Afgelopen mei pleitte Dick Dees, Kamerlid en staatssecretaris in de jaren zeventig en tachtig, in een lezing voor de JOVD-afdeling Breda voor het schrijven van een nieuw Liberaal Manifest. Hij maakte zich zorgen om de ‘enorme verrechtsing van de Nederlandse politiek’ en wilde opkomen voor ‘de kernwaarden van de liberalen, vrijheid, verantwoordelijkheid en verdraagzaamheid.’ Volgens NRC werd die oproep gesteund door een aantal VVD-prominenten: Ed Nijpels, Johan Remkes, Loek Hermans, Han ten Broeke en Jan Franssen.

Twee keer eerder een Liberaal Manifest

De afgelopen jaren werd vaker voorgesteld om opnieuw te bezinnen over waar de VVD voor staat. Tijdens de kabinetten-Rutte 3 en 4 kwamen die oproepen vooral van de rechterflank van de VVD. Die meende dat VVD-premier Mark Rutte te veel concessies deed aan linksere coalitiepartners als PvdA en D66. Maar welke VVD-standpunten werden omgezet in beleid, vroegen ze zich af? En waarmee kon de VVD naar de kiezer gaan als Rutte op een dag geen lijsttrekker meer was?

De afgelopen veertig jaar werd al twee keer eerder een Liberaal Manifest geschreven, in 1981 en in 2005. Onlangs, bij de aftrap van het nieuwe parlementaire jaar in september kondigde het partijbestuur aan dat een commissie gaat werken aan een nieuwe editie. De vorige dateert alweer van bijna twintig jaar geleden en ‘de oplossingen van toen zijn wellicht niet de oplossingen van morgen’, aldus het bestuur op de eigen website.

Veel VVD-leden vragen zich af waarom het partijbestuur er nu mee komt. De VVD heeft immers al 5 kernwaarden. Veel leden beschouwen die als tijdloos, dus waarvoor is een (nieuw) Liberaal Manifest nodig? Ook leden die meer aandacht voor inhoud willen, menen dat de partij nu dringender kwesties heeft om aan te pakken. Drie worden het vaakst genoemd: de interne verdeeldheid over regeringssamenwerking met de PVV, de gebrekkige ledeninspraak en het dalende ledenaantal.

Wie bekend is met de partijgeschiedenis, weet dat met de vorige twee manifesten niks werd gedaan. Dat had wel gekund, want in 1982 en in 2006 traden nieuwe partijleiders aan. Maar Ed Nijpels (1982-1986) noch Mark Rutte (2006-2023) beriep zich erop. Waarom zou het Manifest herschrijven nu meer zijn dan bezigheidstherapie?  

Vrees voor beïnvloeding partijkoers

Dees kreeg voor zijn oproep opvallend veel steun van partijgenoten die tegen samenwerken met de PVV zijn, zoals Nijpels, Frans Weisglas en de appgroep De Nieuwe VVD, waar ook Tweede Kamerleden Eric van der Burg en Christianne van der Wal bij aangesloten zijn. Dees en Weisglas waren Kamerlid onder Nijpels, zij moeten weten hoe weinig praktische betekenis het eerste Liberale Manifest had. Waarom denken zij er nu anders over?

Er bestaat vrees dat PVV-kritische leden de herschrijving van het Manifest willen gebruiken om de partijkoers te beïnvloeden. Bijvoorbeeld door erin te laten opnemen dat de VVD voortaan samenwerking met ‘ondemocratische partijen die de rechtsstaat bedreigen’ uitsluit. Zolang rechtse coalities zonder de PVV getalsmatig niet mogelijk zijn, wordt het steven dan automatisch gewend richting het politieke midden.

De vleugels

De tijd dat de VVD interne meningsverschillen kon wegwuiven met ‘de VVD heeft geen vleugels, hooguit een enkele vlerk’ is voorbij. Partijvoorzitter Henry Keizer (2014-2017) stelde de ‘Thematische Netwerken’ in. Een gedachte was dat leden met kennis van beleidsterreinen zo makkelijker informatie met Kamerleden konden delen dan via de eerdere partijcommissies, waarvoor experts gevraagd werden. Maar in een partij die steeds strakker en centraler geleid werd, bleken die netwerken het enige overgebleven verband waarin leden onafhankelijk van de partijtop konden opereren.

De linkervleugel is begaan met milieu en klimaat. De rechtervleugel miste onder premier Rutte een aantal ‘rechtse’ thema’s, waaronder standpunten van Frits Bolkestein (1990-1998) over asiel en de multiculturele samenleving. Netwerken als ‘Liberaal Groen’ en ‘Migratie en integratie’ werden zo verzamelpunten van gelijkgestemden.

Liever verenigen dan strijd

Eind 2019 verenigden rechtse VVD’ers zich in Klassiek Liberaal. Nadat op het partijcongres van juni 2022 een nipte meerderheid tegen het stikstofbeleid van VVD-minister Van der Wal stemde, organiseerden sociaalliberale partijgenoten zich in De Nieuwe VVD. De eerste groep herkent zich meer in de huidige coalitie dan in de kabinetten-Rutte vanaf 2012, bij de laatste is het omgekeerd.

