En dan zijn er nog de mensen met klimatofobie, zoals Chris Julien, ‘de denker van Extinction Rebellion’. Die zei laatst: ‘Ik sta hartstikke positief in het leven. Ik geniet van literatuur, luister naar mooie muziek. Ik heb mijn vrienden en mijn partner lief. Maar ik heb ook landschapspijn als ik door de fucking maisvelden fiets in Limburg en ik bedenk dat zo’n groot deel van ons land gebruikt wordt voor carnivorisme. Ik zwom in de Maas en daarna voelde ik de PFAS aan me kleven. Het is verschrikkelijk, je leeft in zo’n vergiftigde wereld. Hoop is een drug, het maakt passief. Ik zal het de mensen niet afpakken; maar ik denk dat het beter is om te accepteren dat de wereld best wel naar de klote is…’

Politieke onvrijheid

Moeten we inderdaad alle hoop voor de toekomst laten varen?

De lijn in de geschiedenis ontwarren uit de spinsels van het dagelijkse nieuws lukt alleen als we naar de langere termijn kijken. Ik denk dan aan een eeuw of twee. Vooruitblikken kunnen we niet. Achteromkijkend kunnen we onze huidige situatie vergelijken met die van vroeger. Tweehonderd jaar geleden was de wereld iets kouder, een stuk minder welvarend en bestonden democratie en rechtsstaat nog niet.

Op het Europese continent waren in 1824 de keizer van Oostenrijk, de koning van Pruisen en de tsaar aller Russen de baas. Die stelden – samen met de door hen gerestaureerde Franse monarchie – alles in het werk om de idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap de kop in te drukken en hun autoritaire macht in stand te houden. De heren waren er heilig van overtuigd dat God hen daartoe had aangesteld.

In dat kader schonk de Franse koning Charles X in 1824 de adel een miljard franc ter compensatie van schade aan hun kastelen door de revolutie van 1789. In Rusland verbande tsaar Nicholas I dat jaar alle jonge legerofficieren die pleitten voor afschaffing van slavernij naar Siberië.

In hun afwijzing van nieuwerwetse idealen stonden de absolute heersers niet alleen. In Nederland formuleerde Isaäc da Costa zijn Bezwaren tegen den Geest der Eeuw (1823) als onderdeel van het Réveil, een beweging die de samenleving wilde terugbrengen onder de heerschappij van Christus en zich daartoe verzette tegen Verlichting en liberalisme.

Waar nodig grepen de heersers in. Toen het liberalen in Spanje lukte om de reactionaire koning Ferdinand VII te verdrijven, viel Frankrijk het land binnen en plaatste Ferdinand weer terug op de troon. De keizer van Oostenrijk suggereerde vervolgens dat de Europese koningshuizen Spanje ook moesten helpen bij de herovering van Mexico (waar Texas en Californië toen bij hoorden). Maar daar werd een stokje voor gestoken.

In 1823 had de Amerikaanse minister John Quincy Adams de Monroe-doctrine geformuleerd. Voortaan zouden de Verenigde Staten iedere poging van een Europese staat om te interveniëren in de nieuwe onafhankelijke landen in Zuid-Amerika opvatten als een daad van agressie. Zo bleven de oude autocraten uit de Nieuwe Wereld geweerd.

Nieuwe verbindingen

In de Verenigde Staten vond ook een ingrijpende infrastructurele vernieuwing plaats. In 1825 ging na acht jaar graven het Erie-kanaal open dat het Middenwesten verbond met New York. Dankzij de muildieren die de trekschuiten door het kanaal trokken, daalden transportkosten met 90 procent. Landbouwproducten uit het Middenwesten konden nu verhandeld worden tegen textiel, wapens en andere industriële producten uit New England waar men overstapte van ambachtelijke naar fabrieksmatige productie. Een economische grootmacht ontstond.

In Nederland kwam in 1824 het Noordhollandsch Kanaal gereed. Dat zou de nieuwe scheepvaart snelweg worden tussen de haven van Amsterdam en Den Helder worden. Maar dat bleek niet het geval.

De stoommachine werd behalve voor fabrieken ook ingezet op schepen. De eerste stoomboten hadden nog de vervelende gewoonte om zichzelf op te blazen, maar toen die kinderziekte was overwonnen, werd reizen op de Mississippi en de Ohio een stuk comfortabeler. In Rotterdam werd de Nederlandsche Stoomboot Maatschappij opgericht om een stoomvaartverbinding tussen Rotterdam en Antwerpen te onderhouden, iets wat de Kamer van Koophandel ‘ten enenmale onnoodzakelijk, onnut en schadelijk voor alle bizondere personen en voor het algemeen’ achtte.

Toch werd het eerste (geheel houten) stoomschip (‘De Nederlander’) gebouwd in Capelle en voorzien van een uit Engeland geïmporteerde stoommachine. Het tweede schip (‘De Zeeuw’) kreeg in 1824 een machine die was gebouwd door John Cockerill in Seraing. Nederland had meer nodig. In maart 1824 werd in Nederland op initiatief van koning Willem I de N.V. Nederlandsche Handel-Maatschappij opgericht met als doelstelling ‘bevordering van handel, scheepvaart, scheepsbouw, visserij, landbouw en het fabriekswezen.’ Maar die zou vooral ‘ons’ Indië plunderen.

Kwaliteit van leven

In deze tijd werd de was schoner: blauwsel als witmaker voor textiel was al langer in gebruik. De grondstof smalt werd in Saksen gevonden en in Nederland in blauwselmolens vermalen. Rond 1824 werd ontdekt hoe dit kunstmatig te vervaardigen en even later kregen we ‘wasmiddel’. De kwaliteit van leven verbeterde ook doordat Charles Mackintosh in 1824 de waterdichte regenjas uitvond en door de uitvinding van de lucifer in 1826. Het was geen ramp meer als je het vuur liet uitgaan.

Maar de grote uitvinding van twee eeuwen geleden was natuurlijk het repetitiemechaniek (mechanisme à double échappement) voor de piano door Sébastien Érard. Dat deed de hamer na de aanslag niet in de rusttoestand terugvallen, maar ving hem halverwege op.

Nu kon sneller achtereen op dezelfde toets worden gespeeld en dat deed men dan ook. Op 13 april 1823 gaf het 11-jarige Hongaarse wonderkind Ference Liszt in Wenen een recital. Ludwig van Beethoven was dusdanig onder de indruk dat hij de jongen na afloop op het voorhoofd kuste. In september verhuisde het gezin Liszt naar Parijs, maar daar werd de jonge Ference niet toegelaten tot het conservatorium. De directeur had een hekel aan wonderkinderen. Het stond de verdere carrière van Liszt niet in de weg. Gelijk een moderne popster zette hij meerdere vleugels op het podium, zodat hij verder kon op een volgende als hij een eerste kapot had gespeeld. Pianomuziek begeleidde de industriële revolutie.

