Quita Muis, docent sociologie aan Tilburg University, is in september gepromoveerd op een onderzoek met de titel ‘Who are those People?’ Dit is een verwijzing naar die beroemde uitspraak van Kaag. Muis onderzocht de oorzaken en gevolgen van polarisatie in een maatschappij waarin scholing een belangrijke rol speelt. Zij kwam met verrassende conclusies over vooroordelen, polarisatie en groepsdenken. Reden genoeg om haar een aantal vragen te stellen.

Hoe komt het toch dat juist hoger opgeleiden gevoeliger lijken voor groepsdenken?

‘Ieder mens is gevoelig voor groepsdenken, dat geeft ons betekenis. Hoger opgeleiden identificeren zich echter sterker met hun opleidingsniveau dan lager opgeleiden omdat de hogere sociale status verbonden aan hun opleidingsniveau hen een beter zelfbeeld geeft. Die sterkere identificatie leidt tot meer conformisme aan groepsnormen en meer wij-zij-denken langs opleidingslijnen dan onder lager opgeleiden, bij wie de opleidingsidentiteit minder sterk en bepalend is.’

Lager opgeleiden hadden vaak wel al door dat er met dedain naar hen gekeken werd. Voor hoger opgeleiden schijnt dit resultaat van uw onderzoek nieuw te zijn.
Hoe zijn de reacties vanuit deze groep op uw onderzoek?

‘Over het algemeen positief. Veel hoger opgeleiden – waar ik natuurlijk zelf ook toe behoor, dat helpt vast – staan open voor de boodschap en durven ook naar zichzelf te kijken. Vooral omdat veel mensen zich oprecht zorgen maken over toenemende polarisatie en naar oplossingen willen zoeken.

‘Toch zie ik ook precies de reacties terugkomen die ik in mijn onderzoek als polariserend aanmerk: hoger opgeleiden die het niet verrassend vinden dat zij zoveel homogener in hun meningen zijn, omdat zij veel beter over zaken na zouden kunnen denken en zo tot dezelfde, “juiste” conclusies zouden komen. Tegelijkertijd worden lager opgeleiden op basis van extreme stereotypen weggezet als “fout”, omdat ze er bijvoorbeeld allerlei racistische of discriminerende meningen op na zouden houden. In mijn onderzoek zie ik echter dat zulke extreme opvattingen uitzonderlijk zijn, en dat veruit de meeste mensen zich ergens in het midden bevinden.’

Uit uw onderzoek blijkt dat lager opgeleiden minder vijandig zijn naar hoger opgeleiden. Hoe verklaart u dat?

‘Zoals gezegd zien hoger opgeleiden dus vooral meer tegenstellingen tussen zichzelf en lager opgeleiden door hun sterkere opleidingsidentiteit. Vijandigheid is echter wel iets anders en zou ik eerder gelijkstellen aan denken in termen van conflict. Ik heb onder beide groepen aanwijzingen voor groeiend conflictdenken waargenomen, maar om verschillende redenen.
Zo lijken hoger opgeleiden de (waargenomen) verschillen tussen zichzelf en lager opgeleiden als steeds onverenigbaarder te ervaren. Lager opgeleiden zetten zich daarentegen meer af tegen de bestaande opleidingshiërarchie: deze wordt allereerst als steeds ondoordringbaarder gezien, waarmee de meritocratische aard van ons onderwijsstelsel steeds meer in twijfel wordt getrokken.

‘Ten tweede worden er door lager opgeleiden steeds meer vraagtekens gezet bij de legitimiteit van deze sociale hiërarchie: “Waarom genieten hoger opgeleiden eigenlijk een zoveel hogere status?”, “Wat maakt ze nu zoveel beter?”, ‘Wij worden (sociaal en materieel) ondergewaardeerd, maar zijn net zo hard – en soms nog wel harder – nodig in onze maatschappij.” De literatuur laat zien dat deze factoren – onverenigbaarheid, illegitimiteit en ondoordringbaarheid – bronnen van conflictpercepties zijn.’

Bij lager opgeleiden is meer weerstand tegen immigratie dan bij hoger opgeleiden. Denkt u dat de ruimdenkendheid over immigratie voor hoger opgeleiden ook een soort statussymbool kan zijn? Een manier om zich van lager opgeleiden te onderscheiden?

‘Zeker. Uit eerder onderzoek blijkt dat hoe sterker mensen zich verbonden voelen met een groep, hoe meer ze zich in attitudes en gedrag zullen aanpassen, om zo hun status binnen deze groep te behouden; hoger opgeleiden lijken dat meer te doen dan lager opgeleiden. Die rol van socialisatie en identificatie herken ik ook in mijn eigen onderzoek in de sterkere homogeniteit onder hoger opgeleiden. Toch zijn er juist als het aankomt op pro-immigrantensentimenten binnen deze groep wel wat fluctuaties te zien over de afgelopen decennia. Het blijft een moeilijk thema waar ook hoger opgeleiden het niet altijd over eens zijn.’

