Vóórdat Nieuw Sociaal Contract met tegenzin toetrad tot het ‘extraparlementaire’ kabinet met de PVV stond partijleider Pieter Omtzigt er op dat VVD, PVV en BBB zouden instemmen met een verklaring over het ‘waarborgen van de Grondwet, de grondrechten en de democratische rechtsstaat’.

Onbedoeld zette Omtzigt hiermee de oppositie op het paard. Bliksemsnel lag De Rechtsstaat (met hoofdletters) op de tong van elke oppositiepoliticus. Regels, wetten en rechterlijke interpretaties van vóór de start van het kabinet-Schoof kregen bij de oppositie en delen van de media de status van heilige schrift.

De dragende motivering

Na het opstellen van de ‘rechtsstaatverklaring’ is NSC in de Tweede Kamer nu mikpunt voor de oppositie. Bij de eerste Algemene Politieke Beschouwingen eisten de oppositiepartijen op hoge toon dat het kabinet geen uitzonderingsbepalingen in de Vreemdelingenwet (‘noodwetgeving’) mocht gebruiken om het aantal asielaanvragen in te dammen. ‘Rechtsverachting!’ galmde Mirjam Bikker van de ChristenUnie door de Kamer.

Een andere vondst van NSC, de dragende motivering als voorwaarde voor de ‘noodwetgeving’, keerde als een boemerang terug richting kabinet én richting NSC-fractieleider Nicoline van Vroonhoven. De oppositie eiste – als ware ze discipelen van Omtzigt uit de tijd van het Toeslagen-schandaal – dat alle ambtelijke advisering over de ‘noodwetgeving’ stante pede op tafel kwam.

Om zich de oppositie van het lijf te houden stemde Van Vroonhoven mee met de oppositie (‘artikel 68 van de Grondwet!’) en maakte de regering-Schoof een waslijst aan ambtelijke denkoefeningen openbaar over het inzetten va uitzonderingsbepalingen in de Vreemdelingenwet. Deze adviezen bevatten volop juridische bezwaren tegen activering van ‘noodwetgeving’. Alom klonk vanuit de oppositie: ‘dit kan niet, mag niet en sneuvelt bij de rechter!’.

Vanaf 2020 zijn uitzonderingsbepalingen uit diverse wetten door de regering gebruikt voor maatregelen ter bestrijding van Covid. Veel burgers hadden destijds wél begrip voor maatregelen ter voorkoming van verspreiding van corona, maar níet voor de vrijheidsbeperkende maatregel van de avondklok. Niet ten onrechte: die avondklok bleek achteraf amper effect te hebben gehad en was gemotiveerd met nogal dunne adviezen van het (destijds bijna heilig verklaarde) Outbreak Management Team.

Niemand riep ‘rechtsverachting!’

Er gingen in 2021 ook mensen naar de rechter vanwege de avondklok: ‘Viruswaarheid’ van Willem Engel om precies te zijn. Die gebruikten daarbij vergelijkbare grote woorden als die Bikker, Rob Jetten, Frans Timmermans en Henry Bontenbal nu inbrengen tegen het beleid van de regering-Schoof: dat de regering ten onrechte probeerde het parlement te passeren en een loopje nam met de democratie.

‘Viruswaarheid’ kreeg op 16 februari 2021 in eerste instantie gelijk van de rechter, maar de regering overtroefde hen door bliksemsnel de ‘Tijdelijke wet beperking op het vertoeven in de open lucht covid-19’ in te dienen om de avondklok achteraf juridisch recht te breien. De regeringspartijen en vrijwel de voltallige oppositie gingen binnen vier dagen zowel in de Eerste als in de Tweede Kamer akkoord met deze ‘Avondklok-wet’. Niemand van de gevestigde partijen vroeg om een dragende motivering of riep theatraal ‘rechtsverachting’.

Demonstratierecht

Goed toch, dat politici én media anno 2024 zo bezorgd zijn over de grondwet en de rechtsstaat? De regerende partijen legden zichzelf in de ‘rechtsstaatverklaring’ ook de verplichting op om ‘instituties als rechtspraak, wetenschap en media te beschermen en versterken’. Caroline van der Plas van de BoerBurgerBeweging vroeg zich voor de camera zelfs af of ze nog wel kritiek mocht hebben op het RIVM. Met een regering in dergelijke verwarring is het voor de oppositie eenvoudig om elke kritische opmerking van regeringspartijen op De Rechtspraak, De Wetenschap en De Media tot schandaal op te blazen.

De oppositie herontdekte al snel het demonstratierecht. Dat recht stond in Coronatijd regelmatig ter discussie, omdat de regering-Rutte uitzonderingsbepalingen uit de Wet op de Publieke Gezondheid had geactiveerd, die vervolgens burgemeesters de mogelijkheid gaf samenkomsten te verbieden.

Femke Halsema en de antisemitische straatmeute

De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema liet op 7 oktober 2024 een luidruchtige groep pro-Palestijnse demonstranten op zicht- en gehoorsafstand staan van een pro-Israël bijeenkomst op de Dam ter herdenking van de moordpartij door Hamas één jaar eerder. Het leidde tot duw- en trekwerk en belaging van deelnemers die een Israëlische vlag bij zich droegen. Een aanhanger van de Partij voor de Dieren gooide tijdens het herdenkingsgedeelte bloed over de Israëlische vlag. Kritiek op de burgemeester volgde, ook van Geert Wilders die op X de anti-Israël schreeuwers én burgemeester Halsema het land uit wenste. 

