In zijn boek De gezagscrisis beschrijft filosoof Ad Verbrugge hoe er na de ‘bevrijding’ van het individu in de jaren zestig een nieuwe zakelijke orde kwam: een optimale inrichting van economie, samenleving en wereld, geleid door ‘systeembouwers’ als bedrijfskundigen en andere ‘deskundigen’. Hij vertelt ook over de grenzen van die ‘maakbaarheid’: ‘De kredietcrisis van 2008 toonde de grenzen van financiële deskundigheid, religieus-extremistische terroristische aanslagen ondermijnden de seculariseringsthese van vele sociologen, en de coronacrisis liet zien dat de medische wetenschap maatschappelijke vraagstukken niet kan vervangen,’ zegt hij in HP/De Tijd.

De mens is het mikpunt geworden

De systeembouwers van de jaren twintig zijn de gedragsdeskundigen. Je zou ze dominees kunnen noemen, want zij weten beter wat goed is voor ons. Of het nu gaat om klimaatzorgen of corona: de oplossing ligt in gedragssturing. Zijn we onvoldoende gezond? Verban alcohol uit sportkantines, reguleer taartjes trakteren op het werk en verbied sigarettenverkoop in supermarkten. Corona? Start een gedragsunit die uitzoekt hoe je met psychologische oorlogsvoering ervoor zorgt dat mensen de maatregelen opvolgen. Klimaat? Hetzelfde verhaal. Dierenleed? Verwijder paarden uit draaimolens om een ‘verkeerd’ beeld van dieren te voorkomen.

‘Alles is gedrag’ luidt een van de hoofdstukken van mijn boek De maakbare mens dat in mei 2023 verscheen. Daarin beschrijf ik hoe de maakbare samenleving naar binnen is gericht: de mens is het mikpunt van de maakbare samenleving geworden. De risicoloze utopie – lees:  de digitale, ‘duurzame’ en diverse samenleving waarin gezondheid, gemak en veiligheid goden zijn – is binnen handbereik via goed gedrag van de burger. Dat gaat gepaard met bemoeizucht en betutteling, maar ook met vingerwijzen naar verkeerd gedrag. Het bovenstaande data-onderzoek richt zijn pijlen weliswaar op omgevingsfactoren, maar gedragsverandering blijft het vanzelfsprekende vertrekpunt. Gedragssturing is genormaliseerd.

Net als eerdere ‘systeembouwers’ kampen de gedragsdominees met grenzen. De transitie naar een duurzame, diverse, digitale samenleving staat bol van de paradoxen die haaks staan op de basisbeloften van de maakbare samenleving: gezondheid, veiligheid en uiteraard gemak. Duurzaamheid is niet gezond, denk aan massale bomenkap en diersterfte door groene maatregelen. Diversiteit van opvattingen of minderheden die niet in een hokje te duwen zijn, zorgen voor groot ongemak. Digitalisering wordt opgedrongen maar is getuige ‘de hetze’ tegen sociale media ook al niet ‘veilig’, en al zeker niet altijd gemakkelijk.

Een van de grootste risico’s van de alom aanwezige nadruk op goed gedrag – ik kan daar elke dag een nieuw voorbeeld van geven – is uniformiteit. En daarmee een hoge intolerantie voor alles wat afwijkt. Beïnvloeding brengt niet alleen betutteling, bemoeizucht en – niet onbelangrijk – meer belastingen, maar ook blikvernauwing en buitensluiting van tegengeluiden.

Intolerantie voor de risico’s van het leven is de rode draad door de maakbare samenleving. Elke onvolkomenheid moet worden voorkomen via meer maatregelen, het liefst automatisch geregeld via algoritmes of AI. In gezondheidszorg ligt de nadruk op preventie via leefstijlinterventies, veiligheid draait om nul risico’s. Zero tolerantie geldt ook voor verkeerde meningen, bijvoorbeeld in de cancelcultuur waarin mensen worden uitgewist. Of in de strijd tegen desinformatie waarbij verkeerde meningen moeten worden voorkomen door het preventief verwijderen van onwelgevallige opinies.

Tussen de regels door schets ik ook een portret van de maakbare mens. De modelburger komt er niet goed af. Hij/zij/X is gemakzuchtig, kortzichtig, kleinzerig en vooral onverdraagzaam. Voor andere opvattingen en levensstijlen, maar ook voor ‘klein leed’ zoals rook op een schilderij of ‘te veel’ blanken in een historische film.