Uw onderzoek laat zien dat de hoger opgeleiden veel beter af zijn dan de lager opgeleiden; ze hebben dus ook veel te verliezen. Denkt u dat hun houding ook te maken heeft met angst voor het verlies van hun bevoorrechte positie?

‘Gedeeltelijk wel ja. In de literatuur wordt gesproken van een “meritocratische mythe” die opgehouden moet worden door de hoger opgeleiden. Het idee dat hun status puur verworven is door kunde en inzet staat onder druk door onder meer de toename van het aantal hoger opgeleiden. Het hoog willen houden van die bedreigde status zou juist voor sterkere afzetting kunnen zorgen. Ik zou graag meer onderzoek willen doen naar hoe deze attitudes door de tijd heen veranderd zijn en hoe deze zich verhouden tot de groei van het aantal hoger opgeleiden en het in twijfel trekken van de hiërarchie door lager opgeleiden.’

U schrijft in uw proefschrift: ‘Contrary to my expectations, elite polarization is a strong indicator of worsening democratic quality.’ En even later: ‘This hampers the functioning of democracy through instability and deadlocks and lowers democratic quality through a double standard on moral and democratic norms.’ Bedoelt u dat deze mensen vinden dat zij hun zin door mogen drijven ten koste van de meerderheid?

‘Ten koste van democratische standaarden. Hoe meer conflict moreel van aard wordt – “wij zijn goed en jullie zijn fout” – hoe meer we bereid zijn democratische regels, zoals het volgen van democratische procedures of het accepteren van algemene vrijheden, aan de kant te schuiven voor ons eigen gewin. Er ontstaat een dubbele standaard voor wat geoorloofd is en wat niet, afhankelijk van welke groep de uitspraak doet of het gedrag vertoont. Daarnaast stokt de samenwerking en het zoeken naar compromissen, zodra de ander bij voorbaat al niet als legitieme politieke tegenstander wordt gezien. Mijn bevindingen suggereren dat zulke morele oordelen en dubbele standaarden een belangrijkere rol hebben gekregen in het politiek debat en zo tot democratische afbraak kunnen leiden.’

In uw proefschrift stelt u dat de polarisatie minder erg is dan meestal wordt aangenomen. Maar hoe komt het dan dat juist partijen in het midden kiezers verliezen?

‘Stemgedrag is niet hetzelfde als waarden of houdingen, die dus nauwelijks uit elkaar gegroeid zijn. Het eerste is veel veranderlijker en afhankelijk van allerlei factoren. Zo kan er in de paar dagen voor verkiezingen nog van alles gebeuren, zoals we bijvoorbeeld zagen bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen, toen een deel van de kiezers op het laatste moment overstapte van de VVD naar de PVV. Dat was niet omdat hun opvattingen over immigranten opeens drastisch veranderden die laatste paar dagen.

‘Daarnaast laat ander onderzoek zien dat mensen steeds vaker het gevoel hebben een kant te moeten kiezen. Kwesties worden zwart-wit voorgelegd, waardoor mensen als het ware naar de flanken worden gedreven, hoewel hun attitudes daar slecht worden gerepresenteerd. Hierbij spelen polarisatie door de media en door de elite een belangrijke rol.’

U spreekt veel over jongeren die conservatiever worden, maar is de term conservatief nog wel van toepassing? Is niet juist de huidige ‘progressieve elite’ de groep die zich ‘conservatief’ vastklampt aan de status quo?

‘Dat is een semantische discussie die ook in de literatuur al eeuwen gaande is en meedeint op de golven van maatschappelijke verandering. Ik baseer mij op metingen die in de wetenschap representatief zijn voor een meer conformerende houding, vaak gebaseerd op religie en/of traditie, ten opzichte van een individuelere houding, waarbij zelfbeschikking belangrijk is en (traditionele) autoriteit wordt verworpen. Dit vertaalt zich in de huidige tijd bijvoorbeeld in vragen over homoseksualiteit, abortus, echtscheidingen en euthanasie.
In een van mijn hoofdstukken kijk ik echter naar autoritaire waarden als tegenhanger van democratische waarden, en dat is niet gelijk te stellen aan conservatisme.’

Bestaan generaties eigenlijk wel? Kan je mensen überhaupt indelen op geboortejaar, en hoe bepaal je dan de afbakening van zo’n ‘generatie’?

