De dienst vroeg de uitgevers hun manuscripten op te sturen. Deed de uitgever dit niet, dan stuurde de I.D.I.L. kaartjes rond waarop stond: ‘Niet ter bespreking ontvangen’. De katholieke boekhandelaar wist dan genoeg. Zo’n boek werd, zeker beneden de rivieren, niet verkocht.

De Bezige Bij weigerde dan ook in 1948 Hermans’ roman De tranen der acacia’s uit te geven, omdat er volgens directeur Wim Schouten honderden woorden in stonden die je toen onmogelijk kon laten drukken, zonder bij de katholieke boekhandel een slechte naam te krijgen. Hermans, die een wrok goed kon koesteren, haalde in 1964 in zijn Mandarijnen op zwavelzuur nog eens flink uit naar het ‘rooms katholiek cultureel terreur instituut’ I.D.I.L  En toen Henk Hofland een keer, op weg naar een partijtje bij Hermans, Wim Schouten op straat tegen het lijf liep en meenam, bleek verzoening uitgesloten. ‘Ik geef deze lul geen hand,’ zei de schrijver zodra hij de naar hem toe schuifelende Schouten ontwaarde.

Vrijheid van meningsuiting onder druk 

In 1970 werd de I.D.I.L. opgeheven en Hermans is in 1995 overleden. Maar ik kan wel raden wat hij zou vinden van de sensitivityreader, een lelijk woord dat in oktober 2019 in de Dikke Van Dale werd opgenomen. Iedere uitgever heeft er tegenwoordig een. Hun taak is te voorkomen dat iemand wordt gekwetst door wat er staat geschreven. Ze onderzoeken daartoe niet alleen manuscripten, maar ook reeds lang bestaande boeken. Begin vorig jaar bijvoorbeeld bleken sensitivityreaders de kinderboeken van Roald Dahl onder handen te hebben genomen, en woorden te hebben geschrapt. Caspar Slok uit Sjakie en de chocoladefabriek wordt nu omschreven als ‘enorm’ in plaats van als ‘dik’ en mevrouw Griezel wordt niet meer ‘lelijk’ genoemd.

We mogen constateren dat iedere uitgever – waar ook ter wereld – nu zijn eigen I.D.I.L. heeft en dat ergens tussen 1970 en 2019 de toename van de vrijheid van meningsuiting is omgebogen in een afname van die vrijheid. Daarom gaf ik graag gehoor aan de suggestie van de hoofdredacteur van Wynia’s Week, tevens uitgever, om eens een stukje te wijden aan alle woorden die inmiddels verboden zijn.

‘Words can be a crime and be punished with whatever punishments the legislators wish,’ schreef Thomas Hobbes al haleverwede de zeventiende eeuw in zijn Leviathan waarin hij de monarchie verdedigt, als enige uitkomst voor gewelddadige godsdiensttwisten. Anno 2024 officieel verboden woorden kon ik echter niet meteen vinden. Wel veel woorden die worden weggemoffeld.

In 2006 verdween de negerzoen. Niet dat deze lekkernij verboden werd; men vond het woord gewoon niet kies meer. Nadat in 2020 een jongeman overleed, die zich in het verre Minneapolis had verzet tegen aanhouding door de politie, veranderden meer gerechten van naam. Dat jaar besloot de Hema om de moorkop om te dopen tot ‘chocoladebol’. En hoewel niemand ooit bezwaar aantekende, bestaan Jodenkoeken, die sinds 1883 in Alkmaar werden gebakken, ook niet meer. Bakker Davelaar besloot hun naam in 2021 te wijzigen in ‘Odekoeken’. Hier lijkt sprake van pure zelfcensuur. Net zoals bij het besluit van Unilever in 2020 om zigeunersaus om te dopen ‘paprikasaus op Hongaarse wijze’. 

Jodenkoeken en zigeunersaus gaven geen aanstoot, maar werden toch om zeep geholpen. Een staaltje van zinloos taalkundig geweld. En de sensitivityreaders gingen in de boeken van Roald Dahl verder dan woorden vervangen. Heksen zijn in het boek De Heksen kaal en dragen daarom pruiken. Maar de sensitivityreaders hebben in de nieuwe editie de vermaning toegevoegd dat er een ‘heleboel andere redenen zijn waarom vrouwen pruiken dragen en daar zeker niets mis mee is’.

Geen ‘arme mensen’ meer

Nog dieper dan de uitgevers buigt de kunstsector. Zo heeft het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMvW) ‘een incomplete gids voor woordkeuze binnen de culturele sector’ het licht doen zien.

Deze gids zegt bijvoorbeeld over het woord bediende: ‘De termen “bediende”, “page”, “knecht” en “baboe” veronderstellen op zich geen grove uitbuiting ofschoon zij een hiërarchische relatie op basis van klasse en macht beschrijven die soms gekenmerkt wordt door uitbuiting. De veelvoudige en complexe relaties die bedienden kunnen hebben met hun meesters maken het niet makkelijk, zelfs riskant, om een oordeel te vellen over de rol van de bediende of de omstandigheden waaronder deze leefde. Over het algemeen adviseren wij een meer kritische benadering van de termen.’

Voor de liefhebber zijn er 77 pagina’s in deze incomplete (want er raken altijd meer woorden uit de gratie) gids te bestuderen. En er zijn mensen die nóg verder gaan. Op de website van de van oorsprong protestant-christelijke goededoelenorganisatie Wilde Ganzen, die armoede bestrijdt in arme landen, vindt u het artikel ‘De derde wereld en 16 andere termen die we niet meer toestaan.’ Twee van de andere termen die de organisatie niet meer ‘toestaat’ (!) zijn ‘arme mensen’ en ‘arme landen’. Waarom niet? ‘Arme mensen zijn zoveel méér dan arm. Ze hebben dan wel minder te besteden dan andere mensen, maar zijn weer rijk op andere vlakken. Zo ook arme landen met al hun potentie en innovaties.’ De Wilde Ganzen spreken nu van ‘mensen in armoede’ en ‘landen met hoge armoedecijfers’.

Dit is waar de weg van slaaf naar slaafgemaakte toe leidt. Maar er zijn bij mijn weten geen woorden echt bij wet verboden. In Rusland mag de oorlog in Oekraïne geen oorlog worden genoemd. In Nederland heeft AVROTROS alle tv-programma’s met Ali B van zijn website verwijderd en de insectenkundigen van de wereld hebben onlangs bij meerderheid besloten de namen van enkele beestjes aan te passen. Maar woorden zijn nog niet verboden.

Verbieden heeft ook weinig zin, want als mensen willen, verzinnen ze gewoon een nieuw woord. Feyenoord-voetballer Piet Romeijn werd geschorst omdat hij op 7 december 1969 ‘hondenlul’ riep naar scheidsrechter Arie van Gemert, maar verklaarde dat hij ‘onbenul’ had geroepen. En in mijn jeugd scandeerden ludieke betogers ‘Nixon Molenaar!’ omdat belediging van een bevriend staatshoofd werd bestraft.

