.

Zelfs als Hoogovens tot 1993 producten verwerkte die asbest bevatten, dan is dat nu al dertig jaar niet meer het geval. De productie van staal uit ijzererts produceert geen asbestuitstoot. Mocht er al enig verband hebben bestaan tussen de activiteiten van Hoogovens met mesothelioom in de omgeving, dan is dat puur een erfenis uit het verleden. Het vergroenen of sluiten van Tata Steel zal daar niets aan veranderen.

De Kankeratlas laat zelfs vrij expliciet zien dat het dubbel zo vaak voorkomen van mesothelioom rond IJmuiden niets met de uitstoot van Tata naar de omgeving te maken kan hebben. Alleen mesothelioom bij mannen is namelijk verdubbeld (het linker kaartje). Vrouwen in de omgeving van Tata Steel (rechter kaartje) hebben niet vaker mesothelioom dan het landelijk gemiddelde. Dat is onmogelijk als die verhoging het gevolg was van uitstoot naar de omgeving, waar uiteraard ook vrouwen die asbestvezels zouden inademen.  

Wat is dan wel de oorzaak van deze mesothelioom cluster? Vergelijkbare clusters komen voor in Rotterdam en omgeving, in Zuid-Limburg en in Zeeland, regio’s waar eind vorige eeuw zware industrie was, zoals scheeps- en mijnbouw, die veel asbest verwerkte. De arbeiders in die industrieën zijn nu bejaarden die mesothelioom krijgen. Net als rond IJmuiden, is van een verhoging onder vrouwen in die regio’s geen sprake.

Eternit, de asbestfabriek

Een speciaal geval is het plaatsje Goor, in Twente. Daar staat Eternit, eertijds de grootste asbestcementfabriek van Nederland. Dertig jaar later laat de kankeratlas daar nog steeds een cluster van mesothelioom onder mannen zien: voormalige Eternit-arbeiders die nog in de buurt wonen. Zelfs onder vrouwen komt in de Achterhoek iets meer mesothelioom voor dan gemiddeld. Waarschijnlijk zijn dat de echtgenotes van die arbeiders, die jarenlang de met asbestvezels verzadigde overalls van hun mannen gewassen en gestreken hebben.

Goed, mesothelioom rond IJmuiden kan dus niet door de uitstoot van Tata veroorzaakt zijn. Maar er zijn toch zeker zat andere kankers die daar veel vaker voorkomen dan elders? Dat horen en lezen we toch telkens in de media? Niet volgens de Kankeratlas. Voor alle kankers gezamenlijk is er rond IJmuiden niets bijzonders aan de hand.

Maar hoe zat het dan met dat GGD-rapport over de inwoners van Beverwijk, die vaker longkanker hebben? Dat is naar alle waarschijnlijkheid een storm in een glas water. Als je maar fijnmazig genoeg kijkt, zul je altijd kleine, toevallige clusters van sommige kankers aantreffen. Een perfect egale verdeling van alle soorten kankers over elk dorp en elke stadswijk zou pas echt verdacht zijn, een teken dat er met de cijfers geknoeid is.

De GGD constateerde in Beverwijk 25% meer gevallen van longkanker. Dat lijkt fors, maar het ging maar om 7 extra gevallen bovenop het verwachte gemiddelde aantal. In hetzelfde rapport constateert de GGD ook 31 gevallen van melanoom (agressieve huidkanker) boven het gemiddelde.

Als je al naar een hypothese voor de oorzaak van zulke kleine fluctuaties wilt zoeken, is individueel gedrag van mensen (meer dan gemiddeld roken, respectievelijk in de zon zitten) de meest plausibele. 

Ondanks de obligate verontwaardiging en achterdocht bij de SP en de immer volgzame NOS, was het volkomen terecht dat de directeur van de GGD niet in het rapport wilde hebben dat die extra kankerdoden door Tata Steel veroorzaakt zijn. Het is hoogstwaarschijnlijk feitelijk niet waar, en in ieder geval zijn die cijfers volstrekt onvoldoende om een schuldige aan te wijzen.    

