Met de Russische inval in Oekraïne herleven tijden waarvan we dachten, na jaren van ontspanning, dat die nooit meer aan de orde zouden zijn.

Dit is een reconstructie van hoe het er in de Koude Oorlogsjaren aan toe ging aan de hand van belevenissen van een verslaggever die van de ene op de andere dag in contact kwam met een agent van de Russische KGB en zijn Nederlandse vriendin uit legerplaats Ede.

Intrigerende vragen na ruim vier verstreken decennia: waar is die vrouw? En wat was de rol van Ada T.-de G., het liefje van de Russische spion? Of speelde zij, evenals KGB’er Aleksei Myagkov, een geheime rol? Als ze nog leeft, is Edese Ada, het spionnenliefje van weleer,  nu een bejaarde vrouw tussen de zeventig en tachtig jaar.

Telefoon op de redactie van Accent

Het is vrijdag en de werkweek in de warme zomer van 1976 loopt op z’n end. Op de redactie van opinieweekblad Accent aan de Basisweg in Amsterdam, gevestigd in hetzelfde gebouw als krantenconcern De Telegraaf, waarvan het een onderdeel is, rinkelt de telefoon.

Een vrouw meldt zich zonder naam te noemen. De stem klinkt gehaast. Opgewonden. Ze wil zo snel mogelijk contact met een verslaggever. Morgenochtend!

Op de vraag wat er aan de hand is, komt geen reactie. Op de redactie van Accent is het onmiddellijke vermoeden dat het gaat om de ‘Menten-affaire’, met in de hoofdrol een Blaricumse miljonair die in opspraak is gekomen door de veiling van zijn kunstcollectie. Volgens het weekblad zijn de schilderijen afkomstig van roof op Oost-Europese Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Er wordt afgesproken in een horecagelegenheid in winkelcentrum Hoog Catharijne in Utrecht. Daar stelt de vrouw zich die zaterdagmorgen voor als Ada. De man die haar vergezelt, schrijft zijn naam op een papiertje: Aleksei Myagkov. Ze hebben elkaar ontmoet tijdens een vakantie op Sicilië. Liefde op het eerste gezicht. Het meisje van een jaar of vijf is haar dochtertje.

Het stel heeft een doel voor ogen: een nieuw leven. Daar is geld voor nodig. Veel geld. Hij is geheim agent van de KGB, wil met dat werk stoppen en biedt een manuscript over de dienst te koop aan.

De kennismaking in Utrecht mondt uit in een reeks contacten. De laatste daarvan vindt eind augustus 1976 plaats op de redactie van het weekblad. Er wordt onderhandeld over het manuscript. Kunstredacteur Peter Liefhebber, de enige verslaggever die Russisch spreekt, moet de lakmoesproef doen of Accent te maken heeft met een echte KBG-agent, of een op geld beluste fantast.

Geen deal

Tot een transactie is het niet gekomen. Het manuscript blijft steken bij een notaris in München. Onderzoek door het weekblad brengt bovendien geen klaarheid of Aleksei Myagkov, die zich in het vrije westen bedient van de naam Alex Wagner, daadwerkelijk heeft gebroken met de KGB.

Het grootste beletsel is echter de vraagprijs van honderdduizend gulden. Een bedrag dat voor zover bekend niet eerder werd of is betaald door een Nederlands medium om een publicatie mogelijk te maken. Het weekblad publiceert een coververhaal onder de kop ‘KGB-agent vroeg ons geld’. Daarin wordt de doopceel gelicht van Aleksei Myagkov, alias Alex Wagner.

Hij genoot inderdaad een opleiding bij de Russische dienst. Week voor zijn werkzaamheden naar het Westen uit. Zat in de Bondsrepubliek een gevangenisstraf van drie maanden uit voor het gijzelen van een agent van de West-Duitse geheime dienst, in een poging een miljoen mark losgeld te krijgen.

De publicatie over Aleksei Myagkov en zijn Ada leidt tot de dreiging van een kort geding. De geheim agent verlaat het land met de noorderzon, nog voordat het tot een procedure komt. Eind 1976 verschijnt in Groot-Brittannië een boek van Myagkov, gepubliceerd door Foreign Affairs Publishing, een Londense uitgeverij met connecties bij de Britse geheime dienst. Titel: Inside the KGB. Het is de bevestiging van zijn rol als dubbelspion. Opmerkelijk is dat Myagkov in zijn boek geen letter besteedt aan zijn mislukte Hollandse avontuur. Ook niet aan Ada. Haar lot is sindsdien in nevelen gehuld.

Dezelfde verslaggever komt rond de eeuwwisseling als correspondent voor De Telegraaf in Berlijn in contact met Gabriele Gast. De in politieke wetenschappen gepromoveerde onderzoekster spioneerde zeventien jaar voor de DDR in de Bondsrepubliek.

Zij gold als belangrijkste geheim agent in het Westen van de beruchte Oost-Duitse spionnenbaas Markus Wolf. In 1968 leerde Gabriele Gast in het kader van haar wetenschapsstudie in Oost-Duitsland Karl-Heinz Schneider kennen. Als zogeheten ‘Romeo’, een versierder in opdracht van een geheime dienst, wist deze haar over te halen te gaan spioneren voor de DDR.

Zes jaar cel

De Nederlandse verslaggever herinnert zich bij het horen van het verhaal over Karl-Heinz de geschiedenis van de Edese Ada die op Sicilië viel voor de charmes van KGB’er Aleksei Myagkov.

Was de Rus ook een Romeo? Was de liefde voor Ada doorgestoken kaart, net als die van Karl-Heinz voor Gabriele?

Na de Wende in de DDR (1989) wordt Gabriele Gast verraden. Karl-Heinz getuigt tegen haar. Er volgt een veroordeling tot zes jaar en negen maanden cel. Drie jaar zit ze uit. Deels in een isoleercel. Geloven dat Karl-Heinz een ‘Romeo’ was, doet Gabriele Gast desondanks niet.

De enige die kan vertellen of er een dubbele bodem in de liefdesrelatie zat met Aleksei Myagkov is Ada T.–Van G. zélf. Zij lijkt van de aardbodem verdwenen, een aantal zoekpogingen ten spijt.

Een toevallig aanknopingspunt om haar te kunnen vinden, is in 2007 de benoeming van Cees van der Knaap tot burgemeester van legerplaats Ede, waar Ada vandaan kwam. De oud-CNV-bestuurder blijft tot 2017 in Ede in functie.

Van der Knaap was eerder staatssecretaris van Defensie. Uit dien hoofde kan hij iets weten van Ada en haar KGB-liefde. De verslaggever en Van der Knaap hebben bovendien een gedeeld verleden. In eenzelfde periode werken ze in Rotterdam met de haven als speerpunt en onderhouden daarover veel contact. Echter, de oud-vakbondsman houdt zich onbereikbaar voor de verslaggever, tot op de dag van vandaag.

Niet één reactie

Karel de Jong is programmamaker/presentator bij Omroep Gelderland. De zender heeft een hoge luisterdichtheid in Ede en wijde omgeving. De luisteraars worden in een speciaal James Bond-achtig radioprogramma mee teruggenomen naar de spionagegebeurtenissen van de jaren zeventig. Tot de plaatkeuze behoort het toepasselijke lied The Russian Spy and I van The Hunters.

Het programma draagt uit dat het iedereen ongewild kan overkomen: verzeild raken in een spionageavontuur. Of je nu werkt bij de overheid of bij een bedrijf. Ada T.-Van G. uit Ede overkwam dat in een ver verleden.

Het radioprogramma levert niet één reactie op. Het spionneliefje lijkt nog steeds van de aardbodem verdwenen.

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week  verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Een prominente KGB-dubbelspion had een liefje in Ede. Maar waar is ze? verscheen eerst op Wynia's Week.

Veel alternatieve militair-strategische opties heeft Poetin sowieso niet meer. Het Russische leger is (en was) niet in staat om met snelle manoeuvres op operationeel niveau (dat wil zeggen regionale operaties die het verloop van de strijd op het slagveld als geheel beïnvloeden) te handelen. Een operatie gericht op de verovering van Charkiv bijvoorbeeld is voor het bestaande Russische leger simpelweg te hoog gegrepen.

Een tijdloze strijd?

Er valt – om bovenstaande punten verder te illustreren – onder meer de Amerikaanse denktank Institute for the Study of War (ISW) al een tijdje iets op, namelijk dat het Russische opperbevel zijn luchtlandingseenheden (VDV, Vozdoesjno-Desantnie Voiskd) verbrokkeld langs het front inzet. Luchtlandingseenheden zijn relatief elite troepen die hun slagkracht primair ontleden aan verrassing vanuit de lucht en geconcentreerde inzet door grotere eenheden, zoals brigades en divisies. Niets van dit alles aan het Oekraïense front: de VDV wordt eigenlijk vooral lokaal als reguliere gemotoriseerde infanterie (voetsoldaten in pantservoertuigen en vrachtwagens) ingezet en niet om op eigen kracht operationele doelen te bereiken.

Poetins uiteindelijke politiek-strategische doel is en blijft, naar eigen zeggen, de vernietiging van de Oekraïense staat en identiteit. Rusland eist dat Kyiv de bestuurlijke regio’s (oblast) Kherson, Zaporizja, Donetsk en Loehansk opgeeft, inclusief de gebieden die Oekraïne daar nu nog beheerst. Het Kremlin heeft nooit – en om begrijpelijke redenen – exact gedefinieerd welke andere gebieden in Oekraïne het in de toekomst wil overnemen. Maar Poetin streeft onverminderd naar de volledige capitulatie van Kyiv. Elke wapenstilstand zal slechts bedoeld zijn om een adempauze te bieden voor nieuwe offensieven in de toekomst. Zo creëert Moskou tijd om de militair-industriële basis uit te breiden, de strijdkrachten op orde te krijgen en op langere termijn alsnog operationele doelen te behalen. Ofwel, Rusland hoopt Oekraïne en de westerse bondgenoten te kunnen uitputten door uiteindelijk méér mankracht en middelen te mobiliseren – ongeacht de hoeveelheid tijd die dat gaat kosten.

Klopt deze analyse, dan is een aantal gevolgtrekkingen onvermijdelijk. Om te beginnen zijn onderhandelingen dan zinloos. Sowieso is er op dit moment geen sprake van inhoudelijk serieuze gesprekken met Rusland. Half juni was Zwitserland gastheer van de door Oekraïne geïnitieerde Global Peace Summit. Rusland was niet eens aanwezig. Het doel van de topontmoeting in het luxueuze Bürgenstock Hotel bij Luzern was vooral om een zo groot mogelijke steun te genereren voor het uitgangspunt dat een gezamenlijk toekomstig vredesplan nooit en te nimmer mag uitgaan van een Oekraïense capitulatie. President Volodymyr Zelensky vreest nog steeds dat het Westen terugschrikt voor een klinkende Oekraïense overwinning vanwege mogelijke instabiliteit en nucleaire reflexen in Rusland.