Het dichtst bij een officieel verbod komt nog het gebruik van het n-woord in de Verenigde Staten. Dat verbod geldt echter alleen voor blanken. Voetbaltrainer Ron Jans kan daarover meepraten. Hij zong vrolijk mee met z’n zwarte spelers in de kleedkamer van FC Cincinnati en ontslag volgde.

Waarom altijd aardig zijn?

Alle gedoe over het gebruik van woorden is gebaseerd op de gedachte dat je andere mensen niet wilt kwetsen. Maar wie in een vrije wereld wil leven, moet tegen een verbaal stootje kunnen. Atijd aardig willen zijn, is een verkeerd uitgangspunt. Je mag aardig zijn, maar het hoeft niet. Aardig zijn is niet altijd goed.

‘Ik ben wel eens aardig, maar een aardig man, nee. Als ik straks begraven zou worden, en iemand zou zeggen in zijn speech: dit was een aardig man, dan zou ik mij gepakt voelen. Als dat het enige zou zijn, dat heeft iets onbestemds, iets nikserigs. Minister-president Kok is een aardige man. Maar als je ergens voor staat, dan heb je mensen die het daar mee eens zijn, die je omarmen. Maar je hebt ook mensen die daar niets van willen weten en dat vind ik heel goed. Een man als Den Uyl, daar liep je mee weg, of die werd diep gehaat. Dat kwam omdat hij ergens voor stond. Dat vind ik een goed uitgangspunt,’ zei Pim Fortuyn in 2002 tegen Ivo Niehe.

Hij raakte hier een kernpunt van de westerse cultuur. Het is soms noodzakelijk om onaardig te zijn. Vrijwel alle belangrijke nieuwe kennis die we hebben, begon met een opmerking die iemand anders niet zinde. Als Galileo Galilei een aardige man was geweest met respect voor de kerk (zoals Nicolaas Copernicus), hadden we nu nog steeds gedacht dat de zon om de aarde draait. Het verwerven van nieuwe kennis is gebaseerd op kritiek op bestaande opvattingen. Vrijheid van meningsuiting is geen moreel goed. Die vrijheid is noodzakelijk om kennis te verkrijgen. Net zoals de vrije markt noodzakelijk is voor welvaart en democratie noodzakelijk is voor politieke vrijheid.

Geen respect voor onzin

Om kennis te verkrijgen moet je onaardig zijn, want kritiek op het bestaande is noodzakelijk en kritiek is niet aardig. Wetenschappers zijn dan ook zeer onaardig tegen elkaar. Als de een iets nieuws publiceert, gaan de anderen alle data controleren en de experimenten over doen om dat nieuwe idee onderuit te halen. Ze tonen geen enkel respect en nagelen wie onzin vertelt aan de schandpaal. Wat – na gezonde tegenzin – overblijft is nieuwe kennis: vooruitgang. Op basis van het idee ‘wapens verwonden, maar woorden niet’ is de westerse wereld ontwikkeld geraakt en geen ‘derde wereld’ gebleven.

Dat begrijpen de Wilde Ganzen niet. Maar wie dat idee vasthoudt, kan veel leren. Iedereen die respect voor de opvattingen van zijn groep eist en zegt dat woorden zijn groep kwetsen, pijn doen, tast daarentegen het fundament van het westen aan. Bewust of onbewust. Mensen die denken: ‘ik zal aardig zijn en niet kwetsen’, werken mee aan die ondergang.

Laten we behalve de woorden van Pim Fortuyn daarom ook de waarschuwing uit 1984 van George Orwell nooit vergeten: ‘Begrijp je dan niet, Winston, dat de hele bedoeling van Nieuwspraak is de denkruimte in te perken? Uiteindelijk zullen we gedachtenmisdrijven letterlijk onmogelijk maken, omdat er geen woorden meer zullen bestaan om die uit te drukken.’

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het censureren van ‘kwetsende’ woorden tast het fundament van de westerse beschaving aan verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarmee bedoelen ze niet wat er in je paspoort staat, maar tot welke groep, subgroep of sekte je je bekent, net zoals dat vroeger ging met de onafzienbare reeks varianten van het protestants-christelijke gedachtegoed.

Kleurvlakjes

Modern, inclusief denken is daarmee de ultieme vorm van hokjesgeest, zoals het immer uitdijende scala van ‘lettermensen’ laat zien. Net als trouwens de steeds drukker bevolkte regenboogvlag, die ooit solidariteit uitstraalde tussen mensen van uiteenlopend seksueel slag, maar nu een slagveld is waarop telkens weer nieuwe zich achtergesteld voelende minderheden hun eigen identitaire en exclusieve kleurvlakje opeisen.

Naast de klassieke raciale en op seksuele voorkeuren gebaseerde minderheden roeren zich inmiddels ook groepen die zich niet kunnen of willen vinden in de aloude indeling van de mensheid in twee geslachten. Sommigen voelen zich ‘eigenlijk’ lid van de andere sekse – zij wonen voor hun gevoel in een verkeerd lichaam, zijn in zekere zin vreemden voor zichzelf. Die toestand heet genderdysforie, en er kan met psychotherapie of door medisch ingrijpen tegenwoordig wat aan gedaan worden.

Beide behandelvormen hebben evenwel nadelen. Lang niet altijd kan een psychotherapeut iemand voldoende afhelpen van zijn of haar gevoel niet helemaal te kloppen. Anderzijds kan het lichaam door medisch ingrijpen wel tot op zekere hoogte gedwongen worden de gewenste sekse te weerspiegelen, maar is het resultaat niet stabiel: de patiënt moet levenslang hormonen blijven slikken en dergelijke. Voor wie alsnog spijt krijgt, ziet het er slecht uit. De lichamelijke ingrepen in het uiterlijk zijn merendeels onherstelbaar, dat is waarom er grote bezwaren leven tegen medisch ingrijpen bij minderjarigen.

Doorgaans willen deze mensen niets liever dan een gewone meneer of mevrouw worden, zonder innerlijke disharmonie en zonder op te vallen. Maar om hen heen danst inmiddels een bont en luidruchtig gezelschap van mensen die een of andere vorm van onvrede met hun fysieke geslacht ervaren en dat als een bijzondere, soms zelfs artistieke kwaliteit beschouwen. Iets om te vieren en uit te dragen.

‘Trans’ en ‘cis’

Uit die kringen komt ook de bedillerige wens om door anderen met zelfgekozen persoonlijke voornaamwoorden te worden aangeduid, die inmiddels door sommigen in vooral de academische gemeenschap wordt overgenomen. Zij adverteren hun pronouns naar believen als ‘hij’/‘hem’, ‘zij’/‘haar’ of bijvoorbeeld het potsierlijke ‘hen’.

Het is diezelfde groep die tegenover de aanduiding ‘transgender’ de verzonnen term ‘cisgender’ probeert ingang te doen vinden als aanduiding voor de overgrote meerderheid van de mensheid voor wie het biologisch geslacht een probleemloos gegeven is. Dat ‘cis’ is naar analogie van het ‘trans’ van transgender aan het Latijn ontleend. ‘Trans’ betekent daarin ‘voorbij (een grens)’ of ‘aan de overkant van’, terwijl ‘cis’ wil zeggen ’aan deze kant van’.