Alles moet ‘mathematisch’ worden opgelost

Bleef het maar bij wat ‘wokeness’ of steeds absurdere betutteladviezen. Maar de maakbaarheidsmanie zit in alle haarvaten van de samenleving. De natuur is maakbaar, gevoelens en gedachten ook. Consensus en conformisme beheersen de wereld van media en politiek. De modelburger leeft in een modellenmaatschappij waarin elk probleem ‘mathematisch’ opgelost moet worden. Alles wat niet in modellen of metingen te vatten is, bestaat niet. De modelburger zelf lijkt op een oersaaie robot die regels uitvoert. Hij is gezond en veilig, spuwt de juiste meningen eruit, maar zijn menselijke gelaagdheid is zoek.

God schiep de aarde, maar de Nederlanders schiepen Nederland. Misschien zijn we hier vatbaarder voor de illusie dat het creëren van de ideale mens en maatschappij via technologische en psychologische ingrepen een optie is. Maar ik ken ook de liberale, zelfs antiautoritaire kant van Nederland. Helaas is de liberale gedachte dat iedereen vrij is om te doen en laten wat hij wil zolang het anderen niet direct schaadt, al een tijdje losgelaten. Bij het antirookbeleid viel het mij voor het eerst op dat het beleid niet is gericht op het voorkomen van gezondheidsschade bij anderen, maar op het uitroeien van de laatste rokers. Tijdens de zware ziekte van mijn vrijheidslievende vader zag ik de schaduwkanten van protocollengeneeskunde. Eerder merkte ik al dat de academische wereld evenmin vrij is van ‘kuddegedrag’.

Dat de illusie van maakbaarheid totalitair is werd duidelijk in coronatijd. Vragen stellen was verdacht, zelf nadenken niet gewenst, volgzaamheid de norm. Het virus moest ten koste van menselijkheid worden verslagen. De dreiging van een digitale dystopie werd reëel. Digitale controle is sindsdien in een stroomversnelling geraakt. De coronapas werd een internationaal vaccinatiepaspoort. Nu hangen de Europese digitale identiteit, de digitale euro en toezichtdrones boven onze hoofden. Zelfs in de supermarkt of in de auto is digitale controle normaal.

Denken dat alles maakbaar is, is geloven in een schijnwerkelijkheid. Een geloof dat mensen vaker met dwang en drang reduceert tot middelen. Het maakbaarheidsproject staat haaks op vrijheid en is een fundamentalistische ontkenning van leed en leven in zijn verschillende facetten. Het onbehagen over opgedrongen volmaaktheid borrelt ook op. Het verlies van vrijheid, vertrouwen en verbeelding wordt breed gevoeld, merkte ik aan de reacties op mijn boek. Daarin bevragen diverse denkers vastgeroeste dogma’s. Tegelijk met De maakbare mens verschenen andere boeken die de controlestaat bekritiseren, zoals De integrale staat van Paul Frissen. Desondanks draait de maakbaarheidsindustrie automatisch door.

Onze tijd is hysterisch

De maakbare samenleving lijkt op een gevangenis waarin elke stap voortdurend wordt gemonitord, terwijl je bij echte nood op jezelf bent aangewezen. ‘De overheid controleert niet wat het moet controleren, maar wat het kan controleren’, zei mentaliteitshistoricus Henri Beunders tegen mij. Hij typeert onze tijd terecht als hysterisch.

Gelukkig zijn er ook tegengeluiden en weten we dat de geschiedenis golfbewegingen kent. En dus is er ook de hoop dat het maakbaarheidsgeloof ooit verdwijnt. Nu maar hopen dat de klepel dan niet opnieuw doorslaat.

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen in 2023 bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Maakbare Mens’. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wie bevrijdt ons van de gedragsdominees? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘En zo zullen jongeren onder de 18 jaar het normaal vinden dat ze geen alcohol drinken. Ouders vinden het al net zo logisch dat hun kinderen niet drinken. En fijn: het scheelt veel zorgen als je weet dat je kind niet stomdronken wordt of aan het bingedrinken slaat. Zelf weten volwassenen veel beter dan nu dat je van een drankje op z’n tijd kunt genieten, maar dat alcohol ook grote risico’s met zich mee kan brengen. En dat er vele lekkere alternatieven zijn. 0.0% alcohol op de borrel, na het sporten en op feesten? Niemand die er nog van opkijkt.’ 