Ten tweede, als Poetins militaire aanpak inderdaad neerkomt op het eindeloos geduldig stukje bij beetje veroveren van Oekraïens territorium, dan hebben Kyiv’s bondgenoten in essentie weinig keus. Ze zullen moeten doorgaan met het leveren van voldoende financiële en materiële steun aan Kyiv, in elk geval genoeg om Poetins dodelijke Pacman-spel te stoppen en liefst aanzienlijke gebieden terug te veroveren. Intussen stromen geld en munitie in grotere hoeveelheden richting frontlinies. En voor wie er nog aan mocht twijfelen: zelfs materieel dat westerse landen inmiddels aan het vervangen zijn, zoals het Bradley-gevechtsvoertuig, is opgewassen tegen het beste wat de Russen te bieden hebben.

Deskundigen zijn het er wel over eens dat de enkele tientallen F-16-gevechtsvliegtuigen geen game changer zullen blijken te zijn. Ze komen absoluut van pas bij het bestrijden van Russische kruisraketten en drones. Wellicht kan de F-16 Russische bommenwerpers dwingen hun kruisvluchtwapens en glijbommen van grotere afstand te lanceren. Maar de F-16’s zijn operationeel te kostbaar om te verliezen. Waarschijnlijk wordt een deel buiten Oekraïne gestationeerd uit veiligheidsoverwegingen. Russische geldschieters hebben al forse bedragen beloofd aan landgenoten die F-16’s weten uit te schakelen. Hoe dan ook zijn de Oekraïense vliegers voorlopig onervaren op dit complexe wapensysteem. Het kost gemiddeld drie à vier jaar om NAVO-vliegers voldoende ervaring op te laten doen alvorens ze gevechtstaken kunnen uitvoeren.

Op zoek naar soldaten

Ten derde dringt de conclusie zich op dat Rusland deze oorlog zonder limieten zal voortzetten – althans tot het zelf uit spullen en mankracht loopt. Inschatten hoeveel verliezen de Russische strijdkrachten daadwerkelijk lijden, is geen sinecure. Volgens president Zelensky sterven er dezer dagen zes keer meer Russische militairen aan het Charkiv-front dan er Oekraïners sneuvelen. Volgens Poetin liggen de verhoudingen grofweg omgekeerd: vijf Oekraïense doden tegenover één gesneuvelde Rus. Volgens Kyiv ligt het aantal omgekomen, zwaargewonde, vermiste en gevangen Russische militairen inmiddels boven een half miljoen. Westerse bronnen – zoals het Britse ministerie van Defensie – komen op ruwweg dezelfde aantallen uit. Dat zijn ongeveer twaalfhonderd slachtoffers per dag sinds het begin van de invasie ruim twee jaar geleden!

Met zijn kleinere demografische potentieel (een kleine veertig miljoen inwoners tegenover circa 145 miljoen Russen) zoekt Kyiv wanhopig naar manieren om het aantal inzetbare soldaten uit te breiden. De constante Russische aanvallen vergroten die noodzaak alleen maar verder. Ongeveer 850.000 mannen zijn naar het buitenland gevlucht. De meesten genieten tijdelijke bescherming in de EU. De Oekraïense overheid verbiedt intussen mannen onder de zestig jaar om het land langdurig te verlaten. In mei nam het parlement controversiële wetten aan die het wervingsnet verder uitgooien. De boetes voor dienstontduiking zijn in hoogte vervijfvoudigd. Kyiv belooft nieuwe rekruten bonussen om bijvoorbeeld een auto te kopen of een huis aan te betalen.

De conceptversies van de wervingswetten gingen trouwens uit van demobilisatie na 36 maanden dienst en rustperiodes voor soldaten die zes maanden aan het front hadden gevochten. Maar daar stak de militaire leiding een stokje voor. De meest ervaren soldaten zouden dan immers uit beeld verdwijnen.

Gevangenen naar het front

Maar de meest omstreden en cynische maatregel was toch wel de gang naar de gevangenissen. Oekraïense gevangenen krijgen de keuze hun straf af te kopen met frontdienst. Dan moeten ze wel eerst een evaluatiegesprek ondergaan, een medische keuring en een herbeoordeling van de straf. Wie gestraft is voor verkrachting, aanranding, moord op twee of meer mensen of misdaden tegen de nationale veiligheid (spionage, collaboratie, enzovoort) komt niet in aanmerking.

Op het moment van schrijven hebben al drieduizend gevangenen zich aangemeld. Gehoopt wordt op vijfduizend rekruten op een totaal van 42.000 gevangenen. Met een voorwaardelijke vrijlating vertrekken ze na een paar weken basistraining richting front. Hun nieuwe eenheid neemt de rest van de training voor haar rekening. De Oekraïense autoriteiten benadrukken dat dit geen kanonnenvoer is à la Rusland (waar de gevangenen in menselijke golven richting de verdedigers werden gestuurd), maar dat de nieuwe soldaten bij reguliere fronteenheden worden ingedeeld.

De Oekraïne-oorlog is dus – als vrijwel elke oorlog – bovenal ook een kwestie van het genereren van voldoende mankracht. Dat de Russische verliescijfers veel hoger liggen dan de Oekraïense, staat wel vast. Om te beginnen kan Kyiv het zich politiek, moreel, demografisch en militair niet permitteren soldaten losjes te spenderen als kanonnenvoer. Bovendien kan Oekraïne op veel terreinen een technologisch overwicht uitbuiten, zoals de massale inzet van goedkope bewapende first-person view (FPV) drones.

‘We hebben jachtgeweren nodig, we hebben jachtgeweren nodig!’ smeekte een Russische soldaat in een recente virale video. Een schot hagel is inderdaad behoorlijk effectief tegen kleinere drones, in elk geval een stuk effectiever dan kalasjnikovs of spades. Maar hoe dan ook is de Russische aanpak om kleine groepjes militairen richting de Oekraïense linies te sturen in feite nog steeds een meat grinder: soldaten als kanonnenvoer. De ervaring leert dat juist snelle en doortastende operaties op termijn het aantal slachtoffers aan eigen zijde reduceren.

Dat laatste gaat de Russen dus niet lukken. De hoge slachtoffercijfers verklaren waarschijnlijk mede waarom het Russische opperbevel geen goedgetrainde grotere eenheden meer kan samenstellen. Russische militairen en milbloggers verhalen op sociale media over desertie en ongehoorzaamheid. Rijke beloning moet jongemannen overhalen om dienst te nemen: wervingsposters spiegelen kontraktniki tot wel 1,3 miljoen roebel voor, het equivalent van een jaarsalaris. Twee jaar geleden stond dat lokbedrag nog op tweehonderdduizend roebel. Het zijn vooral de arme jongens van het platteland of uit etnische minderheden die dienst nemen. Zij nemen in de sneuvelcijfers dan ook een disproportioneel grote plek in.

Russen neigen vanouds tot desertie

Of de Russische bevolking ooit tabak zal krijgen van al die doden is een voor de hand liggende vraag. In het Westen heerst het beeld van een gehersenspoelde en passieve bevolking. Maar dat beeld hoeft niet noodzakelijkerwijs correct te zijn, schreef onder meer de Amerikaanse Ruslanddeskundige Alexander Motyl:

‘Vergeet niet dat, in de gehele twintigste eeuw, Russen de neiging hebben gehad massaal te deserteren of hun biezen te pakken. Dit betekent dat de veelgehoorde bewering dat Russen als het ware cultureel voorgeprogrammeerd zijn om bevelen op te volgen net zo fout is als de bewering dat Russen nooit rebelleren. Dat doen ze uiteraard wel degelijk. En er is geen reden om aan te nemen dat ze uiteindelijk niet hetzelfde zullen doen tegen het bloeddorstige Poetin-regime.’

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Poetin wil Oekraïne uitputten met een eindeloze reeks overwinninkjes – en dus zijn onderhandelingen zinloos verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Russische spionage is het laatste jaar drastisch van karakter veranderd. Voorheen kon het land in Europa gebruikmaken van spionnen met een dekmantel als diplomaat op Russische ambassades in het buitenland. Zij probeerden bronnen te werven en aan inlichtingen te komen. Maar sinds Europese landen in 2022 na de inval in Oekraïne diplomaten gingen uitzetten – Nederland stuurde zeventien Russen terug naar Moskou – moet het land een andere strategie kiezen. Digitale spionage biedt uitkomst.’

Onze energievoorziening is vast ook doelwit

Voor de hackers van Ruslands militaire inlichtingendienst GROe is Nederland als doorvoerland van westerse wapens extra interessant. Niet toevallig, aldus de Volkskrant, zijn Russische infiltratiepogingen ontdekt bij toeleveringsbedrijven van het ministerie van Defensie: ‘Op het moment dat Europese leiders steeds luider waarschuwen voor een mogelijke oorlog met Rusland, probeert dat land op tal van manieren de Europese Unie en de NAVO te ondermijnen.’

‘Tal van manieren’: laten we daar eens op doorborduren. Want bij hun pogingen om de westerse democratieën te verzwakken, zullen de heersers in het Kremlin vast en zeker ook onze energievoorziening niet over het hoofd zien. Dat is immers een essentieel onderdeel van onze infrastructuur en dus van groot belang voor onze economische prestaties en onze militaire weerbaarheid. Poetin en consorten mogen daarom hopen dat zoveel mogelijk Europeanen – Nederlanders incluis – in de waan komen te verkeren dat het einde der tijden nabij is: door klimaatverandering.

Natuurlijk, in de vier en een half miljard jaar dat de aarde bestaat is het klimaat voortdurend veranderd. Ook ging de zeespiegelstijging al eens twintig keer zo snel en waren er tijden met meer dan twintig keer zoveel CO2 in de atmosfeer als nu. Maar dat soort kennis is nu even niet in Russisch belang. Het gaat er namelijk om dat mensen gaan geloven dat we het naderende klimaat-armageddon alleen nog kunnen afwenden door middel van een energietransitie. In dat kader moet de verbranding van fossiele brandstoffen, zoals kolen, olie en gas, bekend komen te staan als een duivelse praktijk die zo snel mogelijk dient te worden uitgebannen.