Maakbaarheidsgeloof en fatalisme

Zo was vanuit Rome bezien het huidige Frankrijk ten noorden van de Franse Alpen Gallia transalpina, en de Cote d’Azur Gallia cisalpina. Die terminologische truc suggereert een niet bestaand evenwicht. Het gaat niet om twee groepen van vergelijkbare omvang en gewicht waarbij een mens zich min of meer naar wens kan aansluiten. Transgenders zijn doodgewone mensen met een heel uitzonderlijk probleem; een probleem dat het gros van de mensheid niet kent en zelfs niet kan navoelen. En een deel van hen zoekt soelaas in identiteitsdenken.

Zoals iedere vorm van identiteitspolitiek wringt ook het denken in termen van genderidentiteit aan alle kanten. Het is een innerlijk tegenstrijdige mengeling van maakbaarheidsgeloof en fatalisme. Aan de ene kant is er het fatalistische dogma dat je ware genderidentiteit zich niets aantrekt van het lichaam waarin je woont – geest en lichaam zijn zo streng gescheiden als Descartes alleen in zijn stoutste dromen had durven denken. Tegelijkertijd is er de heilige overtuiging dat je door travestie, therapie en desnoods chirurgie je lichaam kunt laten samenvallen met je geestelijke genderidentiteit.

Om te ontkomen aan het storende feit dat geest en lichaam op dit vlak bij zowel hetero- als homo- en biseksuelen bijna altijd keurig harmoniëren, moest ook nog een heel scala van tientallen, soms zelfs honderden vermeende gendervarianten worden opgetuigd. Alleen zo kon ieder spoortje van onalledaagse seksuele voorkeur – want daar gaat het feitelijk over, niet over neutrale persoonskenmerken – bij het transkamp worden ingelijfd.

Al die nauw-waarneembaar verschillende oriëntaties moeten uiteraard erkenning en bevestiging vinden, anders heb je er nog niks aan. Dat is waar onder meer die zelfgekozen persoonlijke voornaamwoorden voor dienen. Maar daar verzet het menselijk taalvermogen zich tegen.

Een groot misverstand

Zelf met afwijkende voornaamwoorden over anderen praten is al razend lastig. Probeer maar eens om je eigen zus niet als ‘zij’ aan te duiden, maar als ‘die daar’. Alleen bij echte haat hou je dat langer dan een paar keer vol. Anderen verplichten om op ongebruikelijke manieren naar jou te verwijzen gaat echt te ver, zelfs als ze het spel graag willen meespelen. Zoiets went nooit. Dat sommigen dat niet inzien, komt door een groot misverstand dat moderne taalkundigen in het leven geroepen hebben en helaas in stand helpen houden.

Taal, zeggen zij, is niet normatief. Wat goed Nederlands is, staat niet in graniet gebeiteld, het is slechts de optelsom van hoe Nederlanders de dingen zeggen. De taal verandert dus continu en fout bestaat niet, er zijn alleen onconventionele manieren van uitdrukken die niet of nog niet voldoende gemeengoed zijn. Theoretisch klopt dat, maar daaruit trekt de goegemeente, tot vreugd van luie journalisten en halfbakken leraren, de foute conclusie dat iedereen in beginsel zelf bepaalt wat goed Nederlands is.

Verandering door taboeïsering

Want zo werkt het niet. Alledaagse taalverandering voltrekt zich meestal doordat een toevallige nieuwigheid – een verzinsel of een leenwoord – spontaan wordt overgenomen door anderen, zo ongeveer als genetische mutaties zich voordoen en zich verspreiden. Soms ook volgt de taal gewoon de werkelijkheid, zoals bij de overstap van ‘koninginnedag’ op ‘koningsdag’.

Slechts een enkele keer kun je door taboeïsering zo’n verandering bewust afdwingen. Dat lukte de verzamelde media onlangs toen ze in een orgie van conformisme de termen ‘blank’ en ‘neger’ taboeïseerden tot ‘wit’ en ‘het n-woord’. Maar zoiets is zeldzaam. Gewoonlijk gaat het spontaan en bijna ongemerkt, zoals ‘symbool staan’ een jaar of tien geleden sluipenderwijs ‘symboliseren’ verving en ‘het druk hebben’ vervangen werd door ‘druk zijn’. Even gemakkelijk verdwijnen zulke noviteiten na verloop van tijd weer, zoals ‘mieters’ ooit werd verdrongen door ‘te gek’, wat nu ook niemand meer zegt.

Maar zulke aan mode onderhevige flexibiliteit geldt eigenlijk alleen voor inhoudswoorden, dat wil zeggen zelfstandige naamwoorden, werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden. Andere elementen, zoals voorzetsels en voornaamwoorden, zitten veel steviger in het grammaticale keurslijf van je taal vastgeklonken. Als daaraan al iets verandert, duurt zo’n proces van acceptatie decennia, of zelfs eeuwen. En het gaat zeker nooit op commando.

‘Het meisje die…’

In het Nederlandse voornaamwoordensysteem zijn momenteel twee zulke veranderingen gaande, allebei het betrekkelijk voornaamwoord betreffen: we twisten en twijfelen al generaties lang over ‘iets dat’ versus ‘iets wat’, en sinds een aantal jaren verliest het betrekkelijk voornaamwoord ‘dat’ terrein aan ‘die’ als het terugslaat op een het-woord. Ook op het televisiejournaal en in nette kranten kom je inmiddels formuleringen als ‘het meisje die…’ tegen.

Dus ja, zelfs over voornaamwoorden valt te twisten, maar je kunt ze echt niet naar eigen inzicht vervangen of veranderen. Je identiteit en zelfrespect zul je dus ergens anders aan moeten ontlenen.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Je eigen pronouns opeisen is een hopeloos idee verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorig jaar was de winnaar klimaatklever, wie weet nog zonder nadenken wat dat was? Wat was de importantie van het dieptepunt swaffelen uit 2008 en wie deed zoiets eigenlijk? Ter verdediging van die laatste keuze kun je tenminste nog aanvoeren dat swaffelen een echt nieuw woord was. Dat is zeldzaam, meestal worden ‘nieuwe’ woorden uit een andere taal gejat of zijn het zouteloze gelegenheidssamenstellingen (TikTok-justitie, graai-flatie, nepo-baby, woke-washing). En bijna altijd zouden vooral die laatste net zo snel als ze verzonnen waren weer verdwijnen, als Van Dale ze tenminste niet aan de beademing hield.

Zo hoort het ook. Neologismen zijn het kleingeld van de taal, ze worden even achteloos gemunt als weer vergeten en hun herkomst is doorgaans even onnaspeurlijk als die van moppen. Dat is iets wat ideologisch gemotiveerde taalaanvegers maar niet willen begrijpen: woorden benoemen en beschrijven de werkelijkheid, kunnen woede opwekken en dingen versluieren, maar de buitentalige realiteit veranderen, dat kunnen ze niet. Ze sturen de werkelijkheid dus niet, maar volgen en weerspiegelen haar.