Preventie 

Het hier geschetste vergezicht speelt zich af in 2040 en komt uit het Nationaal Preventieakkoord uit 2018. Daarin committeert de overheid zich samen met maatschappelijke partners aan ambitieuze gezondheidsdoelstellingen. Naast het nagenoeg proberen te elimineren van tabaksgebruik richt het akkoord zich bijvoorbeeld op het terugdringen van overgewicht en drankgebruik.  

Zoals bij alle moderne maatregelen is het kernwoord – zoals de titel al zegt – preventie: het voorkomen van problematisch drankgebruik. Preventie krijgt in de praktijk vorm door een lange lijst van actiepunten die onze drinkcultuur fundamenteel moeten veranderen, te beginnen bij voorkomen dat jongeren drinken. Zo moet een gezonde leefstijl onderdeel worden van het ‘DNA van het onderwijs’.  Ook komen er als het aan het akkoord ligt ‘gezonde school coördinatoren’ en wordt er strenger gehandhaafd op alcoholverkoop aan minderjarigen. Daartoe worden bijvoorbeeld zeventienjarige testkopers ingezet die drankverkopende winkeliers op heterdaad kunnen betrappen op alcoholverkoop aan minderjarigen.  

Naast adolescenten zijn plattelandsjongeren, studenten en vijftigplussers doelwit van antidrankbeleid. Dronkenschap en problematisch drankgebruik moeten volgens het akkoord strenger gehandhaafd en het kennisniveau over de gezondheids- en maatschappelijke effecten van drankgebruik moet onder die specifieke groepen omhoog. Onder problematisch drankgebruik valt bijvoorbeeld zwaar drinken, zoals op één avond vier glazen alcohol consumeren voor vrouwen en zes voor mannen. Voor jonge jongeren wordt één glas alcohol al als problematisch ervaren, net als voor zwangere vrouwen. 

Het terugdringen van drankgebruik gaat volgens het beproefde recept van beïnvloeding en betutteling. Uitgangspunt daarin is dat mensen niet opgewassen zijn tegen verleidingen van de boze alcoholindustrie en daarom met zachte of harde hand geleid moeten worden naar de juiste keuzes. Een speerpunt in gedragssturing is sociale normstelling, in dit geval het normaliseren van drankonthouding.  

Dranquilo 

De campagne Dranquilo is daar een voorbeeld van. Omdat ‘mensen het soms lastig vinden om aan te geven dat ze geen alcohol willen’ wordt in doelgroepgerichte spotjes het gewenste gedrag – rustig aan of tranquilo doen met drank – getoond. Verder vertellen BN’ers in de podcast Eerlijk over alcohol over hun ervaringen met stoppen of minderen met drank, met als centrale boodschap dat het leven met minder of geen alcohol net zo leuk is, ‘of misschien zelfs leuker!’ 

Bij gedragssturing blijft het niet altijd gezellig. Alarmisme hoort er ook bij. In campagnespotjes en in de media wordt voortdurend ingezoomd op de risico’s van borrelen. Die risico’s worden met de dag groter en gevaarlijker. Iedereen kan bedenken dat alcoholisme of bingedrinken niet gezond is, maar voor de drankdominees geldt dat één glas alcohol al schadelijk is. Zo is de boodschap van de nieuwe NIX18-campagne dat verantwoord alcoholgebruik niet bestaat. Ook de Maag Darm Lever Stichting stelt dat ‘er geen veilige hoeveelheid alcohol bestaat’. De stichting hoopt met het oog op het creëren van een ‘Gezonde Generatie’ dat mensen alcohol minder vaak associëren met gezelligheid en vaker met kanker.  

Storm in borrelglas water 

Beïnvloedingsboodschappen reiken verder dan het kort door de bocht uitlichten van risico’s van drankgebruik voor lijf en leden. Een vervelend obstakel bij het tegengaan van drankgebruik blijkt ‘cultuur’ te zijn. Drinken is een sociale, prettige bezigheid van alle tijden en plaatsen. Om duizenden jaren geschiedenis te veranderen is het niet alleen noodzakelijk om associaties te veranderen maar lonken ook maatregelen. Zo wijst Ninette van Hasselt van het Trimbos-instituut in Het Parool erop dat roken pas niet meer ‘normaal’ werd nadat de overheid maatregelen had genomen. Haar instituut wil zo ook waarschuwingsetiketten op flessen alcoholhoudende drank. 