Of Tata Steel genoeg belasting betaalt, wel of niet staatssteun moet krijgen voor vergroening van de staalproductie en of ze onterecht winst wegsluizen naar India, daar heb ik vooralsnog geen mening over. Want: niet in verdiept. Maar dat Tata Steel kanker veroorzaakt bij omwonenden, wordt door de door Van Roosmalen aangeroepen Kankeratlas juist ontkracht, in plaats van onderbouwd.

Het zal de meningenmannetjes er niet van weerhouden om de volgende keer weer zonder bewijs en zonder zich echt in de zaak verdiept te hebben, de volgende boosdoener uit het bedrijfsleven of de landbouw aan te klagen. Vreemd genoeg gaat dit door voor ‘progressief’ en ‘sociaal’, terwijl het ook gewoon populisme is.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers bericht iedere week over dikwijls onuitroeibare moderne mythes. Begin maart verschijnt bij Uitgeverij Blauwburgwal zijn nieuwe boek ‘De stikstoffuik’. 

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs zijn het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook nu weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Wat Tata ook te verwijten mag zijn, niet dat het bedrijf aantoonbaar kanker veroorzaakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Vakbond FNV, dat het waterstofplan bedacht, rekent op overheidssteun. En Tata zelf ook. Maar hoeveel precies, dat kan Tata noch de FNV ons vertellen.

Vol onzekerheden

Dat is niet het enige dat onzeker is. Het aanbod van groene waterstof, het aanbod van groene stroom, de prijs van CO2, subsidies, vergunningen… het zou de komende jaren allemaal op z’n plaats moeten vallen om de Tata-plannen waar te maken.

Vorige week kwamen we er achter dat Tata het plan van de FNV ‘op gevoel’ had overgenomen. Annemarie Manger, bij de fabriek in IJmuiden verantwoordelijk voor verduurzaming, zei daarover: ‘We hebben niet opnieuw alle sommetjes gemaakt.’

Daarom hier in Wynia’s Week alsnog de sommetjes van het miljardencircus dat Tata niet alleen groen zou moeten maken, maar de staalfabriek ook voor Nederland zou moeten behouden.

Wat heeft Tata nodig?

Zelfs in het meest optimistische scenario zou Tata pas begin jaren dertig helemaal van steenkool af zijn. Tot die tijd blijft minstens één hoogoven op kolen branden. Om beide ovens te vervangen heeft het bedrijf zo’n 380.000 ton groene waterstof per jaar nodig.

Om zoveel groene waterstof te maken is veel ‘groene’ stroom nodig. Om een idee te geven van de omvang: met dezelfde capaciteit zouden 3,8 miljoen huishoudens van elektriciteit kunnen worden voorzien.

Niet alleen de hoogovens, die ruwijzer produceren, gaan met pensioen; de huidige oxystaalfabriek, waarin ruwijzer tot staal wordt bewerkt, moet wijken voor een elektrische boogoven. Het Duitse adviesbureau Roland Berger, dat eind vorig jaar door Tata Steel en FNV Metaal werd ingehuurd om het waterstofplan door te rekenen, schat dat het stroomverbruik van het bedrijf zal toenemen van 0,6 naar 5,6 terawattuur per jaar.

Ook de vraag naar aardgas stijgt. De nieuw aan te schaffen ijzerovens draaien voor 80 procent op waterstof en 20 procent op gas. Dat vergt drie keer zoveel aardgas als Tata nu verbruikt.

Gas is schoner dan kolen. De uitstoot van giftige stoffen en metalen waar omwonenden van de fabriek zoveel last van hebben verdwijnt. Maar om staal te maken blijft koolstof nodig, dus blijft Tata het broeikasgas koolstofdioxide (CO2) uitstoten. In het beste geval zo’n 2,4 miljoen ton per jaar. Dat is nu nog 12,6 miljoen ton.

Komt er genoeg groene waterstof?