Met dank aan de kuddegeest binnen de journalistiek

Het schrijnendste voorbeeld van die misvatting komt uit Amerika. Het ooit respectabele, maar allengs als denigrerend ervaren negro werd er vervangen door achtereenvolgens black, black American, Afro American, African American en person of colour, zonder dat al die witwasserij iets verbeterde aan de maatschappelijke positie van het zwarte volksdeel. De een na de ander verloor elke volgende verheffend veronderstelde term zijn aureool.

In ons land ging het net zo. Niemand knapte er een sikkepit van op dat slaven ineens werden betiteld als tot slaaf gemaakten – ook al een Amerikanisme. Al even vruchteloos promoveerden negers, Surinamers en gastarbeiders eerst tot buitenlanders en buitenlandse arbeiders en daarna tot allochtonen. Toen ook dat niet hielp, kregen ze het Amerikanisme mensen van kleur aangemeten dan wel het potsierlijke mensen met een niet-westerse migratie-achtergrond – aan de lengte van de termen laat het ongemak zich aflezen. Maar afgaand op de aanzwellende ontevredenheid in activistisch-allochtone en koloniaal-schuldbewuste kringen ervoer men geen verbetering van hun situatie. Zelfs het geforceerd wit verklaren van het dominante blanke volksdeel leverde niets dan ergernis en besmuikt gelach op.

Dat dat wit overigens zo verbazend snel en zo algemeen in zwang kwam, heeft alles met de kuddegeest binnen de hedendaagse journalistiek te maken. Radio, tv en kranten gingen op zeker moment zo razendsnel en massaal overstag dat er eerder angst om voor ouderwets of onvoldoende woke, divers en inclusief te worden aangezien (een vorm van FOMO: Fear Of Missing Out) achter leek te zitten dan een plotseling opborrelende oprechte overtuiging.

Het gezamenlijke bereik van de media deed de rest: Wit was ineens overal, zwart op wit, on-air en on-screen, wat de indruk wekte dat het ineens de algemeen gedragen norm was – en zo maak je natuurlijk normen: door maximale maatschappelijke druk en propaganda. Maar zo creëer je ook bevolkingsgroepen die zich genegeerd en weggepoetst voelen, zoals Arjen van Veelen onlangs treffend liet zien in NRC. En nu zitten we met de gebakken pen.

Ook taalaanvegers zonder ideologie trappen in de witwastaalval. Vuurwerkverkopers willen nu ineens vierwerk in de aanbieding hebben, in de ijdele hoop dat hun imago daarvan opknapt. En grootgrutters hebben in hun nietsontziende jacht op de islamitische euro de kerst- en paasstol ineens omgedoopt tot feeststol. Maar daarmee halen ze voor heel veel mensen het feestelijke, vertrouwde en eigene er juist vanaf.

Heel anders dan de witwassers zijn de taalaanvegers die ware burgeroorlogen voeren over hoe het precies hóórt. Het zijn strenge schoolmeesters die vol standsbewustzijn banvloeken uitspreken over gebakje, kostuum, friet en duizend andere dingen. Het moet taartje zijn, pak en patat! Of andersom natuurlijk. Zulke kwesties zijn even onbeslisbaar als de bijbehorende onmin onuitroeibaar is. Dat komt doordat ons taalvermogen een  voortbrengsel van onze hersenen is, en daarmee een biologische eigenschap. Het zit in onze genen, en taal dus ook.

De regels van de grammatica laten ruimte

Dat zit zo: In de dode natuur heersen de wis- en natuurkunde absoluut, in al hun ongenaakbare, starre schoonheid. Alles is er eenduidig. Twee plus twee is altijd exact vier, een watermolecuul heeft altijd precies twee waterstofatomen, anders is het domweg geen watermolecuul. En kwalitatieve noties als een dik, slap of lui atoom bestaan niet, net zomin als uitzonderingen.

Maar op de grens waar het leven begint, wordt alles anders. De biologische wereld is wel degelijk ook aan onverbiddelijke regels onderworpen, maar er is wel ruimte voor variatie. De levende natuur, die veel complexer is dan de dode, is niet rechtlijnig en strak, maar morsig en vlekkerig. Het is een wereld van ‘bijna’, ‘meestal’ en ‘ongeveer’. Alle mensenharten lijken heel erg op elkaar, anders werken ze niet. Maar ze verschillen allemaal wel een beetje in omvang en vorm. En van diersoort tot diersoort vertonen harten nog veel meer en veel grotere verschillen.

Zo is het ook met taal. De regels van de grammatica zijn streng en strikt, maar laten wel ruimte voor variatie binnen en tussen talen. Dat is maar goed ook, want zonder die flexibiliteit zou er maar één taal kunnen bestaan en zouden we de buurvrouw bij het eerste spreekfoutje dat ze maakt of de eerste onverwachte dialectklank die ze produceert al niet meer verstaan, zoals een computer vastloopt op een enkele programmeerfout.

Dankzij hun biologisch karakter zijn talen ook veranderlijk. Mensen nemen woorden en manieren van uitdrukken van elkaar over, vaak zonder daarbij na te denken. Soms ontbreekt het ze aan kennis of hebben ze de klok horen luiden zonder te weten waar de klepel hangt. Zo noemen steeds meer mensen tegenwoordig elk willekeurig opinieartikel een column, terwijl die term toch echt de uit het Engels geleende benaming is van het cursiefje: een aflevering van een regelmatig verschijnende, door één auteur verzorgde, persoonlijk getinte rubriek in een krant of tijdschrift. Max Pam, Ailin Bilic en Nausicaa Marbe schrijven columns, ingezonden briefschrijvers niet.

Slordigheid en gebrek aan kennis zijn ook debet aan het door elkaar halen van begrippen, zoals bloederig (overdekt met/druipend van bloed) en bloedig (waarbij veel bloed vloeit). Een biefstuk kan wel bloederig zijn maar niet bloedig, bij een veldslag of oorlog is het precies andersom. Of neem de populaire contaminatie vertrappelen, een mix van vertrappen (door trappen kapotmaken) en trappelen (geagiteerd met de benen slaan). Maar als genoeg mensen zulke fouten overnemen, worden die op den duur vanzelf de norm.

Soms ook verschuift het evenwicht tussen woorden met vrijwel dezelfde betekenis, zonder dat iemand weet waarom. Dat is bijvoorbeeld aan het gebeuren met het duo plaats en plek. Ooit was plek vooral de term voor een fysieke locatie (een open plek in het bos, een plek onder de zon, een blauwe plek), en plaats diende voornamelijk voor alles wat in zekere zin figuurlijk of abstract was. Bij Monopoly win je de tweede plaats, niet plek in een schoonheidswedstrijd. En de plek waar Jezus ter wereld kwam was een stal, de plaats het stadje Bethlehem, een cultureel construct. Maar plek neemt de laatste jaren steeds meer de plaats in van plaats. Een paar dagen geleden hoorde ik de weervrouw van het NOS 8-uurjournaal zelfs zeggen: ‘Daar krijgen we regen voor in de plek’.  