‘De indeling is inderdaad enigszins kunstmatig. Er bestaan nog altijd meer verschillen binnen generaties dan tussen generaties. Zelf gebruik ik een indeling in cohorten, elk bestaande uit tien jaar, beginnend vanaf de oudste respondent beschikbaar in de dataset. Zo ligt de focus minder op de bekende labels en meer op gedeelde ervaringen. Onderzoek laat namelijk zien dat de collectieve context waarin mensen opgroeien wel degelijk van invloed is op waardenontwikkeling: er zijn eenzelfde soort patronen te ontdekken onder mensen die in dezelfde periode geboren zijn. Natuurlijk wordt er zo geen rekening gehouden met individuele verschillen, zoals inkomensongelijkheden, en voorkom je daar ook niet mee dat er een kunstmatige lijn wordt getrokken tussen mensen geboren in, bijvoorbeeld, 1989 en 1990.’

Is er een thema dat u zelf belangrijk vindt in uw onderzoek waarvoor naar uw mening te weinig interesse is?

‘Economische ongelijkheid. Tegenwoordig domineren thema’s over identiteit en cultuur het debat, terwijl economische verschillen nog altijd veel invloed hebben op de samenleving. Natuurlijk ben ik er zelf ook schuldig aan door mij in mijn onderzoek voornamelijk op identiteitgestuurde polarisatie te richten, maar dat is juist ook een gevolg van deze veranderende thematiek. Toch komt materiële onzekerheid vaak terug in verschillende hoofdstukken.

‘Zo zien hoger opgeleiden meer verschillen tussen zichzelf en lager opgeleiden op economisch dan op cultureel gebied, maar worden deze waarnemingen niet vertaald naar het door deze elite opgestelde beleid. Dit maakt ook dat lager opgeleiden gaandeweg eensgezinder belang zijn gaan hechten aan sociale orde en economische stabiliteit. Het feit dat goede scholing weer sterker is gaan afhangen van inkomen, maakt deze groep daarnaast alleen maar wantrouwiger tegenover de opleidingshiërarchie.

‘Tot slot blijken generatieverschillen in democratische waarden het grootst in landen die economisch de snelste neoliberale ontwikkelingen hebben doorgemaakt. Kortom, de huidige polarisatie hangt nog altijd op verschillende manieren samen met economische onzekerheden waar beleidsmatig iets aan gedaan kan worden.’

Maaike van Charante is auteur van ‘Het verdriet van de Schilderswijk’ (2021)  en ‘Debat Ongewenst’ (2023).

De dissertatie van Quita Muis staat HIER “Who are those people?”: Causes and consequences of polarization in the schooled society online.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie-onderzoeker Quita Muis: ‘Hoger opgeleiden doen vaker aan wij-zij-denken dan lager opgeleiden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

En dan die opgelegde raadselachtigheid: werk is geen oplossing.

Oplossing van wat? Geldgebrek? Verveling? Jengelende kinderen? Doodsangst?

Hier had de uitgever moeten ingrijpen onder het motto het is jouw manuscript, maar mijn kaft. Al lezend begon ik echter te vermoeden dat de schrijfster niet erg van het geven en nemen is.

‘Werk, stad en gender’

We hebben het over Marguerite van den Berg, universitair hoofddocent sociologie aan de Universiteit van Amsterdam, gespecialiseerd in ‘werk, stad en gender’.

Ze heeft een strak dogmatisch boek geschreven waarin onder aanroeping van Karl Marx de wereld wordt onderverdeeld in een klein groepje sluwe kapitalisten die de rest van de mensheid zonder pardon uitbuit. Die rest kan geen kant op, want de overheid en de vakbonden vormen samen met de kapitalisten een front. En daar moet met harde hand tegen worden opgetreden, van staken tot stelen.

Op zichzelf heeft Marguerite van den Berg een punt. De flexibilisering van de arbeidsmarkt is volledig doorgeschoten en heeft een nieuwe onderklasse geschapen, die continu in een onzekere en precaire situatie verkeert. Het precariaat, een fraaie samentrekking van precair en proletariaat.

Trouwens, wat heet proletariaat! Het gaat echt niet alleen om pakketbezorgers en schoonmakers. Ook onder hoogopgeleide professionals rukt de flexibilisering op. De meerderheid van het wetenschappelijk personeel aan de universiteiten bijvoorbeeld zit op minuscule tijdelijke contractjes met veel onbetaald overwerk en nul toekomstperspectief. Dit in tegenstelling tot de haves aldaar, de hoogleraren en universitaire hoofddocenten die bijna allemaal een vaste baan hebben en riant worden betaald.

