Een soortgelijke ervaring heb ik, wanneer ik me in rechtszaken verdiep en probeer de gedachtengang van rechters te volgen. We hadden deze column ‘Een nerd leest een vonnis’ kunnen noemen.

Niet dat ik rechters per se van ongecijferdheid beticht; dat is niet altijd primair het probleem. Het probleem dat ik wel altijd heb met vonnissen in gecompliceerde kwesties, is dat rechters pretenderen dat hun bewijsvoering met wetenschappelijke objectiviteit onvermijdelijk tot het gegeven vonnis leidt.

Wat ze in werkelijkheid doen, is met veel omhaal van woorden in hun eigen straatje praten.

Zijn we nu af van de rare vonnissen?

Afgelopen week diende het hoger beroep van Shell tegen Milieudefensie in de fameuze klimaatzaak. In 2020 had Milieudefensie van de rechtbank gedaan gekregen, dat die een bevel uitvaardigde aan Shell om in 2030 45% minder CO2-uitstoot te veroorzaken. Die -45% gold niet slechts de uitstoot van de eigen raffinaderijen, olietankers en dergelijke wereldwijd, maar ook de door Shell aan klanten geleverde producten, de zogeheten scope 3 emissies. Aangezien Shell een bedrijf is dat vooral olie en gas levert, komt dat neer op ongeveer de helft van je omzet schrappen.  Die leveranties worden dan uiteraard overgenomen door andere bedrijven, zodat de daarmee geassocieerde uitstoot onverminderd doorgaat.

Hoe haal je het als rechtbank in je hoofd om zo’n vonnis te schrijven, denkt een nuchtere nerd dan. Weliswaar heeft het Gerechtshof in hoger beroep nu gevonnist dat Shell zijn scope 3 emissies in 2030 niet met 45% -of enig ander opgelegd percentage – verminderd hoeft te hebben. Zoals dat heet: het Gerechtshof vernietigt het vonnis van de rechtbank. Dat is de standaard formulering, maar heeft het Gerechtshof inderdaad gehakt gemaakt van dat absurde vonnis? Zijn we nu  in Nederland voor eens en voor altijd gevrijwaard van dit soort rechterlijk activisme?

Zeker niet. Recentelijk besprak Lucas Bergkamp al op Wynia’s Week welke juridische ruimte er na deze halfhartige uitspraak nog ligt voor clubs als Milieudefensie om door te procederen.

In wezen geeft het Gerechtshof Milieudefensie nog steeds op alle moreel gemotiveerde punten gelijk, en sneuvelt hun eis op wat je een technisch detail kunt noemen: de rechters achten die reductie van 45% in 2030 weliswaar nodig om onder de 1,5 graad opwarming te blijven, maar dat is het mondiale reductiepercentage, wat je niet aan een individueel bedrijf mag opleggen.

Net als in de Urgenda-zaak, beginnen de rechters hun vonnis met een uitgebreide uiteenzetting over  broeikasgassen en klimaat, alsof ze willen aantonen dat ze echt heel wat van klimaatwetenschap weten. Jammer dat het al in de eerste alinea fout gaat, waar ze eerst terecht vaststellen dat de natuur en de oceanen een groot deel (ongeveer de helft) van de door de mens uitgestoten CO2 opnemen.

Maar dan: ‘Deze opnamemogelijkheid wordt steeds geringer door ontbossing en door het warmer worden van het zeewater.’ Blijkbaar weten deze rechters niet, dat de aarde als geheel niet ontbost, maar steeds groener wordt, voor een belangrijk deel juist door de opwarming en meer CO2 in de lucht. Toevallig bleek vorige week nog, dat de opname van CO2 door bomen en planten 30 procent hoger is dan tot nu toe gedacht.

Rechters en warm zeewater

Dat warmer zeewater minder CO2 opneemt is op zich correct, maar in feite blijkt de CO2-opname van de oceanen al een eeuw te stijgen, en dat zal nog een eeuw doorgaan. Dat komt simpelweg, omdat die CO2-opnamesnelheid (bij een gegeven temperatuur) evenredig is met hoeveel CO2 er in de lucht zit. Zolang het CO2-gehalte in de lucht blijft stijgen, blijven de oceanen ook steeds sneller CO2 opnemen. Pas in 2100 wordt de piek in de opnamesnelheid bereikt, en dan duurt het nog tot 2300 eer die weer gedaald is tot het huidige niveau. En dan gaan er dus nog steeds miljarden tonnen CO2 per jaar de oceaan in.

Wetenschappelijk samengevat: er zit een sterke negatieve feedback in het klimaatsysteem, wat betekent dat het systeem weerstand biedt tegen verandering en behoorlijk stabiel is.

Zo zouden we nog meer punten kunnen aanwijzen in de edelachtbare uiteenzetting over klimaat, waar de rechters de meest alarmistische of ronduit verkeerde interpretatie lezen in het meest recente IPCC- rapport. Ook shopt het Hof nog in allerlei andere klimaatrapporten die net als het IPCC-rapport geen wettelijke status hebben. 

Maar daar gaat het eigenlijk niet om. De hamvraag is: waarom achten rechters het hun taak om in een vonnis over een onrechtmatige daad die Shell met zijn uitstoot zou plegen, de  wetenschappelijke discussie over de stabiliteit van het klimaat en de ernst van de effecten op de mens van klimaatverandering nog eens dunnetjes over te doen?

Rechters moeten wet toepassen, niet shoppen in rapporten

Rechters moeten de wet interpreteren en toepassen op concrete gevallen, en er is klimaatregelgeving zat. Bedrijven zijn in Nederland en de EU al gebonden aan allerlei wettelijke regels over uitstootvermindering tot 2030 en daarna, en nergens in die regels staat, dat de uitstoot van een bedrijf als Shell onrechtmatig zou zijn, ondanks dat het zich aan die regels houdt. 