Amusant recreatief taalgebruik

Hetzelfde is aan het gebeuren met het paar starten – beginnen, waarbij het laatste begrip steeds meer terrein moet prijsgeven. Starten betekent traditioneel iets als ‘op gang brengen’, terwijl  beginnen eerder de minder dynamische betekenis ‘aanvangen’ heeft. Vandaar dat races niet starten met een beginpistool maar andersom, en dat lessen en vergaderingen nog steeds beginnen na het startsein van de leraar of voorzitter. Maar starten is aan een gestage opmars bezig. Gek genoeg gebeurt momenteel precies datzelfde ook in het Engels, waar to start het werkwoord to begin aan het verdringen is.

De flexibiliteit van ons taalvermogen zorgt ook voor amusant recreatief taalgebruik. Daaronder vallen creatieve uitingen als poëzie en liedteksten, maar ook wat wijlen Hugo Brandt Corstius ‘Nederlands met vakantie’ noemde. Denk daarbij aan kunstige oxymorons en palindromen, maar ook aan creatieve verzinsels als ‘terplekkernij: een streekproduct dat op vakantie veel lekkerder smaakt dan thuis’ en ‘kwijtruimen: iets zo goed opruimen dat je het niet meer terugvindt’, die ik op Facebook aantrof. Of aan het door Brandt Corstius bedachte maaf als term voor de zakachtige ruimte die altijd aan het voeteneind onder de dekens ontstaat.

Maar dat gaat allemaal slechts over losse woorden, talige pasmunt. Echte, blijvende taalverandering betreft de regels van je taal, de grammatica, en voltrekt zich meestal in het geniep. Hooguit hoor je mensen wat vaker een bepaalde fout maken. Maar soms blijkt zo’n fout ineens breed geaccepteerd te worden en is een taalregel, en daarmee de taal, pardoes voorgoed veranderd.

Een voorbeeld daarvan is het verdwijnen van het onderscheid tussen die en dat bij het verwijzen naar de-woorden en het-woorden. ‘een tostiapparaat die in de winkel stond’, las ik van de week bijvoorbeeld op X. Dat is in mijn oren nog overduidelijk fout, maar uitspraken als ‘een meisje die een ijsje at’ en ‘het kind die om z’n moeder riep’ zijn zeker onder jongeren allang geen uitzondering meer. Deels, maar zeker niet alleen, komt deze verandering voort uit wat sociolinguïst René Appel ooit smurfentaal doopte: het gebrekkige Nederlands van sommige immigrantenkinderen.

Een soortgelijke ontwikkeling die helemaal niets met smurfentaal te maken heeft, is hoe het betrekkelijk voornaamwoord dat heel langzaamaan verdrongen wordt door wat, zoals in ‘het kopje wat op tafel stond’. Wat is inmiddels in gesproken Nederlands tamelijk gemeengoed, maar op schrift nog altijd niet. Gek genoeg volgt het Nederlands in dit opzicht op grote afstand een soortgelijk proces dat in de Scandinavische talen al eeuwen eerder op gang kwam, terwijl er tussen Nederland en Scandinavië toch nauwelijks contacten zijn. Wie spreekt er in ons land een mondje Deens of Zweeds, laat staan Noors?

Een laatste vrij opvallende recente taalverandering is het Ruttiaans. Mark Rutte heeft het weliswaar niet uitgevonden, maar is met zijn presentie in de media wel een prominent aanjager van het verschuiven van de hoofdklemtoon van woorden naar de eerste lettergreep. Let maar op hoe hij in plaats van te spreken over ongelóóflijke politiéke en económische problemen rept van óngelooflijke pólitieke en économische uitdagingen. Daar maakte hij de afgelopen jaren school mee, op zeker moment hoorde je op de radio zelfs over wántrouwende en óntevreden burgers praten. Of deze neiging doorzet is nog onzeker, het leek een tijd lang hard te gaan, maar de laatste maanden lijken de traditionele klemtonen terrein te herwinnen.

Ontstolen taal

Wat zeker blijft, is het gevoel van alle ouderen dat hun taal hun door al die veranderingen langzaam ontstolen wordt. Door de jeugd van tegenwoordig natuurlijk, die niet meer weet hoe het hoort en trouwens toch nooit gedeugd heeft. Ze hebben een punt, maar toch zijn de jongeren te goeder trouw. Voor hen is de norm gewoon het Nederlands zoals zij het als kind aantreffen, elke generatie weer. De ouderen rest slechts het troostende besef dat die jongeren, zonder dat te weten, zelf net de eerste stappen zetten op weg naar datzelfde gevoel van bestolen worden.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Wie weet nog wat ‘swaffelen’ is? Over taalaanvegers, witwastaalval en hoe taalverandering werkt verscheen eerst op Wynia's Week.

Gelikt is het woord voor de teksten die ChatGPT produceert, want dit staaltje artificial intelligence (AI) excelleert in beleefde pluimstrijkerij. Het schrijft vlotte, nogal clichématige verhalen. Daar is het programma op getraind. Maar wie even verder kijkt, ziet dat ChatGPT vooral klatergoud verkoopt. Wat voorbeelden: journalist en FvD-horzel Chris Aalberts ChatGPT’de zichzelf en zag zich tot FvD-politicus gebombardeerd.

Toen ik hetzelfde deed, bleek mijn boek Rebellen geschreven door de schrijver Rutger Bregman, mijn Dageraad door de Britse archeoloog Mark Pagel, en Dawn, de Engelse versie daarvan, door diens collega Stephen Mithen. Ikzelf werd als taalkundige bestempeld tot hoogleraar in eerst Utrecht en daarna Leiden, compleet met Vici-beurs en Spinoza-premie. Utrecht! Dat is wel de laatste universiteit waar ik iets mee heb, hoogleraar ben ik niet en die premie bleek bij Eveline Crone te horen, die weliswaar in Leiden in hersenen doet maar allerminst taalkundige is.

Glibberige taalformules

Kortom: ChatGPT grabbelt maar raak in de gigantische ballenbak van teksten waaruit het zijn gegevens put. De software zoekt databrokjes bij elkaar die op een of andere manier met de vraagstelling en met elkaar geassocieerd zijn, en strijkt die oceanische chaos glad onder een olievlek van glibberige taalformules.

Om te zien hoe ver ChatGPT daarin gaat, vroeg ik naar iets dat elke enigszins politiek bewuste Nederlander vrijwel onmiddellijk eerst als raar en vervolgens als fysiek onmogelijk herkent: de invloed van de ideeën van Pim Fortuyn op het denken van Boer Koekoek. De leider van de geruchtmakende Boerenpartij maakte immers vooral naam in de jaren zestig van de vorige eeuw, toen Fortuyn nog scholier en beginnend student was. Koekoek verdween al in 1981 roemloos uit de Tweede Kamer en overleed in 1987, ruim een decennium voordat Fortuyns politieke carrière zou beginnen.

Dat kan ChatGPT allemaal niet bommen. Opgewekt steekt het van wal met: ‘De ideeën van Pim Fortuyn, […] die in de vroege jaren 2000 opkwam, hebben een significante impact gehad op het politieke landschap van Nederland. Eén individu die [sic] sterk beïnvloed werd door de ideeën van Fortuyn was Hendrik Koekoek, een politicus die diende als leider van de Boerenpartij in de jaren 70 en 80.’