Staatsbedrijven Gasunie en TenneT willen waterstof door het bestaande aardgasnet pompen. Naast Tata zouden in eerste instantie de haven van Rotterdam, Dow Chemical in Terneuzen, Yara in Sluiskil, Chemelot in Limburg en de Eemshaven in Groningen op dit nieuwe waterstofnet worden aangesloten. Die eerste stap kost 1,5 miljard euro.

De waterstof moet uit fabrieken in de Eemshaven en op de Maasvlakte komen, die op hun beurt groene stroom krijgen van windmolenparken op de Noordzee. Zonder groene stroom geen groene waterstof. Om aan de waterstofvraag van Tata te voldoen, is een zogeheten elektrolysecapaciteit van bijna 4 gigawatt (GW) nodig.

Equinor, Gasunie, Groningen Seaports, RWE en Shell hopen in 2030 4 GW capaciteit in de Eemshaven te kunnen leveren. De grootste waterstoffabriek die vooralsnog ook echt gebouwd gaat worden is van ThyssenKrupp. Dat bedrijf realiseert voor Shell een elektrolysecapaciteit van 200 megawatt, oftewel 0,2 GW, in Rotterdam.

Om de 4 GW te halen moet dus flink worden bijgebouwd. Zelfs als het lukt krijgt Tata niet de volle capaciteit. Er zijn meer bedrijven die om waterstof vragen.

Ariane Volz, woordvoerder van Tata Steel, zegt daarover: ‘Wij hebben de ambitie om het liefst meteen zoveel mogelijk groene waterstof in te kunnen zetten. Mocht dat niet lukken, omdat er nog niet genoeg voorradig is, dan zullen we aardgas of blauwe waterstof inzetten.’

‘Blauwe’ waterstof wordt net als ‘grijze’ waterstof met aardgas gemaakt. Het enige verschil is dat de meeste CO2 die daarbij vrijkomt (circa 80 procent) niet direct de lucht in wordt geblazen, maar wordt afgetapt en opgeslagen – onder de grond en onder de zeebodem.

Maar CO2-opslag onder de Noordzee is nou juist het plan dat Tata in september 2021 in de prullenbak heeft gegooid ten gunste van groene waterstof. En waarom zou het bedrijf blauwe waterstof inkopen als het goedkoper op aardgas kan stoken? De ambitie van het vorige kabinet om Nederland van het aardgas af te krijgen komt met Tata dus niet dichterbij. De ambitie van Tata zelf om minder CO2 uit te stoten loopt ook vertraging op.

Ook milieuclubs hebben bedenkingen

Er moet dus groene stroom bij. Ad van Wijk, de professor die met oud-Hoogovens topman Piet Joustra aan de wieg stond van het FNV-plan ‘Groene Staal’, heeft er vertrouwen in. ‘Als je het wilt kan het.’ Zet 280 tot 340 van de grootst mogelijke windmolens op zee en de totale capaciteit neemt met 4,2 tot 6,8 GW toe. Dan heb je in één klap minstens twee keer zo veel offshore windvermogen, genoeg om twee keer zo veel groene waterstof te maken. Het geld is er, de technologie bestaat; het probleem is volgens Van Wijk dat de overheid traag is in het verlenen van vergunningen.

Zelfs de milieubeweging heeft bedenkingen. Hoewel de klimaatstichting Urgenda het waterstofplan van Tata steunt, denkt mede-oprichter Jan Rotmans, ook hoogleraar, niet dat de tijdlijnen van Tata haalbaar zijn. ‘Vijftien jaar is gewoon realistisch,’ zegt hij, ‘want de Nederlandse plannen voor extra windmolenparken op zee zijn nog maar voornemens; dat zijn nog geen concrete plannen.’ Er moet alleen al voor Tata een windmolenpark ter grootte van de Noordoostpolder bij. Dan nog betwijfelt Rotmans of Tata voor 2040 van steenkool afkomt.

En dan hebben we het alleen over de groene stroom die nodig is om waterstof te maken. Daarnaast zou idealiter ook de nieuwe vlamboogoven van Tata op groene stroom draaien.

Wie gaat het betalen?