Oppositie, collega-burgemeesters en rechtsgeleerden als Wim Voermans schoten de burgemeester te hulp: Halsema had op loffelijke wijze jurisprudentie van het EVRM tot op de letter geëerbiedigd. Gevoeligheden over antisemitisme deden er volgens deze juridische Schriftgeleerden niet toe. Waar tot voor zeer kort geleden een antisemitische straatmeute in Nederland gold als de ergst denkbare aanval op de beschaving heette het nu juist dat de X-post van Wilders zowat het einde van de rechtsstaat inluidde.

In het recente verleden lieten GroenLinks en Halsema zich overigens zelf door gevoeligheden leiden: zo dienden ze voorstellen in om demonstraties bij abortusklinieken te kunnen verplaatsen. En in september 2023 deed de PvdA in een Kamerdebat bij monde van Kamerlid Songül Mutluer samen met het islamitische DENK nog een oproep koranverbrandingen te verbieden, een voorstel zonder enige basis in de grondwet met als argument: gevoeligheden onder moslims. 

De disclaimer voor regeringsdeelname van NSC heeft bij oppositiepartijen en delen van de media al bijna de status van een verdrag. Een NOS-journaliste overhoorde Geert Wilders: had de PVV-leider met zijn kritiek op burgemeester Halsema (‘een Instituut!’) niet ‘de rechtsstaatverklaring’ overtreden? Minister Fleur Agema kreeg bij Nieuwsuur na haar aanvankelijke besluit geen vaccins tegen apenpokken te leveren aan Afrikaanse landen te maken met een bestraffende overhoring door presentatrice Mariëlle Tweebeeke: had Agema niet een heus advies van haar ambtenaren genegeerd?

Haperend journalistiek geheugen

Goed nieuws toch, deze hervonden scherpte van onze media richting ministers? Zo sprak EO presentator Tijs van den Brink schande van de suggestie vanuit regeringspartij BBB om het Commissariaat voor de Media onderzoek te laten doen naar de objectiviteit van de berichtgeving van de NOS over Israël.

Het journalistieke lange-termijn geheugen haperde: PvdA-kamerlid Mohamed Mohandis pleitte op 2 februari 2023 namelijk bij dezelfde Tijs van den Brink in de studio voor het uit het bestel zetten van de sterk PVV-FVD gezinde aspirant-publieke omroep Ongehoord Nederland. Dit nadat een (nogal dun) onderzoek van de Ombudsman van de Publieke Omroep ‘gebrek aan doorvragen’ en ‘eenzijdigheid’ bij het programma Ongehoord Nieuws vaststelde, journalistieke kwalen waar overigens vele NPO-programma’s aan lijden. De poging van het NPO-bestuur tot schorsing van ON strandde uiteindelijk bij nota bene D66-staatssecretaris voor media Gunay Uslu, bij gebrek aan dragende motivering.

De onheilstijdingen over de aanstaande ontmanteling van de rechtsstaat komen vooral van politici van de oppositie als Timmermans, Bikker en Jetten. Én van een groep zich met hen identificerende bestuurders, wetenschappers en mediamensen die tot voor kort amper tegenspraak kregen en nogal moeilijk kunnen verkroppen dat de kiezer op 22 november 2023 niet deed wat zij wilden.

Coen de Jong is auteur van de boeken ‘Dwingeland’ (2021) en ‘Wokeland’ (2022), beide onder meer verkrijgbaar in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Heilige Rechtsstaat als bolwerk tegen kabinet en kiezer verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse politiek maakt een bijzondere periode door. De ministerraad onder de partijloze premier Schoof werkt aan een regeerakkoord dat niet gedicteerd wordt door de coalitiepartijen. Dit is onderdeel van denieuwe bestuurscultuur waar Pieter Omtzigt en diens partij Nieuw Sociaal Contract voor hebben gepleit: een grotere afstand tussen Tweede Kamer en regering.

De coalitie belooft echter in het hoofdlijnenakkoord met nog veel ingrijpender veranderingen te komen, waaronder meerdere wijzigingen van de Grondwet. Het bindend correctief referendum zal worden ingevoerd en Nederland zal een constitutioneel hof krijgen. Verder zijn er plannen voor een tijdelijke Kamercommissie Grondrechten en een belangrijkere rol voor de Raad van State.

Dit zouden de meest ingrijpende veranderingen van het Nederlandse politieke systeem in de afgelopen zeventig jaar zijn. Hoe haalbaar zijn deze hervormingen en wat gaan ze betekenen voor de Nederlandse burger?

Druk om te hervormen

Van deze hervormingen is het bindend correctief referendum het minst controversieel. Het grondwetsamendement hiervoor is in eerste lezing al aangenomen onder Rutte IV en werd ingediend door de linkse oppositiepartij SP. Het referendum wordt al jaren bepleit door de PVV en is ook opgenomen in het programma van NSC. Invoering ervan zal de democratie in Nederland versterken omdat de bevolking direct het parlement kan controleren bij specifieke wetsvoorstellen.