Kunstmatig intelligent fabuleert ChatGPT voort, ruim 400 woorden lang: ‘Koekoek […] was aangetrokken tot Fortuyns ideeën en begon ze op te nemen in zijn eigen politieke platform’. Hij had ‘een meer populistische en anti-establishment oriëntatie dan Fortuyn, die lid was van de liberale VVD-partij.’ Koekoek ‘zag Fortuyn als een belangrijke bondgenoot’, maar ‘sommige critici beschuldigden Koekoek ervan een xenofobische en intolerante [sic] wereldbeeld te hebben overgenomen en beweerden dat zijn omarming van Fortuyns ideeën een teken was van zijn eigen radicalisering.’

Binnenwereld

De oorzaak voor dit misleidende gezwatel is dat ChatGPT geen andere wereld kent dan de teksten waarop het getraind is en waar het zijn gegevens uit tapt. Fortuyn, Koekoek en appeltaart betekenen voor ChatGPT bijna net zo weinig als x en y in de algebra: het zijn vrijelijk inwisselbare, willekeurige en betekenisloze bouwsteentjes. ChatGPT is daardoor wel kunstmatig, maar niet erg intelligent.

In ons, mensen, bestaat ook een binnenwereld van woorden en begrippen waaruit we patronen, gedachten vormen, min of meer net als ChatGPT dat doet. In die binnenwereld zijn Donald Duck en Hamlet precies even echt als Caroline van der Plas en je fiets. Maar, anders dan bij ChatGPT, wordt onze binnenwereld in toom gehouden doordat wij weten dat er ook een buitentalige wereld bestaat, en we kennen allerlei wetten die daarin gelden, ook al zijn we ons daar niet direct van bewust.

Die deels impliciete kennis is deel van ons biologisch erfgoed, we worden ermee geboren. Op dezelfde manier weten ook dat onze binnenwereld slechts een model van die buitentalige wereld is, en dat die twee strak aan elkaar gekoppeld moeten blijven, anders vliegen we mentaal uit de bocht. Daarom toetsen we zo’n vraag naar Fortuyn en Koekoek automatisch onmiddellijk aan wat we over de echte wereld weten, en besluiten dat Fortuyn Koekoek nooit beïnvloed kan hebben, maar andersom wel. Meestal gaat dat goed.

Virtuele atoombom

Tegenwoordig ligt een groot deel van onze bewuste kennis van de wereld en haar geschiedenis opgeslagen in het online-archief van miljarden teksten en tekstflarden dat de enige wereld en gegevensbron vormt die ChatGPT kent. En daar loert een enorm gevaar, want het maakt ChatGPT tot de natte droom van elke volksmenner en maatschappelijke onruststoker.

Zulke types hebben belang bij het veroorzaken van verwarring, wantrouwen en gevoelens van dreiging en naderend onheil. Dat doen ze enerzijds door het verspreiden van leugens, gruwelverhalen en andere desinformatie, en anderzijds door het in diskrediet brengen van betrouwbaar geachte kennisbronnen.  Met ChatGPT krijgen zij een virtuele atoombom in handen, want iedere kwaadwillige kan, domweg door ChatGPT op industriële schaal willekeurige onzinnige vragen als die over Koekoek te laten beantwoorden, ons mondiale kennisarchief in hoog tempo onherstelbaar vervuilen.

Het werkelijkheidsbesef aangetast

Die warboel kan ontstaan doordat alles wat ChatGPT produceert onmiddellijk van dat archief deel gaat uitmaken, bijvoorbeeld doordat het op een sociaal platform gepubliceerd wordt, of waar dan ook. Eenmaal op het web, krijg je die desinformatie er niet meer af, zoals menig sexting- en wraakpornoslachtoffer weet. En zo wordt al die rommel onderdeel van het bronnenmateriaal waarop ChatGPT zich baseert. En, wat erger is, wij ook.   

Het gevolg is dat voor iedereen, van scholier, journalist en onderzoeker tot politicus en consument, het onderscheid vervaagt tussen kennis en kul, tussen werkelijkheidsgetrouwe informatie en leugenachtige, misleidende onzin. De verspreider van desinformatie hoeft niet meer te liegen of het gedrukt staat, de leugen stáát gedrukt. Kijk maar, hier, zwart op wit – en dus waar! Zo wordt ons hele werkelijkheidsbesef aangetast.

Kinderziektes

OpenAI, de maker van ChatGPT doet het voorkomen alsof het hier om kinderziektes gaat. Alsof het ‘hallucineren’, zoals zij het noemen, van het programma, op den duur wel verdwijnt, net als ongewenste stereotypen en discriminerende voorkeuren. Maar dat is niet zo, het gaat hier om fundamentele, onoplosbare gebreken. Dat zit zo.

Traditionele computerprogramma’s worden met minimale, pijnlijk nauwkeurige stapjes geprogrammeerd, zodat we tot in het kleinste detail weten wat ze doen. Zulke programma’s zijn als een breiwerk, dat je tot op de steek nauwkeurig kunt natellen en eventueel namaken, en waarin je elke fout kunt opsporen. Dat maakt ze absoluut voorspelbaar en honderd procent betrouwbaar, je weet precies hoe ze op elke vraag of opdracht reageren.

ChatGPT is anders. Het berust in de kern op een neuraal netwerk, dat getraind wordt zoals je een hond africht. Je geeft hond of netwerk een opdracht, en als daarop de gewenste reactie volgt, geeft de trainer een schouderklopje en volgt een nieuwe taak. Zo niet, dan moet het werk over, net zo lang tot het wel lukt. Wat er in de hersens van de hond omgaat, weten we niet, en kan ons ook niet schelen.

Zo is het bij zo’n netwerk ook. Dat is in feite een enorme kluwen met elkaar verbonden schakelaars de het netwerk zelf aan en uit kan zetten. Levert een bepaalde configuratie iets op dat lijkt op het gevraagde resultaat, dan betekent ons schouderklopje ‘houden zo’, en kunnen we de resultaten door hogere eisen aan het antwoord te stellen verder gaan verfijnen.

Maar hoe die configuratie er precies uitziet, weten we niet. Dat maakt neurale netwerken veel flexibeler en veelzijdiger dan klassieke programma’s, maar ook ondoorzichtig en onbetrouwbaar. Je weet nooit hóe een netwerk aan een antwoord komt, en ook niet of het op dezelfde vraag een volgende keer hetzelfde antwoord zal geven.

Soevereine kunstenaar

Soms weegt de flexibiliteit van netwerken tegen de ondoorzichtigheid en onvoorspelbaarheid ervan op. Dat is bijvoorbeeld zo in de kunstwereld, waar elke keuze en elke beslissing willekeurig is, uitsluitend afhankelijk van de soevereine wil van de kunstenaar. Daar zijn verrassing en onvoorspelbaarheid juist een pré.

Ook bij het experimenteren in kleine, strak gereguleerde omgevingen als schaken of Go kunnen neurale netwerken waardevolle originele wendingen en tactieken produceren. Zetten waar een mens niet gauw op zou komen. En microbiologen laten netwerken met succes zoeken naar nieuwe, nuttige manieren om bestaande eiwitten op te vouwen.