En ook toen werd de jeugd gegrepen door een nieuw medium. In 1824 werden in Nederland voor het eerst meer dan tien nieuwe romans per jaar uitgegeven. Die werden ‘beschouwd als middel tot verpozing en dan nog bovenal verpozing voor vrouwen en jongeren,’ aldus literatuurhistorica Toos Streng. ‘De belangrijkste eis was negatief: een roman mocht geen kwaad doen.’

Internationale politiek en religie

Op 22 januari 1824, werd in de slag bij Nsamankow een Brits leger van 3000 man volledig in de pan gehakt door de gevreesde Ashanti’s, de slavenmakers van West-Afrika. Een van hun nazaten zou twee eeuwen later Zwarte Piet nog Nederland uitschoppen.

Het jaar daarop riep Diponegoro, de vorst van Jogjakarta en Soerakarta, een jihad uit tegen de Hollanders. Deze ‘Java-oorlog’ was nog gruwelijker dan de huidige strijd in Gaza. Er sneuvelden 200.000 mensen onder wie 23.000 Europeanen. Generaal Hendrik de Kock wist Diponegoro uiteindelijk gevangen te nemen en kreeg als dank de titel ‘baron’.

Vernieuwing in religie kwam uit de staat New York waar een engel aan ene Joseph Smith in 1823 de plek wees waar een boek vol gouden platen verborgen lag. Zeven jaar later zou Smith een Engelse vertaling ervan publiceren onder de titel Het Boek van Mormon. Het origineel is kwijtgeraakt.

De gevestigde godsdienst bleef zoals altijd tegen verandering. Op 15 augustus 1832 publiceerde paus Gregorius XVI zijn encycliek Mirari Vos waarin hij de ‘absurde en onjuiste veronderstelling dat vrijheid van geweten overal voor iedereen gehandhaafd moet zijn’ veroordeelt. Vrijheid van meningsuiting en vernieuwingsdrang brachten volgens de paus juist onheil over de mensen.

Cultuuroverdracht is beslissend

Datzelfde jaar kwam het onheil echter uit een heel andere hoek. Europa kreeg voor het eerst te maken met de cholera. De helft van de mensen die besmet raakten stierf, wat een aanleiding zou vormen om de leefomstandigheden van de armen in de steden te verbeteren.

Wie twee eeuwen geleden leefde had zich de wereld van vandaag niet voor kunnen stellen. Maar resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst. Zij die na ons komen zullen moeten leren omgaan met wat verandert. Wij kunnen hen helpen door opvoeding en onderwijs. De kwaliteit van leven in de toekomst zal vooral worden bepaald door hoe goed wij ons kwijten van deze twee taken, oftewel van de overdracht van onze cultuur.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De toekomst zou best eens prachtig kunnen worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Tijden veranderen, want het vorige week verschenen pamflet Heksenmonument slaat een andere toon aan. De auteurs bepleiten een monument ‘ter herdenking van de slachtoffers en ter bewustwording van deze pijnlijke periode in onze vaderlandse geschiedenis’. De scherpe oververtegenwoordiging van vrouwen onder die slachtoffers toont volgens hen ook het ultieme motief: vrouwenhaat.

Deze heroplevende aandacht past in een internationale trend. In Schotland, Spanje, Duitsland, de VS en Zwitserland werden recent nieuwe monumenten opgericht of kregen de slachtoffers eerherstel. Zelfbenoemde heks Susan Smit bepleit dit ook al geruime tijd in ons land. Europese heksenvervolging zou volgens haar een georganiseerde strijd zijn geweest tegen ‘de eerste feministen’.

85 procent van de veroordeelden was vrouw, en de processen waren dan ook ‘een uitgekiende strategie’ van de katholieke kerk en de vroege verlichting om vrouwen het zwijgen op te leggen. Door hen aan te wijzen als heks konden ‘ze zonder pardon uit de weg worden geruimd door de Inquisitie’ en werd de macht van de kerk versterkt. ‘Vergeet het woord heksenvervolgingen. Het waren vrouwenvervolgingen.’ In een veelgelezen stuk voor De Correspondent schreef ook Bregje Hofstede over ‘een nuttig instrument’ van de elite. Het was ‘een overheidscampagne ter heropvoeding van de vrouw’.

Hekenjachten waren veel complexer dan wordt voorgesteld

Samen met andere auteurs hebben Smit en Hofstede zich nu verenigd met de artikelenbundel Heksenmonument, en het idee van een campagne tegen ‘lastige vrouwen’ wordt erin bekrachtigd. Vooral het werk van de feministisch-marxiste Silvia Federici krijgt aandacht, die heksenvervolging duidt als middel voor de vestiging van de nieuwe kapitalistische orde waarin de vrouw haar plek moest kennen.

Heksenjachten en vrouwonvriendelijkheid verdienen inderdaad aandacht, maar helaas herhalen de auteurs hiermee oude mythes die door historisch onderzoek allang zijn ontkracht. Deze beruchte processen, die van de vijftiende tot de achttiende eeuw zo 50.000-60.000 mensen het leven kostten, waren veel complexer en gelaagder dan hier wordt voorgesteld.

Wat bovenal ontbreekt is geloof. Zoals de Oxford-historica Lyndal Roper schreef: ‘We kunnen niet begrijpen waarom er op heksen werd gejaagd, tenzij we de angsten van hen die joegen serieus nemen’. Bestudering van die angsten brengt ons naar een magische, religieuze denkwereld die voor ons nu vreemd en ongeloofwaardig kan overkomen.

Autoriteiten hadden doorgaans andere dingen aan hun hoofd

Kernbeschuldiging was dat ‘heksen’ een verbond hadden gesloten met de duivel. In het dagelijks leven van gewone christenen kon Satan zich voordoen als knappe verschijning, waarna hij hen via seks probeerde te verleiden tot een pact. Vrouwen werden vanwege hun vermeende irrationaliteit, instabiliteit, wellust en zondigheid gezien als de makkelijkste prooi.

Vervolgens stichtte de duivel antichristelijke gemeenschappen met zijn heksen. Ze troffen elkaar op weerzinwekkende heksensabbatten, waar ze middenin de nacht naartoe vlogen. Wat deze samenzwering acuut gevaarlijk maakte was dat heksen ook kwaadaardige magie bedreven. Ze vernietigden oogsten, maakten vee en kinderen ziek, en dat alles tegen de achtergrond van de nadere eindtijd waarin ieders geloof zou worden getest.