Een constitutioneel hof daarentegen moet juist de rechtsstaat versterken en ervoor zorgen dat de rechtszekerheid van burgers en de bescherming van hun grondrechten worden versterkt. De Commissie Remkes adviseerde al eerder een dergelijk hof in te voeren. De Raad voor Europa moedigde in haar advies na de toeslagenaffaire ook aan tot constitutionele toetsing.

Het is momenteel echter nog onduidelijk of, en zo ja hoe, de coalitie deze beloften waar zal maken. De PVV en NSC verschillen radicaal in hun visie op de rechtsstaat. De afgelopen formatie was op twee na de langste in de geschiedenis en spanningen tussen de coalitiepartners zijn nog steeds niet verdwenen. Bovendien moet elke aanpassing van de Grondwet uiteindelijk met een tweederde meerderheid in beide Kamers worden goedgekeurd. Dit zal een brede consensus en samenwerking met de oppositie vereisen.

Wat betreft de tijdelijke Kamercommissie ter bescherming van de grondrechten dreigt de wijze waarop de leden daarvan benoemd zullen worden op zichzelf al een potentieel politiek conflict te worden. Dit kan voorkomen worden door één lid per politieke partij te benoemen en de benoeming mede afhankelijk te maken van politieke ervaring.

Constitutioneel hof of gewone toetsing

Nederland is één van de weinige landen waar geen toetsing van wetsvoorstellen aan de Grondwet door rechters is toegestaan. Wetgeving moet worden goedgekeurd door een meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer en daarvoor moet de adviserende afdeling van de Raad van State altijd advies uitbrengen (dat het parlement echter kan negeren). Maar zodra wetgeving via het politieke proces is aangenomen, is ze altijd bindend, zelfs wanneer blijkt dat deze tot schending van grondrechten leidt.

Na de toeslagenaffaire ontstond een duidelijke consensus dat dit moest veranderen. Omdat de toetsing van wetten aan de Grondwet een significante machtsverschuiving inhoudt, werd het onderwerp van discussie welke vorm dit moet gaan aannemen. Hoewel de Commissie Remkes een speciaal constitutioneel hof had geadviseerd, waren er ook stemmen die opriepen tot het laten toetsen van wetten aan de Grondwet door de gewone rechter, zoals nu al gebeurt met toetsing aan internationale verdragen.

Hoe benoem je de leden van een constitutioneel hof?

Rutte IV vroeg de belangrijkste rechtsorganen in Nederland om advies. De afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vond toetsing door een speciaal constitutioneel hof niet voor de hand liggen, maar beschreef manieren waarop dit geregeld kon worden. De Raad voor de Rechtsspraak zag een aantal voordelen van een constitutioneel hof, maar nog meer nadelen, en steunt toetsing door de gewone rechter. De Hoge Raad sprak zich expliciet en eenduidig uit voor louter toetsing door de gewone rechter.

Nu de nieuwe regering uiteindelijk toch heeft gekozen voor een constitutioneel hof wordt de hamvraag: hoe gaan de leden daarvan benoemd worden? De Commissie Remkes adviseerde een benoemingssysteem waarbij de president van de Hoge Raad en een simpele meerderheid in de Tweede Kamer in gelijke mate invloed zouden hebben op deze benoemingen. De afdeling bestuursrecht van de Raad van State liet het benoemingsysteem over aan de regering, maar erkende dat dit een belangrijke kwestie is die geregeld moet worden.

Bron van conflict

Aangezien het coalitieakkoord hier niets over zegt kan dit een bron van conflict worden tussen de PVV en NSC. De PVV is al bijna 20 jaar kritisch over wat het ziet als linkse invloeden binnen het rechtssysteem. Omtzigt heeft echter juist wel sympathie getoond voor het voorstel de Hoge Raad een beslissende rol te geven bij de benoeming van een nieuw constitutioneel hof.

Een leidende rol geven aan het bestaande rechtssysteem, specifiek aan de Hoge Raad, bij het kiezen van een constitutioneel hof vormt een groot risico voor het toenemen van polarisatie. Een constitutioneel hof zou zo een uitzonderlijk invloedrijk politiek orgaan worden. Partijen als PVV en FvD spreken al jaren over ‘D66-rechters’ en ‘dikastocratie’. Huidige rechters een constitutioneel hof laten vullen kan verder bijdragen aan zulk wantrouwen. Dit geldt nog sterker in Nederland gezien de omstreden rol die rechters hadden in de toeslagenaffaire. Rechters hebben daar zelf hun excuses voor aangeboden.

Verder past het ook niet bij het Nederlandse rechtssysteem om de Hoge Raad een ‘de facto’ monopolie over dergelijke benoemingen te geven, zoals in het voorstel van Omtzigt het geval zou zijn, aangezien de Raad van State de hoogste bestuursrechter is.

Bovenal echter is het strijdig met Europese normen. In Oostenrijk worden rechters van het constitutionele hof benoemd door de president, op voordracht van de regering, de Tweede Kamer of de Eerste Kamer; in België en Hongarije worden ze gekozen door het parlement.  

Duitsland kan dienen als het meest gebalanceerde voorbeeld. Het heeft een constitutioneel hof waarvan de helft van de rechters gekozen wordt door een tweederde (super)meerderheid in de Tweede Kamer en de andere helft door eenzelfde meerderheid in de Eerste Kamer. Dit model zou in Nederland kunnen zorgen voor een hof waarvan de rechters democratische legitimiteit genieten én steunen op een brede consensus. Rechters gekozen door een tweederde meerderheid kunnen er niet van beschuldigd worden ‘D66-rechters’ te zijn.

