De Conventie verbiedt marteling (artikel 3), slavernij (artikel 4), garandeert de basisrechten van iedereen die door de staat wordt vervolgd (artikel 5 en 6) en de vrijheid van godsdienst en van meningsuiting (artikel 9 en 10).

Zeventig jaar later wordt door de rechters van het Europees hof voor de rechten van de mens (ECHR) van deze Conventie een karikatuur gemaakt. De Conventie was bedoeld om mensen te beschermen tegen staatsterreur, maar wordt nu ingezet om Zwitserse prinsesjes op de erwt tegemoet te komen, die jammeren dat hun luxe leventjes worden bedreigd door klimaatverandering.

Willekeurige en inconsistente vonnissen

De ECHR deed deze week gelijktijdig uitspraak in drie klimaatrechtszaken die bij het hof waren aangespannen. Dat maakte des te meer duidelijk, hoe willekeurig en inconsistent de vonnissen waren. Er was een Franse kustbewoner die klaagde dat hij in zijn bestaan bedreigd werd door zeespiegelstijging. Zes Portugese jongeren klaagden over bosbranden en psychisch leed door klimaatverandering in hun land, en vier Zwitsers plus een collectief van 2500 Zwitserse oudere vrouwen, de Klimaseniorinnen, klaagden dat hittegolven door klimaatverandering hun gezondheid zouden slopen.

Dit moet allemaal onder artikel 8 vallen: ‘het recht van ieder persoon op respect voor hun privé- en familieleven en hun huis’. De ECHR was met de Portugese jongeren snel klaar: die hadden niet eens geprobeerd om die zaak aanhangig te maken in Portugal, en het ECHR is alleen maar een toevlucht voor wie in eigen land is uitgeprocedeerd. De Fransman werd niet ontvankelijk verklaard omdat hij inmiddels niet meer aan de kust, maar in het binnenland woont, zodat hij niet kan claimen slachtoffer te zijn. Zo is de Franse staat toch maar mooi ontsnapt aan aanscherping van haar klimaatbeleid omdat een van haar 70 miljoen onderdanen verhuisde.

Slachtofferschap is belangrijk voor de ECHR: je moet aantonen dat je persoonlijk bedreigd wordt in je veiligheid of gezondheid door nalatigheid van de overheid, en volgens de ECHR zelf ligt die lat hoog. Dat bleek ook in de Zwitserse klimaatzaak: de vier individuele klagers werden wegens onvoldoende aantoonbaar slachtofferschap eveneens niet ontvankelijk verklaard.

Dan zou je zeggen: het recht heeft gezegevierd, je kunt klimaatbeleid niet afdwingen via de rechter, dat is aan de politiek. Maar in een van die plot twists waar woke juristen octrooi op hebben, erkende de ECHR de Klimaseniorinnen wél als slachtoffer. Dit collectief van 2500 vrouwen, uiteraard met sterk uiteenlopende leefomstandigheden en gezondheid, wordt dermate bedreigd door hittegolven, dat de Zwitserse staat meer moet doen aan klimaatmitigatie, dat wil zeggen: de opwarming van de aarde terugdringen door meer CO2-reductie.

Ook deze rechters lijkt te ontgaan dat CO2-reductie door één klein land als Zwitserland minder dan een procent bijdraagt aan de mondiale CO2-uitstoot. Het beschermen van een specifieke groep eigen burgers tegen klimaatverandering kan dus alleen door adaptatie, een woord dat deze rechters niet over de lippen krijgen. Installeer als Zwitserse overheid desnoods airco in het huis van elke 70-plusser, en de dreiging is afgewend. Zelfs dat is trouwens overbodig, want Zwitserse senioren bulken van het geld en kunnen dat makkelijk zelf betalen.

Milde temperaturen

En over welke dreiging hebben we het eigenlijk? De temperaturen in Zwitserland zijn uitermate mild. Dat wil zeggen: op de bergtoppen kan het extreem koud worden, maar in bewoonde gebieden wordt het nooit echt heet. Er is één keer midden op de dag ergens 41 graden gemeten. Ruim twintig jaar geleden.

En dan is Zwitserland ook nogal on-plat. Gemiddeld wordt het één graad kouder met elke honderd meter die je omhoog gaat. Bij klimaatverandering hebben we het over een temperatuurstijging van anderhalf à twee graden. Als je door horizontale verplaatsing in een twee graden koudere klimaatzone terecht wil komen, moet je al gauw driehonderd kilometer naar het noorden. In een land als Zwitserland hoef je alleen maar naar het naburige dorp dat iets hoger op de berg ligt.

