Rond de eeuwwisseling was ik voorlichter voor het nationale astronomische instituut Nova, en uit dien hoofde bezocht ik een keer het hoofdkwartier in Baltimore van waaruit de Hubble-ruimtetelescoop gemanaged wordt. Tientallen wetenschappers en hun technische ondersteuning zaten daar praktisch 24/7 de binnenkomende data te verwerken. Een grote ruimtetelescoop is dag en nacht in bedrijf, want zijn waarnemingsuren zijn te schaars om te verspillen aan aardse nachtrust.

Maar ik was meer verbaasd over hun PR-afdeling, die behalve voorlichters ook web- en video-specialisten, grafici, animatoren en copy-writers in dienst had, en die een omvang had die ik eerder associeerde met een filmstudio in Hollywood.

De haarscherpe kleurenfoto’s van het heelal die Hubble maakte waren toen ongeëvenaard, en nieuw voor het grote publiek, zodat bijna alles van Hubble in publicitair goud veranderde. Gek genoeg maakte de directeur van de PR-afdeling, waar ik die dag een gesprek mee had, een nogal uitgebluste indruk. Toen waren namelijk al de voorbereidingen voor de opvolger van Hubble opgestart, de James Webb-telescoop dus.

Einde van het gouden publiekstijdperk

Wat was het probleem, volgens deze directeur? De James Webb zou – wegens onomstreden wetenschappelijke redenen – een infrarood telescoop worden, en dat levert dus geen beelden op waar het menselijk oog wat mee kan, maar slechts kaarten in grijstinten, want wij kunnen geen infrarood licht zien.

Hij voorzag dat het gouden publiekstijdperk van de astronomie met het opdoeken van de Hubble ten einde zou komen. Tevergeefs had hij er voor gepleit om ook een optische camera in de Webb-telescoop te monteren, zodat het publiek tenminste nog iets te zien kreeg van wat de Webb deed. Maar zijn verzoek was zojuist definitief afgewezen, omdat zo’n fun-camera wetenschappelijk gezien slechts ballast was. Dat dééd je niet met belastinggeld.

Compleet uit de duim gezogen

Fast forward een jaartje of twintig: die directeur is vast al lang met pensioen, en de James Webb-telescoop leverde afgelopen dinsdag zijn eerste spectaculaire foto’s van het heelal af. Nog kleurrijker dan de Hubble-foto’s. Was die directeur van toen compleet in de war? Of is naderhand toch een optische camera in de Webb ingebouwd?

Geen van beide. De James Webb-infrarood telescoop produceert kleurenfoto’s waarvan de kleuren compleet uit de duim gezogen zijn door de PR-afdeling in Baltimore. Dat gaat ongeveer zo: de Webb maakt voor wetenschappelijk onderzoek diverse foto’s van een stuk hemel, telkens in een andere golflengte infrarood licht. De wetenschappers gaan aan de slag met de originele data, maar de PR-medewerkers gaan lekker zitten stoeien met het toekennen van de (additieve) basiskleuren blauw en/of groen en/of rood aan elke golflengte, en plakken dan al die apart ingekleurde foto’s over elkaar heen in een mix die het meest sexy resultaat geeft.

Amerikanen een beetje kennende, wordt daar ook nog flink over vergaderd en daarna verder aan gefinetuned. Een belangrijke doelstelling lijkt te zijn, dat de Webb-foto’s qua kleurstelling zo veel mogelijk lijken op de Hubble-foto’s van hetzelfde stukje hemel, zodat iedereen overtuigd raakt dat de Webb-foto’s nog beter zijn.          

Willekeurige kleurtoekenning

In het hoofd van die PR-directeur van toen was niet eens opgekomen, dat je zwart-wit foto’s die niet sexy genoeg zijn voor publieke consumptie, gewoon creatief moet inkleuren. Toen gold dat nog als nepperij, tegenwoordig is het blijkbaar best practice. Ze doen daar bij Nasa ook niet geheimzinnig over: hun specialisten vertellen in een video op de eigen website dat ‘een mix van kunst en wetenschap’ nodig is om uit de Webb-foto’s ‘de schoonheid tevoorschijn te trekken’.

Omdat die kleurtoekenning aan een infrarood-opname in wezen willekeurig is, ben ik ook wat gaan stoeien met het door Nasa vrijgegeven beeld van de Carina Nevel. Bijgaande foto’s zijn net zo ‘waar’ of ‘echt’ als de Nasa-versie.  

Zelfs in de glorietijd van de Hubble was al problematisch hoe hemellichamen er ‘echt’ uitzien. Ook de Hubble maakt zwart-wit foto’s door verschillende kleurfilters. Die zijn afgestemd op het verkrijgen van zoveel mogelijk wetenschappelijke informatie, maar aangezien Hubble vooral een optische telescoop is, heeft die ook filters in de drie basiskleuren. Daarom wil je van Hubble-foto’s nog wel geloven, dat die ons een beeld van het heelal geven dat wij ook zelf zouden zien als we supergevoelige ogen hadden. Bij de James Webb-telescoop is zelfs dat dunne lijntje met de alledaagse realiteit geknapt.

Feiten als halffabrikaat

Toen ik met die directeur sprak, zaten in consumentencamera’s nog filmrolletjes, en heerste het idee dat foto’s de werkelijkheid afbeelden. Tegenwoordig beschouwt bijna iedereen de pixels uit zijn of haar camera als digitaal halffabrikaat waar je met allerlei draaiknoppen het gewenste beeld uit creëert. Selfies zijn meestal cosmetisch gladgetrokken met een ‘mooi maken’-filter. Alle natuurfotografen krikken tegenwoordig de kleuren en het contrast in hun foto’s op naar een niveau dat je in de natuur nooit zult zien. 