Waar iedereen het over eens is, is dat het waterstofplan van Tata de Nederlandse staat, en dus de Nederlandse belastingbetaler en de Nederlandse energieconsument, miljarden gaat kosten. Reken maar mee.

Gasunie en TenneT hebben anderhalf miljard euro nodig om alleen Tata en andere grootverbruikers op waterstof aan te sluiten.

FNV Metaal schat dat de nieuwe ovens Tata 3 miljard euro gaan kosten. Tata wil nog niet zeggen hoeveel van die 3 miljard het zelf gaat betalen. De FNV lijkt erop te rekenen dat de overheid de volle 3 miljard gaat bekostigen. De jaaromzet van Tata IJmuiden was in 2019 4,5 miljard.

Adviesbureau Aurora berekende op verzoek van NRC de kosten van 4 GW aan elektrolysers, het minimum om alleen Tata van groene waterstof te voorzien. Zij komen op 3,5 tot 11 miljard. Het ministerie van Economische Zaken houdt het op 5 miljard.

VVD, D66, CDA en ChristenUnie hebben afgesproken 15 miljard aan ‘hoogwaardige hernieuwbare energiedragers’ te besteden. Dat is groene waterstof. Tussen de helft en tweederde van dat bedrag zou alleen al opgaan aan de Tata-plannen.

Blijft het daarbij? De financiële ramingen van Tata zijn gestoeld op tal van aannames, over bijvoorbeeld de prijs van aardgas en prijs van CO2 in Europa. De haalbaarheidsstudie van Roland Berger is nog geen paar maanden oud en nu blijkt volgens waterstofdeskundige Lennart van der Burg van TNO al dat het bureau beide prijzen onderschatte. Zowel gas als CO2 is duurder geworden. Dat laatste is voor Tata gunstig; het maakt stoken op kolen kostbaarder en waterstof aantrekkelijker. Maar duurder gas is een probleem. We hebben gezien dat Tata minstens drie keer zoveel aardgas gaat verbruiken.

Ook gaat het waterstofplan uit van een CO2-heffing aan de grenzen van de Europese Unie. Die komt er waarschijnlijk wel, maar misschien niet in de vorm die Tata Steel verwacht. Zo is de Nederlandse regering voor een algehele CO2-tax in Europa, niet voor een ingewikkelde ‘grenscorrectie’ waarbij precies zou moeten worden uitgerekend hoeveel CO2 is uitgestoten in het maken van ieder geïmporteerd product.

Het is hoe dan ook (nog) een vorm van protectionisme die nodig is om groen staal kostenconcurrerend te maken. Valt er ergens iets tegen – groene waterstof wordt duurder, de prijs van gas stijgt verder, de CO2-heffing wordt te langzaam ingevoerd – dan heeft Tata mogelijk nog meer subsidie nodig. Tegen die tijd heeft de overheid er al zoveel miljarden ingestoken dat het zich waarschijnlijk niet zomaar terugtrekt. Tata Steel zou wel eens sluipenderwijs een staatsbedrijf kunnen worden.

Moeten we dat risico nemen?

De vakbond vindt van wel. Cihan Lacin, bestuurder van FNV Metaal, wijst erop dat de subsidie die Tata wilde aanvragen voor CO2-opslag van de baan is. ‘De Tweede Kamer moet nu zorgen dat die subsidie ook kan worden ingezet voor andere, en in dit geval betere, vergroeningsplannen.’ (Geld moet daarvoor van het ene naar het andere subsidiepotje worden verschoven.) Hoewel die ‘vrijgekomen’ subsidie natuurlijk ook aan iets heel anders kan worden besteed.

Lacin pleit sowieso voor een ‘actieve rol van de overheid’ en noemt het waterstofplan ‘de enige juiste richting voor het bedrijf, de medewerkers, de omgeving en het klimaat.’

Zowel de omgeving van Tata Steel als het klimaat zullen nog vele jaren op verbetering moeten wachten, maar de FNV verwacht dat wel de meeste van de 8.300 voltijdbanen in IJmuiden kunnen worden behouden. Daarnaast levert Tata Steel werk aan zo’n 30.000 toeleveranciers.