Het idee dat enige inwoner van Zwitserland bedreigd wordt door klimaatverandering, is te zot om los te lopen. Dat de Alpengletschers kleiner worden, is niet meer dan een ansichtkaartenprobleem.

De Klimaseniorinnen zijn prinsessen op de erwt, die zich slechts verbeelden dat ze last hebben, of gaan krijgen, van klimaatverandering. De vraag is hoe de Zwitserse overheid op dit vonnis gaat reageren. Dit is slechts een van een menigte klimaatzaken die bij allerlei nationale en internationale hoven zijn aangespannen.

Lidstaten van het ECHR zouden ook eens een stevig signaal terug kunnen zenden naar dit Hof, dat ze op deze manier bezig zijn om zichzelf irrelevant te maken. Bijvoorbeeld door hun klimaatuitspraken te negeren. De vonnissen van het Hof zijn bindend, er is geen beroep tegen mogelijk, maar het heeft zelf geen middelen om uitvoering af te dwingen. Hun uitspraken gaan naar de Committee of Ministers, waar de ministers van buitenlandse zaken van alle 47 lidstaten in zitten. Die Commissie vergadert één maal per jaar, maar de meeste ministers komen niet eens opdagen, en de ministers van de grote EU-landen al helemaal niet.

Bureaucratisch moeras

Als je de verslagen van de meest recente zitting, op 12 tot 14 maart 2024, doorkijkt, zie je vooral dat vonnissen van het ECHR in een bureaucratisch moeras terecht komen waar ze in geen jaren meer uit komen.

Dit jaar boog de Commissie zich weer eens over een vonnis uit 2010, over persvrijheid in Spanje. Er is geen sprake van, dat de Commissie dan datzelfde jaar nog met de vuist op tafel slaat en Spanje gigantische boetes oplegt, of economische sancties uitvaardigt. Welnee. De Commissie begint eens met een verzoek om informatie aan Spanje: hebben jullie inmiddels al iets aan verbetering van de persvrijheid gedaan? Het Spaanse antwoord wordt dan in de vergadering het jaar daarna behandeld. Ongetwijfeld zal Spanje geantwoord hebben dat ze hard aan de slag zijn gegaan met de persvrijheid. Waarop de Commissie deze voortgang monitort door extra informatie op te vragen. Die ze ruim voor de vergadering van het volgende jaar ontvangen…

Grenzen stellen

Zwitserland kan dus deze uitspraak laten verzanden in een eindeloos durende procedure, zonder enige consequentie. Maar misschien vindt Zwitserland dat er eens een grens gesteld moet worden aan dit rechterlijk activisme: het lidmaatschap van de European Convention on Human Rights is jaarlijks opzegbaar. Kost niks, en dan is Zwitserland daarna nog steeds een exemplarische rechtsstaat, met een uitermate welvarende, gezonde en klimaatbestendige bevolking. Dan weet Nederland dat ook alvast.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Zwitserse prinsesjes op de erwt jammeren over klimaatverandering en krijgen hun zin van woke rechters verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet dat die landen zich veel aantrokken van de acties van Amnesty. Dictators kan het vaak niets schelen wat anderen van hen vinden. Zij zijn namelijk schaamteloos. Maar wie weet, zou een actie van Amnesty soms toch enig effect kunnen hebben.

Een brief over Polen en Hongarije

Maar toen, een kleine zes jaar geleden, ontving ik van Amnesty een boekje plus brief over een actie tegen de autoriteiten in Polen en Hongarije. Het ging over de aantasting van de onafhankelijke rechtspraak, maar ook over het vluchtelingenbeleid in die landen. Het beleid van Polen en Hongarije zou in strijd zijn met het door de lidstaten onderling afgesproken Europese asielbeleid. Toen gingen bij mij alarmbellen af. ‘Europees asielbeleid’, wat is dat?

Dat beleid bestaat voornamelijk op papier. Er is geen land dat zich eraan houdt. Iedere lidstaat heeft daar zo zijn eigen redenen voor. Duitsland ging in 2015 op eigen houtje de criteria voor asiel veel liberaler interpreteren dan ooit in de EU was afgesproken. Dit beleid had als (hopelijk onbedoeld) gevolg dat Europa overspoeld werd met vluchtelingen.