Breed vertrouwen

Tenslotte kan een gepolitiseerd hof mede voorkomen worden door grondwettelijk een verbod op te leggen aan voormalige Kamerleden en ministers om lid te worden van dit hof. Hiermee zou Nederland de controverses kunnen vermijden die spelen in Frankrijk, Spanje en Polen, waar de voormalige president en partijpolitici invloed uitoefenen via het hoogste hof. Ook kan geëist worden dat rechters van het constitutionele hof geen enkele belangverstrengeling mogen hebben en op zijn minst tien jaar rechterlijke ervaring hebben opgedaan.

A-politieke, onpartijdige en ervaren juristen – benoemd middels een tweederde meerderheid – kunnen een hof vormen dat breed genoeg vertrouwd wordt om onze Grondwet te bewaken. Op deze manier kan het vertrouwen van alle Nederlanders in de rechtsstaat versterkt worden.

*Serre Verweij studeert filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Benoem voor constitutioneel hof apolitieke rechters niet door de Hoge Raad maar via consensus in parlement verscheen eerst op Wynia's Week.

In iedere samenleving vormt zich een bepaalde consensus. Er zijn dingen die we ‘behoren te vinden’. Wat buiten deze consensus valt, is taboe. Hoe zo’n consensus ontstaat en waarin die precies bestaat, is complex. Maar intuïtief voelen we allemaal wel zo’n beetje aan welke opvattingen correct zijn en welke niet.

Ook andersdenkenden verdienen bescherming

We hebben geleerd – op school, door de media – dat het klimaat een ernstige zaak is, windmolens goed en boeren vervuilers. Dat discriminatie heel erg is en dat een club van anti-zwartepiet-activisten om die reden onze sympathie verdient. We zijn ook tegen kolonialisme, en als demonstranten een boodschap uitdragen tegen Israël als neokoloniale macht, dan hebben zij recht op alle ruimte om dat te doen.

Maar een rechtstaat is er ook om de taboes, de opvattingen van net wat andersdenkenden te beschermen. Bijvoorbeeld door die andersdenkenden op dezelfde welwillende, ruimhartige wijze toegang tot grondrechten te verlenen.

Het recht om te demonstreren is vastgelegd in onze Grondwet (art. 9) en in een internationaal verdrag als Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (art. 10 en 11). Dat recht is natuurlijk niet absoluut, en de beperkingen zijn vastgelegd in de Wet Openbare Manifestaties. Er mag tijdens demonstraties geen sprake zijn van discriminatie, vijandigheid of geweld. Wanneer onaangename toestanden dreigen te ontstaan, kan een burgemeester een demonstratie beperken, beëindigen of zelfs verbieden. Die ruimte biedt kansen op willekeur, omdat het nu eenmaal veiliger is om de consensus te beschermen dan de taboes.

Tegen boeren die asbest dumpen en autobanden en hooibalen in de fik steken en daarmee op de snelweg een onveilige situatie creëren (met zelfs gewonden als gevolg), wordt hard opgetreden vanwege het misbruik van het demonstratierecht. Klimaatactivisten hanteren methodes – het blokkeren van de A12, het besmeuren van kunst – die naar zij zelf hopen tot arrestaties zullen leiden. Ondertussen bezinnen zij zich op de vraag of de acties niet nog wat radicaler moeten.

Een jaar gevangenisstraf

Uit het boek How to blow up a pipeline van de Zweedse klimaatactivist Andreas Malm hebben zij geleerd dat een protestbeweging een radicale flank nodig heeft om extra druk te zetten. Voorlopig worden zij met fluwelen handschoenen aangepakt: demonstranten worden na hun arrestatie nog dezelfde dag (zonder registratie van hun personalia) of de dag erna vrijgelaten.

Een activist die zich inzette tegen de komst in Meeden van  27 windmolens met een ashoogte van 135 meter werd daarentegen tot een jaar gevangenisstraf veroordeeld.

‘Blokkeerfriezen’ kregen taakstraf

Onder leiding van Jenny Douwes hield een groepje van zogenoemde ‘blokkeerfriezen’ in 2018 een Kick Out Zwarte Piet-demonstratie tegen. Dat mag niet, maar de actie werd niet gerelativeerd of met een beroep op grondrechten gedoogd. Het OM trad pertinent op en de vijftien Friezen kregen een taakstraf opgelegd. En dat terwijl KOZP-activisten maar een gemeenteraadsvergadering hoeven te verstoren en te dreigen met een demonstratie of de bestuurders besluiten een sinterklaasoptocht al af te gelasten.

In februari zou de Februaristaking worden herdacht in Amsterdam Nieuw-West, maar toen volgde er een oproep om bij die herdenking voor Gaza te protesteren. De herdenking werd niet tegen deze actie beschermd, maar afgelast.

Rob Bauer werd spreken onmogelijk gemaakt

Vers in ons geheugen liggen nog de demonstraties bij het Holocaustmuseum. De activisten stonden zeer dicht bij de openingshandeling, schreeuwden antisemitische leuzen en verstoorden op die manier de opening van een museum dat meer dan ooit nodig is. Maar hun werd geen strobreed in de weg gelegd, en het wangedrag werd gerechtvaardigd met een beroep op ‘grondrechten die je niet zomaar kunt uitzetten’.