Maar is dat dan niet nadelig voor een fossiele exporteur als Rusland? Nee, want er is een tweede stap. Het is namelijk óók noodzakelijk en in Russisch belang dat zo weinig mogelijk mensen de voordelen gaan beseffen van kernenergie (goedkoop, veilig, nauwelijks CO2-uitstoot). Want dan zal als vanzelf worden gekozen voor ‘klimaatoplossingen’ die fataal uitpakken voor onze energie-infrastructuur: warmtepompen en elektrische auto’s die de vraag naar stroom opjagen, gekoppeld aan zonne- en windenergie, die het stroomnetwerk instabiel maken. Voorspelbaar gevolg: te weinig capaciteit om nieuwe bedrijven aan te sluiten, en dreigende stroomuitval ook voor kleinverbruikers, zoals huishoudens en winkeliers.

Schaamte en zelfkastijding

Behalve energievoorziening is ook voedselvoorziening van fundamenteel belang. Ook daar zouden de Russen dus aan ondermijning kunnen doen. Bijvoorbeeld door onze agrarische sector in diskrediet te brengen als veroorzaker van dierenleed en stankoverlast, vervuiler van grond- en drinkwater en – last but not least – als uitstoter van stikstof. Bijkomend voordeel: Nederland is het tweede exportland voor landbouwproducten ter wereld, dus het verdacht maken van onze boeren kan ook internationaal interessante destabiliserende effecten hebben.

We gaan nog even door. Want ondermijning door de Russen hoeft zich natuurlijk niet te beperken tot materiële zaken. Landen hebben ook een mentale infrastructuur die onder vuur kan komen te liggen. Het Kremlin heeft bijvoorbeeld geen enkel belang bij een Nederland dat trots is en blaakt van zelfvertrouwen. Liever hebben ze een vijand die zich schaamt voor het eigen verleden en voortdurend aan zelfkastijding doet.

Ons aanhoudende geweeklaag over het Nederlandse slavernijverleden zal de Russen om die reden zeker bevallen, net als onze permanente zelfbeschuldigingen omtrent ‘islamofobie’, ‘institutioneel racisme’ en gebrek aan ‘diversiteit’. Een land dat zich wentelt in schuldgevoel is geen vitale opponent. We zwijgen dan nog over onze status als immigratieland met een steeds verder uitdijend multicultureel drama.

Ondermijning doen we zelf wel

Gelukkig voor de Russen hoeven ze zich nauwelijks in te spannen om al deze zaken te bevorderen. Want het in gevaar brengen van onze energievoorziening, het afbouwen van onze agrarische sector en het ondermijnen van ons nationale zelfbewustzijn kan het Kremlin met een gerust hart overlaten aan de Nederlanders zélf. Meer in het bijzonder aan onze progressieve politici, want als het gaat om klimaatalarmisme, anti-kernenergie-sentimenten, stikstofhysterie, massa-immigratie en onze collectieve schuldcultuur zijn zij de belangrijkste aanjagers.

Zo bezien is niet de openlijke Poetin-fan Thierry Baudet de man die Moskou het meest in de kaart speelt, maar eerder iemand als GroenLinks-PvdA-leider en Kremlin-hater Frans Timmermans. Wat kan politiek toch fascinerend zijn.  

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Poetin in de kaart spelen? Dat doet Frans Timmermans misschien wel beter dan Thierry Baudet verscheen eerst op Wynia's Week.

Het werd zodoende een beetje een wezenloos debat, waarbij de gedachten zomaar konden afdwalen. Hoe zou de Tweede Kamer een paar decennia geleden, in de jaren zeventig en tachtig, met een dergelijke kwestie zijn omgegaan?

‘Vijanddenken’ was riskant voor de ‘ontspanningspolitiek’

Ter opfrissing van het geheugen: er bivakkeerden toen nog communisten in het Kremlin en tot het imperium dat zij bestierden, behoorde niet alleen Oekraïne – nu zwaar bevochten – maar ook Oost- en Midden-Europese landen als Polen, Hongarije, Roemenië, Bulgarije en het voormalige Tsjecho-Slowakije.

Sterker nog: ook in het oostelijk deel van ons buurland Duitsland, met inbegrip van Oost-Berlijn, waren de Russen de baas. Wie 35 jaar geleden in Oldenzaal op de trein stapte, was al zo’n vier uur later in de ‘Duitse Democratische Republiek’ (DDR). Daar gebeurde niets wat niet vooraf door het Kremlin was goedgekeurd.

Hoewel de Russen dus bijna op onze stoep stonden en hun bloedrode regime zo’n 20 miljoen mensen de dood in had gejaagd – daar kan Vladimir Poetin nog lang niet aan tippen – was het destijds, zeker in progressieve kring, niet bepaald bon ton om kritisch over het Kremlin te zijn. Je deed dan al gauw aan ‘Koude Oorlogsretoriek’ en ‘vijanddenken’. In de Volkskrant, bij de VARA en door de dominees van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) werd er vrijwel dagelijks voor gewaarschuwd.

Ook kon je ervan worden beticht Rusland te bekijken door ‘een westerse bril’. Zeer riskant, want dan kon namelijk de ‘ontspanningspolitiek’ niet van de grond komen. En dus was Nederland in 1980 gewoon present op de Olympische Zomerspelen in Moskou, hoewel de Russen zojuist Afghanistan waren binnengevallen.

De NAVO, opgericht om ons tegen de Russen te beschermen, genoot onder linkse politici een zeer belabberde reputatie. In het verkiezingsprogramma van de PvdA stond in 1981 dat er hoe dan ook geen nieuwe landen als lid mochten worden toegelaten. De voorlopers van GroenLinks (CPN, PSP en PPR) vonden zelfs dat Nederland het NAVO-lidmaatschap per direct diende op te zeggen. Volgens de PSP moest daarna ook de Nederlandse krijgsmacht worden opgeheven.

Russische beïnvloeding was in linkse kringen aan de orde van de dag. Zo kreeg de in 1977 door de communistische CPN gelanceerde actiegroep ‘Stop de neutronenbom’ grote sommen geld en andere hulp (vliegtickets, tolken, pr-materiaal) uit onder meer Moskou en Oost-Berlijn. Nog in 1983 ging CPN-leider Ina Brouwer bij de Russische kameraden op audiëntie om de banden met Moskou warm te houden. En nee, dat was nog niet het Moskou van Michail Gorbatsjov, glasnost en perestrojka.

Geen schaamte

Vrijwel niemand deed moeilijk over deze Russische beïnvloeding. De CPN draaide in de jaren en zeventig en tachtig gewoon mee in het lokale bestuur, met wethouders in onder meer Amsterdam en gedeputeerden in Noord-Holland en Groningen. Bij Provinciale Statenverkiezingen waren er lijstverbindingen met PPR, PSP en ook de PvdA. Minstens zo saillant: het Moskouvriendelijke CPN-dagblad De Waarheid werd op de been gehouden met miljoenenkredieten van het Bedrijfsfonds voor de Pers. Dat werd in het belang geacht van ‘de pluriformiteit van de media’.

Ging GroenLinks zich in de jaren negentig generen voor de groezelige pro-Russische erfenis van fusiepartner CPN? Nee, geen sprake van. Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement werd in 1994 nota bene voormalig CPN-aanvoerder Marcus Bakker van stal gehaald om te fungeren als lijstduwer van GroenLinks. De doorgewinterde stalinist verdedigde in 1956 op hoge toon de bloedige Russische inval in Hongarije. ‘Fascistische’ elementen hadden volgens hem geprobeerd de ‘arbeidersregering’ van het land omver te werpen. Gelukkig was het de Russen gelukt ‘om de orde te herstellen’.

Permanent eerbetoon

Het was bij lange na niet Bakkers enige schoftenstreek. In 1958 schreef hij het rapport De CPN in de oorlog, waarin hij dissidente partijgenoten – nota bene vooraanstaande verzetslieden uit de jaren 1940-1945 – ‘ontmaskerde’ als klassenvijanden en agenten van diverse imperialistische mogendheden. Spijt had Bakker nergens van, getuige ook de ondertitel van zijn in 1983 verschenen memoires: Bespiegelingen zonder berouw.

Ondertussen was in 1991 iets nog veel gekkers gebeurd: naar Bakker was een vergaderzaal genoemd in de nieuwbouw van de Tweede Kamer. Op voordracht van GroenLinks, en met instemming van eerst het Presidium en daarna van een unanieme volksvertegenwoordiging.

Kremlinsupporter Bakker, decennialang de belichaming van Russische beïnvloeding in Nederland, kreeg zo een permanent, tot op heden bestaand eerbetoon in het hart van onze democratie. Dat de Tweede Kamer ook in 2024 nog niet beseft hoe totaal belachelijk dat is, daar staat je verstand bij stil.

Of kan het nóg gekker? Afgelopen weekend was het uitgerekend GroenLinks-boegbeeld Jesse Klaver die in WNL op Zondag ‘de vrienden van Geert Wilders’ betichtte van ‘banden met het Kremlin’. Het is dat Marcus Bakker ons in 2009 is ontvallen, anders was hij gestikt van het lachen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht GroenLinks bezorgde de Tweede Kamer een Marcus Bakkerzaal en hekelt nu ‘Russische beïnvloeding’. Kan het hypocrieter? verscheen eerst op Wynia's Week.

Vanwaar dit – mag ik het zo noemen – relatieve doemdenken? De achterliggende redenen zijn eigenlijk wel duidelijk. In Washington zijn Republikeinen niet bereid Joe Bidens hulppakket van tientallen miljarden dollars vrij te spelen voor Oekraïne. Donald Trumps loyale kabouters koppelen Oekraïne aan het veiligstellen (lees: dichttimmeren) van de Amerikaans-Mexicaanse grens. Geen dollars voor Oekraïne, dus geen munitie voor Oekraïne. (Op het moment van schrijven ligt er overigens mogelijk een nog amorf compromis in het verschiet in de vorm van deels met Europees geld gefinancierde leningen voor Oekraïne.)

Ten tweede lijken de kansen op het slagveld wederom gekeerd in het voordeel van Moskou, vooral na de Russische inname van het platgeschoten dorpje Avdiivka. Niet dat beslissende Russische doorbraken aanstaande lijken, maar Moskou heeft – zoals dat heet – het strategisch initiatief weer enigszins naar zich toegetrokken.

NAVO-troepen naar Oekraïne?

