Net als bij veel anderen is mijn liefde voor het songfestival verbonden met mijn jeugd; met nostalgische songfestivalklanken in het ouderlijk huis, toen nog standaard gezongen in de eigen taal.  Typische songfestival termen (‘douze points’) en songfestivaltradities horen erbij, zoals punten geven aan de inzendingen. Jaren later worden die tradities met manlief en andere fans in ere gehouden. Jureren gaat uiteraard gepaard met scherp commentaar, al moet je tegenwoordig opletten dat het politiek-correct blijft.

Mythe 1: Oost-Europa heeft het songfestival verpest

Niet iedereen is even enthousiast. Een veelgehoorde klacht: Oost-Europa heeft het festival verpest. Dat misverstand is vooral hardnekkig in Nederland, en niet zonder reden. Met winnende parels als ‘De Troubadour’ (1969) van Lenny Kuhr en ‘Ding-a-dong’ van Teach-IN (1975) was Nederland ooit een songfestivalland. In de beginjaren, de jaren vijftig, won Nederland zelfs twee keer. In latere decennia gaat het ook best redelijk. De jaren negentig zien wisselende successen, met als hoogtepunt een vierde plek voor ‘Hemel en aarde’ van Edsilia Rombley in 1998.

Daarna gaat het bergafwaarts. Wat de schrijvers Dave Boomkens en Richard van de Crommert van Het Grote Songfestivalboek ‘de negen magere jaren’ noemen, valt samen met de komst van nieuwkomers op het festival. In de jaren negentig – na de Koude Oorlog en het uiteenvallen van Joegoslavië – debuteren deelnemers als Rusland, Polen en Kroatië. Begin 21^e eeuw komen daar meer landen bij, zoals Servië, Albanië, Georgië en Azerbeidzjan.

Vanaf 2004 wordt ook een nieuw systeem geïntroduceerd; landen moeten zich nu in twee halve finales kwalificeren voor een finaleplek. Het eerste jaar gaat dat nog, maar vanaf 2005 lukt het Nederland acht jaar lang niet om een finaleplek te bemachtigen.

Het gebrek aan succes gaat gepaard met klachten. Met Oost-Europese landen die op elkaar stemmen, zou ons land geen eerlijke kans maken op een overwinning. In werkelijkheid winnen in die jaren (2005- 2012) slechts drie Oost-Europese nieuwkomers: Servië, Rusland en Azerbeidzjan. De meeste winnaars zijn gewoon oudgedienden, zoals Griekenland, Noorwegen en Duitsland. Het uitblijven van Nederlands succes ligt meer aan de kwaliteit van de liederen. Maar ook goede zangeressen komen niet verder dan de halve finale. Dat heeft vooral te maken met niet meebewegen met trends.

Anouk

Klachten over vriendjespolitiek zijn niet helemaal onterecht, al blijft dat niet beperkt tot Oost-Europese stemmers. Ook de startpositie van landen blijkt van invloed op het oordeel van televoters. Daarop wordt besloten om vakjury’s weer een stem te geven. De helft van de punten komt van de kijkers, de andere helft van ‘professionals’. Aan de magere jaren van Nederland komt in 2013 een eind door Anouks deelname met ‘Birds’. Daarna gaan we weer omhoog, met als voorlopig hoogtepunt de songfestivalzege van Duncan Laurence in 2019.

Mythe 2: Het songfestival is een freakshow, de muziek doet er niet toe

Vooral liedjes uit de jaren zestig, zeventig en tachtig zijn klassiekers geworden. Is er iemand die Waterloo van ABBA niet kent, of die niet één keer heeft mee geblèrd met Johnny Logans Hold me Now. Of nog beter: heeft geswingd op J’aime, j’aime la Vie van de Belgische kindster Sandra Kim. Ook recenter leverde het festival veel hits. Uit het Oosten komen eveneens mooie liederen, een van de vele ondergewaardeerde liedjes is wellicht Jan Jan van de Armeense Inga & Anush uit 2009.

Natuurlijk doet de act er ook toe. Visuele effecten, hilarische kostuums, theater en komische kwinkslagen zijn vaste prik. Lange tijd negeert Nederland dat gegeven. Pas in recentere jaren is er meer aandacht voor de ‘show’. Dit jaar belooft de regisseur van Joost Klein zelfs een revolutionaire act. Hij spreekt van ‘een nieuwe vorm van de maanlanding en fysiek bijna onmogelijk’. De eerste beelden tonen vooral ‘rariteiten’, zoals een blauwe kippenpak, waardoor de inzending is gezakt in de peilingen.