Dat ook de overheid oren heeft naar ingrijpende interventies blijkt uit de ‘betuttellijst’ van VWS-staatssecretaris Maarten van Ooijen. In die aan De Telegraaf gelekte lijst staan maatregelen als een alcoholverbod in sportkantines, een verkoopverbod op wijn en speciaalbier in de supermarkt en een forse accijnsverhoging op alcoholhoudende dranken. De ophef die daarna ontstond werd betiteld als een storm in een borrelglas water, want volgens de demissionaire staatssecretaris was de lijst niet meer dan een ‘ambtelijke inventarisatie’.  

Desondanks gaan sportbonden experimenteren met alcoholbeleid voor hun kantines. Het Nationaal Preventieakkoord stuurt eveneens aan op ‘modelkantines’ waar ‘alle aspecten van een gezonde sportomgeving worden ingezet, uitgetest en gemonitord’. Gewenst gedrag bewerkstelligen is een zaak van de lange adem, weten de beleidsmakers.  

Ziekte als vermijdbare last 

De wens om alcohol uit de samenleving te bannen komt niet uit de lucht vallen. De WHO ziet aan leefstijl gerelateerde, niet-overdraagbare ziektes als een probleem voor de wereldwijde gezondheid. Ook volgens de EU zijn ziektes als ‘hart- en vaatziekten, geestelijke stoornissen, neurologische aandoeningen of kanker verantwoordelijk voor 80% van de ziektelast in de EU-landen en de belangrijkste oorzaken van vermijdbare vroegtijdige sterfte’. De Verenigde Naties willen verder dat in 2030 vroegtijdige sterfte gelinkt aan niet-overdraagbare ziekten met een derde is ingeperkt. Daarbij hoort ook meer preventie en behandeling van misbruik van verslavende middelen, waaronder schadelijk gebruik van alcohol.  
 
De brede belangstelling voor onze borrels past bij het streven naar een risicoloze samenleving waarin iedereen gezond en veilig is, dankzij goede gedachten en gedrag. Het geloof dat ziekte een vermijdbare last is gaat gepaard met toenemende borrelbetutteling; een cocktail van verboden en vingerwijzen. De kater daarvan is voor later.  

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen op 11 mei 2023 het boek ‘De Maakbare Mens’. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Borrelbetutteling door de overheid past in het streven naar een risicoloze samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.

Ongezond leven leidt tot gezondheidsproblemen en daarmee tot zorgkosten. Als de redenering wordt omgedraaid, zo is de gedachte, dan wordt het probleem van de stijgende zorgkosten opgelost. Als mensen gezonder leven dan gaan het zorggebruik en de zorguitgaven omlaag.

Velen – van gezondheidswetenschappers tot politici – geloven dat dit waar is. In het Gezond Leven Akkoord dat de staatssecretaris van Volksgezondheid Maarten van Ooijen met de gemeenten, de GGD’s en de zorgverzekeraars heeft afgesloten staat dan ook dat ‘het voorkomen van gezondheidsproblemen (…) belangrijk is om de kwaliteit, de toegankelijkheid en houdbaarheid van het Nederlandse zorgstelsel in de toekomst te kunnen waarborgen’.

Helaas klopt dit niet.

Wie meer groente en fruit eet, wordt dikker

We zijn de afgelopen jaren steeds gezonder gaan leven. Vooral het aantal mensen dat rookt is spectaculair afgenomen. In 2022 rookte 18,9% van de volwassenen, in 2014 was dat nog 25,7%. Dat is een daling met meer dan een kwart in acht jaar tijd. Gingen daardoor de uitgaven aan zorg omlaag? Nou nee. In dezelfde periode stegen de kosten voor geneeskundige en langdurige zorg met ruim 32%.

Gezondheidswetenschappers richten hun aandacht de laatste tijd vooral op de aanpak van overgewicht en pleiten voor een suikerbelasting en 0% btw op groente en fruit. Vooral het goedkoper maken van groente en fruit is erg populair onder gezondheidswetenschappers en linkse politieke partijen. De Tweede Kamer hield deze week zelfs een hoorzitting over het onderwerp. Waarom is niet zo duidelijk. Overgewicht ontstaat doordat mensen te veel eten. Als je meer calorieën eet dan je verbrandt, word je dikker. Als je groente en fruit goedkoper maakt, gaan mensen er meer van eten. Precies het omgekeerde van wat nodig is om overgewicht terug te dringen.