Als reactie daar weer op gingen andere landen de grenzen juist sluiten, waaronder Polen en Hongarije. Dat zijn niet de meest welvarende landen van de EU en we weten natuurlijk ook dat immigratie van vluchtelingen tot aanzienlijke economische kosten kan leiden. Maar wat Amnesty kennelijk niet wilde of kon inzien, was dat iedere EU-lidstaat zelf kan bepalen wie wel en wie niet asiel krijgt.

Zeker, in de EU is het asielbeleid in beginsel centraal vastgelegd. Er ontbreken in dat beleid echter eenduidige toelatingscriteria. Individuele landen kunnen daarom zelf bepalen hoe streng of hoe soepel zij zijn bij het toekennen van asiel. Het percentage asieltoekenningen verschilt dan ook sterk. Er zijn minder ‘genereuze’ landen, zoals Frankrijk en Hongarije, en er zijn meer ‘genereuze’ landen, zoals Nederland en Noorwegen.

Dit soort nuances ontbraken zes jaar geleden in het boekje en de brief van Amnesty. Had de directeur van Amnesty in Nederland niet even kunnen nadenken alvorens zulke stellige uitspraken over het vluchtelingenbeleid in Polen en Hongarije te doen? Het was in ieder geval tijd mijn donateurschap op te zeggen.

Nepvluchtelingen uitzetten lukt meestal niet

Er komt nog iets bij dat Amnesty kennelijk over het hoofd zag en ziet. Uit statistieken die de Europese Commissie geregeld publiceert, blijkt dat ongeveer 50 procent van de vluchtelingen geen geldig asielmotief heeft. Het is echter ook bekend dat asielzoekers die geen recht op asiel hebben en het ook niet krijgen, moeilijk uitgezet kunnen worden. Met deze asielzoekers kan ik nauwelijks enige empathie voelen.

Het is daarom aan te bevelen de asielprocedure niet in de landen van de EU uit te voeren, maar ergens daarbuiten. Dan weten we zeker dat degenen die asiel krijgen, het ook echt verdienen. Mochten de afgewezen asielzoekers dan alsnog een poging wagen naar de EU te komen in wrakke bootjes, dan is er een duidelijk motief om deze mensen terug te sturen. Een pushback van mensen die kennelijk illegaal naar de EU komen, kan met geen enkel (internationaal) recht in strijd zijn. Voort illegalen hoef je in de EU de deur niet open te zetten.

Natuurlijk kan het ook zijn dat mensen die wel een geldig asielmotief hebben, toch in de EU asiel proberen te krijgen. Maar als de afspraak is dat de asielprocedure buiten de EU wordt uitgevoerd, dan zullen ook zij weggestuurd moeten worden.

Het voorgaande is dus zo ongeveer het idee van de  Turkijedeal, en inmiddels ook de Libië- en de Egypte-deal. Het is mij overigens duidelijk dat dergelijke deals niet ideaal zijn. Zo geeft het die landen een chantagemiddel in handen. Als de EU bijvoorbeeld niet precies doet wat Turkije wil, dan laat president Recep Tayyip Erdoğan tegen de afspraken in asielzoekers passeren.

So far, so good. Maar dan komt Amnesty op de proppen met het verhaal dat de Turkijedeal in strijd is met het Vluchtelingenverdrag. Dat verdrag zegt dat vluchtelingen niet teruggestuurd mogen worden naar een onveilig land. Maar als vluchtelingen vanuit Turkije naar Griekenland proberen te reizen, moet Turkije ze terugnemen. En dat land is nog steeds een democratie, hoewel we mogen hopen dat Erdoğan eens weggestemd zal worden.

Dus wat is het probleem? Het probleem is – volgens Amnesty – dat Turkije helemaal geen veilig land is. Vluchtelingen hebben in Turkije geen toekomstperspectief en de leefomstandigheden zijn er slecht. Soms stuurt Turkije vluchtelingen terug naar gevaarlijke landen als Syrië. Samen met Stichting Bootvluchteling en Defence for Children klaagt Amnesty daarom de Nederlandse staat aan over de Turkijedeal. Zij stappen naar de rechter omdat zij willen dat Nederland verantwoordelijk wordt gehouden voor de mensonterende omstandigheden op de Griekse eilanden die volgden na de deal.