Dit alles betekent overigens niet dat de leiders van NAVO en EU de handdoek in de ring gooien. Integendeel. Op wat gemor na, is de retoriek onverminderd strijdvaardig, al helemaal na de val van Avdiivka. De Franse president Emmanuel Macron sloot een paar weken geleden zelfs het sturen van NAVO-troepen naar Oekraïne niet uit. Macron jaagt wel vaker zijn westerse collega’s op de kast met straffe uitspraken, al was het maar om binnenlandspolitieke winst te genereren: met krijgshaftige taal zou de president zich willen afzetten tegen het populaire Rassemblement National (RN) en in mindere mate ook tegen de linkse partij La France Insoumise (LFI).

Toen zowat de hele NAVO en EU duidelijk maakten dat van westerse troepen in Oekraïne geen sprake zal zijn, haalde Macron deels bakzeil met de nuancering ‘dat de noodzaak voor een dergelijke stap zich nog niet voordoet’. Tsja. De Franse president herhaalde tegelijk dat Oekraïne tot de laatste snik gesteund zal worden en dat een nederlaag van Rusland naar zijn mening nu ‘onontbeerlijk’ is. Dat klonk de meeste Franse bondgenoten al heel wat beter in de oren.  

Hoe dan ook, het valt niettemin op dat veel betrokkenen in het Westen de huidige ontwikkelingen op het Oekraïense slagveld inschatten als een teleurstelling, ja zelfs als een soort nederlaag. De klinkende Oekraïense successen tegen de Russische Zwarte Zeevloot en tegen de Russische olieproductie (een klap die zelfs Poetin impliciet erkende) lijken deze inschatting niet te kunnen ombuigen tot een positievere beoordeling van het strijdverloop.

Hoe dit betrekkelijk sombere gevoel te duiden? In het tijdschrift Foreign Affairs sprak de Britse politiek-wetenschapper Dominic Tierney treffend van de ‘tirannie der verwachtingen’. Hoe we succes en falen tijdens een oorlog inschatten, aldus Tierney, is geen objectieve zaak, maar vooral een kwestie van verwachtingsmanagement. Tegen zowat ieders verwachting in hielden de Oekraïners begin 2022 stand voor de poorten van Kyiv. Na de succesvolle Kherson- en Charkiv-offensieven in zomer en najaar 2022 was Oekraïne niet langer de militaire underdog. Het langverwachte Oekraïense tegenoffensief van 2023 móest wel een succes worden.

Optimisme kan gemakkelijk omslaan in defaitisme

Superieure westerse training en beter materieel zouden de rommelende Russische invallers op de knieën dwingen, was de verwachting (ook bij mij, het moet gezegd). Honderdduizenden Russische militairen sneuvelden of raakten zwaargewond. Duizenden tanks en pantservoertuigen vielen ten prooi aan Oekraïense wapens. Het Oekraïense tegenoffensief van 2023 liep vast, maar ook nu is van een serieus Russisch tegenoffensief weinig te merken. Gebiedswinst wordt hoogstens in enkele bloedige kilometers gerekend.

Van een afstandje bezien, zijn de Oekraïense strijdkrachten vanaf het begin opvallend succesvol geweest – en zijn ze dat nog steeds. Precies hier legt Tierney de vinger op de zere plek: zelfverzekerd optimisme kán een force multiplier zijn, maar even zo gemakkelijk omslaan in defaitisme. Als ware het een besmettelijke ziekte.

Zie bijvoorbeeld als historische illustratie de Vietnamoorlog. De Amerikaanse regering schilderde het eigen publiek voortdurend voor dat in Vietnam vooruitgang werd geboekt. Er scheen licht aan het einde van de tunnel. Nog even volhouden, was het devies. En toen lanceerden de communisten in 1968 hun verrassende Tet-offensief. Dit offensief smoorde in een zware nederlaag voor de communisten. Maar juist het Tet-offensief versterkte in de VS het gevoel van defaitisme. Blijkbaar was de al half verslagen gewaande vijand nog tot grootse daden in staat. Hoezo licht aan het einde van de tunnel? Tijd om te gaan nadenken over een politiek verkoopbaar vertrek uit Vietnam.

In zekere zin lijden Trumps Republikeinen nu aan dezelfde kwaal: ze schetsen het beeld dat de VS opnieuw verstrengeld zullen raken in een frustrerende forever war, zonder progressie of een duidelijk strategisch doel, waarin het hulpgeld in de diepe zakken van een corrupte Oekraïense elite zal verdwijnen. En zijn de Oekraïense bevelhebbers wel écht zo capabel?

Grieven en drogredeneringen

Dit is een goed moment om eens te rade te gaan bij de gezaghebbende Amerikaanse conservatieve denktank The Institute for the Study of War (ISW). In een recente diepgravende analyse van de Oekraïne-oorlog komt ISW tot de conclusie dat het defaitistische gevoel – dat deze oorlog door Kyiv niet te winnen zou zijn – precies voortkomt uit een effectieve Russische (des)informatiecampagne. Deze heeft als doel Washington tot een passieve speler te maken en Oekraïne te isoleren. Zonder Amerikaanse militaire steun heeft president Zelensky geen alternatief dan in te binden.

De Russische desinformatiecampagne, zo legt ISW mijns inziens overtuigend uit, is een combinatie van (schijnbaar) serieuze grieven en drogredeneringen: Oekraïne was wel degelijk een existentiële militaire dreiging; het land heeft überhaupt geen bestaansrecht; Rusland heeft recht op een invloedssfeer in het Westen, al was het maar om Russischtalige minderheden te beschermen; de NAVO-uitbreiding heeft deze invloedssfeer overduidelijk geschonden; Oekraïne is voor de VS niet daadwerkelijk van strategisch belang; Oekraïne kan deze oorlog niet winnen en is het sowieso niet waard om voor te sterven: pourquoi mourir pour Kyiv?

ISW haalt al deze argumenten een voor een onderuit. Als Oekraïne inderdaad zo’n dodelijke militaire dreiging vormde, waarom was het Russische aanvalsplan dan gebaseerd op de gedachte dat het buurland in een paar dagen overrompeld kon worden? En dat de regering-Zelensky in enkele dagen verdreven zou zijn? Van het beschermen van Russischsprekende Oekraïners is geen sprake: ook hun steden en woningen worden rücksichtslos verwoest.

Poetins historische argument dat Oekraïne geen bestaansrecht heeft, is – zo benadrukt ISW – volkomen onzinnig: ‘De geschiedenis van Kyiv-Rusland is net zo relevant voor de huidige oorlog als de geschiedenis van het Romeinse Rijk voor de Tweede Wereldoorlog.’ Zowat elke staat zou historische claims op buurlanden kunnen doen. Maar de essentie van het moderne internationale systeem is nu juist dat staten elkaars soevereiniteit respecteren. Ik heb het voor de zekerheid even gecheckt, maar Oekraïne is vandaag de dag nog steeds een soevereine lidstaat van de Verenigde Naties.

Harde cijfers liegen niet

De conclusie van ISW (vanwege de bondigheid hier onvertaald gelaten) is helder: ‘If we lean in and surge, Russia loses.’ Laten we de statistieken niet vergeten: het Russische bruto binnenlands product (bbp) bedraagt een kleine twee biljoen dollar. De gezamenlijke NAVO-landen leggen ruim vijftig biljoen dollar aan bbp op de mat. Met de EU-lidstaten die niet bij de NAVO horen meegerekend, kunnen we hier nog een paar biljoen bij optellen.

Als Oekraïne alsnog verliest, valt dat te wijten aan Amerikaans politiek gesjacher en aan een geslaagde Russische desinformatiecampagne. Maar voor een dergelijke dwingende tirannie der verwachtingen en het bijbehorende defaitisme is geen enkele reden. De harde cijfers liegen niet.

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Christ Klep: Er is geen enkele reden om te wanhopen over de overwinning van Oekraïne verscheen eerst op Wynia's Week.

Zoals de titel Schoonvader van Poetins geheim agent al aangeeft, speelt de dochter van Zjenja, Vera, een katalyserende rol in Van Duijns verhaal. Zijn missie, zowel ten opzichte van zijn familie en Russische vrienden als de Nederlandse lezer, omschrijft hij als ‘de leugens weerspreken, opkomen voor de waarheid’.

Een neototalitair maffiarijk

Door zijn nieuwe liefde werd Van Duijn getuige van de radicalisering die het bewind van Poetin doormaakte.  Hij verdiepte zich in de oorsprong en het verloop van de oorlogen die het Kremlin sinds jaar en dag voert in het najagen van het groot-Russische ideaal. Ingenieus verwerkt Van Duijn zijn inzichten en persoonlijke belevenissen in een reconstructie van het verloop van de oorlog tegen Oekraïne vanaf 14 februari 2022.

Gesteund door zijn dagboeken schetst Van Duijn een verontrustend beeld van wat hij de Russische variant van het fascisme noemt. Op het eerste gezicht doen vergelijkingen van Poetin met Hitler, Stalin en zelfs Dzjengis Khan wat overdreven aan, maar naarmate het boek vordert, overtuigen ze steeds meer.

Om de verharding van Rusland van ‘gatenkaas-autoritaire staat’ naar ‘neototalitair maffiarijk’ te illustreren, dist Van Duijn een anekdote van tien jaar geleden op. Zjenja en hij gaven toen een interview aan een plaatselijke radiozender in Nizjni Novgorod.

‘”Een Russisch-Nederlands echtpaar, geweldig”, jubelde de interviewster tegen haar luisteraars. Ze sloeg een bewonderende toon aan toen Zjenja vertelde hoe goed zij Nederlands sprak en in Amsterdam haar werk deed. Ze was nieuwsgierig naar mijn groene politiek in Amsterdam en liet me rustig uitpraten toen ik opmerkingen maakte over de beroerde lucht en het gore drinkwater in de stad, ja zelfs toen ik de onderdrukking van de demonstraties tegen de frauduleuze herverkiezing van Poetin bekritiseerde.

‘Een herinnering uit een vervlogen tijdperk. Nu zou het interview halverwege afgebroken worden. De interviewster zou als “buitenlands agent” gearresteerd worden, ik zou als spion worden opgepakt wegens anti-Russische propaganda. En Zjenja?  Ze had haar terugreis naar Nederland kunnen vergeten, zou de vrouwengevangenis indraaien.’

NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne

Van Duijn was in 2014, het jaar van de bezetting van de Krim door ‘groene mannetjes’ en de Donbas door ‘separatisten’, een eenzame criticus van het beleid van Angela Merkel, Mark Rutte en François Hollande. Hij verweet de regeringsleiders een akkoord met Poetin te willen sluiten. Hij schreef in Trouw:

‘Nederland is nu in Poetins propagandaoorlog verstrikt. Want laten we ons niet door woorden als “rebellen” of “separatisten” misleiden? De Oekraïense regering heeft als sinds maanden duidelijk gemaakt dat “de rebellen” zich niet zouden kunnen handhaven zonder de militaire, personele en politieke hulp van Poetin. Handlangers, niks “rebellen”.’