Processen begonnen vaak met verdenkingen van kwade magie binnen lokale, ongeletterde gemeenschappen. Men bezag daar de wereld als een magische plek vol natuurgeesten, feeën, kobolds en verborgen krachten, waar zwarte magie leek een reëel gevaar leek. Al eeuwenlang werden vooral vrouwen ermee geassocieerd, dus beschuldigingen richtten zich bovenal op hen.

Na plotseling onheil kon de woede opspelen, en werden autoriteiten verzocht om een heksenproces. Vaak gebeurde er dan niks. Autoriteiten hadden doorgaans andere dingen aan hun hoofd. Of het kwam tot één of enkele veroordelingen, nadat verdachten via marteling waren gedwongen te bekennen.

Maar doordat het geloof in duivelse complotten zich vanaf de vijftiende eeuw steeds meer verspreidde onder de geletterde klasse, begonnen processen toenemend uit de hand lopen. In het bijzonder tussen 1560 en 1660 ontstonden er geregeld panieken, waarbij onder marteling afgedwongen getuigenverklaringen tot steeds weer nieuwe beschuldigingen leidden. Nederland ontsprong in dit opzicht goeddeels de dans, maar vooral in Centraal-Europa leidden zulke ketenvervolgingen tot wel honderden doden.

Van centrale aansturing was echter niet tot nauwelijks sprake. Het hing van lokale omstandigheden af of beschuldigingen tot processen leidden. De katholieke kerk bood op verschillende momenten steun, en ook inquisiteurs speelden een rol; denk aan de schrijvers van het beruchte, misogyne geschrift De Heksenhamer uit 1487. Maar vervolgingen werden doorgaans door wereldlijke overheden uitgevoerd, en de kerk zat ook geregeld op de rem. De Spaanse inquisitie bijvoorbeeld vond heksengeloof een waan, en hield processen in Spanje goeddeels tegen.

Initiatief tot vervolging kwam uit diverse groepen, van zowel katholieken als protestanten, en vaak van onderop, maar ook geregeld van bovenaf. Het was niet ongebruikelijk dat processen begonnen met vrouwen die elkaar beschuldigden van hekserij, zij het dat de institutionele vervolging in mannelijke handen lag. Slachtoffers vielen ook in alle categorieën. Vrouwen waren scherp oververtegenwoordigd, maar wetenschappelijke schattingen gaan uit van een lager gemiddeld aandeel dan die 85 procent, eerder 75 à 80 procent.

Heksenvervolging was een doel op zichzelf

Sterk centraal overheidsgezag was meestal een hindernis. Processen waren ook naar toenmalige standaarden juridisch twijfelachtig, duur, chaotisch, slecht beheersbaar en maatschappelijk ontwrichtend. Geen wonder dat autoriteiten er vaak geen zin in hadden. Kooplieden waren om dezelfde redenen ook geen liefhebbers. Mede door hun grote macht in Nederland kwam het hier tot relatief weinig veroordelingen. Een kapitalistische campagne ligt daarmee niet voor de hand.

Volgens veel experts moeten we heksenvervolging niet zien als een sluw middel tot een verborgen doel, maar als doel op zichzelf. ‘Een hekserijbeschuldiging ging niet eigenlijk over iets anders, het ging eigenlijk over hekserij,’ zo schrijft de Schotse historicus Julian Goodare. Zijn landgenote Christina Larner is nog puntiger: ‘Heksenjagen was eigenlijk heksenjagen.’

Opvallend genoeg kon de vrouwonvriendelijke context van die tijd ook juist een rem zetten op vervolging. Neem de toenmalige critici. Vanuit christelijke naastenliefde spraken zij vol compassie over de vrouwelijke slachtoffers, maar tegelijkertijd bedienden ze zich van uiterst misogyne stereotypen: heksenprocessen berustten voor een aanzienlijk deel op bekentenissen van vrouwen, en dat maakte ze ongeloofwaardig. Volgens priester Friedrich von Spee waren zulke verdachten nu eenmaal ‘waanzinnig, irrationeel, lichtzinnig, praatziek, wankelmoedig, bedrieglijk en leugenachtig.’

Tegenstanders zagen doorgaans ook niet de heksenjagers als de sluwe bedenkers en profiteurs achter vervolging. Het was Satan die illusies over hekserij in de hoofden van mensen creëerde om zo onschuldig bloed te vergieten, gemeenschappen te ontwrichten en het zielenheil van vervolgers te ruïneren. Dit deed hij onder meer door vrouwen oprecht te laten geloven dat ze heks waren. De arts Johannes Wier kon ook wel verklaren waarom dit Satan lukte: ‘Die sluwe intrigant de duivel beïnvloedt het vrouwelijke geslacht, dat in temperament wispelturig, goedgelovig, kwaad, ongecontroleerd van geest en (…) melancholisch is.’ En heksenjagers waren zo stom daar in te trappen!

Waarom ook mannen?

Wederom zien we een bovennatuurlijke denkwereld die nu wonderlijk overkomt, maar cruciaal is om heksenprocessen te begrijpen. Neem dat toch vrij substantiële percentage mannelijke slachtoffers. Vreemd, als het eigenlijk vrouwenjachten waren. Maar niet als we aannemen dat heksenjagers echt geloofden wat ze zeiden: de duivel verleidde vooral vrouwen, maar toch ook best wat mannen.

In één opzicht is het opmerkelijk dat de pleitbezorgers van het heksenmonument het toenmalige magisch-bovennatuurlijke denken negeren. Het pamflet bevat oproepen om in contact te treden met voorouders, naar dieren en de wind te luisteren, met planten te communiceren en verbondenheid te zoeken met onze oermoeder. Als we een intuïtieve vrouwelijke kant activeren kunnen we ‘goede heksen en tovenaars worden, die met hun scheppende toverstaf de onttoverde wereld samen hertoveren in een nieuwe tijd van vrede, verbinding en ware menselijkheid.’ Magisch-bovennatuurlijk denken is het pamflet zelf bepaald niet vreemd.

Nergens wetenschappelijke experts

Deze invalshoek verklaart wellicht mede waarom er, zoals historica Lieke Smits opmerkte, geen wetenschappelijke experts bij betrokken zijn. Maar dat is zonde, want het had kunnen helpen om tot fijnzinniger analyses van de vrouwonvriendelijke dimensies te komen. Binnen lokale gemeenschappen werden vrouwen veel sneller met kwade magie geassocieerd en onder de geletterden deden misogyne stereotypen hun werk. Door structurele sekseongelijkheid konden vrouwen zich op beide niveaus ook moeilijker tegen beschuldigingen verweren.