De sterke stijging van de zorgkosten wordt ook niet veroorzaakt doordat meer mensen overgewicht hebben. In 2014 had 36% van de volwassenen overgewicht en 14% had obesitas. In 2021 waren deze percentages nog precies hetzelfde. Overgewicht en obesitas zijn dus niet toegenomen, maar de zorguitgaven wel.

Preventie werkt om twee redenen niet om de zorgkosten terug te dringen. Ten eerste heeft preventie vaak maar heel weinig effect. Een van de meest succesvolle maatregelen om overgewicht en obesitas terug te dringen is de  gecombineerde leefstijlinterventie. Hierbij krijgen mensen met ernstig overgewicht op verwijzing van de huisarts bewegingsadvies van een fysiotherapeut, dieetadvies van een diëtist en advies over gedragsverandering door een leefstijlcoach. De zorgverzekeraar betaalt de kosten van deze gecombineerde leefstijlinterventie.

Gewichtsverlies is beperkt of slechts tijdelijk

Helaas heeft de behandeling maar weinig effect. Meer dan de helft van de mensen die er aan beginnen maakt het programma niet af en onder diegenen die het wel afmaken is het gewichtsverlies slechts beperkt.

Zelfs als het wel effect heeft, wordt het risico op het krijgen van een aandoening nauwelijks minder. Een gewichtsverlies van 10% wordt al als een groot effect gezien. Maar iemand met obesitas die van 120 kilo afvalt tot 108 kilo is nog altijd te dik en heeft een verhoogd risico op diabetes en andere gezondheidsproblemen. En dan hebben we het niet eens over het feit dat het gewichtsverlies vaak maar tijdelijk is en de kilo’s er na enige tijd weer aan zitten.

De tweede reden waarom preventie de zorg niet goedkoper maakt, is dat gezond gedrag het risico op sommige aandoeningen wel verlaagt maar daardoor de kans op het krijgen van andere aandoeningen juist toeneemt. In de afgelopen zeventig jaar is de levensverwachting met tien jaar gestegen.

Deze ongekende toename in de levensverwachting komt vooral doordat het aantal mensen dat overlijdt aan hart- en vaatziekten sterk is afgenomen. Dit is een gevolg van de aanpak van de risicofactoren op het krijgen van hart- en vaatziekten. Er zijn geneesmiddelen ontwikkeld waarmee risicofactoren zoals een hoge bloeddruk en een hoog cholesterol verlaagd kunnen worden. Een heel belangrijke oorzaak is ook dat mensen – en vooral mannen – minder zijn gaan roken.

Mensen overlijden minder vaak aan een hartaanval en leven langer. Maar doordat ze langer leven, neemt de kans op het krijgen van typische ouderdomsziekten als kanker en alzheimer toe. Twee aandoeningen waarvan de kosten van behandeling vaak hoger zijn dan de kosten van hart- en vaatziekten. De daling van de sterfte aan hart- en vaatziekten door preventie leidt zo tot hogere kosten doordat de kans op kanker en alzheimer toenemen.

Zorgkosten stijgen doordat salarissen stijgen

Ook als we gezonder gaan leven, nemen de zorgkosten toe. Zorg is vooral ouderenzorg. De grote geboortecohorten van na de Tweede Wereldoorlog – de babyboomgeneratie – zijn op een leeftijd gekomen waarop het zorggebruik en de zorgkosten toenemen.

Nieuwe behandelingen, waaronder innovatieve geneesmiddelen, verlengen de levensverwachting maar zijn vaak duurder dan bestaande behandelingen. Een belangrijke factor voor de stijging van de uitgaven aan zorg, is de stijging van de salarissen. De loonkosten zijn ongeveer 70% van de totale kosten. Als de lonen in de zorg stijgen, zien we dat direct terug in de stijging van de zorgkosten.

Als preventie niet leidt tot lagere zorgkosten, moeten we dan maar niet aan preventie doen? Nee. Gezond gedrag leidt tot een langer en gezonder leven. Dat is waardevol en reden genoeg om aan preventie te doen. Daarvoor is het niet nodig om te beweren dat preventie helpt om de zorg betaalbaar te houden.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Preventie helpt niet om de zorg betaalbaar te houden verscheen eerst op Wynia's Week.