Alleen werken om in eigen behoeften te voorzien

Marguerite van den Berg die in eigen huis dus aan de luxe kant van de streep zit, heeft een groot inlevingsvermogen en een ruim hart. Da’s mooi.

Een mens, zo stelt ze, zou eigenlijk alleen moeten werken om in de eigen behoeften te voorzien. Eten, drinken, wonen, dat soort dingen. Alles wat ‘ie meer doet, komt uitsluitend de kapitalisten ten goede, die zich een kriek lachen om deze ‘schepping uit het niets’. Een citaat uit de werken van Karl Marx aan wie ze ook de rekensom ontleent dat een normaal mens er met dagelijks vijf uur werk te eigen bate wel is.

In de ideale wereld van Marguerite van den Berg zijn er kennelijk geen voorzieningen als wegen en ziekenhuizen, rechtbanken en universiteiten nodig.

Werkplezier is aangeleerd

De tweede eis die ze stelt, is dat ‘reproductieve’ arbeid betaald moet worden. Dat is arbeid die wordt verricht om kinderen op te vangen, de was te doen, schoon te maken en eten op tafel te zetten. Waar het geld vandaan moet komen, las ik nergens, maar dat zal wel muggenzifterij van me zijn.

De lezers krijgen omstandig uitgelegd dat ze nog lichtjaren van deze heilstaat verwijderd zijn. Het is een en al ellende.

Werkplezier is aangeleerd, stelt ze. Vervolgens geeft ze een opsomming van werk waar mensen naar haar idee helemaal geen zin in hebben. In een kantoortuin onder een systeemplafond achter een pc zitten, de hele dag in een kledingwinkel staan, friet frituren, ontevreden klanten te woord staan. Allemaal werkzaamheden die ‘gewone’ mensen verrichten en waarvan onze universitaire hoofddocent zich kennelijk niet kan indenken dat die mensen dat vaak wel leuk en zinvol vinden. En dat er bovendien brood op de plank moet komen.

Het is niks en het wordt niks, dat is de boodschap. Nihilistisch concludeert ze ‘Dat we soms plezier in het werk hebben en dat we soms graag hard werken, zegt niets over hoe wenselijk werk is.’

U en ik begrijpen wel dat mevrouw het niet heeft over haar eigen werk, boeken schrijven in de tijd van haar uitbuitende baas.

Boos op Hamer

Furieus is ze op Mariëtte Hamer, de voorzitter van de SER die van mening is dat ‘rot werk beter is dan geen werk’. Even daargelaten wat precies rot werk is, is de boodschap helder: wie zonder werk is, raakt veelal in sociaal isolement en komt financieel in de problemen. En dan hebben we het nog niet over begeleidend onheil, van verslaving tot apathie. Kijk maar even naar de harde kern van de bijstandstrekkers, al snel een paar honderdduizend mensen.

Zo niet Marguerite van den Berg. Werk, dat is pas erg! En vragen om werk is vragen om uitbuiting. Ik verzin het niet.

Ook die reproductieve arbeid is ellendig. Uiteraard krijgen de mannen een veeg uit de pan – en ten dele terecht – , maar dat het met het huishoudelijk werk steeds beter gaat, lezen we niet. In de jaren vijftig werd in een gezin gemiddeld bijna 60 uur per week schoongemaakt en gewassen. Dat is nu nog geen drie uur per week. Tel je de dagelijkse routines als kopen, eten maken, opruimen en boodschappen doen bij elkaar op, dan kom je op zo’n twee uur per dag.

Ja maar de kinderen! Schijnt ook wel mee te vallen, ongeveer een half uur per dag, behalve als ze heel jong zijn, dan is het aanzienlijk meer.

Meer vrije tijd

Vergeleken met zeventig geleden is de vrije tijd geweldig toegenomen en dan hebben we het beleefdheidshalve maar niet over de tijd van de door de auteur bewonderde Marx.

Door menige vrouw wordt de vrijgevallen tijd (voor een deel) besteed aan werken buitenshuis. Daarbij tekenen we nog maar eens aan dat de Nederlandse vrouwen gemiddeld genomen de ‘kleinste’ banen in Europa hebben. Niet door discriminatie, maar door vrije keuze.

En woelend en wakend brengen we de nachten ook niet door. De overgrote meerderheid van ons blijkt elke nacht ruim acht uur te slapen.