Onder het motto van zijn geopolitieke Werdegang ‘van Provo tot NAVO’ pleitte Van Duijn in hetzelfde jaar al voor het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne: ‘Met zo’n krachtig militair-strategisch antwoord’, schreef hij in Trouw, ‘zal Poetin een gewapend conflict met het Westen uit de weg gaan, maar zonder dat zal hij het voortzetten.’

Een cursus Realpolitik

Vanwege de vele persoonlijke banden tussen Oekraïners en Russen ging Van Duijn ervan uit dat zijn nieuwe Russische familie en vrienden wel te overtuigen zouden zijn van de leugenachtigheid van de Russische staatspropaganda. Dat viel zwaar tegen. De kinderen van Zjenja geloofden dat Oekraïne bevrijd moest worden van het fascisme en dat de MH17 door die zogenaamde Oekraïense fascisten is neergehaald.

In een lange brief aan schoondochter Vera probeerde Van Duijn tevergeefs te voorkomen dat zij ging trouwen met een FSB-agent. Het betekende het einde van zijn huwelijk met Zjenja. Zij koos niet alleen partij voor haar kinderen, maar ook voor de PVV van Geert Wilders, een ‘vriend van misdaadbaas Poetin’.

Aan het eind van zijn boek vraagt Van Duijn zich af of hij spijt heeft van zijn huwelijk met Zjenja. Uiteindelijk toch niet. ‘Onze liefde werd voor mij een cursus Realpolitik.’

Roel van Duijn: Schoonvader van Poetins geheim agent. Tien jaar oorlog en liefde (Walburg Pers) 423 pagina’s, € 29,99.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Van Provo tot NAVO: tien jaar oorlog en liefde door de ogen van Roel van Duijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom verliep de invasie van het geduchte Russische leger zo amateuristisch? En waarom lijken de Russen dan nu toch sterk genoeg te staan dat westerse hulp cruciaal is voor Oekraïne? De Britse historicus en politicoloog Mark Galeotti, werkzaam aan het Institute of International Relations in Praag en auteur van meerdere boeken over Rusland en Poetin, geeft in Poetins oorlogen een inkijkje in het Russische leger.

Van Sovjetleger naar ‘modern’ model

De eerste drie delen van Poetins oorlogen gaan over de hervormingen die sinds de val van de Sovjetunie plaatsvonden. Daarbij wordt ook ingegaan op de carrières van de uitvoerders van deze hervormingen, meest recentelijk defensieminister Sergej Sjojgoe.

Na de val van de Sovjetunie was het Russisch leger gedemoraliseerd door de ondergang van hun communistisch rijk, het debacle in Afghanistan en tekorten aan alles, van wapens tot voedsel. Generaals moesten bij plaatselijke boeren bedelen om kool en aardappelen voor hun soldaten.

Rusland had een leger dat was voorbereid op een derde wereldoorlog, maar kon dat niet betalen. Toch waren er enorme verantwoordelijkheden: ten eerste mocht wapentuig – met name kernwapens – niet in de verkeerde handen vallen. Ten tweede voelde Rusland zich gedwongen om in grenslanden en zelfs in Rusland zelf militair in te grijpen.

Dit vereiste een leger van professionele soldaten, welhaast naar Amerikaans model. In plaats van nauwelijks getrainde dienstplichtigen die zich op de Noord-Europese laagvlakte of de Siberische steppe tegen westerse dan wel Chinese soldaten te pletter moesten lopen, diende de nieuwe Russische soldaat een carrière in het leger hebben. Zo zou Rusland overblijven met een kleiner, duurzamer en effectiever leger.

Deze hervormingen lijken grotendeels te zijn geslaagd. Generaals die eerst tegenstribbelden omdat ze hun eigen positie zagen verdampen in een kleiner leger, hadden geen poot meer om op te staan na grote fouten in de eerste  Tsjetsjeense oorlog en de Georgische oorlogen.

Het eindresultaat was een leger dat in 2014 en 2015 de wens van Poetin leek waar te maken dat Rusland weer meetelde als wereldmacht. De Russische president behaalde zijn geopolitieke doelen met het opportunistisch inzetten van het Russisch leger in de Krim en in Syrië. Vanuit Poetins perspectief stonden het Westen en met name Amerika met de mond vol tanden.

Staatsingrijpen bij wapenfabrikanten

Rusland leek hierbij de lessen van voorgaande oorlogen geleerd te hebben. Er was niet langer sprake van vliegtuigen die een uur te laat vertrokken, zoals in Georgië, waardoor een kolonne soldaten ongehinderd door vijandelijke vliegtuigen kon worden gebombardeerd.

Galeotti besteed ook veel aandacht aan de veranderingen binnen de Russische industrie en het staatsapparaat die daadkrachtiger militair en politiek optreden toestonden. Denk hierbij aan samenwerking tussen het leger en spionageministeries om milities in de Donbas en in Syrië in te schakelen, of aan staatsingrijpen bij wapenfabrikanten om te absurde prijzen aan banden te leggen.

Deel vier van Poetins oorlogen lijkt bedoeld voor de echte ijzervreters. Wie geïnteresseerd is in de verschillende legerafdelingen, het nieuwste wapentuig, en de rivaliteit tussen de Russische mariniers en parachutisten, kan zijn hart ophalen. Hoe is het Russische leer opgedeeld? Welke wapens, voertuigen, vliegtuigen en boten heeft het tot zijn beschikking? Hoe groot zijn de bataljons? De waslijsten aan verschillende klassen straaljagers en boten is wellicht minder relevant voor de meer geschiedkundig georiënteerde lezer.

Galeotti toont, als gezegd, aan dat het Russisch leger goed is in het leren van fouten. Maar dat de Russen momenteel een lesje leren van de Oekraïners heeft ook zijn keerzijdes. Daar gaat het vijfde deel van Geleotti’s boek over. Twee zaken zijn markant bij zijn uitweiding over de Oekraïense oorlog. Ten eerste dat het aanvankelijk belabberde optreden van het Russische leger voornamelijk kwam door politiek en bestuurlijk falen. Je hebt weinig aan een goed geolied leger als de troepen pas een week van tevoren horen dat ze worden ingezet. Zeker tegen een tegenstander die zich al jaren voorbereid op een tegenactie en al zo goed als gemobiliseerd is. Dan eindigt je tank aan de trekhaak van een Oekraïense tractor.

Poetins fotokiekjes in straaljagers en naast tanks kunnen niet verhullen dat hij zo goed als geen militaire ervaring heeft. De beslissing om Oekraïne binnen te vallen werd gemaakt door ex-spionnen, niet door ex-militairen. Alle hervormingen en investeringen in het Russisch leger zijn tenietgedaan door onkundig optreden van deze kliek.

Ten tweede doet Rusland nu wel ervaring op in wat het land een ‘grote oorlog’ noemt. Ondanks de verliezen aan het begin van de oorlog, hebben de Russen nu meer controle verworven en zich aangepast aan de nieuwe omstandigheden.

Geen prognoses

Voor wie geïnteresseerd is in recente Russische geschiedenis biedt Galeotti’s boek een onthullende blik achter de schermen van de heersende Russische kliek. Voor wie een prognose wil over het verdere verloop van het conflict in Oekraïne is het boek misschien minder nuttig.

Galeotti heeft – niet voor het eerst – een vlot leesbaar boek geschreven dat toch academisch sterk is onderbouwd. Hij fleurt Poetins oorlogen op met persoonlijke anekdotes, van gesprekken met Russische en Britse (ex)-militairen tot professoren uit Sint Petersburg. Soms slaat hij details over, bijvoorbeeld over de oorsprong van het conflict in Zuid-Ossetië, die sommige lezers misschien wel nuttig hadden gevonden. Iedereen behalve de grootste Ruslandkenners zullen zit met dit boek vermaken en er wat van leren.

Mark Galeotti: Poetins oorlogen. Van Tsjetsjenië tot Oekraïne (Prometheus) 384 pagina’s, €25,99.

Felix van Litsenburg werkt in Amsterdam aan kunstmatige intelligentie in de juridische sector. Hij studeerde Philosophy, Politics, and Economics aan de universiteit van Oxford en economie aan de London School of Economics.

Steunt u deze broodnodige, onafhankelijke berichtgeving? De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Achter de schermen van de heersende Russische kliek trekken ex-spionnen aan de touwtjes verscheen eerst op Wynia's Week.

De westerse landen reageerden geschokt, maar keken vooral toe en boden Oekraïne nauwelijks of geen hulp. De Amerikaanse president Barack Obama beschouwde het als een Europese aangelegenheid en de Duitse kanselier Angela Merkel en de Franse president François Hollande waren te angstig en te afhankelijk van Rusland om iets tegen Poetin te ondernemen.

Acht jaar later begon Rusland aan een grootscheepse invasie. Door een snelle verovering van Kyiv en het vermoorden van president Volodymyr Zelensky dacht Poetin de weg vrij te maken voor een terugkeer van Victor Janoekovitsj, die in 2014, volgens Poetin op onwettige wijze, was afgezet als president van Oekraïne.

Wat als de Russische verovering was gelukt?

Wat had het westen gedaan als de opzet van Poetin was gelukt? Waarschijnlijk waren de apologeten van Poetin in het westen er als de kippen bij geweest om te betogen dat Poetin hiertoe het volste recht had. Hadden de VS niet hetzelfde gedaan in Irak en Afghanistan? Was Oekraïne niet een corrupt land waar veel mensen niets liever wilden dan bij Rusland horen? Als Poetins opzet was geslaagd, had het westen zijn oude vertrouwde toegefelijkheid en inschikkelijkheid tegenover Rusland getoond. En Poetin? Die had zich gesterkt gevoeld in zijn overtuiging dat het westen decadent was en de confrontatie schuwde en had zich opgemaakt voor de volgende stap in het herstel van het Sovjetrijk.

Het liep gelukkig anders. Na de eerste schokgolf van de invasie bleek dat het Russische leger minder goed en competent was dan gedacht. In sommige delen van Oekraïne, bijvoorbeeld rond Cherson, liet het Oekraïense leger zich overrompelen. Maar de verovering van het vliegveld Hostomel mislukte, president Zelensky vluchtte niet naar het buitenland en mede dankzij westerse wapens werd de Russische tankcolonne die op weg was naar Kyiv goeddeels vernietigd. De slagkracht van het Oekraïense leger was sinds 2014 een stuk groter geworden.