Heimwee naar het Amnesty van vroeger

Als ik dit lees, krijg ik heimwee naar vroeger, toen Amnesty zich beperkte tot kaartenacties om gevangen genomen critici van dictators te steunen. Ook zou ik willen dat iemand Amnesty gaat aanklagen, omdat als Amnesty gelijk zou krijgen van de rechter, er een gerede kans is dat de EU en Nederland in het bijzonder zal worden overspoeld met legale, maar vooral ook illegale immigranten. Dat zal leiden tot overbevolking, nog meer woningnood, nog meer CO2-uitstoot, nog meer krapte in de zorg, nog meer verlies van groen.

Kortom, de aanklacht van Amnesty kan indirect leiden tot een schending van de mensenrechten van alle Nederlanders. Dat is zeker een bezoekje aan de rechter waard.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Amnesty wil via de rechter ons asielbeleid nog verder versoepelen. Eigenlijk zouden we Amnesty daarvoor moeten aanklagen verscheen eerst op Wynia's Week.

De onstuimig gestegen olie-, gas- en stroomprijzen spekken de winst van de energiebedrijven. De Europese Unie wil de extra winsten gedeeltelijk afromen en de opbrengst gebruiken om de sociale gevolgen van de prijsverhogingen op te vangen.

ExxonMobil heeft ook belangen

Uit het ongenoegen over de rechtszaak van ExxonMobil spreekt willekeur. Alsof er ballotage bestaat voor wie wel en wie niet naar de rechter mag stappen. Alsof een grote Amerikaanse oliemaatschappij met 43 miljard dollar winst in de eerste negen maanden van 2022 minder aanspraak kan maken op rechtszekerheid dan ‘gewone’ mensen, kleine bedrijven of actiegroepen. Alsof ExxonMobil niet ook belangen te verdedigen heeft, in dit geval: economische belangen van werknemers en aandeelhouders, waaronder beleggings- en pensioenfondsen. En alsof deze belangen niet ook een rol mogen spelen.

Exxon Mobil zelf claimt dat Europese landen en dus burgers last van de belastingheffing krijgen, omdat het concern zijn investeringen in de regio zou kunnen verlagen gezien dit fiscale vestigingsklimaat. Dat is vooralsnog ketelmuziek. ExxonMobil overgiet economische belangen met een sausje van publieke belangen.

Rijk dankzij Gronings gas

De wrevel laat zich, althans in Nederland, ook verklaren door de rol van ExxonMobil in de gasboringen in Groningen. De Amerikanen zijn extra rijk geworden dankzij het Groningse gas. ExxonMobil is met Shell, inmiddels een Brits bedrijf, eigenaar van de NAM, de Nederlandse Aardolie Maatschappij. ExxonMobil vond het meer dan vervelend dat het rijke Groningse aardgasveld niet verder wordt geëxploiteerd, zo werd vorig najaar duidelijk in de verhoren van de parlementaire enquêtecommissie die de gaspolitiek onderzoekt. ExxonMobil moest ook even slikken toen bleek dat er geen compensatie is voor de gemiste winst op het Groningse gas. De winning van het gas wordt gestaakt om de kans op aardbevingen in elk geval te verkleinen.  

Het is al met al niet afkeurenswaardig, maar juist heel goed dat ExxonMobil naar de rechter stapt. Geen enkele Europese burger wil toch een arbitraire belastingheffing, die de toets van de rechter niet doorstaat? Bescherming tegen willekeurig opgelegde overheidsheffingen moet toch een grondrecht zijn.

Nederlanders zouden ervan doordrongen moeten zijn dat almacht van de overheid tot excessen leidt. Zie het toeslagenschandaal. Zie ook de weigering van de overheid om de jarenlang teveel geïncasseerde vermogensrendementsheffing terug te betalen aan burgers die geen bezwaar hadden aangetekend tegen de wet en dus ‘geplukt’ zijn.

Actiegroepen ook succesvol

Of zijn de critici van ExxonMobil bang dat de Amerikaanse gigant de beste advocaten kan betalen, die de pleidooien van de Europese Commissie zullen overtroeven? Dat het concern op die manier toch de extra winstheffing weet te ontlopen. Hou maar vertrouwen in de rechtsstaat, is een beter devies.