Juist als we zulke mechanismen in het heden willen tegengaan, helpt correcte historische informatie. ‘Onjuiste claims over het verleden doen geen recht aan historische slachtoffers en schaden de feministische beweging,’ schrijft Lieke Smits. We zagen het al bij Scheltema: het is aanlokkelijk heksenprocessen voor hedendaagse doeleinden in te zetten. Maar bij nadere beschouwing blijkt het verleden dan toch altijd ingewikkelder in elkaar zitten dan we wellicht zouden hopen.

Dr. Steije Hofhuis is docent cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Onlangs promoveerde hij in Utrecht op het proefschrift Qualitative Darwinism: An evolutionary history of witch-hunting. Zijn nieuwe onderzoek richt zich op het ideologisch gebruik van migratiegeschiedenis in het hedendaags publiek debat.

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Activisten dwepen met mythes over heksen die door historici allang zijn ontkracht verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Wanneer iemand in de hoogste belastingschaal zit en 1000 euro verdient, dan zou daar normaal 495 van naar de fiscus gaan. Er blijft dus maar de helft over om te schenken. Maar dankzij de ANBI-status mogen mensen die 1000 euro volledig schenken aan een instelling.’

Waarom is dit relevant? Scientology verspreidt desinformatie aan haar volgers en probeert daarmee geld van ze af te troggelen voor peperdure trainingen. Hoe kan de overheid dan erkennen dat scientology zich richt op het algemeen nut? In de woorden van de Belastingdienst: een ANBI is een instelling die ‘zich nagenoeg geheel inzet voor het algemeen belang’. Welk belang?

Wat is scientology?

In 1953 richtte de Amerikaan Lafayette Ronald Hubbard scientology op. Om belastingtechnische redenen heeft het in allerlei landen de status van ‘kerk’ gekregen. Hubbard was een schrijver, onder andere op gebied van science fiction. Hubbard probeerde mensen in zijn fictie te doen geloven.

Marcel Hulspas en Jan Willem Nienhuys leggen in Tussen Waarheid & Waanzin uit waar de zogenaamde religie voor staat. De scientologen ondergaan voortdurend vormen van psychotherapie, waarbij een ladder wordt afgewerkt. De eerste stap op die ladder kost 2000 euro. Uiteindelijk wordt iemand ‘clear’, bevrijd van traumatische herinneringen.

Hulspas en Nienhuys:

‘De cliënt kon zich nóg verder ontwikkelen tot Operating Thetan door zich ook nog te ontdoen van alle engrammen afkomstig uit zijn vorige levens, inclusief zijn levens in de vorm van aan de mens voorafgaande evolutionaire stadia. Als hij dat allemaal had gedaan, dan zou hij zich realiseren dat hij eigenlijk geen mens is maar een Thetaan, een levensvorm van elders uit het heelal. Zo’n Thetaan (…) kan zich buiten zijn lichaam verplaatsen.’

Regelmatig wordt gesteld dat ‘scientologen’ worden gescheiden van hun families. Het beeld dat wordt geschetst is dat van een sekte die totale controle wil hebben over haar leden. Journalist Karin Spaink legt uit dat de kerk mensen ernstig beïnvloedt. ‘Hoe kan het nou dat je afscheid van je familie neemt? Dat je zegt ‘ik wil mijn kinderen niet meer zien’? Omdat scientology dat van je vraagt.’

Spaink lekte interne documenten van de kerk op het internet, wat leidde tot veel intimidaties tegen haar. Uittreden is zeer lastig, omdat de sekte alles van je weet doordat ze alle zogenaamde therapeutische sessies over je verleden opnemen. Het maakt leden chantabel bij gewenste uittreding.

Eigen geheime dienst

In april 2016 wijdde Rambam een uitzending aan scientology. Journalist Rinke Verkerk infiltreerde in de Amsterdamse Kerk. Uit de uitzending volgt dat bij de intaketest van alle mensen blijkt dat er problemen met die persoon zijn. Uiteindelijk volgt een intakegesprek dat dit bevestigt.

Scientology lijkt te gaan om een verdienmodel waarbij sessie na sessie gevolgd moet worden om ‘clear’ te worden. Verkerk heeft zelfs een sessie met een elfjarig jongetje als sessieleider gehad. Wie ‘clear’ wordt hoeft geen medicatie meer te gebruiken volgens de sekte.

Actualiteitenprogramma De Vijfde Dag van de EO toonde dat scientology een eigen geheime dienst genaamd Office of Special Affairs (OSA) heeft. OSA houdt zich bezig met spionagewerkzaamheden om scientology te helpen een nieuwe beschaving te ontwikkelen. OSA houdt zich tenminste bezig met ernstige vormen van intimidatie tegen dissidenten.

Hoge Raad in 2016: scientology is geen ANBI

In 2016 oordeelde de Hoge Raad terecht dat de Nederlandse scientology kerk in 2015 niet als algemeen nut beogende instelling’ (anbi) kan worden aangemerkt. Trouw schreef: ‘De Hoge Raad houdt nu in cassatie het argument in stand dat de Scientology Kerk ‘bewust streeft naar het behalen van overschotten’ en het spekken van haar kas.’

Waarom erkent de Belastingdienst in 2022 dan plots dat toch sprake is van een instelling die nagenoeg geheel het algemene nut dient? Scientology is simpelweg een verzinsel van de fictie schrijvende auteur L. Ron Hubbard, waarin mensen zijn gaan geloven. Het is een systeem waarin een kleine groep belanghebbenden financiële winsten maakt door hulpzoekende mensen te onderdrukken. Deze mensen worden gehersenspoeld om te gaan geloven in de absurditeiten van scientology.

Het toekennen van de ANBI-status is daarom volstrekt irrationeel en verwerpelijk. Inmiddels hebben enkele kranten deze berichtgeving opgepakt, maar tot op heden heeft de Belastingdienst nog niet gereageerd.

Waarom die status is toegekend blijft onduidelijk. Het lijkt wederom een voorbeeld te zijn van de Belastingdienst die haar zaken niet op orde heeft; een falen van de overheid. De Scientology Kerk troggelt met desinformatie geld van mensen af en verdient geen ANBI-status.

Criminoloog en terrorismedeskundige Bart Collard schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week over zijn werkterreinen.

Wynia’s Week is er 104 keer per jaar. U maakt dat als donateur van Wynia’s Week mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Scientology troggelt geld af en verdient geen ANBI-status verscheen eerst op Wynia's Week.