Activisten lijken steeds meer van mening dat alleen gelijkdenkenden iets mogen zeggen, en dat ze bij een uiting van een andersdenkende het demonstratierecht mogen misbruiken door zo intimiderend op te treden dat die andersdenkende de mogelijkheid van spreken wordt ontnomen. Op deze manier werd vorige week nog een openbaar gesprek met een topman van de NAVO, Rob Bauer, aan de universiteit van Amsterdam onmogelijk gemaakt. Zo’n actie roept vooral sympathie op en heel veel welwillendheid, want ze valt binnen de consensus.

Een schrijnend voorbeeld van deze willekeur heeft de pers nauwelijks gehaald. Het gaat om de arrestatie van twee vrouwen die protesteerden bij een abortuskliniek, één in Den Bosch, de andere in Utrecht. Dat protest bestaat in het uitdelen van folders. De vrouw in Utrecht werd gearresteerd en uren in een cel gezet, en met een boete weggestuurd. Een pro-abortusstandpunt behoort tot de consensus, en dus kraait er geen haan naar.

Maar het is goed hier vast te stellen dat het hier om zogeheten ‘eenmensprotesten’ gaat, die wettelijk gezien niet eens als een demonstratie mogen worden beschouwd. Recent heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken een onderzoek uitgebracht, waarvan een van de conclusies luidde: ‘Een vreedzaam eenmansprotest, hoe choquerend, kwetsend of verontrustend ook, kan niet worden verboden vanwege (de vrees voor) vijandige reacties van andersdenkenden’. Toch wordt, hier dwars tegenin, overgegaan tot intimiderende handelingen tegen een vrouw die vreedzaam protesteert tegen een praktijk waarmee zij het niet eens is.

Maak rechten niet afhankelijk van bestuurlijke willekeur

Als we een beetje zuinig op onze rechtstaat willen zijn, dan moeten we ervoor zorgen dat rechten voor iedereen in dezelfde mate toegankelijk zijn en niet afhankelijk van bestuurlijke willekeur. Niet alleen voor mensen en groepen die onderdeel uitmaken van een toevallige meerderheid die de consensus bepaalt, maar ook voor mensen die opvattingen uitdragen die voor die meerderheid tot de taboes behoren. Ook dus voor Friezen, zwartepiet-aanhangers, windmolenhaters en een enkele vrouw die tegen abortus is.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het demonstratierecht is er ook voor zwartepiet-aanhangers, windmolenhaters en een enkele vrouw die tegen abortus is verscheen eerst op Wynia's Week.

Daar kwam bij dat het geloof uiterst serieus werd beleefd. Het Nederlandse protestantisme, althans de hoofdstroom daarvan, was sterk beïnvloed door de leer van Johannes Calvijn, de meest rechtzinnige van de zestiende-eeuwse kerkhervormers. De Nederlandse katholieken op hun beurt, stonden tot de jaren zestig van de vorige eeuw wereldwijd bekend om hun grote offervaardigheid, hun geloofsrigorisme en hun loyaliteit aan het Vaticaan.

Grondwet is de hedendaagse heilige tekst

Een niet onbelangrijk bijproduct van ons religieuze verleden is dat veel Nederlanders vertrouwd zijn met het fenomeen heilige teksten. Onbetwiste nummer één was natuurlijk heel lang de Bijbel, alias de Heilige Schrift: het eeuwige en onveranderlijke Woord van God.

In het Nederland van 2023 lijkt die sacrale rol te zijn overgenomen door onze Grondwet. Vooral liberale en linkse politici doen graag alsof het een tekst betreft die uit de hemel is nedergedaald en waaraan bijgevolg geen tittel of jota mag worden veranderd. Heeft u een idee, plan of voorstel van rechtse snit? Dan is dat al gauw ‘in strijd met de Grondwet’ en staan overal moderne versies van meneer pastoor klaar om u met opgeheven vinger te attenderen op uw zondige inborst.

Toch is dat helemaal nergens voor nodig. Want uiteraard is onze Grondwet mensenwerk en kan de tekst ervan dus ook door mensen worden veranderd. De procedure die daarvoor bestaat, maakt nota bene deel uit van de Grondwet en wordt in de artikelen 137 tot en met 142 uit de doeken gedaan. Onder het niet mis te verstane opschrift ‘Herziening van de Grondwet’.

Kort samengevat komt het erop neer dat een grondwetsherziening tweemaal (in twee ‘lezingen’) door beide kamers van de Staten-Generaal moet worden behandeld. Daartussen worden verkiezingen voor de Tweede Kamer gehouden. In tweede lezing is het de bedoeling dat de in eerste lezing aanvaarde voorstellen ongewijzigd en met ten minste twee derde van het aantal uitgebrachte stemmen worden aangenomen.

Grondwetsherzieningen zijn schering en inslag

Is het dan misschien zo dat onze Grondwet in theorie weliswaar gewijzigd kan worden, maar dat zoiets in de praktijk nog nooit is gebeurd? Nee, of beter gezegd: integendeel. Grondwetsherzieningen zijn in Nederland schering en inslag.