Met deze simpele constatering had de rechtbank in eerste aanleg al de hele zaak van tafel moeten  vegen, maar ook het Gerechtshof laat dit nu na.     

Het selectieve geshop in klimaatrapporten zonder wettelijke status door het Hof en andere rechtbanken die zich over klimaatzaken gebogen hebben, dient in wezen het doel, om bovenwettelijke eisen te stellen aan individuele bedrijven of staten op grond van een alomvattende zorgplicht voor het welzijn van mensen – ook van hele generaties die nog niet geboren zijn.

Rechterlijke redeneerkunst

Tekenend voor de willekeurige redeneerkunst van rechters is, dat deze zorgplicht niet de wereldbevolking geldt; volgens het Hof is zulke ‘bundeling’ door Milieudefensie niet toegestaan, en heeft Shell in deze zaak volgens Nederlands recht alleen een zorgplicht voor Nederlanders. Dus hoewel de scope 3 uitstoot van Shell voor het grote merendeel buiten Nederland plaatsvindt, en bijdraagt aan mondiale klimaatverandering die vooral buiten Nederland tot nadelige gevolgen zal leiden, zou Shell toch in 2030 bijna de helft van zijn activiteiten moeten staken om specifiek Nederlanders te beschermen tegen klimaatverandering. Alsof Nederland niet in staat zou zijn om zijn burgers adequaat te beschermen tegen een warmer klimaat door dijkverhoging en andere lokale aanpassingen.

Het Hof verwijst ook met instemming naar een uitspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens waarin Zwitserland wordt bevolen meer tegen klimaatverandering te doen, omdat een groep van 2500 Zwitserse Klimaseniorinnen anders te veel last zou krijgen van hittegolven.

Het Hof gaat nu weliswaar niet mee in het percentage van -45% uitstoot in 2030 voor Shell, maar neemt niet principieel afstand van deze zwalkende logica. Dat komt omdat deze en andere rechters zich blind staren op het klimaatprobleem, en wat dat betreft zijn ze geen haar beter dan de doorsnee ‘progressieve’ burger: ‘Voor het hof staat vast dat het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is.’

Klimaatverandering is mondiaal zeker een belangrijke kwestie, maar het is niet één-dimensionaal. In grote delen van de wereld zal klimaatverandering weinig voorstellen, of zelfs voordelig zijn. Mogelijk zal het in sommige delen van de wereld later deze eeuw het grootste probleem zijn. Maar voor Nederland zeker niet. Iedereen met een beetje verstand van techniek, waterhuishouding, economie en energievoorziening snapt dat. Maar met rechters die geloven dat hittegolven in Zwitserland levensgevaarlijk dreigen te worden voor Zwitserse bejaarden, is er eigenlijk geen beginnen aan.

Hoezo vertegenwoordigen Milieudefensie en Greenpeace ‘algemeen belang’?

Die rechters kunnen we niet vervangen; maar we kunnen het probleem wel aan de voorkant indammen. Clubs als Milieudefensie of Greenpeace kunnen nu klakkeloos beweren dat ze het levensbelang van alle Nederlanders inclusief toekomstige generaties vertegenwoordigen en op grond daarvan de staat of grote bedrijven aanklagen. Maar die mogelijkheid tot collectieve actie door een actiegroep, artikel 3:305a Burgerlijk Wetboek, staat pas sinds 1994 in de wet, met in 2019 iets aangescherpte eisen voor representativiteit van zulke actiegroepen.

Deze regering moet nu urgent werk maken van het wijzigen van dat artikel in het Burgerlijk Wetboek. Er moeten randvoorwaarden komen in hoeverre beslissingen van rechters in zulke zaken democratisch vastgesteld beleid mogen doorkruisen of ‘optoppen’. En het aanspannen van zo’n zaak zou aan net zulke strakke voorwaarden moeten voldoen als het houden van een referendum.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van De stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – ook in 2025 weer 156 keer, plus tientallen video’s en podcasts! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechters moeten wet toepassen, geen klimaatactivisme bedrijven. En laat Schoof rechtsgang door activisten aan banden leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

De positie van de verdachte wat betreft de interne openbaarheid van het strafproces is zo mogelijk nog beroerder, meent Spong. Het recht om kennis te nemen van alle processtukken raakt in zijn visie het hart van een eerlijk proces. Immers, de verdediging moet in staat worden geacht kennis te nemen van alle procesinformatie. Er behoort bijvoorbeeld geen plaats te zijn voor geheime infiltranten en het achterhouden van ontlastend bewijsmateriaal. Spong neemt het op voor de positie van de verdachte, hetgeen te begrijpen valt vanuit zijn rol als raadsman.

Verdachte kan in verzet gaan

Hier wil ik het opnemen voor het slachtoffer. Aan de hand van de twee hoofdbegrippen, eerlijk proces en interne openbaarheid, zal ik het procesmodel, de besluitvorming door de officier van justitie zonder dat het slachtoffer en/of zijn advocaat daarbij aanwezig mag zijn, aan de kaak stellen. In dit zogenaamde officiersmodel is geen plaats voor de rechter en er is geen zitting. De officier beslist en maakt een strafbeschikking. Hij heeft de beschikking over zes mogelijkheden: hij kan aan de verdachte een taakstraf opleggen, de verdachte moet een cursus volgen of de verdachte moet een boete en/of schadevergoeding betalen. Per strafbeschikking kan ook de rijbevoegdheid worden ontzegd. Een combinatie van deze opties is ook mogelijk. De officier kan ook beslissen geen straf op te leggen.

Is de verdachte het niet eens met de beslissing? Dan kan hij in verzet gaan. In zo’n geval moet hij alsnog voor de rechter komen en beslist een rechter over de straf.  Dat kan voor de verdachte lonend zijn, want de rechter komt heel snel tot een vrijspraak of een beduidend lagere straf.