Pas later kwam ik erachter wat de achtergrond was van zo’n missie. “Ga dan henen, onderwijst al de volken”, schreef Mattheüs volgens de Statenvertaling. ¹  Markus ging volgens die Statenvertaling nog een stukje verder. “Die geloofd zal hebben, en gedoopt zal zijn, zal zalig worden; maar die niet zal geloofd hebben, zal verdoemd worden.” Die verdoemenis kom je in andere bronnen niet tegen.

Vraag? Houdt God van iedereen of alleen van Christenen? Antwoord: Op een bepaalde manier houdt God van iedereen in de hele wereld (Johannes 3:16; 1 Johannes 2:2; Romeinen 5:8). Deze liefde is niet voorwaardelijk, volledig gebaseerd op het feit dat God een God van liefde is (1 Johannes 4:8,16).

Houdt God van iedereen? Ja. Houdt God meer van Christenen dan van ongelovigen? Nee. ²

Dus ik ga er voorlopig maar van uit dat ongelovigen niet verdoemd worden omdat ze niet geloven.

Doch de Rooms-Katholieke Kerk vond toch echt dat die ongelovigen bekeerd moesten worden. Dus stuurde ze missionarissen henen om alle volken te onderwijzen. In het prille begin kwam iemand als

Bonifatius niet verder dan Friesland, waar hij in 754 bij Dokkum werd vermoord. ³  Maar ook een heel stuk verder weg, in Noordwest Afrika, bleken velen niet van onderwijs door missionarissen gediend. “De Katholieke Missie was bepaald niet gemakkelijk, want Augustijnen die in de 16de eeuw een serieuze poging tot missionering waagden, werden door inlanders al gauw gelijkgesteld met vijandige blanke handelaars: de missionarissen werden vermoord. In de 17de eeuw probeerden Franse Kapucijnen opnieuw, maar na aanvankelijk succes konden ze nauwelijks het vege lijf redden, toen ook zij vijanden maakten”. ⁴

Bekeren op een verre planeet

Nadat ik eenmaal tot de jaren des verstands was gekomen, werd ik liefhebber van science fiction.

Uit die tijd herinner ik mij een verhaal over een priester, die de bevolking van een verre planeet wilde gaan bekeren. De inwoners leken een beetje op mensen. Ze waren iets kleiner, hadden een hoofd, een lijf, twee armen, twee handen, twee benen en twee voeten, en stonden vaak met open mond. Wie met hen in aanraking was geweest, vond ze onbeholpen, onnozel, onwetend en niet bij machte hun primitief bestaan te moderniseren. Maar ze waren wel leergierig en namen de informatie die ze kregen letterlijk op. De priester moest eerst hun taal leren voordat hij vertrok. Dat was niet moeilijk. Nadat hij met een ruimteschip was gebracht, voorzien van een ruime tent en alle mogelijke zaken om tenminste een maand te kunnen overleven, kwamen de inwoners eens kijken. Met hun mond open.  

De priester had een heel programma uit zijn hoofd geleerd. Hij zou iedere dag iets vertellen en zijn verhaal vooral spannend houden, zodat de inwoners met graagte elke volgende dag nieuwsgierig zouden terugkomen. Na een week was hij klaar met zijn verhaal. Een van de inwoners gaf hem twee glaasjes gevuld met een lokale feestdrank. Die smaakte heerlijk. Twee minuten later was de priester bewusteloos. Toen hij weer bijkwam, was hij aan een kruis genageld. Zijn mond was open, maar hij kon geen geluid uitbrengen. Hij hing daar aan dat kruis. Nadat bleek dat hij er niet af kon komen en stierf, gingen alle inwoners teleurgesteld naar huis, mopperend dat ze weer door een buitenaards wezen waren belazerd.  

Christendom als de religieuze arm van het kolonialisme  

Christendom en kolonialisme waren vaak nauw verbonden. Katholicisme en protestantisme waren de godsdiensten van de Europese koloniale machten. Als de “religieuze arm” van deze bevoegdheden. Niettemin waren kerkleiders dikwijls heldhaftige verdedigers van de rechten van inheemse volkeren.

Het vroege kolonialisme werd gelegitimeerd door de paus als onderdeel van het verspreiden van het evangelie aan de wereld buiten Europa. Maar er waren ook de leiders van de kerk, die gekant waren tegen het onrecht jegens Afrikanen, en rapporten stuurden over wreedheden in Congo Vrijstaat. Nieuw onderzoek toont aan, dat christelijke missionarissen katalysatoren waren voor democratische hervormingen en onderwijs die op dit moment vanzelfsprekend worden beschouwd. Ongeveer de helft van de verscheidenheid van het huidige democratische niveau in Afrika, Azië en Latijns-Amerika kan worden verklaard door protestants zendingswerk. ⁵

De omissie van missie is hier, dat te weinig rekening werd gehouden met de ander en vooral het eigen belang voorop stond. Terwijl toch de allereerste christelijke plicht juist de naastenliefde is.

In de afgelopen eeuw werd door christelijke kerken steeds meer ingezien, dat men mensen in andere landen vaak concreet moet helpen. Een grote stroom hulpverlening ontstond van ‘rijke’ landen naar ‘arme’ landen. Missie is veel meer een tweerichtingsverkeer geworden. ⁶  En er ontstond respect voor andermans religie. De noodzaak van bekering raakte op de achtergrond.

Andere religies lijken soms nog niet zo ver te zijn hun missie aan te passen, al zijn er recentelijk wel tekenen van samenwerking met anderen. De islam ontstond zo’n 600 jaar na het ontstaan van het christendom. In islamitische landen leven volop antichristelijke sentimenten. “Maar die vormen niet één grote samenzwering. Soms worden christenen gezien als ketters. In een aantal landen hebben fundamentalistische groepen het op hen voorzien. Elders is het juist de islamitische overheid die hen het leven zuur maakt.” ⁷ Opzienbarend was het dus, dat de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) en Israël op 13 augustus 2020 een historisch akkoord hebben bereikt, dat moet leiden tot het volledig aanhalen van de diplomatieke banden, hetgeen feitelijk een erkenning is van Israël door de VAE. ⁸

Het vredesakkoord werd verworpen en veroordeeld door Hamas. “De Emiraten dienen hiermee de Palestijnse zaak niet, en geven een blanco cheque voor een vervolg van de Israëlische bezetting”, aldus Hamas. Ook bij de PLO wordt het akkoord niet op applaus onthaald. De Palestijnse Autoriteit spreekt in een mededeling van “verraad van Jeruzalem en van de Palestijnse zaak”. Ze zien in de deal tussen Israël en de VAE een feitelijke erkenning van Jeruzalem als Israëlische hoofdstad. De “schandelijke verklaring” moet dan ook onmiddellijk worden ingetrokken. De Emiraten gaven echter aan dat het akkoord er kwam om te voorkomen dat de Palestijnen geen eigen staat kunnen stichten. Zodat Israël moet afzien van annexering van Palestijnse gebieden op de Westelijke Jordaanoever. ⁹