De basistekst van onze huidige Grondwet stamt uit 1814 en werd al een jaar later voor het eerst gewijzigd. Daarna volgden nog vele tientallen andere aanpassingen, niet zelden van wezenlijk belang. Zo werd in 1840 de afscheiding van België in de Grondwet vastgelegd en zijn we sinds de herziening van 1848 bekend met ministeriële verantwoordelijkheid en een rechtstreeks gekozen Tweede Kamer.

Sociale grondrechten

Cruciaal waren ook de grondwetswijzigingen van 1917 (financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs, algemeen kiesrecht voor mannen, evenredige vertegenwoordiging) en 1948 (diverse bepalingen in verband met de aanstaande soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië, introductie van het instituut staatssecretaris).

Minstens zo fundamenteel was de herziening van de Grondwet die in 1983 in werking trad. Voor het eerst werden ‘sociale grondrechten’ aan de tekst toegevoegd. Als ‘voorwerp van zorg der overheid’ golden voortaan ‘bevordering van voldoende werkgelegenheid’ (artikel 19), ‘spreiding van welvaart’ (artikel 20) en ‘verbetering van het leefmilieu’ (artikel 21). Ook diende de overheid ‘voldoende woongelegenheid’ te stimuleren en ‘voorwaarden’ te scheppen voor ‘maatschappelijke en culturele ontplooiing en voor vrijetijdsbesteding’ (artikel 22).

Gij zult niet discrimineren!

Grondrechten worden traditioneel vastgelegd om de burger tegen de staat te beschermen en desnoods tegen andere burgers. Met die gewoonte, zo stelden critici vast, werd in 1983 gebroken: grondrechten waren er voortaan vooral om overheidshandelen te legitimeren.

Ook artikel 1 van de herziene grondwet, waarin ‘gelijke behandeling’ werd geproclameerd, baarde opzien. De eminente historicus E.H. Kossmann schreef dat hem geen andere Europese grondwet bekend was waarin de burger al in het eerste artikel met een verbodsbepaling om de oren wordt geslagen: gij zult niet discrimineren!

Voor die tijd luidde de bepaling dat allen die zich op het grondgebied van het Rijk bevinden, gelijke aanspraak hebben op bescherming van persoon en goederen. Vanaf 1815 had die formulering in de Grondwet gestaan. Niet als artikel 1, maar afwisselend als artikel 3 en 4.

Ook na de grote herziening van 1983 is onze Grondwet nog diverse keren aangepast. Zo werd de vervanging van zieke en zwangere volksvertegenwoordigers in de tekst opgenomen (2005) en sneuvelde de Kroonbenoeming van burgemeesters en commissarissen van de Koning (2018). Nog in februari van dit jaar werden ‘handicap’ en ‘seksuele gerichtheid’ toegevoegd aan de discriminatieverboden in artikel 1.

Het is dus ronduit bizar om te doen alsof onze Grondwet onaantastbaar is – of ooit is geweest. Het wordt allemaal nog veel gekker als we bedenken dat juist de liberale en linkse politici die dat keer op keer insinueren, zelf voor nieuwe grondwetsherzieningen allesbehalve beducht zijn.

Pittige grondwetsherzieningen

Wat lezen we bijvoorbeeld in het jongste verkiezingsprogramma van de VVD? ‘Iedereen is welkom op school. We wijzigen artikel 23 van de Grondwet zodat de vrijheid van onderwijs niet het gelijkheidsbeginsel mag ondermijnen. Er komt een acceptatieplicht van leerlingen in het bijzonder onderwijs. Identiteitsverklaringen schaffen we af, want iedereen moet veilig zichzelf kunnen zijn.’

In het programma waarmee D66 de Tweede Kamerverkiezingen inging, staat dat rechters wetten aan de Grondwet moeten gaan toetsen. Volgens artikel 120 van de huidige Grondwet (‘De rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen’) is dat verboden. Ook wil D66 de Eerste Kamer afschaffen en vindt de partij dat de koning geen onderdeel hoort te zijn ‘van de regering noch van de Raad van State’. Daar zijn eveneens pittige grondwetsherzieningen voor nodig.

PvdA en GroenLinks willen een republiek

De PvdA en GroenLinks maken het nog veel bonter. In hun gezamenlijke verkiezingsprogramma wordt er onder meer voor gepleit om ‘behoorlijk bestuur’ en ‘de rechten voor de natuur’ in de Grondwet te verankeren. Ook willen beide partijen grondwettelijke toetsing (net als D66) en aanpassing van artikel 23 (net als de VVD). Als klap op de vuurpijl is er het voorstel om van het Koninkrijk der Nederlanden een ‘parlementaire republiek’ te maken. Het is niet overdreven om te concluderen dat deze PvdA-GroenLinks-plannen een grondwetsherziening impliceren van een omvang die we sinds 1814 niet hebben beleefd.

Onder leiding van informateur en prominent PvdA-lid Ronald Plasterk zijn PVV, VVD, NSC en BBB momenteel aan het nagaan of ze overeenstemming kunnen bereiken over onder meer ‘het waarborgen van de Grondwet’. In het licht van het voorgaande mag dat getypeerd worden als misschien wel de meest hilarische vertoning uit onze parlementaire geschiedenis.