In de maanden daarna werden grote delen van eerder verloren gegaan terrein door het Oekraïense leger terugveroverd. In het westen ontstond de euforische gedachte dat de Russen snel verslagen zouden kunnen worden. De positie van de Russische dictator leek even te wankelen door de opstand van Jevgeni Prigozjin, leider van het huurlingenleger Wagner. Mede door gebrek aan modern westers materieel slaagde het Oekraïense leger er echter niet om het Russische leger te breken.

Tijdens de winter van 2022 groeven de Russen zich in. Het Oekraïense zomeroffensief van 2023 liep vast. Langzamerhand sloeg het optimisme in het westen om. Om de enorme verliezen aan materieel op te vangen, ging Rusland over op een oorlogseconomie en werd het Russische bedrijfsleven ingezet voor de oorlogsindustrie. Iran en Noord Korea leverden Rusland grote hoeveelheden drones, kanonnen en munitie. De westerse levering van oorlogsmaterieel en munitie droogde daarentegen op. Door gebrek aan munitie en materieel aan Oekraïense zijde konden de Russen opnieuw in de aanval gaan. Toen de opmars van het Oekraïense leger stokte, begon de westerse eensgezindheid scheuren te vertonen. De twijfel of Oekraïne in staat zou zijn het Russische leger te verdrijven sloeg toe.

Twee jaar na het begin van de grootschalige Russische invasie overheerst in het westen het pessimisme over de uitkomst van de oorlog. Dat is niet terecht. De afgelopen tien jaar zijn veel successen geboekt. De huidige tegenslagen, zoals het verlies van Avdiivka en het tekort aan wapens en munitie hoeven Oekraïne niet noodlottig te worden. De gevechtskracht van het Oekraïense leger is mede dankzij westers oorlogsmaterieel en training van soldaten sinds 2014 een stuk verbeterd. Oekraïne heeft nu een groot, modern en sterk leger dat – met voldoende materieel en munitie – is opgewassen tegen Rusland.

Het westen is nog altijd bang te escaleren

Het westen is ook minder bang voor Poetin geworden. De NAVO is versterkt. Finland, en binnenkort ook Zweden, is lid geworden van de NAVO. De Europese NAVO-landen hebben hun defensie-uitgaven verhoogd. Het besef dat Rusland een existentiële bedreiging voor Europa vormt, is langzaam ingedaald. In Duitsland heeft een Zeitenwende plaatsgevonden. Niet langer stuurt Duitsland alleen afgedankte helmen naar Oekraïne, maar ook artillerie, tanks en munitie. Het taboe op het leveren van lange-afstand-artillerie, tanks en F16-vliegtuigen uit angst dat Poetin de oorlog zal escaleren, is verdwenen. Europa werkt aan de wederopbouw van de eigen oorlogsindustrie. Als de productiecapaciteit is vergroot, zal Oekraïne van meer wapens en munitie voorzien kunnen worden.

Is het genoeg? Nee. Sommige landen, zoals Frankrijk, zouden meer militaire steun moeten leveren. De voortdurende angst voor wat Poetin zal doen, belemmert nog altijd de tijdige levering van materieel waarmee Oekraïne het verschil kan maken op het slagveld. De westerse angst om te escaleren geeft Poetin een enorm voordeel in de strijd.

Als we vinden dat Rusland de oorlog niet mag winnen, dan moet Europa er ook alles aan doen om de Russische wil tot vechten te breken. Het Russische leger telt inmiddels al zo’n 350.000 doden en gewonden. Dat is meer dan de totale omvang van het invasieleger in 2022. Het Russische potentieel voor nieuw rekruten is groot, maar niet oneindig. Hetzelfde geldt voor de mogelijkheid voor het produceren van nieuwe wapens. Rusland is een arm land met een economie ter grootte van Spanje. Europa is vele malen rijker en moet in staat zijn Rusland in militaire productie te overtreffen. De Russische oorlogseconomie gaat ten koste van de toch al lage levensstandaard en jaagt de inflatie op. Dit zal vergroot de kans op sociale onrust in Rusland.

Het taboe om Russisch grondgebied te treffen met westerse wapens moet van tafel. De Russische bevolking steunt in overgrote meerderheid het misdadige regime van Poetin. Terwijl Oekraïners dagelijks in angst leven vanwege Russische luchtaanvallen, kunnen Russische burgers onbekommerd doen alsof er niets aan de hand is. Europa zou door het leveren van lange afstandsraketten Oekraïne in staat moeten stellen ook militaire doelen op Russisch grondgebied te raken.

Niet alleen in militair opzicht, ook politiek staat Oekraïne er beter voor dan twee jaar geleden. Wie had voor de Russische invasie gedacht dat Oekraïne een reëel vooruitzicht zou krijgen op EU-lidmaatschap? In Oekraïne is de aanpak van de corruptie versterkt en worden de eerste stappen gezet om aan de eisen van de EU te voldoen. De EU heeft voor miljarden euro’s aan financiële, economische en sociale steun toegezegd.

Capitulatie is geen optie

Of Oekraïne zal zegevieren, hangt vooral af van de blijvende steun van het westen. Slaagt het westen, en vooral Europa erin om Oekraïne van voldoende wapens te voorzien? Hiervoor moet Europa haar wapenproductie snel vergroten en minder wapens en munitie naar andere landen exporteren. Op dit moment gaat 40 procent van de wapen- en munitieproductie naar landen buiten de EU, maar niet naar Oekraïne. Houdt de EU zich aan haar woord dat het Oekraïne helpt om aan de eisen van EU lidmaatschap te voldoen? Blijft de Europese wil om Poetin te verslaan overeind?

De Oekraïners weten dat er geen alternatief is dan door te vechten. Capitulatie voor de Russen zou een begin van onderdrukking en massamoord inluiden. Hoopgevend is dat ook in Europa het besef geworteld is geraakt dat er geen alternatief is voor het militair verslaan van Poetin. De uitkomst van de oorlog in Oekraïne ligt voor een belangrijk deel in westerse handen. We moeten volhouden.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.  

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht We zijn veel te pessimistisch over de oorlogskansen van Oekraïne verscheen eerst op Wynia's Week.

Natan – destijds Anatoli – Sharansky was in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw een bekende Sovjet-dissident. Wegens zijn mensenrechtenactiviteiten zat hij vanaf 1978 negen jaar in Siberië gevangen. In 1986 werd hij de Sovjet-Unie uitgezet. Sindsdien woont hij in Israël. Daar heeft hij zijn voornaam veranderd in Natan.

Via zijn advocaten wist Navalny in de cel een exemplaar te bemachtigen van Sharansky’s memoires. Dat boek heeft Navalny in de goelag gelezen, een jaar voordat hij daar op 16 februari 2024 is gestorven. In april 2023 hebben Navalny en Sharansky elkaar twee brieven gestuurd. Het gaat om handgeschreven brieven in het Russisch. Free Press heeft ze naar het Engels laten vertalen. Hier vindt u nu de Nederlandse vertaling.

Uit de brieven spreekt veel eruditie, maar vooral ook humor. Sharansky eindigt zijn tweede brief met de woorden: ‘Je zit al zo lang in eenzame opsluiting met extra streng regime, je zult mijn records wel snel breken. Ik hoop dat dat je niet gaat lukken.’ Toen Sharansky deze week hoorde dat Navalny was vermoord, zei hij: ‘Wij dissidenten hebben zwarte humor. Maar deze keer was die nog zwarter dan ik dacht.’

Hieronder Navalny’s eerste brief aan Sharansky, gedateerd 30 maart 2023.

Ter verduidelijking, eenzame opsluiting met extra streng regime betekent in gevangenissen in Rusland – en ook in de voormalige Sovjet-Unie – dat je bijna geen warm water krijgt, maar 35 minuten per dag brieven mag schrijven, en maar één boek in je cel mag hebben. Je mag niet telefoneren en geen bezoek ontvangen.

Beste Natan,

Aleksej Navalny hier. Groeten uit Vladimirskaya Oblast, ook al weet ik niet zeker of je daar warme herinneringen aan hebt.

Ik zit nu in strafkamp IK-6 ‘Melekhovo’, maar ik kreeg bericht van de Vladimirskaya gevangenis dat daar een cel voor me in gereedheid wordt gebracht. Dus ik bevind me waarschijnlijk straks in hetzelfde complex als waar jij hebt gezeten. Alleen hangt daar nu misschien wel een plaquette aan de muur waarop staat ‘Natan Sharansky heeft hier gevangen gezeten’. Excuses voor mijn opdringerigheid en een brief van een vreemde, maar dat is denk ik wel toegestaan in een auteur-lezer-relatie.

Ik schrijf als lezer. Ik heb net je memoires gelezen, terwijl ik in eenzame opsluiting zat. En nu schrijf ik je vanuit het extra strenge regime, voor in totaal 128 dagen. Ik moest lachen toen ik las dat je schreef: ‘Ik werd bestraft met twee weken extra streng regime, en daarna kreeg ik vanwege overtreding van de gevangenisregels nog 6 maanden eenzame opsluiting.’ Ik vond het wel geestig dat de essentie van het systeem niet veranderd is, en ook de uitvoering niet.

Ik wil je bedanken voor dit boek, want het heeft me enorm geholpen, en het helpt me nog steeds. Ja, ik zit nu in een extra streng regime, maar als ik lees over jouw 400 dagen in zo’n cel, met minder eten, dan begrijp je opeens dat er mensen zijn die een veel hogere prijs betalen voor hun overtuiging. Ik kijk nu naar de ansichtkaarten die Avital je stuurde, alle woorden zijn zwart gemaakt. [Avital is Sharansky’s vrouw die aldoor actievoerde voor zijn vrijlating.] En dan ga ik naar de rechtbank waar ze me voorhouden dat het rechtmatig is om brieven te verbranden die voor mij bestemd waren. Want ja, er zat een ‘code’ verborgen in die brieven.

Ik begrijp wel dat ik niet de eerste ben, maar ik wil echt heel graag de laatste zijn, of in elk geval een van de laatsten, van de mensen die dit moeten doorstaan.

Je boek geeft hoop, want de overeenkomsten tussen de twee systemen – de Sovjet-Unie en Poetins Rusland – de ideologische gelijkenis, het hypocriete dat eraan ten grondslag ligt, en de naadloze overgang van het ene naar het andere systeem, dat alles staat garant voor een even onvermijdelijke ineenstorting. Net zoals we de vorige keer hebben meegemaakt [bij de val van de Sovjet-Unie].