Een garantie voor succes is een goede of spectaculaire act ook niet, want wat hip of origineel is, is onderhevig aan golfbewegingen. Oneindig veel glitter en glamour is in sommige jaren de norm. Een tijdlang scoren vooral ‘novelty acts’. Finland wint zo in 2006 het festival met ‘Hard Rock Hallelujah’. Dat de bandleden zijn verkleed als monsters bevestigt het beeld van een freakshow. Invloeden van ‘folkmuziek’ zijn hot in de jaren nul, terwijl het in andere jaren draait om ballads. En wat voor wijn geldt, geldt ook voor het songfestival. Er zijn slechte en goede jaren, al blijft dat een kwestie van (wan)smaak. 

Bij een goede inzending zijn zowel de act als de artiest het liedje en de marketing in orde. Voldoende budget is ook belangrijk, en gelukkig raakt ‘camp’ nooit uit de mode. Maar hoe gek de deelnemers ook doen of zijn uitgedost; uiteindelijk kunnen ze ook goed zingen. Althans de meesten. 

Mythe 3: Politiek speelt geen rol op het songfestival

In 2022, kort na het uitbreken van de Oekraïne-oorlog, stemmen de kijkers de Oekraïense inzending van Kalush Orchstra naar nummer één. Een jaar eerder heeft Oekraïne pas echt een goed nummer: Shum van de Oekraïense electro-folkband GO_ A, maar dat nummer eindigt ‘slechts’ op de vijfde plaats. Typerend is wellicht ook de nek-aan-nekrace tussen Rusland en Oekraïne in 2016, die wordt gewonnen door de Oekraïense Jamala.

De bijna zeventigjarige geschiedenis van het festival kent subtiel en minder subtiel politiek protest. Politiek hoort evenveel bij het songfestival als windmachines en modulaties. Daar zitten wel grenzen aan: de Songfestivalorganisatie liet een toespraak van president Zelenski niet toe op het festival. Ook de oproep om Israël dit jaar uit te sluiten van deelname kreeg geen gehoor. Volgens songfestivalbaas Martin Osterdahl is het Eurovisie Songfestival niet de plek waar wereldwijde conflicten kunnen worden opgelost. En hij heeft gelijk: laten we ‘hysterie’ vooral beperken tot de acts.

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen in 2023 bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek De Maakbare Mens. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Politiek hoort bij het Songfestival maar laten we de hysterie beperken tot de acts verscheen eerst op Wynia's Week.

Het enige waar het laatste jaren aan ontbrak waren éénarmigen, mensen met drie duimen dan wel zeven vingers, dwergen, reuzen van 2.25 meter – en ik zat ook te wachten op iemand die liever onzichtbaar wilde zijn. Dat zou mooie televisie hebben opgeleverd. Het Eurovisiesongfestival is een evenement waar de uitzondering van de uitzondering de norm is: LHBTIQ++++. Met muziek heeft het vaak weinig te maken.

Winnaars ellebogen zich naar het podium op basis van medelijden of ach-toch-sentiment. Oekraïne won vorig jaar. Dat wist iedereen. En iedereen had er vrede mee. Erbarmen opwekken is belangrijker dan ons verpletteren met een fabuleuze stem, een geniale brug of subtiele chord-change.

Cornald Maas waakt

Ook Nederland draait al jaren mee in deze carrousel, onder aanvoering van Cornald Maas, een ex-journalist die over het festival waakt als een tv-dominee over een parochie behaagzieke zielsverwanten. Dat kon jaren doorgaan, zeker omdat we in 2019 wonnen met Duncan Laurence. Waarna het monsterverbond tussen politieke correctheid en middelmatigheid een hoogtepunt bereikte.

De Britse schrijfster Virginia Woolf sneerde al eens over deze vorm van kunstbeleving – zonder het songfestival ooit te hebben gezien natuurlijk. In een postuum essay The Death of the Moth and Other Essays (1942) trok ze – behoorlijk snobistisch, dat wel – ten strijde tegen liefhebbers van ‘middlebrow’. Voor Woolf waren liefhebbers van ‘het grote gemiddelde’ vooral mensen voor wie kunst een middel was om zichzelf te verheffen ten opzichte van een ander, meer vorm dan vent, meer gericht op het verbeteren van sociale ‘status’ dan geboren uit intellectuele nieuwsgierigheid naar een nieuwe ontdekking. Mensen die liever naar een musical over ‘Soldaat van Oranje’ gaan dan naar een avantgardistisch toneelstuk met de kans zich kapot te vervelen. De makkelijke weg versus de onzekere beproeving. 