De recente praktijk laat zien dat een rechtszaak van grote ondernemingen geen gelopen race is. Eind vorig jaar wees de rechter bijvoorbeeld de eis van financiële compensatie voor de sluiting (per 2030) van hun nog niet zo oude kolencentrales van energieconcerns RWE en Uniper van de hand. De overheid mocht de maatregelen nemen.       

De praktijk laat óók zien dat actiegroepen succesvol kunnen zijn. Een kongsi van actiegroepen en burgers onder leiding van Milieudefensie won in 2021 een historische rechtszaak tegen Shell. Het concern moet de CO2-uitstoot van het bedrijf, toeleveranciers en klanten in 2030 met 45 procent gereduceerd hebben ten opzichte van 2019.

Deze uitslag, waartegen Shell overigens in hoger beroep is gegaan, boezemt de top van het Nederlandse bedrijfsleven en werkgeverslobby VNO-NCW angst in. Men vreest herhaling. Voor je het weet volgen nieuwe rechtszaken tegen andere bedrijven waarbij de rechter zich moet uitspreken over relatief vage teksten van internationale verdragen en een belangenafweging moet maken. Het is een van de redenen dat bestuursvoorzitter Peter Berdowski van sleep- en baggerbedrijf Boskalis een vertrek uit Nederland serieus zegt te overwegen.

Maar misschien geldt hier ook: een mens lijdt dikwijls het meest door het lijden dat hij vreest, doch dat nooit op zal dagen. Want als het zo makkelijk zou zijn om bedrijven via de rechter tot schadevergoedingen of een strategiecorrectie te dwingen, zouden actiegroepen dat elke dag wel doen. Maar dat doen ze niet.

Lobby en onderonsjes

De rechtszaken zijn per saldo een afspiegeling van het feit dat het ondernemingsklimaat verhardt. De actie van ExxonMobil laat zien dat sommige bedrijven best willen opkomen voor hun belangen, ook al zou het concern de belastingheffing gezien de winsten zonder veel problemen kunnen betalen.

Inmiddels zie je ook een interessante trendbreuk op de beurs. ExxonMobil is  meer waard (aantal aandelen vermenigvuldigd met de beurskoers) dan de voormalige duurzame lieveling Tesla, de fabrikant van elektrische auto’s. De verhouding aan het begin van deze week: 357 miljard dollar voor Tesla, 455 miljard dollar voor ExxonMobil.

Met de rechtszaak kiest ExxonMobil ervoor om zijn belangen in de rechtszaal en dus in de openheid van de publieke arena over het voetlicht te brengen. Dat is een stap vooruit ten opzichte van de lobby in Haagse en Brusselse achterkamertje en van de politieke onderonsjes waar de burger geen weet van heeft. Leg de kaarten maar op tafel.

Menno Tamminga  is een van de tientallen prominente auteurs van ons online magazine. 

De lezers maken Wynia’s Week mogelijk, ook in 2023. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het is maar goed dat de rechter checkt of zo’n oliewinstbelasting voor ExxonMobil geen willekeur is verscheen eerst op Wynia's Week.

De vervolging en berechting van professionele drugscriminelen is volgens kenners een weerbarstige en onbevredigende zaak. Van de 190 zuidelijke drugscriminelen die justitie de afgelopen twee jaar in het beklaagdenbankje zette, ging de helft vrijuit.

Kennelijk was er onvoldoende wettig en overtuigend bewijs tegen de verdachten. Hoe is dit mogelijk? Is er onvoldoende expertise binnen het OM? Worden er fouten gemaakt in de opsporing? Hebben de verdachten heel goede advocaten? Het vraagt om een verklaring, die ik niet kan geven.

De opgelegde straffen in Italië, Duitsland en Frankrijk voor drugsbezit en drugshandel zijn in het algemeen stukken hoger dan in Nederland. In Duitsland kan voor drugshandel maximaal vijf jaar celstraf worden geëist, terwijl in Nederland voor de smokkel van 61 kilo hennep onlangs een straf werd opgelegd van slechts achttien maanden. Deze straf werd op 20 juli 2020 door de rechtbank Overijssel opgelegd aan een 30-jarige Rus. Er was duidelijk sprake van handel, want het lag in de bedoeling de drugs met forse winst in Rusland te verkopen. De op zich lage straf was zelfs nog hoger dan de eis van de officier van justitie.