In dit model is geen plaats voor getuigen à charge of décharge. Er wordt ook niet aan de mogelijkheid gedacht dat de andere partij het niet eens zal zijn met de beslissing. Sterker nog, in deze procedure is het slachtoffer lijdend voorwerp. De advocaat Geertjan van Oosten noemt dit model een vorm van ‘rechtspraak’ waar ze in Noord-Korea jaloers op zouden zijn. Opsporing, vervolging en berechting zijn namelijk in handen van de uitvoerende overheid. Als niet-jurist meen ik dat dit model ook in strijd is met het principe van fair trial en interne openbaarheid.

Het mag duidelijk zijn dat justitie het ‘officiersmodel’  heeft geïntroduceerd om de rechterlijke macht te ontlasten. Dan hebben we het nog niet gehad over de uitvoering, want daar kan ook het een en ander fout gaan. ‘Meestal gaat de zaak op de schop als je er al iets van hoort’, laat mijn advocaat weten.                                                  

Opgelicht

In deze casus ben ik zelf het slachtoffer en dus ook partij. Wat wil het geval? Op 30 januari 2024 ben ik slachtoffer geworden van een vorm van phishing. Ik kreeg een sms met het bericht: ‘Hoi Pap, ben je druk. Mijn telefoon is gevallen. Ik krijg nu een leentoestel. Kan je me een bericht sturen naar mijn leentoestel? Dit is het nummer (…) . Er volgt een conversatie per whatsapp waarin mijn zoon, althans ik verkeerde in de veronderstelling dat het mijn zoon was, vraagt om een bedrag van 1870 euro over te maken. Hij belooft het geleende bedrag de volgende dag terug te storten.

Natuurlijk heel dom van mij dat ik in deze valstrik ben getrapt, maar ik wilde hem heel graag ter wille zijn. Hierdoor was ik minder kritisch. In het kort komt het erop neer dat ik 1870 euro heb overgemaakt aan een zekere persoon, met de door mij bedachte naam G. van Houten.

Briefwisseling met ING

In deze oplichtingszaak fungeerde Van Houten als geldezel, dat wil zeggen een persoon die als financieel tussenschot dient bij de oplichting. Deze Van Houten stelde zijn bankrekeningnummer ter beschikking aan de feitelijke oplichters. Hij heeft in opdracht gehandeld van de persoon die mij heeft benaderd met het verzoek 1870 euro over te maken. Ik verkeerde toen nog in de veronderstelling dat deze persoon mijn zoon was. Het feit zelf wordt ‘overige horizontale fraude’ genoemd.

Met de betrokken bank, ING, heb ik een intensieve briefwisseling gevoerd. Naar mijn mening had de bank het rekeningnummer van deze Van Houten meteen moeten blokkeren, nadat gebleken was dat hij zijn bankrekening eerder had misbruikt. Dit baseerde ik op het feit dat in het telefoongesprek met een medewerker van de bank, dat vrijwel direct na het overmaken van het geld plaatsvond, hij mij nadrukkelijk had verzocht aangifte te doen en een afschrift van het proces-verbaal naar de bank te sturen. Ik leidde hieruit af dat sprake was van dossiervorming.

Op 13 februari 2024, je moet hiervoor een afspraak maken, heb ik bij de politie in Amsterdam aangifte gedaan van de oplichting. Ik word door de verbalisant keurig te woord gestaan. Een kopie van de aangifte heb ik naar ING gestuurd. De uitgebreide briefwisseling heeft echter niet geleid tot het door mij beoogde resultaat: financiële compensatie van het door mij overgemaakte bedrag van 1870 euro. ING vindt dat zij niet aansprakelijk kan worden gesteld voor de geleden schade. Ik heb immers zelf opdracht gegeven voor de betaling en die geaccordeerd.

Op 8 mei 2024 word ik door het Arrondissementsparket Rotterdam op de hoogte gesteld van het feit dat de politie de verdachte heeft kunnen opsporen en aanhouden. Hij moet op 9 juli 2024 bij het Openbaar Ministerie (OM) verschijnen. De officier van justitie beslist dan over de op te leggen straf. In de brief staat dat ik noch mijn advocaat op deze bijeenkomst aanwezig mag zijn. Er is immers geen zitting. Na de bijeenkomst zal ik per brief op de hoogte worden gesteld van de beslissing. Ik heb wel de mogelijkheid de voortgang van de strafzaak online te volgen. Als ik over deze procedure vragen heb, kan ik contact opnemen met het Informatiepunt Slachtoffers. In mijn antwoord heb ik de officier laten weten dat ik graag bij de zitting aanwezig wil zijn. Ik wilde graag kennismaken met de verdachte en weten wie zijn opdrachtgever was. Niets van dit alles.

Geen toevoeging van een advocaat

Bij de brief bevindt zich een bijlage met vragen of ik nader geïnformeerd wil worden over de strafzaak en of ik een schadevergoeding wil. Op beide vragen reageer ik positief, met daarbij mijn verzoek ook inzage te krijgen in het proces-verbaal. Als slachtoffer heb ik immers ook recht op informatie. Ik wil weten wat door het OM is gedaan aan vervolging, niet alleen van de geldezel, maar ook van de opdrachtgevers. Als slachtoffer voelde ik mij ook behoorlijk gedupeerd, want ik verkeerde in geldnood en kon bijgevolg mijn huur niet meer betalen. Ik heb geld moeten lenen. Ook laat ik op het antwoord-formulier weten dat ik veel correspondentie heb moeten voeren met de ING-bank, die de door mij geleden schade niet wil vergoeden.

Om wat meer gewicht in de schaal te leggen, besluit ik een advocaat in de arm te nemen. Mijn advocaat, Geertjan van Oosten, schrijft een brief naar het OM met de aankondiging dat ik een beroep zal doen op schadevergoeding. Een toevoeging van de advocaat door de overheid is in mijn geval niet mogelijk. Dat hebben professionele drugscriminelen beter geregeld.