Als Tata niet vernieuwt verdwijnen die banen naar het buitenland. Autofabrikanten, maar ook bijvoorbeeld voedingsbedrijven die in IJmuiden verpakkingsstaal kopen, zullen om staal blijven vragen.

Het gevaar is dat dat sowieso gebeurt. Zelfs als Tata op schema ‘verduurzaamt’ hebben ze volgens klimaatprofessor Rotmans ‘over tien jaar in China en India heel veel fabrieken bijgebouwd.’ Staal wordt goedkoper. ‘Kan je daar dan prijstechnisch überhaupt mee concurreren? Ik denk het niet.’

Dit is het tweede deel van een korte serie over de vraag waarom de voormalige Hoogovens vorig jaar september plotseling wilden overstappen op waterstof. Wat zit daar achter? De eerste aflevering vindt u HIER.

Meer lezen over waterstof als de beoogde redder van de groene economie? Lees de artikelen van Syp Wynia en Maarten van Andel.

Wynia’s Week neemt geen genoegen met mooie praatjes. Steunt u deze onafhankelijke journalistiek? Donaties zijn meer dan welkom. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Groene ‘bekering’ van Tata Steel gaat belastingbetaler miljarden kosten verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar sinds een paar maanden staat Tata Steel in het zonnetje. Op een achternamiddag in september 2021 besloot het bedrijf het roer volledig om te gooien en in te gaan op een plan van de vakbond FNV om ‘groen’ waterstofstaal te maken. Het bedrijf had de klimaatambities tot dan toe gericht op het onder de zeebodem stoppen van haar CO2-uitstoot, maar liet die route vallen.

Plotseling: Tata, de groene pionier

En ziedaar: sindsdien is de oude vervuilende staalfabriek in IJmuiden uitgeroepen tot pionier van de groene economie. De hele vergaderpolder is gelukkig. Dankzij de ommezwaai kan het bedrijf ‘nu en in de toekomst staal blijven maken op de eigen locatie op een sociaal en economisch verantwoorde manier,’ zegt Cihan Lacin van FNV Metaal. Ingrid Thijssen van de ondernemerslobby VNO-NCW voegt toe: ‘Op deze manier kan Nederland uitgroeien tot dé plek waar de verduurzaming van de industrie als eerste plaatsvindt.’

Het contrast met een half jaar geleden is zo groot, dat het haast te mooi is om waar te zijn. Het roept vragen op. Waarom ging Tata plotseling om? Waarom waterstof? Is het klimaat er echt mee geholpen? Zijn de inwoners van Wijk aan Zee nu af van het gif en de overlast? En wie gaat het allemaal betalen? In dit artikel en in een vervolg zoeken we antwoord op die vragen.

De gifregen op Wijk aan Zee

Een half jaar geleden was de sfeer nog heel anders. Toen berichtte het RIVM dat het in de omgeving van Tata twintig tot honderd keer meer giftige stoffen en metalen had gemeten dan in de rest van Nederland. Kranten schreven over ‘grafietregen’ in de buurt van de staalfabriek. De tv toonde kinderen die al spelend onder de rook van de hoogovens lood binnenkregen, waardoor hun hersenontwikkeling wordt belemmerd.

Officieel onderzoekt het RIVM nog waar de vervuiling vandaan komt (dat rapport verschijnt in februari), maar het laat zich niet moeilijk raden. Omwonenden hadden eindelijk bevestiging dat ze langzaam maar zeker door de staalfabriek worden vergiftigd.

Voor de provincie Noord-Holland was de maat vol: ‘De grenzen zijn bereikt en er zijn forse keuzes nodig,’ zei de gedeputeerde Jeroen Olthof (PvdA) voor Gezondheid en Milieu. Het kabinet-Rutte eiste binnen een jaar verbetering.

De CO2 van Tata zou onder de zeebodem

Tata had jaren gewerkt aan een vergroeningsplan waarbij CO2 zou worden opgeslagen in lege gasvelden onder de Noordzee. Met de staatsbedrijven Energie Beheer Nederland en Gasunie en het Havenbedrijf Amsterdam had Tata €15 miljoen subsidie uit Brussel gekregen om de haalbaarheid van dit ‘Athos-project’ te onderzoeken.