Niet iedereen slachtoffer

Ongetwijfeld maakt het uit waar je in ‘het loongebouw’ zit en of je baan onzeker is. En uiteraard is er een interactie met de thuissituatie, niet alleen met die reproductieve arbeid, maar ook met de gezondheid en persoonlijke leefomstandigheden (relatie, sociaal netwerk, woning). Ik heb ook grote kritiek op de doorgeschoten flexibilisering van de arbeid. Maar niet iedereen is de dupe. Niet elke vrouw, niet elk persoon van kleur en ook niet elke flexwerker en zeker niet alle werkenden.

Anders gezegd, de genoemde cijfers zijn gemiddelden en er zijn vast gedetailleerdere en ook genuanceerdere gegevens te vinden. Maar wie zo radicaal in de aanval gaat, mag wel wat meer empirische onderbouwing leveren.

Bij1

Nu is het alleen maar ideologie en activisme.

Het verklaart wellicht ook waarom op de achterflap van het boek de recensies van twee kopstukken van BIJ1 te lezen zijn. De een bekend om feminisme en Palestina, de ander om de erfschuld van de witte mens.

‘Dit is een noodzakelijk en actueel boek’ (Anja Meulenbelt) en ‘Vanuit onze gemeenschappelijke uitputting zet Marguerite van den Berg aan tot de politisering van onze situatie om ons uit de houdgreep van werk te bevrijden’ (Gloria Wekker).

Toen ik het programma van BIJ1 erop na sloeg, vielen me tal van overeenkomsten met het boek van Marguerite van den Berg op. Had dát op het kaft gezet. En dat ze de levenspartner is van een door haar menigmaal geciteerde hoogleraar en ideoloog van BIJ1 (Willem Schinkel).

Het boek eindigt opvallend genoeg niet met een grand design van de toekomst. De schrijfster houdt het bij een handjevol tips voor kleinschalige acties die wij van het precariaat kunnen ondernemen om ons te ‘verzetten tegen werk.’

Weigeren, staken en stelen is het motto. Natuurlijk niet met hulp van de vakbonden, want vijand, maar met spontane initiatieven van zich organiserende tijdelijke collectieven: ‘Een verzameling lichamen op straat’.

En als collectieve actie niet mogelijk is, kan je altijd als individu iets ondernemen. Spulletjes van je baas pikken. Of arbeidstijd stelen door lekker lange pauzes te nemen of – serieus – op kantoor liefdesbrieven te schrijven.

Collectief stelen, wat u en ik plunderen noemen, mag ook. Immers, in Amerika is wetenschappelijk bewezen dat plunderaars soms best politieke opvattingen hadden die hen tot hun daden brachten.

En dan is het goed natuurlijk.

Het aangehaalde boek betreft ‘Werk is geen oplossing’ van Marguerite van den Berg, Amsterdam University Press, Amsterdam 2021.

Het bericht Iedereen is moe. Niemand heeft tijd. verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 14 februari 1969 werd Den Hollander, onder druk van   rebellerende eerstejaarsstudenten, die syllabi, discussie en inspraak eisten, als een reactionaire, autoritaire hoogleraar opzij gezet. Dat ging gepaard met leuzen als Hop, hop, hop, hang Den Hollander op.

‘U heeft hier uw mond te houden’

De actie was goed voorbereid. De  Radio Nieuwsdienst maakte dezelfde ochtend  bekend dat hoogleraar Den Hollander zijn college had gestaakt. Dat was al heel bijzonder. Een student had stiekem een bandopname gemaakt die nog dezelfde avond door de VPRO-radio werd uitgezonden. De volgende dag plaatste NRC Handelsblad een artikel met als kop: ‘U heeft hier uw mond te houden’.

Volgens zijn voormalige student, de socioloog  Bart van Heerikhuizen, werd Den Hollander afgeserveerd op een manier waar je koud van werd.

Nooit kreeg hij publieke steun

Zijn collega’s, onder wie de hoogleraren Hiddo Jolles, Joop Goudsblom en W.F. Wertheim, maar ook de voorzitter van het curatorium van de UvA, burgemeester Ivo Samkalden, lieten hem vallen als een baksteen. Den Hollander zou  het eerste slachtoffer zijn van de culturele revolutie die eind jaren zestig door de Nederlandse universiteiten trok.

Den Hollander werd geboycot door collega’s en studenten en in de pers werd hij voor rotte vis uitgemaakt. Weliswaar ontving hij steunbetuigingen, maar die waren altijd privé. Nooit kreeg hij publieke steun. Zijn voormalige collega’s op de universiteit noemde hij meelopers, lafbekken en bangerds. Het vervulde hem met weerzin.

Begin van de onthullende onderzoeksjournalistiek

Den Hollander trok zich terug als hoogleraar sociologie, maar hij bleef in zijn ambt als hoogleraar Amerikanistiek. Hij sloot zich met zijn boeken op in een achterkamertje van de universiteit. Daar zette hij onvermoeibaar zijn werkzaamheden  als docent, bestuurder en auteur voort.