Geen poging opdrachtgevers te achterhalen

Tot mijn vreugde en verrassing is de dader in april 2024 aangehouden. Chapeau politie. Na herhaald verzoek, kennelijk is dit niet gebruikelijk, krijg ik via het Informatiepunt Slachtofferhulp Rotterdam inzage in het proces-verbaal, dat werd opgemaakt op 22 april 2024. Het blijkt te gaan om een 22-jarige jongeman met een uitkering, die verslaafd is aan drugs. Hij kreeg een bedrag van 50 euro aan drugs om zijn gironummer ter beschikking te stellen. Hij zou benaderd zijn door twee personen, naar ik vermoed dealers. Hij is woonachtig te Rotterdam en is in het bezit van de Nederlandse nationaliteit. De dader is geboren in Dinant, België. Mijn Vlaamse vriendin stelt meteen vast dat het om een Waal gaat.

In het proces-verbaal wordt geen enkele poging gedaan de opdrachtgevers te achterhalen. Wel krijgen we een overzicht van zijn bankafschriften, waaruit blijkt dat ik aan G. van Houten een bedrag van 1870 euro heb overgemaakt.                                                            

Ik bel nog een keer met Slachtofferhulp. Ze laten mij weten dat de uitspraak van de zitting is: 40 uur taakstraf en het betalen van een schadevergoeding van 1870 euro in tien termijnen te voldoen. Ik laat mijn advocaat weten dat dit trekken wordt aan een dood paard, want de dader heeft een uitkering. Ik veronderstel dat hij, bij het horen van deze beslissing, zijn uitkering zal opzeggen. ‘Zou wel eens mee kunnen vallen. Het Centraal Juridisch Incassobureau (CJIB) neemt waarschijnlijk de incasso voor zijn rekening’, is de korte reactie van mijn advocaat.

Sindsdien hoor ik niets meer. Ik besluit halverwege augustus maar weer eens contact op te nemen met het Informatiepunt Slachtofferhulp Rotterdam (IPS). De ambtenaar laat mij weten dat de beslissing nog geaccordeerd moet worden. Op mijn vraag wat dat accorderen precies inhoudt kan hij geen antwoord geven. ‘En waarom moet dit zo lang duren?’ Hij zal mijn vragen aan de betreffende officier van justitie voorleggen en verzoeken om contact met mij op te nemen. Dat is niet gebeurd.

Rechtszitting moet toch openbaar zijn

Eind augustus ga ik met vakantie en ik neem daarna weer contact op. ‘Oh, heeft de officier nog geen contact met u opgenomen om uitleg te geven’, is de verbaasde reactie van IPS. ‘Nee, dat heeft-ie niet gedaan,’ laat ik de medewerker weten. Ik vraag hem de naam te noemen van de betreffende officier van justitie, zodat ik hem zelf kan benaderen. ‘Nee, dat is niet mogelijk’. 

Rond 12 september krijg ik een mailbericht van het IPS. De betrokken ambtenaar laat mij weten dat na het sturen van een aantal mails duidelijk is geworden dat de beslissing tot het vergoeden van de schade niet juist is verwerkt. Immers, de schadevergoeding was niet bij de beslissing ingevoerd, waardoor de verwarring is ontstaan. Er is een nieuwe strafbeschikking uitgestuurd, waardoor het CJIB nu wel een melding zou moeten krijgen dat er acceptgiro’s naar de verdachte, de dader G. van Houten, moeten.

Ik geef de informatie door aan mijn advocaat, die al op 5 juli 2024 een bescheiden rekening had gestuurd. Ik laat hem weten – en dat is geen verwijt – dat dit niet gebeurd zou zijn als ik niet zelf zo nadrukkelijk aan het dode paard had getrokken. Er volgt een brief (12 september 2024) waarin staat dat de beslissing van de officier nog niet definitief is en dat ik mij voor vragen kan wenden tot Slachtofferhulp.

Ombudsman protesteerde al

Een collega maakt mij nog attent op een brief (16 december 2021) van de Ombudsman aan de toenmalige minister en staatssecretaris. De ombudsman merkt op dat deze vorm van strafbeschikking onvoldoende recht doet aan de belangen van het slachtoffer, in het bijzonder waar het gaat om zijn spreekrecht en in situaties waarin hij zich laat voegen, dat wil zeggen zich laat bijstaan door een raadsman.

En nu maar wachten op de eerste betaling. In gemoede vraag ik mij af wat Gerard Spong hiervan zal vinden.

Hans Werdmölder is auteur van het boek ‘De zaak Ridouan T. De loopbaan van een topcrimineel’.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eerst slachtoffer van oplichting en daarna van Noord-Koreaanse rechtspleging verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar na dit korte intermezzo met politiek entertainment moet het gewoon weer over de inhoud gaan. Ook een centrum-rechts kabinet moet opereren binnen smalle marges, en dreigt te maken te krijgen met hetzelfde bestuurlijke en juridische drijfzand waar vorige kabinetten in vast liepen.

Juridisch houdbaar

Bijvoorbeeld: in het regeerakkoord dat de vier partijen PVV, VVD, NSC en BBB sloten, staan in hoofdstuk 4 (‘Een goede toekomst voor land- en tuinbouw en visserij, voor voedselzekerheid, voor natuur’) allerlei zinnige beleidsvoornemens, maar met telkens de bezwering, dat dit ‘juridisch houdbaar’ moet zijn.

Stel, een Pool of Griek leest dit regeerakkoord. Die zal zich afvragen: spreekt het niet bijna vanzelf, dat als een democratisch gekozen regering maatregelen neemt die door het parlement worden goedgekeurd, deze ‘juridisch houdbaar’ zijn?

Helaas spreekt dat in Nederland allerminst vanzelf. Dit land is in de afgelopen jaren in toenemende mate geregeerd door een combine van actiegroepen en activistische rechters, die de ene na de andere crisis veroorzaakt hebben.