Intern noemde Tata dit het project ‘Everest’, kort voor Enhanced Value by Emissions Reuse and Emissions STorage (‘Toegevoegde waarde door hergebruik en opslag van emissies’). Er waren specialisten ingehuurd. Er was advies ingewonnen over de benodigde vergunning.

Uit reconstructies van het Noordhollands Dagblad en NRC blijkt dat de beslissing om Everest, en dus Athos, de nek om te draaien binnen een week werd genomen, direct na een kritisch debat in de Tweede Kamer over de bevindingen van het RIVM waarin politici het voortbestaan van de fabriek ter discussie stelden. Dat kwam in IJmuiden, en bij de Tata-bazen in India, hard aan.

En toen ging het roer om

Annemarie Manger, verantwoordelijk voor de verduurzaming van Tata, zei over het CO2-onder-zee-plan: ‘De subsidieaanvraag lag klaar, de aanvraag voor de vergunning zou drie dagen later de deur uitgaan. Maar net voor die deadline besloten we: dit gaan we niet doen.’

Het onderzees opslaan van CO2 is niet onomstreden, maar daarmee zou Tata zeker op papier het klimaat een beetje kunnen dienen. Tata is met een jaarlijkse uitstoot van 12,6 miljoen ton goed voor 7 procent van de Nederlandse CO2-uitstoot (de twee gascentrales van Vattenfall op het terrein meegerekend). Maar omwonenden zouden nog steeds onder de uitstoot van andere, ziekmakende stoffen gebukt gaan. Met alleen CO2-opslag onder de zeebodem ging Tata het niet redden.

De redding kwam van het FNV

Gelukkig lag er nog een plan van de FNV uit mei 2020, gebaseerd op een voorstel van acht hoogleraren en oud-bestuurders onder leiding van Piet Joustra, die in de jaren negentig leiding gaf aan wat toen nog de Koninklijke Hoogovens heette.

Milieuorganisaties als Greenpeace en Urgenda steunden dit plan. In plaats van CO2 op te slaan, zou Tata flink minder CO2 moeten uitstoten door van steenkool als brandstof over te stappen op waterstof. Dat zou ook de uitstoot van andere vervuilende stoffen beperken.

Tata-topman Hans van den Berg bevestigde donderdag in een interview met BNR Nieuwsradio,  dat Tata het plan van de FNV onder druk van de publieke opinie omarmde. Toen Tata Steel in 2018 haar 100-jarige bestaan vierde had het bedrijf volgens Van den Berg nog een ‘heel ander imago’. Dat sloeg totaal om na publicatie van het RIVM-rapport, ‘en dat is niet houdbaar.’

Tata had weliswaar geen wet overtreden, maar de ‘maatschappelijke normen’ wogen voor Van den Berg zwaarder dan de ‘juridische normen’. ‘Wat je nu ziet is dat de maatschappelijke norm veel sneller aan het veranderen is.’

Het Duitse adviesbureau Roland Berger, dat eerder opdrachten voor Tata had uitgevoerd, werd vorig jaar snel ingehuurd om de haalbaarheid van het waterstofplan te bekijken. Komt er wel genoeg groene waterstof op de markt? Wordt ‘groen’ staal betaalbaar? Het voorstel bleek volgens Ariane Volz, woordvoerder van Tata Steel, ‘meer haalbaar’ dan het bedrijf zelf had gedacht.

Zeker is dat het miljarden euro’s gaat kosten, en dat de Nederlandse overheid – en dus de Nederlandse belastingbetaler – daar grotendeels voor moet opdraaien. De FNV rept over €3 miljard subsidie. Zonder staatssteun kunnen de waterstofplannen van Tata niet uit.