Enkele maanden voor zijn plotselinge overlijden in juli 1976 verscheen zijn meest succesvolle boek Het Démasqué in de samenleving. De journalistiek van de anti-schijn (1976).Het boek gaat over het schokkende en onthullende speurwerk van de muckrakers (harkers in de mest).

Dat waren Amerikaanse journalisten die aan het begin van de twintigste eeuw onderzoek deden naar de wantoestanden in de politiek, het lokale bestuur en het bedrijfsleven. Het boek kreeg veel bijval en positieve reacties. De publicatie zou het begin zijn van de onthullende onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Studenten eisten veel marxisme op de literatuurlijst

Den Hollander was zijn tijd ver vooruit. Als geen ander voorzag hij dat democratie en wetenschap elkaar slecht verdragen. In de jaren zeventig zou de inspraak van studenten leiden tot oeverloze discussies over de inhoud van het vak. Studenten werden niet meer getoetst op hun capaciteiten, maar op hun ideologische bevlogenheid.

Ze wilden ook zichzelf beoordelen en de literatuurlijst voor de studie sociologie en politicologie moest veel marxisme bevatten. Ook kregen de studenten een volwaardige stem bij benoemingen van stafledenen hoogleraren.

Arme blanken in de VS    

Gevolg was een sterke daling van het niveau van afgestudeerden. In het televisieprogramma Markant, dat in november 1975 werd uitgezonden, raadde Den Hollander aanstaande studenten zelfs af om sociologie te gaan studeren. 

Ook op inhoudelijk gebied liep hij voorop. In de jaren dertig had Den Hollander een voortreffelijk proefschrift geschreven over de landelijke arme blanken in het Zuiden van de VS. Hij doorzag toen al de diepe tegenstellingen tussen de arme blanken, de po’buckra, en de opkomende zwarte bourgeoisie.

Een sterk verdeeld land

En in de jaren zestig schreef hij over de achtergronden van de rellen in de zwarte woonwijken van de grote Amerikaanse steden. In zijn colleges doceerde hij over discriminatie en de beroerde positie van de  ‘negers’, zoals ze toen nog werden genoemd.

Het zijn ook de tegenstellingen die we dagelijks in de media krijgen voorgeschoteld. Dergelijke tegenstellingen treffen we niet alleen aan tussen blank en zwart, maar de verdeeldheid en de contrasten zien we ook terug tussen het rijke, welvarende en het arme, blanke deel van Amerika; tussen de grote steden en het platteland en tussen het Noorden en het Zuiden van de VS.

De Verenigde Staten van Amerika is een sterk verdeeld land, terwijl de oorzaken en de gevolgen van de burgeroorlog (1861-1865) nooit helemaal uit het zicht zijn geraakt.

Het grote vergeetboek

Den Hollander was een markant persoon en publiek figuur, maar gaandeweg is hij in het vergeetboek terecht gekomen. In de handboeken en standaardwerken over de Sociologie wordt hij niet genoemd of geciteerd. Hij is ook nooit voorgedragen als erelid van de Nederlandse Sociologische en Antropologische Vereniging. Dit in tegenstelling tot zijn vroegere collega’s S. Hofstra, J. Goudsblom en A.J.F. Köbben. Dat is opmerkelijk voor een hoogleraar die twintig jaar lang het boegbeeld was van de Nederlandse sociologie.

Dit was een reden een biografie over hem te schrijven, ook al heb ik hem nooit persoonlijk gekend of ontmoet. Het zou een mooi postuum gebaar zijn wanneer een prijs, een beurs, een lezing of instituut naar A.N.J. den Hollander zou worden genoemd.

Dr. Hans Werdmölder (1951) is cultureel antropoloog en criminoloog. 

De titel van de biografie luidt: Den Hollander. Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie. Uitgeverij Blauwburgwal, 2021.  Meer informatie en bestellingen HIER.

Het bericht Publieke herwaardering voor hoogleraar sociologie A.N.J. den Hollander verscheen eerst op Wynia's Week.

door Jan Donkers

Elke vrijdagochtend, een heel studiejaar lang. Mijn geheugen kan me, na die halve eeuw, bedriegen. Misschien was het wel een andere ochtend, misschien was het wel één semester. Maar dat is voor het verhaal niet belangrijk.

Elke vrijdagochtend zat ik om vijf over negen paraat links achter in de grote collegezaal op de hoek van de Spinhuissteeg. Er was, dat hele studiejaar, één andere student aanwezig, hij zat vooraan rechts, twintig meter bij me vandaan.