In het geval van landbouw en natuur gaat het vooral over de Raad van State, een organisatie met een januskop: hun afdeling advisering beoordeelt van te voren – verplicht – elk wetsvoorstel van de regering, maar als dit dan na de volgens haar noodzakelijke aanpassingen door het parlement wordt goedgekeurd, schiet de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State zo’n wet net zo makkelijk weer af zodra een actiegroep daar campagne tegen voert.

Drie maatregelen

Zo is het PAS (Programma Aanpak Stikstof) in 2019 door de Raad van State juridisch onhoudbaar verklaard, waardoor we nu nog steeds met absurd restrictieve stikstofregels en stikstoflockdowns opgescheept zitten.

Deze nieuwe coalitie wil Nederland uit de stikstoflockdown wrikken door drie concrete maatregelen:

• het computermodel Aerius – dat de bijdrage van individuele bedrijven aan de stikstofdepositie op een Natura-2000 gebied pretendeert te berekenen, maar dat in feite niet kan – niet meer gebruiken.
• de Kritische Depositiewaarde Waarde (KDW) uit de wet halen. De KDW is een theoretische grens aan de stikstofdepositie (in kilo’s stikstof per hectare per jaar), waarboven schade door stikstof aan gevoelige natuur ‘niet kan worden uitgesloten’, zodat de rechter in zo’n gebied alle activiteiten kan verbieden die nog enige stikstof uitstoten. Bewijs dat de stikstof die in zo’n gebied neerslaat inderdaad nadelig is voor de natuur ter plekke is niet nodig als de KDW overschreden wordt.
• de grenswaarde voor stikstofdepositie, die bepaalt wanneer een bedrijf vergunningsplichtig wordt bij nieuwe voorgenomen (bouw)activiteiten, wordt opgetrokken van de absurd lage 0,07 gram per hectare per jaar nu, naar 14 gram. Strikt genomen is 14 gram nog steeds extreem laag; Duitsland hanteert een grenswaarde van 200 gram, en andere EU-landen zijn nog soepeler.    

‘Afrekenbare stoffenbalans’

Eigenlijk impliceert het afschaffen van Aerius ook de twee andere maatregelen. Immers, de KDW in een Natura-2000 gebied wordt met Aerius berekend (niet gemeten), en of een bouwproject of uitbreiding van een bedrijf meer stikstofdepositie veroorzaakt dan de (onmeetbaar lage) grenswaarde, wordt ook uitgerekend door Aerius. Zonder Aerius valt de bodem uit het hele waansysteem van de huidige stikstofregelgeving omtrent Natura-2000 gebieden.

In plaats daarvan wil deze coalitie een ‘afrekenbare stoffenbalans’ invoeren: een systeem waarbij elk bedrijf zelf zijn totale uitstoot van stikstof (NOx, NH3) berekent, op grond van de stoffen die het bedrijf in- en uitgaan, zoals (kunst)mest, brandstof, aardgas en eindproducten. Onder de nationale doelstelling voor stikstofreductie per sector, krijgt elk bedrijf dan een maximale uitstoot voorgeschreven, waar het naar eigen inzicht aan kan voldoen.

Het voorzorgsbeginsel

Dat klinkt allemaal verstandig, maar van allevier deze maatregelen wordt expliciet gezegd dat ze ‘juridisch houdbaar’ moeten zijn, en de nieuwe grenswaarde moet ook nog ‘juridisch geborgd’ worden. Hoe denken ze dat te gaan doen? De PAS-wetgeving was ook voor invoering voorgelegd aan de Raad van State, dus ‘juridisch houdbaar’ verklaard, maar dat hielp niks toen Johan Vollenbroek er bij de Raad van State tegen ging procederen.

De kern van het probleem is, dat de Raad van State – en Nederlandse rechters in het algemeen – zich het recht voorbehouden om alle wetenschappelijke bewijs terzijde te schuiven met een beroep op het voorzorgsbeginsel. Als in de nieuwe wet een grenswaarde van 14 gram staat, omdat wetenschappelijk is aangetoond dat 14 gram (één forse hondendrol per hectare per jaar) veel te weinig is om een meetbare invloed op de natuur te hebben, dan draaien ze als het zo uitkomt de bewijslast om, en zeggen dat niet 100 procent zeker bewezen is dat 14 gram helemaal niets doet, dus halen ze een streep door die grenswaarde.

Iets dergelijks is onlangs weer gebeurd, toen een rechter op instigatie van een groep bezorgde omwonenden het gebruik van wettelijk toegestane bestrijdingsmiddelen bij de teelt van lelies toch verbood. Stapels wetenschappelijk onderzoek dat dit gebruik van deze bestrijdingsmiddellen geen kwaad kan voor mens en milieu werden genegeerd ten faveure van het voorzorgsbeginsel: ‘je weet maar nooit wat we allemaal nog niet weten’.

Het idee dat je wetten ‘juridisch houdbaar’ kunt maken tegen zulke rechters doet me denken aan de bordjes ‘Stop voor rood’ die sommige gemeentes een aantal jaren geleden onder hun stoplichten ophingen. Er staat gewoon in de wet dat je moet stoppen voor een rood verkeerslicht, en de praktijk leert dat een deel van de mensen dat niet doet. Die mensen weten best dat dit in strijd is met de wet, dus wat denk je dan te bereiken met zo’n pathetisch bordje dat geen enkele wettelijke status heeft?

Als regering en parlement in de wet zetten dat de grenswaarde voor vergunningsplicht 14 gram is, dan is dat de wet die de rechter zou moeten toepassen. Is dan het idee dat je zo’n wet juridisch houdbaarder maakt tegen activistische rechters door expliciet in die wet te zetten dat de rechter niet van die grenswaarde af mag wijken?