Van belang is vooral dat we de juiste conclusies trekken, zodat deze toestand vol leugens en hypocrisie niet uitloopt op een nieuwe cyclus. In het voorwoord bij de uitgave in 1991 schrijf je dat dissidenten in gevangenissen het ‘vrijheidsvirus’ hebben behouden en dat coute que coute moet worden voorkomen dat de KGB er een vaccin tegen ontwikkelt. Helaas hebben ze dat wel ontwikkeld. Maar in de huidige situatie kun je hun daar de schuld niet van geven, het is onze schuld, omdat wij zo naïef waren om te denken dat we nooit meer terug zouden gaan naar hoe het vroeger was. En als het voor de goede zaak is, dan geeft het niet als je hier een beetje knoeit met de verkiezingsuitslagen, daar de rechters een beetje beïnvloedt en weer ergens anders de pers een beetje monddood maakt.

Dat soort kleine dingen, en het idee dat we een autoritair systeem kunnen moderniseren. Dat zijn de ingrediënten van dat vaccin.

Toch is het ‘vrijheidsvirus’ nog helemaal niet uitgeroeid. Het zijn er geen tientallen, of honderden, zoals vroeger, maar tien- of honderdduizend, die zich uit durven spreken voor vrijheid en tegen oorlog, ondanks de bedreigingen. Er zitten er honderden in de gevangenis, maar ik weet zeker dat ze zich niet laten breken en dat ze niet op zullen geven.

En velen van hen putten kracht en inspiratie uit jouw verhaal en uit wat ze van jou meekrijgen.

Ik ben absoluut een van die mensen.

Dank daarvoor.

Hier, ik heb het voor mezelf overgeschreven uit je boek: L’Shana Haba’ah B’Yerushalalyim.

JeAleksej

Die laatste regel betekent: Volgend jaar in Jeruzalem. Sharansky maakte zich in zijn tijd in de Sovjet-Unie ook sterk voor een vrije emigratie van Russische Joden naar Israël. ‘Volgend jaar in Jeruzalem’, is wat Joden elk jaar tijdens Pesach tegen elkaar zeggen. Toen Sharansky in 1978 tot 13 jaar cel werd veroordeeld sprak hij de sindsdien beroemde woorden: ‘Ik heb tegen de rechtbank niets te zeggen. Tegen mijn vrouw en het Joodse volk zeg ik: Volgend jaar in Jeruzalem.’

Nu volgen de vijf pagina’s waarmee Sharanksy Navalny antwoordde. De brief is gedateerd: Jeruzalem, 3 april 2023.

Beste, zeer geachte Aleksej,

Het was een hele schok om een brief van je te krijgen. Het idee alleen al dat het rechtstreeks uit een cel met extra streng regime kwam, waar jij al 128 dagen vast zit, zorgt voor evenveel opwinding als wanneer een oude man een brief krijgt van zijn ‘alma mater’, de universiteit waar hij in zijn jeugd zoveel jaar heeft doorgebracht.

Ik geef je niet alleen antwoord als schrijver tot een lezer, maar ook als bewonderaar.

Als ‘schrijver tot lezer’:

Toen ik mijn memoires schreef, vlak na mijn vrijlating in februari 1986, zaten bijna al mijn vrienden en wapenbroeders gevangen in goelags, of ze waren in gevecht. En dus stelde ik me voor dat dit boek niet alleen mijn verhaal zou zijn, maar ook een soort leerboek of handleiding voor hoe je je moet gedragen in de confrontatie met de KGB. Maar toen het uiteindelijk in het Russisch uitkwam, stond de Sovjet-Unie al op instorten. Daardoor werd het boek in de loop der jaren steeds meer gezien als een historische roman over de donkere middeleeuwen. En nu – ‘die idioot zijn droom is uitgekomen!’

Eerst heeft Volodya Kara-Murza me geschreven [een Russische dissident die zich tegen de oorlog in Oekraïne keerde en daarom tot 25 jaar in Siberië is veroordeeld] en nu schrijf jij me ook hoe dit boek tegenwoordig ‘werkt’ in een Russische gevangenis. Mijn tegenspoed heeft voor dit zonnestraaltje gezorgd.

En nu – als bewonderaar:

Aleksej, je bent niet zomaar een dissident – je bent een dissident ‘met schwung’! Mijn afschuw over je vergiftiging is omgeslagen in verbazing en de hoogste staat van opwinding toen je aan je eigen onafhankelijke onderzoek begon.

En ik was woedend over de vraag van een of andere Europese correspondent, de dag na je terugkeer naar Rusland. ‘Waarom is hij teruggegaan? We wisten allemaal dat hij op het vliegveld gearresteerd zou worden – snapt hij zoiets eenvoudigs niet?’ Mijn antwoord was nogal bot: ‘Jij bent degene die iets niet begrijpt. Als je denkt dat hij alleen maar wil overleven – dan heb je gelijk. Maar hij denkt alleen maar aan het lot van zijn volk – en hij zegt tegen ze: ‘Ik ben niet bang en jullie moeten ook niet bang zijn.’

Ik wens je toe – hoe moeilijk het ook lichamelijk mag zijn – om je innerlijke vrijheid te behouden.

In de gevangenis heb ik ontdekt dat er naast de universele wet van de zwaartekracht van massa’s ook zo’n wet is voor de ziel. Door in de gevangenis een vrij man te blijven, Aleksej, beïnvloed je de zielen van miljoenen mensen op aarde.

Aleksej, het is echt heel treurig dat het verleden zo snel en zo makkelijk kan terugkomen. Volodya Bukovsky wilde na de val van de Sovjet-Unie een keer per se dat het communisme voor de rechter zou worden gesleept. Maar er waren maar weinig mensen die achter dat plan stonden – want zeg nou zelf, de vrije wereld had gewonnen ‘zonder dat er ook maar één schot was gelost’ – waarom dan naar het verleden kijken?

Ik hoop dat het nu, nu al die schoten gelost zijn, duidelijk is waarom dat toen nodig was, en waarom het morgen weer nodig zal zijn.

O ja, trouwens, ik schrijf je op de dag voor Pesach – wanneer gevierd wordt dat de Joden bevrijd werden uit de Egyptische slavernij, 3500 jaar geleden. Dat is het begin van onze vrijheid en onze geschiedenis als volk. Op die avond zitten de Joden overal in de wereld aan een feestmaal en ze lezen de woorden voor: ‘Vandaag zijn we slaven – morgen vrije mensen. Vandaag zijn we hier – volgend jaar in Jeruzalem.’

Op die dag zit ik aan het feestmaal met een kippah op mijn hoofd die 40 jaar geleden gemaakt is van mijn voetwindsel, door mijn celgenoot – een Oekraiense gevangene in de gevangenis van Christopol. Zo raar kan het lopen in deze wereld! Ik wens jou, Aleksej, en heel Rusland, een Exodus, en wel zo gauw mogelijk.

Ik omhels je,

Natan Sharansky

Dit is de tweede brief die Navalny aan Sharansky schreef. De brief is gedateerd 11 april 2023.

Beste Natan,

Even een kort bericht om je ontzettend te bedanken voor je antwoord.

Ik was zo ontroerd dat ik mijn tranen moest verbergen voor mijn celgenoten. En dat is nu al de tweede keer dat me dat bij jou gebeurt! Op de laatste bladzijde van je boek, waar je schrijft ‘neem me niet kwalijk dat ik een beetje te laat ben,’ daar kun je natuurlijk niet anders dan gaan huilen.

In mijn alma mater hier is alles nog hetzelfde. We houden ons aan de tradities. Vrijdagavond mocht ik uit het extra strenge regime, vandaag, maandag – kreeg ik er weer twee weken bij. Alles volgens Prediker: Wat geweest is, zal zijn.

Maar ik blijf geloven dat wij het goed zullen maken en dat er in Rusland op een dag zal zijn wat er niet is geweest. En dat er niet zal zijn, wat er was.

En tja, waar kun je de Heilige Week beter doorbrengen dan in het extra strenge regime!

Nogmaals, ontzettend bedankt.

Een omhelzing,

A.       

‘Neem me niet kwalijk dat ik een beetje te laat ben’ is wat Sharansky tegen zijn vrouw Avital zei, schrijft hij in zijn memoires, bij hun weerzien na negen jaar gevangenschap.

Brief van Sharansky aan Navalny. Geschreven op 17 april 2023 in Jeruzalem:

Beste Aleksej,

Dit is een korte reactie op jouw berichtje. Het is belangrijk dat de verbinding tussen mensen en werelden niet wordt verbroken. Ik wil niet zeggen: tussen de vrije wereld en de onvrije wereld, want jij bent vandaag vrijer dan veel mensen (zo niet de meeste) in alle twee de delen van onze wereld.

Maar ik weet dat jij voor je vrijheid moet betalen – met je gezondheid, zorgen om je gezin, en misschien uiteindelijk met je leven.

Ik was ten opzichte van jou op bepaalde punten in het voordeel – ik ben tenslotte maar 1.59 m., en ik kreeg net zoveel te eten als jij. In de cel met het extra strenge regime hingen de mouwen van mijn jasje zo ver omlaag dat ik mezelf ermee warm kon houden, terwijl ze bij jou waarschijnlijk maar tot je ellebogen komen.

Maar je kunt tenminste deze brieven ontvangen, en – wat nog belangrijker is – je ervaringen delen.

Een Russische dichter [Nikolai Zabolotsky] maande ons eens: Laat je ziel niet lui zijn, om geen tijd te vermorsen moet de ziel hard werken, dag en nacht.’ In Rusland worstelen de mensen daarmee, maar jij doet het moeiteloos.

Je zit al zo lang in een extra streng regime, je zult al mijn records wel snel breken. Ik hoop dat dat je niet gaat lukken.

Een omhelzing,

Natan.

Vertaling uit het Engels: Willy Hemelrijk.

Wynia’s Week is er diverse keren per week, als video, als podcast en als internetkrant. Wynia’s Week bestaat nu 5 jaar. Op naar het volgende lustrum! Doet u mee, als donateur? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Ik blijf geloven dat er in Rusland op een dag zal zijn wat er niet is geweest’. Navalny’s brieven uit de goelag. verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee congresleden hebben namens de Democratische en Republikeinse partij een wetsvoorstel ingediend bij het Huis van Afgevraagdigden, met een oproep om de relatie met Zuid-Afrika te herzien in het belang van de eigen nationale veiligheid. De congresleden – John James en Jared Moskowitz – zijn niet gerust op de betrekkingen die de Zuid-Afrikaanse regering onderhoudt met Peking, Moskou (door de VS gesanctioneerd) en Hamas (beschouwd als terroristische organisatie), en vrezen voor onderlinge uitwisseling van informatie. Mocht de wet worden aangenomen, dan komt onder meer de vrijhandel tussen de VS en Zuid-Afrika op de tocht te staan.