In 2018 kreeg de Italiaanse Nederlander Stefano Tjeerd Bianco voor de smokkel van 7,5 kilo cocaïne, via het snelrecht in Italië, een straf opgelegd van acht jaar. In Nederland zou hij voor hetzelfde vergrijp ongeveer achttien maanden hebben gekregen. In Frankrijk kunnen de straffen op de grootschalige handel en doorvoer van softdrugs tien tot vijftien jaar bedragen, met boetes van een slordige 2 miljoen euro. Voor het bezit van een paar kilo softdrugs worden door de Franse justitie straffen opgelegd die in Nederland een heroïnehandelaar zou krijgen.

Logistieke nachtmerries

Strafzaken tegen witwassen en drugskartels zijn ‘logistieke nachtmerries’, aldus Greetje Bos, sinds kort rechter aan het hof in Den Bosch en voorheen officier van justitie. ‘Ze kennen vaak een frustrerend verloop en monden niet zelden uit in celstraffen waar de verdachten niet wakker van liggen.’ Ze wijst er bovendien op dat de verdediging eindeloos onderzoekswensen kan formuleren op basis van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), waarvan de rechter de meeste toewees. Het gevolg is een rechtsgang die jaren kan duren (Brabants Dagblad, 11 december 2020).  

Haar bevindingen worden ondersteund door cijfers. In het rapport van de landelijke DSP-groep uit 2021 over de aanpak in Zuid-Nederland van de drugsgerelateerde criminaliteit wordt opgemerkt dat in 2015 in totaal 428 mensen zijn opgepakt, waarvan slechts twaalf personen zijn veroordeeld. Je vraagt je dan toch af wat er allemaal mis gaat.

Straf als bedrijfsrisico

Ook blijkt dat door het OM veel kortdurende onderzoeken – de methode van de ‘korte klappen’ – worden uitgevoerd om een tijdrovende vervolging en rechtsgang te vermijden. Het OM zet ook veel meer in op schikkingen met criminelen dan op veroordelingen.

Was het zo dat in de jaren negentig voor de grootschalige handel in softdrugs maximaal een straf kon worden opgelegd van vijf jaar en een boete, inmiddels is de straf opgehoogd naar zes jaar. De straf voor de handel in harddrugs kan variëren van zes maanden tot 12 jaar en een boete van maximaal 82.000 euro. De Belastingdienst kan daarnaast nog een forse aanslag opleggen.             

Professionele drugscriminelen als Verhoek, Zwolsman en Bruinsma zagen de opgelegde straf als ‘een bedrijfsrisico’. Ze waren en zijn vooral bevreesd voor de torenhoge boetes die kunnen worden opgelegd door de Belastingdienst. Dat doet echt pijn. De portemonnee is, zoals bekend,  de gevoeligste plek van de crimineel.

Het afpakken van crimineel vermogen via een ontnemingsprocedure is bovendien niet eenvoudig. Doorgewinterde criminelen zijn steeds meer gebruik  gaan maken van schijnconstructies om beslaglegging op hun vermogen te voorkomen. Het zijn vaak ook complexe zaken, zoals de langdurige rechtszaken tegen de drugscriminelen Charles Zwolsman en Johan Verhoek, alias De Hakkelaar, hebben laten zien. Criminelen, onder wie Willem Holleeder, gaan ook steeds in hoger beroep.

Wat gaat er mis in de rechtsgang? De rechters zijn de bewakers van de rechtsstaat. Maar zijn zij zich daarvan wel in voldoende mate bewust?

Kloof tussen burgers en rechterlijke macht  

Hoe een rechtvaardige staat er uitziet wordt bepaald door regering en parlement als wetgevende macht. Een rechter maakt in beginsel niét eigenstandig uit wat rechtvaardig is. De strafrechter zit ook niet op de stoel van de wetgever, aldus een bijdrage van de jurist Ivo Giessen in Crisis van de Rechtstaat? (2021), een recent uitgebracht rapport van de Raad voor de Rechtspraak.                      