Het wordt nog een helse klus

Zoals ook bij het PAS gebeurd is, kan zo’n rechter simpelweg poneren dat de 14 gram in strijd is met de Europese natuurbeschermingswet (de Vogel- en Habitatrichtlijn), en dan die hele wet buiten werking stellen. Althans, persoonlijk denk ik dat dit niet kan, maar rechters in Nederland denken van wel, en tot nu toe heeft de overheid ze daarin altijd braaf gevolgd. Terwijl rechters in Duitsland dat niet in hun hoofd zouden halen, omdat lidstaten in grote mate autonoom zijn in het uitvoeren van Europese richtlijnen.

En dit is dan alleen nog maar het stikstofdossier. De rechterlijke macht, ambtenaren op de ministeries, lokale overheden en uitvoeringsinstanties zitten vol met mensen die zichzelf wijs hebben laten maken dat met het aantreden van dit kabinet de duivel los gaat. Het wordt nog een helse klus om tegen die weerstand in zaken echt in beweging te krijgen.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Verstandige maatregelen om uit de stikstoflockdown te komen kunnen door activistische rechters onklaar worden gemaakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Het blokkeren van een weg is als misdrijf strafbaar gesteld, met ten hoogste een straf van negen jaren gevangenisstraf, in artikel 162 van het Wetboek van Strafrecht. De ‘Blokkeerfriezen’, die in november 2017 de Rijksweg A7 versperden, zijn ook veroordeeld op grond van dit artikel.

Eerder ook: preventieve arrestatie

In oktober 2021 arresteerde de politie 21 mensen van een milieuorganisatie in verband met een voorgenomen blokkade van de Rijksweg A12; de blokkade had nog niet plaatsgevonden. De verdachten werden veroordeeld tot taakstraffen.

Wellicht verwacht u nu een zwaardere straf voor de 1579 aangehouden demonstranten. Het delict is nu immers ‘voltooid’ en op veel grotere schaal uitgevoerd, waardoor er meer hinder en gevaar is ontstaan. Het OM kiest er echter voor om hen niet te vervolgen.

De persofficier van justitie geeft een toelichting, die hij begint met de woorden dat het demonstreren op de snelweg niet is toegestaan. Hij benoemt echter dat sprake is van overtreding van de Wet op de openbare manifestaties, omdat de burgemeester de demonstratie vooraf had verboden. ‘Dat is wel een gering strafbaar feit.’ Op het eerder genoemde artikel uit het Wetboek van Strafrecht gaat hij niet in.

Achteraf stelt het OM in een schriftelijke verklaring dat de eerste mensen die de A12 bezetten wel degelijk in het kader van de wegversperring zijn aangehouden, maar kennelijk worden ook zij niet vervolgd. ‘Maar iedereen die daarna komt, als de weg al buiten gebruik is, draagt in feite niet meer bij aan de gevaarzetting. Zij sluiten zich aan bij een manifestatie die door de burgemeester niet is toegestaan.’ Dat is een bizarre redenering, want deze mensen hebben bewust geparticipeerd in de bezetting. Zij liepen wellicht toevallig niet geheel vooraan in de massa. Ook hebben ze allemaal de weg bezet gehouden.

Nuancerend legt de persofficier uit dat de ervaring heeft geleerd dat de meeste van deze milieudemonstranten zich vreedzaam opstellen. Een relevante vraag is: doet dat ertoe? Als activisten de Tweede Kamer zouden bezetten is het toch ook irrelevant of dat vreedzaam gebeurt? Het zou betekenen dat allerlei belangrijke geplande werkzaamheden geen doorgang kunnen vinden. Het zou een aanval op onze democratische rechtsstaat zijn, waardoor vervolging dient plaats te vinden.

Rechter zou toch niet straffen

Het blokkeren van een (snel)weg veroorzaakt serieuze hinder. Het OM beredeneert dat onder andere niet wordt vervolgd omdat ‘de mate van overlast die de demonstratie veroorzaakt [heeft] beperkt is’. De ANWB waarschuwde echter voor ernstige drukte rondom Den Haag en adviseerde andere verkeersdeelnemers om de A12 te vermijden. Maar zo’n wegblokkade leidt niet alleen tot hinderlijke maar ook tot gevaarlijke situaties. Minuten later zouden er als gevolg van de blokkade nog auto’s op elkaar kunnen botsen.

Het OM verwacht echter niet dat de rechter straffen zou opleggen. ‘En dan staat het voeren van honderden zaken in geen verhouding meer tot wat het zal opleveren. Dus deze mensen worden aangehouden om het strafbare feit te beëindigen, namelijk die snelwegblokkade. Maar daarmee is dan het belangrijkste doel van die aanhouding wel bereikt.’

De samenvatting van die woorden is dat het blokkeren van een (snel)weg weliswaar strafbaar is in Nederland, maar als het gaat om een verder vreedzaam protest en om tientallen of honderden demonstranten, er geen strafvervolging zal plaatsvinden, en dus ook geen veroordeling. De moeite die dat zou kosten staat volgens het OM niet in verhouding tot de investering van haar capaciteit.

Het OM erkent dat ‘een deel van deze actiegroep bewust stuurt op zo veel mogelijk arrestaties, om daarmee aandacht te vragen voor het doel waarnaar ze streven. Daar is het strafrecht niet voor bedoeld’. Maar dat is geen reden om geen vervolging in te stellen. Er is bewust een misdrijf gepleegd dat heeft geleid tot gevaar of hinder voor andere mensen.

Gaat de discussie voor het OM wellicht om iets anders? Een terecht punt van het OM is namelijk dat 1579 strafdossiers aanzienlijk veel ‘papierwerk [genereren] voor de politie, die het al druk genoeg heeft’. Waarschijnlijk kan de politie al die dossiers inderdaad niet opmaken, aangezien er tientallen uren werk per demonstrant bij komt kijken; nog afgezien van de tijdsinvestering van het OM zelf en van de rechters. Maar dat is een meer pragmatisch vraagstuk.