Roelof Bouwman is historicus en journalist. Hij werkte onder meer mee aan het onthullende boek De Linkse Kerk, over ooit conservatieve protestanten met een hedendaagse afwijking naar progressiviteit.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Coalitiebesprekingen over het ‘waarborgen’ van de Grondwet zijn een hilarische vertoning verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens de leer van de trias politica berust de democratische legitimatie van onze wetgeving bij de Staten-Generaal, terwijl een onafhankelijke rechterlijke macht ervoor zorgt dat burgers zich rechtsstatelijk beschermd weten. Een rechter zal in individuele zaken onvermijdelijk moeten beoordelen hoe een noodzakelijkerwijs (en als het goed is) in algemene termen geformuleerde wet in het voorliggende specifieke geval dient te worden toegepast.

Rechter interpreteert ook verdragen

Zulke jurisprudentie creëert ook voor navolgende gevallen een rechtswerkelijkheid, maar in theorie tast dat de wetgevende bevoegdheid van het parlement niet aan. Indien de rechter wetgeving toepast op een manier die het parlement ongewenst acht, kan de wet worden gepreciseerd of herzien, desnoods worden geschrapt.

Zo zou een evenwichtig samenspel tussen parlement en rechterlijke macht eruit moeten zien. Maar de rechter interpreteert eveneens een toenemend aantal verdragen en EU-richtlijnen of -akkoorden, mag zelfs wetten aan verdragen toetsen. Natuurlijk, daar heeft ons parlement veelal (in het geval van EU-richtlijnen niet altijd) mee ingestemd, maar wanneer een rechter daar een andere interpretatie aan geeft dan de democratisch gelegitimeerde wetgever bedoelde, is het bijna onmogelijk een verdrag of richtlijn nog te herzien. Daar zouden immers alle verdragspartijen of een meerderheid van de EU-lidstaten mee moeten instemmen. Iets dat op papier kan, maar in werkelijkheid nooit zal gebeuren.

Het interpreteren van wat wet- en regelgeving, of een verdrag, in een concrete casus inhoudt, is uiteraard wat een rechter behoort te doen. De kwestie is: kijkt een rechter daarbij naar wat de wetgever of de verdragsluitende partij – het parlement – bij de totstandkoming van  die wet of dat verdrag heeft beoogd of gaat hij zelf bezien hoe de wet of het verdrag gelet op ‘de maatschappelijke ontwikkelingen’ behoort te worden gelezen? Het eerste is zijn taak, bij het tweede gaat hij zijn boekje te buiten. Dan dringt de rechter het terrein van de wetgevende macht binnen. Dan raakt de trias uit balans.

Dit heet rechterlijk activisme. Het brengt de democratie in verdrukking. Want ongekozen ambtsdragers die aan niemand verantwoording hoeven af te leggen – rechters – beperken op deze manier de speelruimte voor kabinet en parlement, waarvan de leden verantwoording moeten afleggen respectievelijk wel gekozen zijn (en als zij herkozen willen worden ook aan de kiezers verantwoording zullen afleggen).

Politieke kleur rechters is niet representatief

Sommigen zeggen: rechters zijn neutraal. Dat horen ze inderdaad te zijn maar het betekent natuurlijk niet dat rechters geen politieke kleur hebben. En die kleur, zo is uit eerdere Vrij Nederland-onderzoeken gebleken, is behoorlijk onevenwichtig, volstrekt niet representatief voor de Nederlandse bevolking. Rechters in ons land stemmen onevenredig vaak op D66 en GroenLinks; de VVD is enigszins en de confessionele partijen zijn zwaar ondervertegenwoordigd; de PVV zelfs in het geheel niet.

Nu hoeft dit er misschien nog niet toe te doen indien de rechters zich zouden beperken tot het bewaken van de klassieke grondrechten. Dat is wat liberalen willen en wat een kernelement van de rechtsstaat vormt: bescherming van de burgers tegen een te machtige en te indringende overheid.

Problematisch wordt het in ieder geval zodra rechters zich gaan uitspreken over wat op grond van de ‘sociale grondrechten’ geboden zou zijn. Traditioneel waren die sociale grondrechten minder ‘hard’, ze vormen eigenlijk een inspanningsoproep gericht aan de overheid. Wat dit concreet (moet) inhouden, dat is aan de wetgever. Niet aan een rechter. Het gaat om hoeveel een overheid moet doen, of moet laten!

En om wat voor maatregelen al dan niet moeten worden genomen. Dat is typisch het terrein van de politiek, van de democratisch gelegitimeerde wetgever. En gegeven het feit dat rechters meer dan gemiddeld links stemmen, hoeft het niet te verbazen dat zij uitspraken doen die van de overheid (nog) méér optreden verlangen (bv. inzake migrantenopvang, stikstofbeleid, klimaatmaatregelen).

Rechtsstaat moet werkingssfeer overheid beperken

Kern van een rechtsstaat, ik herhaal het, is bescherming van burgers tegen een overheid. Een rechtsstaat dient de werkingssfeer van de overheid te beperken, niet te verruimen. Een rechtsstaat is geen rechters-staat. Rechterlijk activisme wordt veelal verdedigd onder verwijzing naar de rechtsstaat. Maar het ondermijnt de democratie en het bedreigt de vrije sfeer die burgers moeten kunnen blijven genieten ten opzichte van de overheid. Een rechterlijk activisme dat de overheid aanspoort tot (meer) beleid vormt een regelrechte bedreiging van democratie én rechtsstaat.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, het wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme. Dit artikel verscheen onlangs in het Liberaal Journaal van de TeldersStichting over ‘De rechtsstaat’.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook het komend jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Een rechtsstaat is geen rechters-staat. Rechterlijk activisme is juist een bedreiging voor de rechtsstaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is van alle tijden, dus ook van de onze.