De strafrechter is, anders dan de bestuursrechter, ook veel meer gebonden aan het legaliteitsbeginsel. Hij of zij gaat na of de overtreding wettig en overtuigend kan worden bewezen. Daarbij is de rechter zeer afhankelijk van wat door de bevoegde opsporingsautoriteiten aan hem of haar op de zitting wordt voorgelegd. Ook is de rechter gebonden aan wat in de wetgeving is vastgelegd. De rechter is ook geneigd meer begrip  te hebben voor de praktijk van de handhavers en opsporingsdiensten. Mogelijke ‘vormfouten’ kunnen  hierdoor worden hersteld.                                                   

Eindeloos zand in de machine

De vraag is of de rechter ook begrip moet tonen voor het feit dat vermogende criminelen juridisch en procedureel worden gefaciliteerd om eindeloos zand in de justitiemachine te gooien, de rechtsgang daardoor aanzienlijk te vertragen en met zware misdrijven op hun kerfstok goed weg te komen. Juristen zullen deze retorische vraag met een driemaal ‘ja’ beantwoorden,  maar toch wringt het.

Ik denk daarbij onder meer aan de casus van vastgoedmakelaar, witwasser en meesteroplichter Dirk-Jan Paarlberg. Na de moord op vastgoedhandelaar Willem Endstra verscheen Paarlberg bij de politie in beeld. Paarlberg is uiteindelijk veroordeeld tot 4,5 jaar onvoorwaardelijke gevangenisstraf voor  witwassen, valsheid in geschrifte en oplichting. In hoger beroep werd het vier jaar. Er werd hem ook een boete van 25,7 miljoen opgelegd. Tegen deze boete is hoger beroep aangetekend. Paarlberg had inmiddels domicilie gekozen in Frankrijk. Begin 2014 werd hij uitgeleverd aan Nederland.

Deze en andere feiten zijn de oorzaak van de kloof tussen wat burgers rechtvaardig vinden en wat juristen nodig en rechtstatelijk juist achten. Vermogende criminelen kunnen oneindig lang doorprocederen. Even voor de duidelijkheid, dit kan de Nederlandse rechter niet worden aangewreven. De rechter heeft bovendien te maken met een Wetboek van Strafrecht uit 1884 (met een extreem hoog aantal wetswijzigingen) en een Wetboek van Strafvordering uit 1926. Zo is de regeling met de kroongetuige pas op 1 april 2006 in het Wetboek van Strafvordering opgenomen, in artikel 226g Sv.

Geloofwaardigheid van de strafrechtsspraak

Rechters zijn weliswaar niet blind voor wat burgers rechtvaardig vinden, maar dit inzicht kan, aldus de juristen Zouridus en Steenhuis in het hierboven genoemde rapport van de Raad voor de Rechtspraak in een rechtsstaat gemakkelijk het onderspit delven. Die kloof tussen wat de rechter doet en wat de burger rechtvaardig vindt, manifesteert zich niet alleen in de strafmaat, maar ook in zaken als oplegging van de levenslange gevangenisstraf, de verlenging van de TBS-maatregel en de voorwaardelijke invrijheidstelling.

Criminelen konden tot voor kort min of meer automatisch in aanmerking komen voor éénderde strafvermindering; de zogeheten vervroegde invrijheidsstelling (v.i). Deze regeling is per 1 juli 2021 gewijzigd. Het Openbaar Ministerie moet voortaan beslissen of een gedetineerde in aanmerking komt voor v.i.  Daarbij wordt ook gekeken naar zijn/haar gedrag gedurende de hele detentieperiode. Ook veiligheidsrisico’s en slachtofferbelangen spelen een belangrijke rol in de afweging.

Generale preventie, afschrikking en vergelding

Magistraat Dato Steenhuis laat in zijn bijdrage zien dat de rechter hooguit, en afhankelijk van het type delict, slechts 10 tot 16 procent van de toegemeten sanctieruimte benut. Hij vraagt zich af wat deze cijfers betekenen voor de geloofwaardigheid van de strafrechtspraak en daarmee voor de rechtsstaat.

Het doel van de straf is niet om recidive te voorkomen – dit klinkt ook heel obligaat als men weet dat rechters slechts 10 procent van de geregistreerde delicten op hun bord krijgen – maar ook om de samenleving te beschermen tegen criminaliteit. Met een straf wordt ook een duidelijk signaal afgegeven naar de samenleving, namelijk dat dit gedrag niet wordt getolereerd. Kortom, generale preventie en afschrikking.                                               

Jaarlijks krijgen meer dan 10.000 agenten te maken met agressie en geweld. Hulpverleners, de politie in het bijzonder, klagen al jaren dat rechters fysiek geweld tegen hulpverleners slechts bestraffen met taakstraffen en boetes. Zij willen dat in alle gevallen een celstraf volgt. Inmiddels ligt een wetsvoorstel met deze strekking in de Tweede Kamer. In dit geval is de straf ook een vorm van vergelding.