Hoe moet worden omgegaan met actiegroepen die zo massaal wetovertredingen plegen dat de strafrechtketen overbelast zou raken bij vervolging? Dan zou toch tenminste een deel van de misdadigers bestraft kunnen worden? En betekent zulke straffeloosheid niet dat wordt gezwicht voor de kracht van de milieuorganisatie?

Groot risico op willekeur

Jan Struijs, voorzitter van de politievakbond NPB, stelt: ‘Als ze niet worden vervolgd, zijn mensen geneigd het de volgende keer weer te doen. (…) Je moet een lijn trekken. Anders krijg je dat zij zeggen: ‘We doen wat we willen.’’

Het niet-vervolgen van deze wetovertreders brengt een groot risico op toekomstige willekeur met zich mee. Want het zou betekenen dat boeren, boze Friezen, of welke andere groep dan ook, voortaan binnen bepaalde kaders straffeloos een weg kunnen bezetten. Extinction Rebellion zal dit vieren als een overwinning en zal zulke acties blijven voortzetten. Dat kan niet wenselijk zijn. Demonstreren is belangrijk – en over het algemeen een goede zaak – maar het mag in beginsel niet leiden tot ernstige schade, gevaar of hinder voor anderen.

 Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom werden de Blokkeerfriezen vervolgd en bestraft en waarom gaan de klimativisten van XR vrijuit? verscheen eerst op Wynia's Week.

De ‘klimaatzaak van de eeuw’

De inzet van de zaak tegen Shell was vanaf het begin duidelijk. De advocaat van Milieudefensie stak niet onder stoelen of banken dat hij vindt dat de democratie faalt en door de rechter ‘onder curatele moet worden gesteld’. Net zo min als Milieudefensie heeft hij van democratie een hoge pet op, tenminste waar het gaat om klimaatbeleid. De rechter gaf hen gelijk – Shell moet veel meer doen dan de wetgever nu al van haar vraagt: het bevel van 45% emissiereductie in 2030 geldt ook voor alle leveranciers en klanten van Shell, dus ook voor uw emissies.

‘Klimaatrisico’s’

Kort nadat het vonnis binnen was, sommeerde Milieudefensie nog 29 andere bedrijven. De rechter heeft volgens Milieudefensie geëist dat alle bedrijven tegen 2030 hun emissies met 45% reduceren; met andere woorden, het vonnis is een ‘algemeen reglement’ (dat overigens juist daarom onwettig is). Of ze dus maar even een ‘klimaatplan’ ter beoordeling bij Milieudefensie wilden inleveren. De uitkomst was te voorspellen: de ‘klimaatcrisisindex’ staat op rood.

Na die bedrijven volgden vorige week de grote accountantskantoren.  Zij zouden ‘de klimaatrisico’s’ moeten opnemen in hun controles en rapportages. Daarbij vergeet Milieudefensie gemakshalve dat de risico’s van klimaatbeleid vele malen groter zijn dan de risico’s van klimaatverandering. Overigens geldt dat niet alleen voor bedrijfsrisico’s; klimaatbeleid is ook geen vriend van vrijheid en democratie.  

Hoger beroep

Shell heeft hoger beroep aangetekend tegen het vonnis in de ‘klimaatzaak van de eeuw.’ Inmiddels heeft de Stichting Milieu en Mens, die ook de Bezorgde Energie Gebruikers vertegenwoordigt, zich bij het Gerechtshof gemeld om zich te mogen voegen in de zaak. Deze stichting stelt zich op het standpunt dat zowel de beide partijen als de rechter de rechten en belangen van burgers en energiegebruikers hebben miskend. Daarom wil deze stichting in hoger beroep een ander geluid laten horen. De Stichting Clintel bereidt eveneens een interventie in deze zaak voor.

Of het vonnis hoger beroep zal overleven is twijfelachtig. Milieudefensie lijkt echter te denken dat de aanval de beste verdediging is. Vorige week stelde zij dat Shell op grond van het vonnis moet stoppen met het investeren in nieuwe olie- en gasprojecten. Er is volgens Milieudefensie ‘gewoon geen ruimte voor nieuwe olie- en gasprojecten als we de opwarming willen beperken tot 1,5 graden’. Over de vraag of die 1,5 graden überhaupt wel een goed, betaalbaar en haalbaar doel is, hebben ze het daar al lang niet meer.

Blik met wormen

Met de stelling dat Shell geen nieuwe olie- en gasprojecten zou mogen opstarten, opent Milieudefensie een blik met wormen. Eigenlijk eist zij nu van Shell: ‘leave it in the ground’. Maar dat was niet de inzet van de rechtszaak tegen Shell en het bevel van de rechter zegt daarover niets – Shell zou er ook aan kunnen voldoen door de fossiele tak tegen 2030 te verkopen, zoals ik hier eerder uitlegde.

De interpretatie van het vonnis door Milieudefensie is even creatief als de interpretatie die de rechtbank aan het Nederlandse recht gaf. Maar in hoger beroep zal dit tot problemen leiden. Want wat heeft de rechter nou precies bevolen? Als de rechter de interpretatie van Milieudefensie zou volgen komt dat neer op onteigening van Shell en, voor zover dat zou zijn toegestaan, is dan tenminste schadevergoeding vereist. Als de rechter de meer voor de hand liggende, redelijke interpretatie volgt, dan is het vonnis tandeloos en moet het om die reden van tafel.

De slag en de oorlog

Milieudefensie vecht echter niet alleen in Nederland. Samen met de veel bredere klimaatbeweging doet Milieudefensie ook in Brussel bij de EU van zich spreken. Misschien heeft zij de hoop al opgegeven om het hoger beroep te kunnen winnen. Het vonnis roept immers de nodige vragen op en is ondoelmatig. Nu blijkt er bovendien geen overeenstemming te bestaan over de vraag wat de rechter nou precies heeft bevolen.