VIDEO: Jan Donkers interviewt Hans Werdmölder over Arie den Hollander

Hans Werdmölder (links) en Jan Donkers.

Schrijver, radiopresentator en socioloog Jan Donkers schreef het voorwoord voor de biografie ‘Den Hollander, dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie’. De biografie werd geschreven door Hans Werdmölder.

Bijzonder is, dat Jan Donkers de grote socioloog Arie den Hollander ook nog als leermeester heeft gehad, terwijl Hans Werdmölder het moet doen met de honderden dozen met documenten en de tientallen gesprekken die hij voerde voor zijn monumentale biografie.

In deze videodocumentaire lopen Donkers en Werdmölder langs het turbulente leven van Den Hollander, de grondlegger van zowel de sociologie als de Amerikanistiek in Nederland. Centraal staat de crisis, die in 1969 goeddeels een einde maakte aan het hoogleraarschap van Den Hollander. Werdmölder pleit voor officieel eerherstel door de Universiteit van Amsterdam.

Iedere vrijdagochtend om tien over negen kwam professor Den Hollander de collegezaal binnen, met een luid en gearticuleerd ‘Goedemorgen dames en heren!’ Er was nooit een dame aanwezig. Hij betrad het podium, keek op zijn  horloge en vervolgde ‘we zullen even wachten of er nog….’

Er kwam nooit iemand anders dan wij twee. Hij maakte die zin niet af, liep een paar keer het podium op en neer, keek dan weer op zijn horloge, constateerde dat het Akademisches Viertel voorbij was en begon dan, met een stentorstem, alsof hij een rumoerig gezelschap te overstemmen had, zijn college. ‘Zoals wij vorige week al zagen, had de verspreiding van de boll weevil enorme schadelijke gevolgen, maar was het in zekere zin ook een blessing in disguise.’

Enorme indruk

Het waren colleges die op de jonge student die ik was enorme indruk maakten; Den Hollander legde verbanden waar ik nooit op zou zijn gekomen, zoals, in het onderhavige geval, hoe de verspreiding van een klein kevertje tot gevolg had dat de katoenoogst in het zuiden van de VS werd gemechaniseerd, wat weer grote werkloosheid tot gevolg had, die weer de massale migratie van de zwarte bevolking naar de noordelijke grote steden tot gevolg had, hetgeen weer tot gevolg had dat de bluesmuzikanten uit de Delta hun instrumenten moesten gaan versterken om zich in de ruige bars van Chicago verstaanbaar te maken.

In mijn herinnering oreerde hij een jaar lang over de boll weevil, maar die herinnering zal wel vertekend zijn. Hij kon fenomenaal vertellen over de peyote-sessies die hij als participerend wetenschapper had bijgewoond in het zuidwesten (‘nimmer waren de Amsterdamse grachten zo mooi als toen in El Paso’).

Over de muckrakers, die in het begin van de twintigste eeuw in hun geschriften het ene na het andere schandaal boven water tilden. Over de omgangsvormen tussen blank en zwart in de Jim Crow jaren (‘een blanke zal nooit het huis van een kleurling betreden; hij gaat met zijn auto tot voor de deur van de woning, toetert en wacht tot de bewoner naar buiten komt’). En hij wist heel veel van de literatuur van het zuiden waarmee hij, al vertellend, mijn al sluimerende voorliefde daarvoor nog versterkte. Dit was nog eens wat anders dan de dorre examenstof van Talcott Parsons en Van Doorn en Lammers.

In dit boek van Hans Werdmölder wordt, uiteraard, uitgebreid ingegaan op De Affaire van 1969, die er toe leidde dat Den Hollander een eind maakte aan zijn hoorcolleges sociologie, voordat hij zich terugtrok op de Amerikanistiek.

De entourage van die colleges was ook al heel bijzonder. Ook die vonden in de vroege ochtend plaats in de grote gehoorzaal in de Oudemanhuispoort en waren, in tegenstelling tot de Amerikanistiek, verplichte stof voor studenten PSF.

Helemaal achter in de zaal was een soort antichambre, van de eigenlijke zaal afgescheiden door een trijpen gordijn. Wie te laat de gehoorzaal betrad, kon op de toorn van de professor rekenen, en dus was het, achter dat gordijn, elke week een drukte van belang vanwege de dozijnen laatkomers die, op de grond met de rug tegen de muur, ijverig de essentialia van het college noteerden.

Iedereen mocht meebeslissen

Het was in die gehoorzaal dat De Affaire zijn ontlading vond, en het begin vormde van wat de Demokratiesering van de universiteit had moeten worden. Inspraak? Niks ervan! Medebeslissingsrecht op alle niveaus! Ook de schoonmakers moesten meebeslissen over de relevantie van het lespakket.