Maar dat zijn allemaal zuiver objectieve, waardevrije experimenten, die bovendien alleen gereedschap aanreiken waar menselijke kunstenaars, spelers en onderzoekers mee aan de slag kunnen – of niet, als het resultaat ze niet bevalt. Een bruikbare, betrouwbare tekst is iets heel anders. Die bestaat behalve uit woorden vooral uit een enorme kluwen van daarmee verbonden waardeoordelen. Oordelen in termen van goed en kwaad, mooi en lelijk, veilig en onveilig, en geschikt voor alle leeftijden of niet.

Zulke oordelen zijn subjectief en persoonlijk, terwijl ChatGPT net als alle neurale netwerken geen subject is en iedere persoonlijkheid ontbeert. Daardoor kan het domweg nooit zelf achterhalen dat een afbeelding van een opengesperd vrouwelijk geslachtsdeel pornografisch is, maar niet als de maker Gustave Courbet heet en het ding in Parijs in het Musée d’Orsay hangt, en ook niet als hij in een medisch leerboek staat, maar volgens sommigen weer wel als hij voorkomt in het ‘lentekriebels’ materiaal voor de basisschool. Voor ChatGPT zijn alle katjes immers grauw.

Onwelvoeglijk taalgebruik

Omdat het programma geen toegang heeft tot de buitentalige werkelijkheid, kan het ook nooit ooit op eigen kracht ontdekken welke informatie klopt en welke niet, welke bronnen min of meer betrouwbaar geacht worden en welke niet, wie als schurk gezien wordt en wie als held, wat logisch is en wat niet, en welke argumenten deugen of juist drogredenen zijn. Of zelfs maar wat onder welke omstandigheden telt als onwelvoeglijk taalgebruik.

Er is dus maar één manier om ChatGPT van al die broodnodige waardeoordelen te voorzien. Ze moeten expliciet als ge- en verbodsregels in het trainingsprogramma worden opgenomen – voor een klein deel is dat ook al gebeurd, zo weigert ChatGPT bijvoorbeeld om over mensen te oordelen.

En daarmee zijn we terug bij af, en zitten we zelf al onze vooroordelen, voorkeuren en stereotypen in het programma in te bouwen. Reken maar dat dat nu al enthousiast gebeurt, met in Moskou heel andere resultaten dan in Nederland of in Tanzania. Op die manier draagt ChatGPT vooral bij tot de afbraak van ons werkelijkheidsbegrip. Daar zullen we, linksom of rechtsom, mee moeten leren leven.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist. Behalve over taal, hersenen en digitalisering schrijft hij ook over zaken als linkshandigheid, geschiedenis en politiek. Zijn nieuwste boek is ‘The Art of Verbal Warfare’ (2022).

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Dit computerprogramma schrijft zelf verhalen maar erg intelligent zijn die niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Naast pleidooien voor politiek correct taalgebruik is daar nu de discussie bijgekomen of niet de focus op foutief taalgebruik leidt tot uitsluiting van laaggeletterdheid, waar dan vooral etnische minderheden last van zouden ondervinden.

Nu sluipt er bij mij ook wel eens een taalfoutje door de mazen van het net. Het is dus zeker niet aan mij om stenen te werpen naar wie eens een taalfoutje over het hoofd ziet. Ik ben er echter tegen dat een ieder zijn eigen taalregels gaat bedenken. Dat gaat namelijk ten koste van de begrijpelijkheid.

Progressieve kwezelarij

Volgens voormalig GroenLinks-Kamerlid Zihni Ödzil is het ook een vorm van neerbuigendheid om tolerant te staan over taalfouten. Hij spreekt van de progressieve kwezelarij der lage verwachtingen.

‘Het was dankzij mijn christelijke, conservatieve leraar Nederlands op het Erasmiaans Gymnasium, die mij langs een net zo hoge meetlat als de rest legde, dat ik als kleinzoon van een geitenhoeder gespeend ben van taalfouten. Ook was het dankzij de rechtsige liberaal Prof. Henri Beunders, die mij beoordeelde op wat ik kon in plaats van op mijn afkomst, dat ik voor het eerst in mijn leven een baan kreeg die meer denkwerk vereiste dan vakkenvullen.’

Zelf gun ik iedereen zijn correct taalgebruik. Ik heb echter niet veel zin om allerlei idiosyncratische wartaal te ontcijferen alvorens te begrijpen wat er staat. Wat zou kunnen helpen is een beter taalcorrectiesysteem voor tekstverwerkers. Wat ik een beetje merkwaardig vind is dat de Nederlandstalige grammaticacontrole van Word afgelopen 10 jaar nauwelijks veranderd, laat staan verbeterd is. Gaat de techniek op dat punt soms niet vooruit?

Als de Nederlandse regering nu eens een paar miljoen besteedt aan een beter functionerend vrij beschikbare taalcorrectiemodule die in diverse tekstverwerkingsprogramma’s kan worden ingebouwd, dan zou het voor veel meer mensen haalbaar worden om leesbare teksten te produceren. Maar zolang dat niet het geval is, is het zaak vooral voor heldere en toepasbare taalregels te zorgen. Tot revoluties zal dat niet leiden. Maar enkele verbeteringen zijn denkbaar.

Als of dan?

Hoewel we met ‘als’ of ‘dan’ het ideologisch mijnenveld verlaten, is die kwestie volgens sommigen nog steeds een kwestie van leven of dood. Een nieuwe uitgave van de Algemene Nederlandse Spraakkunst toont zich rekkelijk. Laat ik daarom in mijn rekkelijkheid de preciezen tot troost zijn.

Volgens mij zou een goede uitleg van de bestaande regel eigenlijk moeten volstaan. Men gebruikt ‘dan’ als het gaat om een verschil, en ‘als’ als het gaat om een overeenkomstigheid. Bij ‘als’ kun je dus denken aan een =-teken, terwijl je bij ‘dan’ kunt denken aan ongelijkheidstekens zoals het kleiner-dan-teken (<), het groter-dan-teken (>), of het is-niet-gelijk-teken (≠). Dat is eigenlijk alles: uitzonderingen zijn er niet.

Suriname: groter als?

Toch kan een misverstand kan ontstaan bij een zin als: Suriname is 4 keer zo groot als Nederland. Oppervlakkig beschouwd zou je dan kunnen denken dat hier toch sprake is van een verschil, en dat er dus ‘dan’ gebruikt moet worden. Je zegt immers ook: Suriname is groter dan Nederland.

Puur rekenkundig gezien gaat het bij ‘Suriname is vier keer zo groot als Nederland’ echter niet om een verschil maar om een overeenkomst: Grootte Suriname = vier keer grootte Nederland. Puur mathematisch zou je kunnen zeggen: als S = 4 x N, dan S > N. Logisch als een bus dus. Als ezelsbruggetjes kunnen gelden: ‘net als’ en ‘anders dan’, in de vrome verwachting dat ‘net dan’ en ‘anders als’ ook bij de iets minder gevoelige taakgebruikers tot kromme tenen leidt.