Tot voor kort zette Nasa bij ingekleurde infrarood- en UV-opnamen nog duidelijk in het bijschrift: false color image. Dat hoeft blijkbaar niet meer om geloofwaardig te blijven. In het geval van astronomische eye candy doet dat misschien weinig kwaad. Het blijft een fantastisch stuk techniek, die James Webb-telescoop, en als mensen wegdromen bij de majestueuze schoonheid van het heelal zijn ze minder geneigd hun buren overhoop te schieten, hoop ik. 

Maar het is wel typerend voor de tijdgeest: de feiten als halffabrikaat, die je helemaal naar eigen behoefte mag inkleuren. 

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schrijft iedere zaterdag columns en andere nuchtere artikelen voor Wynia’s Week. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Mogen we u noteren? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nasa’s kosmetische kosmos is tekenend voor de tijdgeest verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is een kortzichtige visie. We hebben inderdaad maar één planeet, en daarmee is ons voortbestaan als mensheid onzeker. Eén grote meteoriet en het is voorbij. Dit is geen theoretische zorg: de dinosaurus is ook door een meteorietinslag weggevaagd. Met een kolonie op Mars stellen we onze toekomst veilig.

Het één sluit het ander niet uit. Sterker, de private ruimtevaart kan bijdragen aan het oplossen van problemen hier op Aarde.

Ruimtevaart was heel duur

De voornaamste hindernis in de ruimtevaart was lang dat het zo duur is om in de ruimte te komen. Tussen 1970 en 2000 was de NASA gemiddeld 18.500 dollar kwijt per kilo vracht of astronaut die het de ruimte in stuurde. De Space Shuttle kostte anderhalf miljard dollar per vlucht. De kosten waren letterlijk astronomisch, omdat fabrikanten van raketten en raketbrandstof geen schaalvoordeel hadden. Alleen overheden lanceerden af en toe een raket.

Dat maakt ruimtetoerisme zo waardevol: niet dat de rest van de wereld er veel aan heeft wanneer rijkelui vanaf 100 kilometer hoogte naar ons kunnen loeren, maar omdat het de lanceringsprijs naar beneden drukt. Hoe meer vluchten een bedrijf kan uitvoeren, hoe goedkoper het wordt. SpaceX, het bedrijf van Musk, brengt inmiddels zo’n 2.700 dollar per kilo in rekening voor bevoorradingsvluchten naar het internationale ruimtestation: een daling van 85 procent ten opzichte van twintig jaar geleden.

Het wordt daarmee ook goedkoper om satellieten de ruimte in te sturen, die bijvoorbeeld internet naar afgelegen gebieden kunnen zenden of betere weersvoorspellingen helpen maken, wat levens redt.

De volgende stap is industrie in de ruimte. In de ruimte kunnen broeikasgassen geen kwaad. We hebben al satellieten en kleine ruimtevaartuigen de ruimte ingestuurd die door kernenergie worden aangedreven. Stel je voor dat we in de ruimte opgewekte kernenergie terug naar Aarde kunnen stralen. Dan hoeven de mensen hier zich geen zorgen meer te maken over een kernongeluk. Er zijn al experimenten gedaan met lasers en microgolven.

De mijnbouw kijkt reikhalzend uit naar de mogelijkheden. Helium, onmisbaar om de krachtige magneten van MRI-scanners af te koelen, is op Aarde schaars maar elders in de ruimte alom aanwezig, onder meer op de Maan. Zogenaamd zeldzame aardmetalen komen niet alleen op Aarde voor, maar ook op asteroïden. Bijvoorbeeld gadolinium, een bestanddeel van CD’s en magnetrons. Of praseodymium, dat wordt gebruikt in de fabricage van vliegtuigmotoren.

Thulium is een bron van röntgenstraling. Ytterbium wordt toegepast in glasvezelversterkers. Tal van zeldzame aardmetalen zitten ook in onze computers en smartphones. De meeste komen uit China, waar de mijnbouw nauwelijks omkijkt naar het milieu noch de volksgezondheid. Gerobotiseerde mijnbouw in de ruimte zou op alle fronten een verbetering betekenen.

Onverwachte uitvindingen

Dan zijn er de innovaties die we niet kunnen zien aankomen. De race naar de Maan leverde tal van uitvindingen op. De techniek die iedere dag in ziekenhuizen wordt gebruikt om CT-scans te maken werd door de NASA uitgevonden om gedetailleerde foto’s van de Maan te maken. Krasbestendige zonnebrillen komen van de krasbestendige helmen van astronauten. De kruimeldief werd ontwikkeld om monsters maanzand op te zuigen.

Isolatiemateriaal dat we in onze huizen toepassen werd voor ruimtevaartuigen ontwikkeld. Traagschuim zit nu in ons matras, maar is ooit ontworpen voor de stoelen in ruimtecapsules. De computermuis, de draadloze koptelefoon, de rookdetector – we hebben ze allemaal aan de ruimtevaart te danken.

Ruimteschepen zijn nog een speeltje van de rijken, maar dat waren de eerste vliegtuigen en mobiele telefoons ook. Uiteindelijk wordt het voor de massa betaalbaar, en dan genieten we er allemaal van.

Het bericht Van de ruimtevaart profiteren we allemaal verscheen eerst op Wynia's Week.