Ik was in die jaren kandidaats-assistent bij Joop Goudsblom (en had met Den Hollander dus toen ook buiten de collegezaal af en toe te maken) en werd geacht, als generatiegenoot van de belligerente studenten (en ex- PC en Hitweek-redacteur!) misschien wel een wat apaiserende of althans bemiddelende rol te kunnen spelen op de eindeloze vakgroepsvergaderingen.

Het tegendeel was het geval. Het betekende ook vooralsnog het einde van mijn academische loopbaan. Dat drammerige eenrichtingsverkeer kwam me neus en oren uit, de journalistiek lonkte, leek seksier, avontuurlijker.  Na mijn PC-redacteurschap kon ik bij diverse media aan de slag en pas vele jaren later, na een aantal gastdocentschappen in Austin, Texas en Berkeley, California merkte ik hoezeer ik het academische milieu had gemist en besloot alsnog af te studeren, onder auspiciën van Prof. Rob Kroes en Prof. Herman Beliën.  

Bij dat kruisverhoor in de Oudemanhuispoort dat het einde inluidde van den Hollanders sociologie-colleges, werd op hoge toon geëist dat hij zijn bronnen bekend maakte, dat hij moest aangeven waar zijn beweringen te controleren waren.

Dat Den Hollander daar geen zin in had kan ik me best voorstellen. Niet voor niets is de titel van de Afscheidsbundel die kort na zijn dood verscheen ‘…de gewone ervaring leert al anders’. Dat is misschien geen inspirerende beginselverklaring om de sociologie tot het heiligdom van de exacte wetenschappen toe te laten. Maar ik had daar toen ook geen behoefte aan.

Ik vond ook zijn sociologie-colleges inspirerend omdat ze me aan het denken zetten. In een interview met Bart van Heerikhuizen heeft hij het over het naïeve idee van Steinmetz, zijn voorganger, ‘dat je de exactheid der exacte wetenschappen in de sociale wetenschappen moest zien te bereiken. Ik zie daar geen heil in. Wetenschap begint en eindigt niet met wat bewijsbaar is.’

Een lastig portret

Een ‘lastig portret’, zo werd hij in die afscheidsbundel uit 1976 genoemd en ik weet dat hij ook toen al zo werd gezien, op het Sociologisch Seminarium en het Amerika Instituut. Een man met uitgesproken opvattingen die geïrriteerd kon raken bij tekenen van intellectuele luiheid in zijn omgeving.

Maar hij belichaamde alles waarom ik was gaan studeren: kennis verzamelen, vraagtekens willen en durven zetten, lak hebben aan idees reçu’s, wars van conventies en jargon. Ik heb professor Den Hollander, in die vroege jaren zeventig, nog geïnterviewd (naar ik meen samen met Jos Schneider) voor de Haagse Post, over het virulente, vooral door de Vietnamoorlog aangewakkerde anti-Amerikanisme van die tijd.

Dat interview heb ik helaas niet terug kunnen vinden (wie bij HP/de Tijd, zoals het blad tegenwoordig heet, vraagt naar een artikel uit het archief krijgt te horen dat dat alleen nog in the cloud bestaat) maar ik heb er nogal een andere herinnering aan dan Bart van Heerikhuizen aan zijn interview met Den Hollander uit 1975 (dat wél online te vinden is).

Hij was misschien ietwat minzaam, maar verder uitermate vriendelijk, was allerminst belerend en had er geen enkel bezwaar tegen dat het gesprek op band werd opgenomen. Over de afbakening van het begrip anti-Amerikanisme werden we het echter moeizaam eens.

Maar toen ik hem, tegen het eind van het interview, voorhield dat er geen land ter wereld is waar zgn. anti-Amerikaanse opvattingen zo wijdverbreid en gearticuleerd werden aangehangen als, jawel, in de Verenigde Staten zelf, keek hij even zuinig zwijgend voor zich uit en besloot toen met de opmerking (ik moet nu noodzakelijkerwijs parafraseren), dat als ik vond dat het begrip daarmee aan zeggingskracht inboette, ik daar misschien wel een punt mee had.  

Dit voorjaar verscheen de biografie ‘Den Hollander, dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie’, door Hans Werdmölder. De biografie is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal. ‘Den Hollander’ is zowel beschikbaar als paperback (29,95) als ook als gebonden hardcover (39,95). Het boek is overal te koop of te bestellen, onder meer HIER.

Het bericht Hoe De Affaire leidde tot de stranding van een Dwars Boegbeeld. Plus: VIDEO! verscheen eerst op Wynia's Week.