Ook wanneer zij de slag om Den Haag verliest kan Milieudefensie echter de klimaatoorlog winnen. Want het Nederlandse vonnis, dat door de rechtbank zelfs eerder in het Engels dan in het Nederlands werd vrijgegeven, is een troef die de klimaatbeweging bij de EU kan uitspelen. Als ze het sluw spelen, kunnen ze zelfs blijven wegkomen met hun onredelijke afwijzing van de enige effectieve methode om de emissies omlaag te brengen, kernenergie.

Corporate Sustainability Due Diligence

De klimaat- en mensenrechtenbeweging pleit in Brussel al langer voor Europese regels over zogeheten ‘corporate sustainability due diligence’ (CSDD). Daarbij gaat het om procedures die multinationals moeten naleven om schendingen van milieuverdragen en mensenrechten waar dan ook in hun keten te voorkomen. Een voorstel voor een richtlijn over dergelijke procedures publiceerde de Europese Commissie in februari.

Daarnaast lobbyen de klimaatactivisten al jaren voor een internationaal verdrag dat bedrijven overal ter wereld zou verplichten mensenrechten na te leven. Dat verdrag zou ook eisen dat bedrijven hun emissies beperken tot de 1,5 °C die in het Parijse klimaatakkoord wordt genoemd.

Klimaatplan

Ingevolge het Europese  CSDD-voorstel moeten straks alle multinationals een plan opstellen om ervoor te zorgen dat hun bedrijfsmodel en strategie verenigbaar zijn met de overgang naar een duurzame economie en met de beperking van de opwarming van de aarde tot 1,5 °C, overeenkomstig het Parijse klimaatakkoord. Bovendien moet de onderneming expliciete emissiereductiedoelstellingen in haar plan opnemen, indien het klimaat een ‘belangrijk risico’ is voor de onderneming of de onderneming een ‘belangrijk effect’ heeft op het klimaat.

Milieudefensie en andere klimaatactivisten zijn echter nog niet tevreden en wensen verdere aanscherping en sanctionering van deze plicht. Er zou ook nog specifieke aansprakelijkheid moeten worden voorzien om zaken zoals die tegen Shell expliciet overal in Europa mogelijk te maken. De klimaatbeweging ziet in ‘klimaatzaken’ een potentieel belangrijk verdienmodel.

Aansprakelijkheid

Wat Milieudefensie en de klimaatactivisten er niet bij vertellen is dat het CSDD-voorstel reeds aansprakelijkheid oplegt. Indien een onderneming de verplichtingen van de richtlijn niet nakomt en er ontstaat schade, dan is de onderneming voor die schade aansprakelijk, wanneer zij die had moeten voorkomen. En ondernemingen zouden krachtens het voorstel een hele waslijst aan milieuverdragen en mensenrechten moeten naleven, inclusief het recht op leven.

Volgens onze eigen Hoge Raad omvat het recht op leven een recht op een ‘veilig klimaat’. Dat zo’n recht op een veilig klimaat ten koste gaat van levens is onze hoogste rechters nog niet duidelijk. Hoe dat ook zij, het veroorzaken van ‘klimaatschade’ is volgens de jurisprudentie nu in strijd met het recht op leven. Een onderneming die iets met de uitstoot van broeikasgassen te maken heeft, zal daarom ook zonder specifieke klimaataansprakelijkheid moeilijk aan aansprakelijkheid kunnen ontsnappen. 

Europese groene regelzucht

Het vonnis tegen Shell was een troef die de klimaatbeweging in Brussel kon uitspelen om de verplichting voor een klimaatplan consistent met 1,5 graden door te drukken. De Nederlandse rechter had immers vastgesteld dat ondernemingen nu al die plicht hebben. Zo’n precedent legt in Brussel gewicht in de schaal, ook al wordt er niet uitdrukkelijk naar het vonnis verwezen. Dat zo’n rechterlijk vonnis schuurt met de democratie is in Brussel eerder een voordeel dan een nadeel.

Als straks het vonnis is vernietigd en de rechtsstaat hersteld, zullen de voorstellen voor zo’n klimaatplan en klimaataansprakelijkheid dan ook uit de Europese richtlijn geschrapt worden? Dat lijkt onwaarschijnlijk. HHoewel je de bubbel van de Eurocratie nooit moet onderschatten, mag je verwachten dat het feit dat het Europese bedrijfsleven steeds verder instort het enthousiasme in Brussel voor nog meer ondoordachte regels doet afnemen. De Europese groene regelzucht is immers net zo grenzeloos als de zucht naar machtsbehoud en -uitbreiding.

Onwettig vonnis, EU wet

Zo resulteert een onwettig vonnis van een Nederlandse rechter dan misschien toch in een Europese wet. Want zelfs indien het vonnis wordt vernietigd, zal de Europese wet staan, met dank aan drie Haagse rechters die de politiek kennen als hun broekzak.

Als het aan Milieudefensie ligt, zal Nederland moeten wennen aan klimaatpolitieke rechtspraak. Hans Hofhuis, een van de ‘moedige’ rechters die vonnis wees in de Urgenda-zaak, verhaalt zonder schaamte dat hij kort na de uitspraak werd aangesproken door een oud-Kamerlid met de opmerking: ‘Zo, Hans, ik zag dat je in de politiek bent gegaan.’

Rechterlijke klimaatpolitiek

Inderdaad, de Nederlandse rechterlijke macht is in de Europese en internationale klimaatpolitiek gegaan, waar je het keurslijf van de democratische rechtsstaat nauwelijks voelt en lof krijgt toegezwaaid van alle weldenkende globalisten.

Deze nieuwe carrière is voor de rechter risicoloos, want wie kan nou de rechter tot de orde roepen?

Het is de burger die de lasten van dit rechterlijk moralisme draagt en die burger doet eindelijk van zich spreken. Zou dit geluid ook Brussel bereiken voordat de op dit moralisme gebaseerde EU-wet wordt aangenomen?

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Milieudefensie wil nu alle Europese bedrijven haar klimaatreligie opleggen verscheen eerst op Wynia's Week.