‘Dit is het gevoel’

De details worden uitgewerkt, maar het besluit is genomen. Klimaatmanager Annemarie Manger van Tata Steel: ‘We hebben niet opnieuw alle sommetjes gemaakt. We dachten: dit is het gevoel, dit moeten we doen. Voor een bedrijf met een ingenieursmentaliteit als Tata is dat wel bijzonder.’ Het bleek ook een klap in het gezicht van de specialisten die bij Tata Steel al die tijd met CO2-opslag bezig waren. Enkelen van hen verlieten het bedrijf.

Dat Tata overstag ging, eist de vakbond als succes op. ‘Tata Steel was inderdaad volop bezig met de CCS-route,’ bevestigt Lacin. [‘CSS’ is de Engelse afkorting voor carbon capture and storage, oftewel: koolstofafvang en -opslag.] ‘Wij als FNV en haar leden bij Tata Steel hebben ons sterk gemaakt voor een duurzaam, toekomstbestendig én sociaal verantwoord alternatief, namelijk plan Groen Staal.’

Het is nog niet zo ver

De waterstofroute voor Tata is volgens Lacin ‘technisch en economisch haalbaar.’ Maar dan moet er wel wat gebeuren. Om te beginnen moet er in Nederland een groene waterstofindustrie uit de grond worden gestampt. Tata moet opnieuw vergunning en subsidies aanvragen, nieuwe ovens kopen en óf nieuw personeel werven óf huidige werknemers omscholen.

In Europa moet een CO2-belasting aan de grens komen opdat het ‘groene’ staal van Tata kan concurreren met goedkoper staal uit hoogovens in Azië. En de Nederlandse overheid moet bereid zijn een groot deel van de kosten voor haar rekening te nemen.

Tot het zover is — zelfs in het meest optimistische scenario draait Tata in 2028 nog maar voor de helft op waterstof — blijven de hoogovens op steenkool branden, en leven de omwonenden nog steeds in de vervuiling.

Maar waarom waterstof?

Rond waterstof is de roep van een veelbelovende oplossing voor de ‘energietransitie’ opgebouwd. Milieuclubs verwachten er veel van, de Europese Commissie zet in op waterstof en het nieuwe kabinet RutteVier heeft niet minder dan 15 miljard euro uitgetrokken voor het steunen van waterstofplannen. Dat is een groot succes voor bedrijven die nu nog op olie en gas draaien. De CEO’s van onder meer BMW, Engie, Shell en Total hebben de afgelopen jaren bij zowel de Nederlandse overheid als de EU gelobbyd voor waterstofsubsidie.

Het voordeel van waterstof boven fossiele brandstoffen en biomassa is dat er bij verbranding geen CO2 vrij komt (er ontstaat alleen warmte en water). Waterstof kan, anders dan elektriciteit, ook goed bewaard en vervoerd worden, bijvoorbeeld via de gasleidingen van de Gasunie.

Alleen: waterstof moet eerst gemaakt worden, van water. Daar is elektriciteit voor nodig. En de productie van die elektriciteit is niet alleen vervuilend, maar levert ook CO2 op – tenzij de stroom ‘duurzaam’ geproduceerd wordt, maar de hoeveelheid en de leveringszekerheid is onvoldoende. Bovendien gaat er bij het omzetten van water in waterstof en het omzetten van waterstof in warmte twee keer energie verloren.

Blauwe, grijze en groene waterstof

Nu is de ene waterstof de andere niet. Als waterstof gemaakt wordt door aardgas te verstoken heet het ‘grijs’ te zijn en gaat de CO2 die vrijkomt de lucht in. Daar schiet het klimaat niets mee op. De industrie wil die CO2 graag onder de zeebodem stoppen, waarmee de geproduceerde waterstof ‘blauw’ zou worden. Maar zo gerekend zou ook met aardgas of steenkool geproduceerde elektriciteit ‘blauw’ worden als de CO2 die daarbij vrijkomt onder de zeebodem wordt gestopt.

De grote belofte van waterstof zou schuilen in waterstof die met ‘groene’ stroom wordt gefabriceerd, maar de zon schijnt niet altijd, de wind waait niet altijd en er zouden nog meer gigantische oppervlakten aan windmolenparken en zonneweiden gereserveerd moeten worden om de voor het maken van waterstof benodigde groene stroom op te wekken.