AVRO TROS ging voor de weg zonder weerstand. Ze gaven oud-winnaar Duncan Laurens het stuur in handen en hij kon ongestoord zijn gang gaan. Het bleek fataal. De politiek correcte middlebrow waande zich ineens kunstpaus en werd hooghartig. Het deelnemende team wilde niet alleen de eigen status verhogen, nee: het wilde ons ook opvoeden met hun dertien uit een dozijn liedje inclusief alle maniertjes die daar bij horen. Interviews alleen in het Engels geven, nuffig weglopen. Gevalletje: waarin kleine geesten groot kunnen zijn. Naar beneden trappen om zelf elitair over te komen.

Totdat ineens bleek dat de twee deelnemers zo vals zongen dat het we-zijn-allemaal-gelijk mantra niet langer stand kon houden. De miscast van Mia & Dion, de deelnemers van dit jaar, laat zien dat er kennelijk grenzen zijn aan artistieke gelijkheid. Kennelijk zijn we niet allemaal gelijk en kan de één beter zingen dan de ander.

Kans voor de mindere talenten

Het echec van de songfestival-inzending is een uitwas een ziekte waar we in Nederland al een tijdje aan lijden: de terreur van de aanmatigende middelmaat. Het is een wereld waarin minder getalenteerde een kans krijgen op het minderheidsticket de wijsneus uit te hangen en bevoogdende praatjes af te steken.

Zeker, er is racisme, er is misogynie, ja er zijn zeker witte geprivilegieerde snotapen die sneller doordringen tot topfuncties omdat papa of mama bij het juiste dispuut hebben gezeten. Dat is oneerlijk en is in de strijd met alle waarden der meritocratie. Dat moet bestreden worden. Maar, en dat maakt de songfestival case zo pijnlijk duidelijk: omgekeerd is het soms ook waar.

Ondertussen, aan de Basisweg…

Terwijl ik dit schrijf probeert uitgever Mediahuis een nieuwe hoofdredactie te benoemen bij dagblad De Telegraaf. De tweekoppige leiding bestaat uit een vrouw uit Rotterdam en een immigrantenzoon uit Amsterdam. De redactieraad van de krant is tegen de benoeming, en ageert vooral tegen de komst van de dame. Ze zou niet geschikt zijn en zou via de rug van de vorige niet erg populaire hoofdredacteur, waarmee ze zeer innig was, omhoog zijn geklauterd.

Wie redacteuren spreekt, zijn verbijsterd over haar benoeming en beschrijven haar als een dichtgetikte baas die claimt namens de Telegraaf lezer te spreken, maar in feite vanuit een schuttersput haar werk doet. Een redacteur vertelde dat ze eens een verhaal weigerde dat later ‘best gelezen’ bleek.

De terreur van de aanmatigende middlebrow heeft ook de eens grootste krant van Nederland te pakken. De vertrekkende hoofdredacteur, die ooit bij de Volkskrant begon, had een chronisch journalistiek minderwaardigheidscomplex (‘geen fouten meer in de krant!) en botvierde die statusangst op zijn redactie met dito angstcultuur tot gevolg.

De Telegraaf, die altijd soeverein was wilde likeable worden om er bij te horen, maar werd een lege huls. En nu is het een humorloos pamflet dat zichzelf veel te serieus neemt als roeptoeter van een wereld die nauwelijks meer bestaat. De T lijdt aan dezelfde ziekte als Cornald Maas en de AVRO: ze zijn niet in staat om werkelijk zuiver te kijken.

Gelukkig is de andere kandidaat wel geschikt. De immigrantenzoon uit Amsterdam maakte zich verdienstelijk in het digitale deel van de krant en ontpopte zich als excellente people’s manager. Hij ging naar het elitaire Barleaus, maar komt ook uit voor zijn voorliefde voor Gordon. Hij deed zijn werk tot volle tevredenheid en kwam bovendrijven. De case zou ons aan het denken moeten zetten en ook hoop moeten geven. Zo heurt het te gaan. De werkelijke revolutie van de emancipatie verloopt vaak in stilte en niet met valse noten.

Mark Koster bericht in Wynia’s Week over de woelingen op de Nederlandse mediamarkt. Eerdere afleveringen vindt u HIER.

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Hollandse ziekte: terreur van aanmatigende middelmaat verscheen eerst op Wynia's Week.