‘Heulen met kwaadwillende actoren’

Volgend jaar verloopt de termijn van de African Growth and Opportunity Act (Agoa), een wet die meer dan dertig Afrikaanse landen vrije toegang verschaft tot de Verenigde Staten – vrij zonder importtarieven te hoeven betalen. Zuid-Afrika verscheept auto’s, ijzer, staal en landbouwproducten naar de VS in het kader van de wet. De VS waren in 2021 op een na de belangrijkste handelspartner van Zuid-Afrika naar handelsvolume (22,7 miljard dollar).

Agoa is een hoeksteen van de Amerikaanse Afrika-politiek, en werd in 2000 gelegd om invloed te krijgen op het continent. In Washington gaan stemmen op om de criteria van de wet te herzien of de wet als geheel te vervangen. Om in aanmerking te komen, moeten landen beleid voeren dat armoede bestrijdt, corruptie tegengaat en mensenrechten waarborgt. Zuid-Afrika zou volgens Amerikaanse bestuurders inmiddels voldoende ontwikkeld zijn om nog langer van het programma afhankelijk te zijn voor groei, en hoewel Amerikaanse en Afrikaanse handelsfunctionarissen in december, op een driedaagse samenkomst in Johannesburg, besloten dat Agoa aan modernisering toe is, en hoewel president Joe Biden voorstander is van voortzetting, is deelname van één van de grootste begunstigden niet vanzelfsprekend meer.

Zuid-Afrika, nu op de kop af dertig jaar met een parlementsmeerderheid geregeerd door het African National Congres (ANC), heeft daarvoor in de ogen van een deel van het Amerikaanse politieke establishment te veel foutje vriendjes. In de woorden van Congresleden James en Moskowitz: ‘De Zuid-Afrikaanse regering heeft, in tegenstelling tot haar neutrale houding, een verleden van heulen met kwaadwillende actoren’.

Die in Washington verfoeide internationale betrekkingen gaan ver terug, en kunnen worden verklaard vanuit ideologische verwantschap en een gedeeld verleden. Al in 1927 bezoekt ANC – dan nog een denktank – de Sovjet-Unie, waar wordt gesympathiseerd met de onderdrukking van het zwarte proletariaat door de blanke kapitalisten, en in 1960 neemt die vriendschap een serieuze vorm aan. In dat jaar schieten politieagenten 69 onbewapende, zwarte demonstranten dood in het township Sharpeville. Het ANC, dat overweegt militant te worden, wint advies in bij het Kremlin, waarna onder Nelson Mandela een militaire vleugel wordt opgericht; het begin van de gewapende strijd tegen de apartheid.

De Sovjet-Unie begint op eigen bodem militaire trainingen voor de anti-apartheidsbeweging te organiseren. ANC-delegaties worden ingevlogen om conferenties bij te wonen, en in Moskou wacht een ziekenhuisbed voor wie maar medische hulp nodig heeft. Duizenden jonge Zuid-Afrikanen komen naar de Sovjet-Unie om er te studeren. Volgens de Russische historicus Vladimir Sjoebin, indertijd betrokken bij het steunprogramma, zouden zo’n tweehonderd ANC-leden een academische opleiding hebben afgerond in de Sovjet-Unie. Meer dan drieduizend activisten en guerrillastrijders werden in de Sovjet-Unie opgeleid.

Geld uit Moskou

Tot eind jaren tachtig ontving het ANC ieder jaar een paar honderdduizend dollar van de Sovjetregering, en van 1963 tot 1990 zou de militante vleugel van het ANC voor 36 miljoen roebel aan wapentuig hebben gekregen (geweren, pistolen, granaat- en raketwerpers, anti-tankwapens en luchtdoelraketten) en daarbovenop nog eens 16 miljoen roebel voor humanitaire hulp.

In 1980 constateerde de Amerikaanse inlichtingendienst CIA dat een groot deel van de trainingsprogramma’s was geënt op ideologische indoctrinatie. Over de communistische ideeën van het ANC bestaat tot op de dag van vandaag discussie. Veel ANC-prominenten, onder wie oud-president Jacob Zuma, volgden een militaire opleiding in de Sovjet-Unie.

Nadat de Sovjet-Unie uiteenviel, en het ANC onder aanvoering van Nelson Mandela een historische verkiezingsoverwinning boekte, ging de geldkraan dicht. De interesse vanuit Rusland nam weer toe tijdens de tweede presidentstermijn van Vladimir Poetin. In 2006 bezocht hij Zuid-Afrika om zakenkansen te creëren voor Russische bedrijven.

De oliemiljardair Roman Abramovitsj en de aluminiumbaron Viktor Vekselberg worden – nog steeds – geschaard onder de voornaamste begunstigden. Als er Russische invloed is op de Zuid-Afrikaanse politiek, laat die zich nu waarschijnlijk vooral gelden via het bedrijfsleven. Vorig jaar nog doneerde Vekselberg (gesanctioneerd door de VS) omgerekend 826.000 dollar voor de verkiezingscongres van het ANC via een van zijn in Zuid-Afrika geregistreerde bedrijven. En onlangs dook ook de gesanctioneerde Russische wapenhandelaar Ivor Ichikowitz op (zijn Ichikowitz’s Paramount Group is een van de grootste wapenproducenten op het Afrikaanse continent), en wel tijdens een Zoom-vergadering van de zes Afrikaanse leiders die onder leiding van Ramaphosa op het punt stonden om op vredesmissie naar Oekraïne en Rusland.

Ideale klant van Israël

Terwijl Moskou de revolutie in Zuid-Afrika steunde, kwamen via een ander kanaal fondsen binnen om de revolutie te stuiten. Israël, in 1973 economisch verzwakt door de Jom Kipoer-oorlog, zocht dringend een afnemer voor defensiecontracten omdat de Amerikanen weigerden Israël opnieuw te bevoorraden. De regering van de Nasionale Partij in Pretoria bleek de ideale klant: een op defensie gerichte, rechtse regering van een ontwikkelingsland zonder nauwe banden met het Arabisch-islamitische blok. Geld was geen bezwaar, dankzij de gestegen prijzen van goud, steenkool en uranium, waar de Zuid-Afrikaanse bodem vol mee zat. Er woonde in het land daarnaast een grote joodse gemeenschap, die ook nog eens, per hoofd van de bevolking, de grootste sponsor van de staat Israël was, en daarmee van zijn militaire uitgaven.

Via clandestiene contracten (de Israëlische regering was voor de buitenwacht tegen de apartheid) stegen de militaire uitgaven van Israël in een jaar tijd met veertig procent, terwijl het bbp goeddeels was verdampt. De Zuid-Afrikaanse regering konden het materieel goed gebruiken, want er stonden twee Sovjet-regimes voor de deur, in Angola en Mozambique. Met een formidabele oorlogsmachine kon het communistische gevaar – in het geval van Angola gesteund door Cubaanse troepen van Fidel Castro – buiten gehouden worden, en hoefde Pretoria zich niet al te veel zorgen te maken over de tanende blanke macht in buurland Rhodesië. (Pretoria vertrouwde lang op deze koloniale bufferzone als frontverdediging tegen de rest van zwart Afrika.)

De Amerikanen, eerder nog bondgenoten (de VS waren na de Tweede Wereldoorlog afhankelijk geraakt van Zuid-Afrikaanse uranium), stelden in 1977 een internationaal wapenhandelverbod in tegen Pretoria, wat Israël in een nog ongemakkelijker positie zetten. Desalniettemin ging er, volgens onderzoek van de Amerikaanse journalist Sasha Polakow-Suransky, tussen 1974 en 1993 aan 600 miljoen dollar per jaar aan oorlogsmateriaal naar Zuid-Afrika, wat van Zuid-Afrika Israëls derde grootste handelspartner maakte. In ruil exporteerde Israël Zuid-Afrikaanse goederen onder Israëlische labels om Pretoria een Europese boycot te helpen omzeilen. De ene paria hielp de ander, en dat zette kwaad bloed.

Een jaar voor de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika zou Nelson Mandela op een internationaal congres van sociaaldemocraten tegen de Israëlische delegatie hebben gezegd dat ‘de Zuid-Afrikanen de steun van de staat Israël aan het apartheidsregime nooit zullen vergeten’, en in die uitspraak lijkt de verklaring te liggen voor de actie die de ANC-regering onder president Ramaphosa bereid is te nemen tegen Israël.

Een ander deel van de verklaring: ook Arabische landen kochten tijdens de Koude Oorlog invloed. Golfstaten boden aantrekkelijke hulppakketten aan in ruil voor steun aan de Palestijnse zaak. De Organisation of African Unity (voorloper van de Afrikaanse Unie) sprak indertijd onvoorwaardelijke steun uit voor de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie, en sinds Mandela’s verkiezingen heeft het ANC goed contact onderhouden met de Palestijnse Autoriteiten, met een ambassade in Ramallah en meerdere bilaterale verdragen als gevolg.

‘Regime change’ in Johannesburg?

De situatie in het Midden-Oosten is door zowel Mandela als Ramaphosa vergeleken met de apartheid in Zuid-Afrika, waarbij de gelijkenis wordt gemaakt tussen de Palestijnse gebieden en de vroegere Bantoestans – in naam onafhankelijke vazalstaten binnen de landsgrenzen van Zuid-Afrika waarmee Pretoria een groot deel van de arme, zwarte bevolking isoleerde.

Er is een maand verstreken sinds de regering van Cyril Ramaphosa in het gelijk werd gesteld door het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, en in eigen land zijn verkiezingen op komst. De president van Zuid-Afrika heeft op een partijcongres gezegd te vrezen voor buitenlandse inmenging, als repercussie voor de zaak. Hij zegt, zonder te melden uit welke hoek de dreiging komt, dat ‘regime change’ weleens het doel kan zijn van deze kwaadwillende actor. De staatsinlichtingendienst heeft nog geen concrete dreiging gemeld.

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Kaapstad. Vorig jaar verscheen bij uitgeverij Prometheus zijn roman ‘Bobbejaanskloof’.

Wynia’s Week is blij met alle abonnees. Maakt u vrienden en collega’s ook abonnee? Graag! Wilt u ook sponsor of donateur worden? Hartelijk dank!

Het bericht Moskou, Peking, Hamas: hoeveel foute vrienden kan Zuid-Afrika nog verdragen? verscheen eerst op Wynia's Week.