Zo vreedzaam is het boeddhisme niet

Het boeddhisme heeft tegenover islam en christendom minder vreedzame ambities dan het lijkt.  “Een Tibetaanse profetie uit de achtste eeuw zegt, dat de boeddhistische leer ruim 2.500 jaar na de dood van Boeddha in het Westen verspreid zal worden. De Dalai Lama is een van de belangrijkste propagandisten van het boeddhisme. Met zijn vriendelijke uitstraling en zijn lieve glimlach heeft hij honderdduizenden voor het boeddhisme weten te winnen. Over de minder fraaie kanten van het boeddhisme vernemen we nauwelijks iets. De islam is hierbij opmerkelijk genoeg de doodsvijand van het boeddhisme. Mohammed wordt in de oorspronkelijke Kalachakra-tekst de ‘genadeloze godheid der barbaren’ genoemd. Oorlog wordt gerechtvaardigd geacht voor de verbreiding van boeddhisme. De Tantra omschrijft Adam, Henoch, Abraham, Mozes, Jezus, Mani, Mohammed en Mathani (de Mahdi) als ‘de demonische slangenfamilie’. Bij het boeddhisme gaat het als bij de islam, niet alleen om het bekendmaken van het gedachtegoed, maar ook om het claimen van grondgebied waar zij hun activiteiten ontplooien.” ¹º  “Boeddhistische ‘theravada’ monniken in Birma (Myanmar) prediken momenteel geweld in plaats van vrede”, schreef dr. Peter Lehr, docent terrorisme in 2017.

“De monniken zijn ervan overtuigd dat het boeddhisme ernstig wordt bedreigd door groepen moslims en Hindoe Tamils met grote steun in het buitenland. Volgens hen zou een heilige oorlog, uit zelfbescherming, gerechtvaardigd zijn.” ¹¹

Wist Washington van Pearl Harbor?

Vast geloof in eigen gelijk staat dikwijls nog voorop. Niet alleen waar het bepaalde religies betreft.

Ook bij niet door kerkelijke instanties geïnitieerde missies komen omissies voor. Bij militaire missies bijvoorbeeld. Die missies kunnen mislukken als gevolg van omissies zijdens degenen die ze uitvoert en ze kunnen lukken als gevolg van omissies zijdens degenen tegen wie ze gericht zijn. Ook komt het voor dat omissies opzettelijk worden gemaakt door degene tegen wie een missie gericht is, zodat het lijkt alsof de missie van degene die haar uitvoert succesvol was. Dat laatste wordt wel beweerd met betrekking tot het Japanse bombardement van Pearl Harbor op 7 december 1941.   

“Washington had de Japanse codes ontcijferd, en wist dat een Japanse vloot op weg was naar Pearl Harbor, maar verwelkomde die aanval omdat een Japanse agressie het mogelijk zou maken om een oorlog tegen dat land aanvaardbaar te maken bij het overwegend vredelievend Amerikaanse publiek. Een aanval door Japan, in tegenstelling tot een Amerikaanse aanval op Japan, moest ook vermijden dat de VS in oorlog geraakte met Nazi-Duitsland, een land dat wegens het Driemogendhedenpact verplicht was om Japan bij te staan – maar alleen wanneer Japan zelf werd aangevallen.

Wegens redenen die weinig of niets te maken hadden met Japan of de VS, maar wel heel veel met het fiasco van Duitslands ‘Blitzkrieg’ tegen de Sovjet-Unie, verklaarde Hitler echter zelf de oorlog aan de VS een paar dagen na Pearl Harbor, op 11 december 1941.” ¹²

De intentionele omissie bleek achteraf zelf een omissie te zijn geweest.

Dat Amerika van tevoren op de hoogte zou zijn geweest van een aanstaande Japanse aanval op Pearl Harbor, dat President Roosevelt die zelfs verwachtte, is beweerd in het boek The Truth about Pearl Harbor van John T. Flynn ¹³, maar wordt door historici beschouwd als een marginale theorie.  ¹⁴

Neem nou Srebrenica

Omissies bij militaire missies komen regelmatig voor. Berucht is het geval Srebrenica:

“Midden jaren negentig zenden regering en parlement militairen naar voormalig Joegoslavië om zo’n dertigduizend Bosnische vluchtelingen te ‘beschermen’. Dutchbat zal in Srebrenica een ‘moeilijke maar uitvoerbare’ opdracht uitvoeren. Het blijken eufemismen. De enclave is onverdedigbaar en de troepen zijn te licht bewapend. Als de vijand aanvalt, komt er luchtsteun, zo heeft de internationale gemeenschap toegezegd. Een belofte die in de julidagen van 1995 wordt gebroken. Het gevolg: massamoord op meer dan 8.500 burgers. Schuld: Bosnische Serviërs onder leiding van generaal Mladic. Verantwoordelijk: zij die de belofte breken en niet ingrijpen om de genocide te voorkomen.” ¹⁵

Ook vredesmissies kennen omissies. En slagen lang niet altijd. Zoals de Nederlandse bijdrage aan de vredesmissie in Mali:

“Na bijna 5 jaar stopt de Nederlandse bijdrage aan de vredesmissie in Mali (Minusma). Het land is in die tijd alleen maar onveiliger geworden. Het is 2013 als de eerste Nederlandse militairen aankomen in Mali. Ze moeten ervoor zorgen dat een bloedige onafhankelijkheidsstrijd niet opnieuw oplaait. Het land wordt verscheurd door strijdende stammen en jihadisten die in de woestijn een Islamitische Staat uitroepen. De Nederlandse militairen zijn onderdeel van een grote vredesmacht, maar het lukt ze niet om de rust terug te brengen. Jihadisten, die eerst alleen in het noorden van het land actief waren, plegen nu ook in het midden en zuiden van het land aanslagen. De Nederlandse troepen zijn regelmatig diep het land ingetrokken om informatie te verzamelen. Andere landen, met minder goed getrainde soldaten, houden hun soldaten binnen de poort uit angst voor aanslagen. Dat die angst terecht is laat het grote aantal gesneuvelde soldaten zien. De missie in Mali is met bijna tweehonderd doden uitgegroeid tot de dodelijkste vredesmissie ooit. Er wordt al jaren bezuinigd op de krijgsmacht.

Twee piloten komen om bij een crash met een Apache helikopter. Een oorzaak: slecht onderhoud.