Lange tijd waren vergelding, generale preventie en afschrikking als legitieme doelen vrijwel uit het strafrecht verdwenen. Pas ná het jaar 2000 kwamen deze doelen geleidelijk weer in beeld.

Geadresseerden in de rechtstaat 

De verdachte is niet de enige geadresseerde van de straf, aldus Dato Steenhuis in zijn bijdrage aan bovengenoemd rapport. Er zijn volgens hem, weliswaar indirect, meerdere spelers in het strafrechtelijke veld, waaronder de slachtoffers, de groep potentiële daders, die de strafrechtelijke norm al hebben losgelaten en rekening houden met hun perceptie van de mogelijke pakkans en strafmaat, en degenen die de normen wel hebben geïnternaliseerd, de zogeheten ‘brave burgers’. Deze burgers willen veiligheid: een nachtrust zonder inbrekers, een fiets of auto die er morgen nog staat, een uniform op de hoek als je geld uit de muur trekt en geen koelbloedige liquidaties in de eigen straat.

Ik zou daar nog een potentiële geadresseerde aan willen toevoegen, de perceptie in het buitenland, in het bijzonder in de omringende landen. Hoe kijkt men daar aan tegen het milde strafklimaat en de lage straffen in Nederland?  Is dat mogelijk een reden dat buitenlandse criminelen, zoals leden van de Italiaanse  ‘Ndrangheta, zich in Nederland vestigen? Nederland kan zich naar mijn mening niet langer opstellen als een ‘juridisch eiland’, ook niet waar het gaat om de bepaling van de strafmaat inzake grootschalige drugsdelicten.

Daar kan tegenover worden gesteld, aldus een door mij geraadpleegde oud-rechter, dat de gemiddelde strafrechter in Nederland een strafzaak primair als een individuele zaak tegen een of meerdere verdachten ziet. Nou, daar moet verandering in komen.           

Pleidooi voor minimumstraffen

In de overweging van Steenhuis zullen rechters met bovengenoemde groepen rekening moeten houden bij de beoordeling en de bepaling van de individuele strafmaat. Hij pleit in dit verband ook voor wettelijke minimumstraffen voor bepaalde misdrijven. Aan de slag dus, dat is een dringende wenk aan het adres van de Raad voor de Rechtspraak, met de ontwikkeling van een algoritme dat is gebaseerd op factoren die de rechter zou moeten meewegen bij de bepaling van de strafmaat.

De vraag is echter hoe vaak en ten aanzien van welke feiten de minimumstraffen moeten worden verhoogd. En in hoeverre zal dat effectief zijn bij de bestrijding van de georganiseerde misdaad? Zou de introductie van het snelrecht een optie zijn om lange procedures en megazaken te vermijden?        

Dit alles laat onverlet dat rechters de mogelijkheid moet worden geboden om individuele factoren in de bepaling van de strafmaat te laten meewegen. Maar rechters zouden wel degelijk, ook in de bepaling van de strafmaat aan professionele drugscriminelen, rekening kunnen en moeten houden met de andere geadresseerden in onze rechtsstaat, inclusief mogelijke belanghebbenden  in het buitenland.

Daar is al een opening voor gemaakt door slachtoffers en familieleden van slachtoffers de mogelijkheid te geven hun verhaal in een rechtszaak te vertellen.  De introductie van het spreekrecht, en in het grootschalige Passageproces getuigenverklaringen van familieleden van de hoofdverdachte, dit ondersteund door op de band vastgelegde conversaties, heeft ertoe geleid dat rechters in moordzaken zwaardere sancties zijn gaan opleggen. 

Het is echter niet aan de rechter maar aan de wetgever de taak om minimum- en maximumstraffen op te leggen. De vraag zou kunnen worden gesteld of de wetgever niet hopeloos achterloopt op de maatschappelijke werkelijkheid. In een van de volgende bijdragen hoop ik daar aandacht aan te besteden.

Criminoloog Hans Werdmölder publiceert in Wynia’s Week artikelen over misdaad, drugsbeleid, politie en justitie. Hij schreef verschillende boeken en is onder meer auteur van Nederland Narcostaat en de biograaf van de grote socioloog Den Hollander. Meer informatie daarover HIER.

Het bericht De ondraaglijke lichtheid van het Nederlandse strafklimaat verscheen eerst op Wynia's Week.