Van steenkool naar gas en waterstof

In de huidige hoogovens van Tata Steel wordt ijzererts op hoge temperatuur (2.200 tot 2.400 °C) gesmolten. Het ruwijzer dat hieruit voortvloeit bevat echter nog teveel koolstof. Daarom wordt het in een oxystaalfabriek verder bewerkt. Daarin wordt zuurstof op het ruwijzer geblazen. Koolstofdeeltjes binden zich aan de zuurstof. Zo wordt het koolstofgehalte in wat dan staal heet verlaagd en komt CO2 vrij.

In het plan Groen Staal worden de twee hoogovens van Tata vervangen door zogenoemde DRI-ovens. ‘DRI’ staat voor direct reduced iron, of direct gereduceerd ijzer. Deze ovens gebruiken een combinatie van aardgas of biogas en waterstof in plaats van kolen om het zuurstof uit ijzererts te onttrekken en ruwijzer te maken.

Alleen al omdat staal tot 2 procent koolstof moet bevatten, blijft een koolstofbron als aard- of biogas nodig. Twee DRI-ovens zouden uiteindelijk ieder op zo’n 80 procent waterstof en 20 procent gas moeten draaien. Dat is afhankelijk van de hoeveelheid waterstof die Tata kan inkopen. Idealiter zou ook het gas op den duur ‘groen’ worden, bijvoorbeeld door het te maken van gft-afval. Maar aardgas blijft waarschijnlijk nog wel een tijd goedkoper.

Minder steenkool, minder fijnstof, maar meer gas

Door deels op gas te stoken blijft de fabriek weliswaar CO2 uitstoten, maar veel minder dan nu het op steenkool brandt. Ook verdwijnt de uitstoot van fijnstof, stikstofoxide, zwavel en de andere ziekmakende stoffen die nu nog op de daken en in de tuinen van Beverwijk, IJmuiden, Velsen en Wijk aan Zee neerdalen.

Roland Berger schat dat Tata drie keer zoveel gas nodig gaat hebben, en dat is wanneer beide DRI-ovens voor ‘maar’ 20 procent op gas draaien. In de tussentijd zal het aanzienlijk meer zijn. Terwijl waterstof wordt gezien als alternatief voor gas zal de omschakeling bij Tata er juist toe leiden dat het bedrijf veel meer aardgas verstookt.

En meer stroom.

Er zit nog een addertje onder het gras. Het ruwijzer dat uit de DRIs komt, moet vervolgens in een vlamboogoven, of elektrische boogoven, worden gegoten om staal te maken. Deze vervanger van de oxystaalfabriek vreet stroom. Tata denkt minstens vier keer zoveel elektriciteit nodig te hebben. Dat komt bovenop de stroom die nodig is om groene waterstof te maken.

Hoeveel extra stroom het hele plan vergt is onzeker. Lennart van der Burg, waterstofdeskundige bij TNO, schat 5 TWh. TU Delft-hoogleraar Ad van Wijk, medeauteur van het door de FNV-omarmde Tata-plan, houdt het op 5 tot 10 TWh. Ter vergelijking: de 2.600 windmolens die Nederland op land en op zee heeft staan leveren jaarlijks 5,5 TWh groene stroom. Het wordt nog ‘best een klus,’ erkent Van Wijk, om Tata helemaal ‘groen’ te maken.

Daarover volgende keer meer. Dan ook de vraag: hoeveel gaat het kosten? En wie gaat het betalen? En vervolgens: wordt het klimaat er beter van?

Meer lezen over waterstof als de beoogde redder van de groene economie? Lees de artikelen van Syp Wynia en Maarten van Andel.

Wynia’s Week neemt geen genoegen met mooie praatjes. Steunt u deze onafhankelijke journalistiek? Donaties zijn meer dan welkom. Doneren kan HIER Hartelijk dank!

Het bericht Is het groene wonder van Tata Steel niet te mooi om waar te zijn? verscheen eerst op Wynia's Week.