Twee soldaten sterven bij een mortierongeluk. Ze komen om het leven als een ondeugdelijke mortier in de granaatbuis ontploft. De Onderzoeksraad voor Veiligheid stelt later in een rapport dat Defensie ernstig tekortgeschoten is bij het waarborgen van de veiligheid. Het is aanleiding voor minister van Defensie Jeanine Hennis en commandant der strijdkrachten Tom Middendorp om op te stappen.” ¹⁶

Het debacle van Mogadishu

Ook al worden missies uitgevoerd door de allerbesten van de besten, zoals door de Amerikaanse Navy SEALs (afkorting van SEa, Air, Land), die blijven doorvechten al was het maar om gesneuvelde kameraden terug naar huis te brengen, dan nog kan het door omissies misgaan. Zoals in 1993 bij de campagne Black Hawk Down, de slag om Mogadishu. ¹⁷

“SEAL-teams cultiveren uitzonderlijke strijders. Moedig, gedisciplineerd en door en door getraind. Ze zien integriteit, betrouwbaarheid en toewijding aan het team als het hoogste goed. Voor veel mensen is het moeilijk te begrijpen dat anderen dodelijke gevechten riskeren om het stoffelijk overschot van een gevallen kameraad terug te halen. Toch is dit niet nieuw en in geen geval een onbeduidend aspect van de Amerikaanse militaire cultuur. Bij de campagne Black Hawk Down in Mogadishu (Somalië) zijn veel levens verloren gegaan, domweg omdat wij weigerden onze doden in handen van de vijand achter te laten. Wij laten nooit iemand achter. Tijdens een SEAL-operatie neemt winnen de vorm aan van het voltooien van de missie. Verliezen betekent het mislukken van de missie.”

Uit de strijd in Mogadishu zijn lessen getrokken over wat er niet goed aan was. Dat zelfs de aard van een missie een omissie kan zijn, een recept voor mislukking.

“Er waren wat belangrijke factoren, zoals het gebrek aan pantservoertuigen en het niet beschikbaar zijn van een gevechtshelikopter. Er komen nu eenmaal situaties voor waarin je domweg niet het materieel hebt dat je graag voor een missie zou hebben, vooral als je tijdens een missie stuit op onvoorziene omstandigheden. Bovendien hadden wij een missieomschrijving waarin stond dat wij een bepaalde figuur moesten vangen: de krijgsheer en vroegere generaal Mohammed Farrah Aidid. Wat inhield dat wij zijn infrastructuur dienden te verwoesten en zijn voornaamste medewerkers oppakken. We moesten de vrede herstellen en bijdragen aan de oplossing van de honger in de wereld. Wat we ook bereikten, zolang we generaal Aidid niet te pakken kregen, betekende dat de mislukking van onze missie. Hoewel we veel tactische successen boekten, kregen we Aidid niet te pakken, dus was onze missie mislukt. Onze verliezen in Mogadishu waren de voornaamste reden van onze nationale politiek met betrekking tot het inzetten van militaire macht – tot aan de elfde september 2001. Het is ook de reden dat we in Bosnië alleen de luchtmacht hebben ingezet, vanaf een hoogte van 6.500 meter. Niemand wilde de politieke risico’s van een nieuw Mogadishu nemen. Een beleid gericht op de gevangenname van één enkele persoon is een recept voor mislukking. Vrijwel hetzelfde kan gezegd worden van de strijd in Afghanistan, zolang we Bin-Laden niet te pakken krijgen. Gelukkig zijn we er in Afghanistan wel in geslaagd een wreed regime te verdrijven.” ¹⁸

De ruil van Srebrenica

Of de beslissing luchtmacht alleen in Bosnië in te zetten vanaf een hoogte van 6.500 een rol heeft gespeeld bij het in 1995 niet nakomen van de belofte tot luchtsteun in Srebrenica, is niet duidelijk.

Fransen zouden toen in een geheime deal met Amerikanen en Britten Srebrenica hebben ‘verkocht’ om 340 Britse en Franse gijzelaars in handen van de Bosnische Serviërs te redden, waarna die Bosnische Serviërs niet mochten worden tegengehouden de moslimenclave Srebrenica in te nemen. Dit zou verklaren waarom het Nederlandse Dutch Batallion nooit luchtsteun kreeg. ¹⁹

Dat omissies reeds dienen te worden vermeden bij het formuleren van een missie en bij het bepalen van de manier van uitvoering ervan, geldt niet alleen voor militaire missies. Het geldt net zo goed voor de missie tegen het coronavirus. Dan moet je wel meteen goed beginnen.

Corona-omissies

“China heeft wel degelijk steken laten vallen. Na de eerste sarsuitbraak in 2003 hielden ze die maandenlang onder de pet. Ze hebben dat later toegegeven, en beterschap beloofd. Nu hebben ze opnieuw tot de tweede helft van januari gewacht met optreden en dat is verwijtbaar, want toen was de beer al los. Ze waren ook terughoudend om experts van de WHO toe te laten om geruchten de wereld uit te helpen.” ²º

En je moet proberen aan de weet te komen wat je tegen corona moet doen. Zoals het ontwikkelen van een nieuwe test, die potentieel even belangrijk is als de ontwikkeling van een vaccin. ²¹

In het begin van de coronacrisis was er nauwelijks kennis over wat je kon en zou moeten doen. Dus deed men maar wat. Soms hielp het een beetje. En soms ook niet. Bepaalde maatregelen bleken op termijn nauwelijks vol te houden. Ook niet in het Chinese Wuhan, waar het allemaal begonnen was en waar op 18 augustus 2020 een gigantische poolparty werd gehouden. ²²  Terwijl de rest van de wereld nog steeds gebukt ging onder het virus, leek de stad waar het vandaan kwam er ongestoord op los te feesten. En dat was anderhalve maand later nog steeds zo. ²³  

Elders greep de vrees voor een tweede golf, met nog meer economische ellende, om zich heen. In veel landen is die tweede golf er inmiddels al. In een dergelijke situatie is een missie zonder omissies vrijwel onmogelijk. Gelukkig stimuleert dat de mens met alle macht een oplossing voor het probleem te zoeken. Artsen hebben geleerd van de eerste golf en zijn nu beter voorbereid op een tweede golf. De ligduur van patiënten is gemiddeld genomen met een derde afgenomen. Het aantal patiënten, dat overgeplaatst wordt naar een intensive-careafdeling, is gehalveerd. Vermoedelijk kunnen patiënten steeds eerder ziekenhuizen verlaten doordat behandelingsmethodes de afgelopen maanden zijn verbeterd. “In het begin was iedereen zoekende.” ²⁴ 