In België gaat het inmiddels heel ouderwets over de d-of-t-kwestie. Dat blijkt pas écht een taalkundig probleem te zijn. Meer dan 200 jaar nadat deze schrijfregel is ingevoerd, blijven fouten met ‘d’ of ‘t’ schering en inslag: niet enkel onder slordige taalbarbaren ook onder ervaren en consciëntieuze schrijvers.

Ook in kranten gaat het regelmatig mis. Volgens taalkundige Frans Daems komt dat niet omdat de regel ingewikkeld is – dat is ze niet – maar omdat mensen in de drukte van het schrijfproces niet bewust de regel toepassen, maar onbewust de heuristiek toepassen van wat in de meeste gevallen als goed geldt.

Daarbij komt ook nog eens dat de fout lastig te corrigeren is, omdat ook de corrector er gemakkelijk overheen leest. Allochtonen kort na een verplichte taalcursus maken daarentegen minder fouten, juist omdat ze genoodzaakt zijn de regel toepassen die ze pas geleerd hebben. Worden zij echter ervaren taalgebruikers, dan gaan ze die fouten ook weer maken.

Het voorstel van Daems is om de ‘t’ van een woord als ‘wordt’ gewoon weg te laten. Weliswaar is dat taalkundig niet helemaal consequent, maar het leidt er wel toe dat er wezenlijk minder fouten zullen worden gemaakt, zo verzekert Daems.

Wordt wordt wort

Een alternatieve optie is om ‘wordt’ als ‘wort’ te schrijven omdat je een ‘t’ hoort. Dat is enigszins te vergelijken met de ‘v’ van ‘geven’ die een ’f’ wordt als je ‘geef’ zegt. Waar Daems echter zeker niet voor pleit, is een vrijheid-blijheid ten aanzien van taalfouten zoals Hull University dat propageert. Eenduidigheid over schrijfregels maakt juist dat mensen elkaars teksten kunnen lezen.

Wél is Daems voor regels die relatief gemakkelijk te handhaven zijn. Tot drastische hervormingen zal dat niet leiden. Maar als we na 200 jaar nog steeds worstelen met de d-t-kwestie, dan mag daar wat aan gedaan worden.

Vierentwintig of twintigenvier?

Een taalprobleem dat ik ook aan de orde wil stellen, een probleem dat ik in min of meer ontdekt heb, doet zich minder voor bij schrijven maar vooral bij spreken. Bovendien is het niet alleen een taalkundig probleem, maar tevens een rekenkundig probleem.

Het gaat erom dat de taalkundig aanpak niet strookt met de rekenkundige aanpak. Neem bijvoorbeeld het getal 129. Dat spreken we uit als ‘honderdnegenentwintig’. Het probleem hierbij is dat we de cijfers in een andere volgorde uitspreken dan dat ze in het getal voorkomen. We zeggen 100, 9 en 20. Je zou verwachten dat we 100, 20 en 9 zeggen. 20 en 9 zijn dus omgewisseld: honderdtwintigennegen.

Omgekeerde getallen

Die omkering maakt dat getallen taalkundig moeilijk te communiceren zijn. Dat geldt des te meer als het hoge getallen betreft. Wat bijvoorbeeld te denken van 348.753.797. Zet ik dat cijfer om in taal – driehonderdachtenveertigmiljoenzevenhonderddrieenvijftigduidendzevenhonderdzevenennegentig – dan vinden er maar liefst drie omkeringen plaats: 48 wordt achtenveertig, 53 wordt drieënvijftig en 97 wordt zevenennegentig.

Als we 348.753.797 bedoele, zeggen we dus iets dat qua volgorde meer lijkt op 384.735.779. Niet alleen de luisteraar krijgt moeilijk spits welk getal nu precies bedoeld is, ook degene de het getal in cijfers ziet, en het vervolgens moet uitspreken, is genoodzaakt drie keer een volgorde te veranderen tussen wat hij ziet en wat hij zegt. Mijn ervaring is, dat dit best lastig is.

Kijken we nog eens naar het getal 348.753.797. Als ik dat gedeeltelijk omzet in taal, dan wordt dat: 348 miljoen 753 duizend 797. Tot nog toe is er geen inconsequentie zichtbaar. Het cijfer gaat van hoog naar laag. Eerst zegt het hoeveel miljoenen vervolgens hoeveel duizenden, dan hoeveel enen er zijn.

Die miljoenen, duizenden en enen worden steeds uitgedrukt in hoeveelheden tot 1000. Per categorie noemen we eerst het aantal honderden. Dat is ook nog consistent. Maar dan gaat het mis. Dan vinden er in één getal maar liefst drie omkeringen plaats: 41 spreken we uit als ‘1 en 40’, 53 als ‘3 en 50’ en 97 als ‘7 en 90’.

Getallen die zich slecht laten uitspreken

Als leraar economie had ik er altijd veel moeite mee dergelijke getallen überhaupt door mijn strot te krijgen. Ook was het voor leerlingen moeilijk zo’n getal in gedachten te reproduceren. Dat probleem doet zich niet alleen voor bij economie maar ook bij vakken als wiskunde en natuurkunde.

Bovendien speelt het niet alleen op scholen en universiteiten, maar eigenlijk overal: ook bij bedrijven, ook op radio en televisie, ook in de politiek. Het maakt dat getallen verbaal moeilijker dan nodig te communiceren zijn. Het maakt ook dat een discrepantie tussen taal en rekenen, tussen woorden en getallen blijft bestaan.

Net als bij de d-of-t-kwestie is het niet een drempel waar je op een gegeven moment automatisch overheen stapt. Het is een drempel waar generatie na generatie steeds weer over gestruikeld wordt. Als je dus wilt dat taal en rekenen beter bij elkaar aansluiten, elkaar als het ware de hand schudden, dan zit er niets anders op dan die drempel te verwijderen. Vraag is: hoe dan?

Gelukkig is de oplossing vrij eenvoudig. In het Engels en het Frans doet het probleem zich niet eens voor. Daar zegt men ‘twenty-four’ of ‘vingt-quatre’. Mijn oplossing zou zijn om zoiets ook te gaan doen in het Nederlands. Dat heeft dan wel als consequentie dat we getallen iets anders gaan uitspreken: Vierentwintig zeggen we dan als ‘twintigenvier.’ Je kunt ‘en’ er ook nog tussenuit halen. Dan wordt het ‘twintigvier’.

Kern van de zaak is echter niet of je al dan niet ‘en’ zegt, maar de omkering: dat je eerst 20, en dan 4 zegt. Voordeel van zulk een omkering is dat het woordbeeld dan volgordelijk synchroon loopt met hoe we het getal in cijfers ook opschrijven.

Waarbij het dan ook nog eens zo is, dat het woord de consequentere methodiek van het getal in cijfers overneemt. Het wordt daardoor veel gemakkelijker te spreken over getallen. Getallen worden zo veel meer een onderdeel van de taal. Hét taalprobleem met getallen is daarmee niet alleen gesteld, maar in een moeite door ook opgelost.

Het bericht Is ‘wort’ en ‘twintigvier’ niet handiger? verscheen eerst op Wynia's Week.