De verkiezingsuitslag heeft voor deze politici wel bewezen dat we het verkeerde volk zijn. Ze zeggen wel dat Wilders een racist en islamofoob is, maar ze bedoelen die 2,5 miljoen kiezers die op hem hebben gestemd. En al die anderen die niet onomwonden een coalitie met Wilders afwijzen. De meerderheid dus.

Een vijfde kabinet-Rutte-zonder-Rutte?

Als je het verkeerde volk hebt, is overigens nog niet alles verloren. Kijk maar naar de kabinetten-Rutte III en IV. Die konden vanaf 2017 van alles doen en besluiten dat de overgrote meerderheid van de kiezers niet beviel. Kwestie van oren dicht, blik op oneindig en niet al te moeilijk doen over de waarheid en je geheugen.

Als het een beetje meezit, komt er geen kabinet-Wilders en kan het vijfde kabinet Rutte-zonder-Rutte op het bordes. Maar optimaal is het niet.

Doe mij dus een ander volk.

Vandaar dat in de afgelopen tijd allerlei proefballonnetjes zijn opgelaten om een nieuw volk te krijgen. Dan moet u niet denken aan meer asielzoekers, want ook voor de meest idealistische wereldverbeteraars is inmiddels duidelijk dat dit weliswaar een ander volk oplevert, maar niet direct een volk dat warmloopt voor klimaat, woke en LHBTI.

Nieuw volk dat daar wel van houdt, kun je krijgen door aan het kiesrecht te sleutelen. Jonge kiezers erbij, want die zijn progressief, en oude eraf, want die zijn conservatief. Technisch: de kiesgerechtigde leeftijd omlaag van 18 naar 16 jaar en geen kiesrecht meer vanaf 65-jarige leeftijd.

Geen unicum

Dat zou volgens de plannenmakers als Barbara Baarsma en Wouke van Scherrenburg (beide D66), Merel van Vroonhoven (Volkskrant) en de redacteur Duurzaamheid en Natuur van Trouw,  een aanwas van 600.000 potentieel progressieven opleveren en – substantiëler – een reductie van 3,5 miljoen conservatieven.

Laten we eerlijk zijn, als je dán nog geen links meerderheidskabinet krijgt, dan is dit land verloren.

Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd naar 16 jaar zou geen unicum zijn. In een aantal Europese landen bestaat het al, zoals in België en Griekenland.  Bij GroenLinks/PvdA voelen ze er veel voor net als bij D66.

Vluchtig als lachgas

Weliswaar bleek uit onderzoek dat de uitverkorenen er niet op zaten te wachten, maar dat werd genegeerd of weggeredeneerd (‘ze moeten nog aan de gedachte wennen’). Ook de scholierenverkiezingen die al vanaf de jaren ’60 van de vorige eeuw worden georganiseerd, hadden tot enige relativering moeten leiden. Weliswaar stemde menige scholier vaak links, maar van enorme verschillen met rechts was vaak geen sprake. Bovendien is de sympathie van jongeren mede als gevolg van onvolgroeide hersenen vluchtig als lachgas. Vandaag zielige diertjes, morgen een volksmenner.

Maar goed, wie de wereld wil verbeteren, zoekt graag the sunny side of the street.

In de ijskast

Inmiddels staan ze er in de schaduw. Het nare geval wil namelijk dat bij de scholierenverkiezingen die dit jaar gelijktijdig met de echte verkiezingen werden gehouden, de PVV royaal won, gevolgd door Forum en de VVD. Op plaats 6 en 7 BBB en DENK.

Ingeklemd tussen radicaal rechts, rechts, populistisch en radicaal-islamitisch, GroenLinks/PvdA en D66. Dat zullen ze zich anders hebben voorgesteld.

Dit plannetje zal voorlopig wel – ik gebruik even een actueel begrip – de ijskast ingaan.

Over het plan om alle 65-plussers hun kiesrecht te ontnemen, zullen we ook wel niet veel meer vernemen. Niet dat de plannenmakers opeens positief zijn gaan denken over die 20% van de bevolking. Het bashen van witte boomers, het korten op de AOW en het uitmergelen van de thuiszorg en verpleeghuizen zullen gewoon doorgaan, in combinatie met het aanprijzen van het ‘vrijwillige’ levenseinde.

Het probleem is dat uit onderzoek blijkt dat met name 75-plussers erg begaan zijn met het klimaat. Een fikse streep door de rekening van de kiesrechtschrappers.

Ingewikkeld

Bovendien is het afpakken van het kiesrecht in een rechtsstaat wat ingewikkeld. Dat wisten de plannenmakers natuurlijk ook wel, maar laat de rechtsstaat nu net het wapen zijn waarmee het weldenkende deel van de natie de PVV wil aanpakken.

Ook de ijskast in.

Ze lijken wel een beetje op elkaar, die wereldverbeteraars en de PVV.

Paul Verburgt schrijft regelmatig in Wynia’s Week over politiek en samenleving. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Linkse politici willen graag een ander volk, maar dat zit er voorlopig niet in verscheen eerst op Wynia's Week.