Toch maken ic-artsen zich zorgen over de komende wintermaanden. En ze balen ervan dat we in deze samenleving niet in staat zijn om ons aan een paar simpele regels te houden. Voor de mensen die zich niet aan die regels houden, hebben zij één duidelijk en dringend advies: “Zorg dat je uit de buurt blijft van ouders, ooms, tantes, opa’s en oma’s en andere ouderen en kwetsbare mensen.” ²⁵

Noten bij dit artikel van J. Smarius

¹ : Mattheüs 28, Statenvertaling
https://www.statenvertaling.net/bijbel/matt/28.html

² : Houdt God van iedereen of alleen van Christenen?
https://www.gotquestions.org/Nederlands/houdt-God-iedereen.html

³: Heilige Bonifatius – In 754 vermoord bij Dokkum
https://historiek.net/heilige-bonifatius-in-754-vermoord-bij-dokkum/63469/

⁴ : Ghana in the picture, Geschiedenis van Missie en Kerk
http://home.kpn.nl/peet2838/Artikelen/Afrika/Ghanageschiedenisvanmissieenkerk.htm

⁵: Christendom en kolonialisme
https://nl.qwe.wiki/wiki/Christianity_and_colonialism

⁶: Missie en ontwikkeling, RKKerk.nl
https://www.rkkerk.nl/wat-doen-wij/missie-en-ontwikkeling/

⁷: Worden christenen echt vaker vervolgd? door Robin de Wever
https://www.robindewever.nl/artikelen/christenvervolging-wordt-de-christen-echt-vaker-vervolgd

⁸: Israël en Verenigde Arabische Emiraten sluiten historisch akkoord, Nu.nl, 13 augustus 2020
https://www.nu.nl/buitenland/6070687/israel-en-verenigde-arabische-emiraten-sluiten-historisch-akkoord.html

⁹: Palestijnen kritisch voor vredesakkoord tussen Israël en Verenigde Arabische Emiraten: “Verraad van Palestijnse zaak”, HLN, 13 augustus 2020
https://www.hln.be/nieuws/buitenland/israel-palestina/palestijnen-kritisch-voor-vredesakkoord-tussen-israel-en-verenigde-arabische-emiraten-verraad-van-palestijnse-zaak~a03c6552/

¹º: Boeddhisme geen vreedzame religie, B&O, Bijbel & onderwijs, 30 mei 2009
https://bijbelenonderwijs.nl/bijbel-en-onderwijs/boeddhisme-geen-vreedzame-religie/

¹¹: Birmese monniken roepen op tot heilige oorlog, De grote vragen, 10 november 2017
https://degrotevragen.nl/zingeving/birmese-monniken-roepen-op-tot-heilige-oorlog/

¹²: Pearl Harbor: mythe en werkelijkheid, de wereld morgen.be, 27 december 2011
https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2011/12/27/pearl-harbor-mythe-en-werkelijkheid/

¹³: The Truth about Pearl Harbour, by John T. Flynn
https://www.heritage-history.com/index.php?c=read&author=flynn&book=pearl&story=_front

¹⁴: Pearl Harbor advance-knowledge conspiracy theory, Wikipedia
https://en.wikipedia.org/wiki/Pearl_Harbor_advance-knowledge_conspiracy_theory

¹⁵: Srebrenica en de waarheidsvinding, door Bart Nijpels, Reporters Online, 6 december 2016
https://reportersonline.nl/srebrenica-en-de-waarheidsvinding/

¹⁶: Missie in Mali voorbij, militairen terug naar Nederland, door Tom van ’t Einde, EenVandaag, 1 mei 2019
https://eenvandaag.avrotros.nl/item/missie-in-mali-voorbij-militairen-terug-naar-nederland/

¹⁷: Battle of Mogadishu (1993)
https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Mogadishu_(1993)

¹⁸: Citaten zijn uit: Slagen of falen bij de Seals, door Dick Couch, vertaald door Gerard Grasman, Boekerij, 2^e druk, 2015
https://books.google.nl/books?id=AdrMjv2ZJF0C&pg=PT33&lpg=PT33&dq=wanneer+mislukte+missie+mogadishu&source=bl&ots=WzroztSC7L&sig=ACfU3U1RA1ONHbTn3U1lGBb1iZLE0nBnaw&hl=nl&sa=X&ved=2ahUKEwj2-K2R2KHrAhWP6aQKHbjsDJsQ6AEwCXoECAoQAQ#v=onepage&q=wanneer%20mislukte%20missie%20mogadishu&f=false

¹⁹ : Dit is waarom Dutchbatters geen luchtsteun kregen bij Srebrenica, door Servaas van der Laan, Elsevier, 29 juni 2015
https://www.ewmagazine.nl/nederland/article/2015/06/dit-is-waarom-dutchbatters-geen-luchtsteun-kregen-bij-srebrenica-1784240W/

²º: Is het coronavirus ontsnapt uit een laboratorium? Dit is wat we nu weten, door Silvan Schoonhoven, De Telegraaf, 16 augustus 2020
https://www.telegraaf.nl/nieuws/1398024017/is-het-coronavirus-ontsnapt-uit-een-laboratorium-dit-is-wat-we-nu-weten

²¹: Amerikaanse doorbraak in testen op corona, De Telegraaf, 17 augustus 2020
https://www.telegraaf.nl/nieuws/902465290/amerikaanse-doorbraak-in-testen-op-corona

²² : Verbijstering over enorm zwemfeest Wuhan: stad pakt normale leven op, AFP news agency, RTL Nieuws, 18 augustus 2020
https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/buitenland/artikel/5177959/wuhan-bakermat-corona-poolparty-besmettingen

²³ : In Wuhan lijkt alles weer mogelijk, 24 september 2020
https://www.msn.com/nl-nl/nieuws/buitenland/vloggers-laten-zien-in-wuhan-lijkt-alles-weer-mogelijk/ar-BB19mVyH?ocid=msedgdhp

²⁴ : Internisten: coronapatiënten lijken minder ziek, ligduur in ziekenhuis afgenomen, 29 september 2020
https://www.msn.com/nl-nl/nieuws/Binnenland/internisten-coronapati%C3%ABnten-lijken-minder-ziek-ligduur-in-ziekenhuis-afgenomen/ar-BB19wHBK?ocid=msedgdhp

²⁵ : Ic-artsen klaar voor tweede golf: dit gaan ze dit keer anders doen, 25 september 2020
https://www.msn.com/nl-nl/nieuws/Binnenland/ic-artsen-klaar-voor-tweede-golf-dit-gaan-ze-dit-keer-anders-doen/ar-BB19p5pS?ocid=msedgdhp

Het bericht Missie en omissie verscheen eerst op Wynia's Week.