De partij heeft ook leden die zich in geen van beide vleugels herkennen. Die maken zich zorgen om de interne polarisatie. Flanken zouden het herschrijven van het Liberaal Manifest kunnen aangrijpen om via moties de eigen voorkeuren erin te schrijven.

Daarom pleitten sommigen (onder wie oud-voorzitter Ivo Opstelten en JOVD-voorzitter Mauk Bresser) afgelopen zomer voor een ‘herijking van de liberale kernwaarden’. Zij erkennen dat er onder VVD-leider Rutte weinig ruimte was voor discussie, maar willen liever linker- en rechtervleugel verenigen dan een stammenstrijd aangaan.

Een partijbestuur wil per definitie een partij bij elkaar houden. Aankondigen dat een commissie onder leiding van Nanning Mol (burgemeester van Laren, Noord-Holland en voorzitter van de bestuurdersvereniging) aan de slag gaat met het Liberaal Manifest lijkt een vlucht naar voren. Een poging de ideologische discussies op een ordelijke manier te laten verlopen.

De commissie wordt formeel gepresenteerd op het najaarscongres van 30 november. Daarvoor werden al twee bijeenkomsten ingepland, in Dordrecht en in Zwolle. De eerste trok 40-50 bezoekers.

Een klein aantal leden heeft het liefst een partijbrede discussie, met bijeenkomsten in het hele land en moties. Die zijn teleurgesteld in de huidige opzet, waarbij het partijbestuur de agenda bepaalt.

Afleidingsmanoeuvre

Toch vinden ook veel voorstanders van inhoudelijke reflectie dit niet het juiste moment. Er zijn dringender kwesties. Opvallend: linker- en rechtervleugel zijn het oneens over de PVV, maar eensgezind over het belang van meer ledeninspraak.

Het huidige project lijkt bedoeld als afleidingsmanoeuvre, om te voorkomen dat een verdeelde achterban de toch al ingewikkelde regeringssamenwerking bemoeilijkt. Actieve VVD-leden zien alleen het verschil tussen een oprechte discussie met open einde en een kluitje in het riet. En kunnen eind november meer belang hechten aan een statutenwijziging die leden weer zeggenschap geeft over kandidatenlijst en partijprogramma.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat wil de VVD na Rutte? Verdeelde liberalen gaan debatteren over de eigen ‘kernwaarden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Verder in dit videogesprek met SYP WYNIA – ook beschikbaar als podcast – de roots en de drijfveren van Geert Wilders, de moord op Theo van Gogh van twintig jaar geleden en de vraag wat voor partij de VVD eigenlijk is, nu Mark Rutte in Brussel zit.

Plus de woeste reacties van sommige wetenschappers en journalisten (en de eerste spijtbetuigingen daarvoor) op het veelbesproken boek Migratiemagneet Nederland van Jan van de Beek. ‘Het boek van het jaar,’ zegt Spruyt – ‘Het boek waar we op zaten te wachten.’

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER

Migratiemagneet Nederland

Het boek ‘Migratiemagneet Nederland’ van Jan van de Beek dat in dit videogesprek wordt besproken wordt uitgegeven door Uitgeverij Blauwburgwal en kost 23,50.

Het bericht ‘Geert Wilders kreeg de kiezers cadeau van de andere partijen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee dagen na de verkiezingen kondigde VVD-leider Divan Yeşilgöz aan dat de VVD niet opnieuw wilde regeren. Haar partij verloor tien zetels, de kiezer had gesproken. Wel zou ze een rechts kabinet gedogen en daarmee mogelijk maken.

Terwijl ze dit zei, wist ze twee dingen: NSC was onmisbaar en de VVD had vier zetels meer. Geen enkele coalitie was mogelijk zonder haar medewerking. Door in eerste instantie alleen te gedogen, werd NSC de pas afgesneden. En zo werd zij, en niet Pieter Omtzigt, kingmaker.

VVD hield leuke dingen voor zichzelf

De VVD won de formatie. Ze kreeg vier ministers. Daarvan zijn er drie – Justitie en Veiligheid, Financiën en Defensie – aloude stokpaardjes van de partij. Onder de vorige partijleider Mark Rutte (2006-2023) werd Klimaat en Groene Groei belangrijk voor de linkervleugel. Weliswaar kregen de coalitiepartners van de VVD de ministeries die zij graag wilden, maar daar zaten ook hoofdpijndossiers bij. De VVD hield de leuke dingen voor zichzelf en schoof het lastige werk door naar andere partijen.

Bij de formatie van 2012 was sprake van een goede band tussen premier Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom. De PvdA kreeg Binnenlandse Zaken. Alleen had de VVD de taken politie en wonen overgeheveld naar VVD-ministers. Daardoor had de PvdA een minister van ‘Frisse Lucht’ in het kabinet-Rutte 2 (2012-2017).

De VVD regeerde meestal met christendemocratische partijen. Partijleiders Pieter Oud (1948-1963) en Hans Wiegel (1971-1982) sloten regeren met de PvdA zelfs uit. Ook Rutte (2006-2023) wilde altijd het CDA in de regering. Zijn teleurstelling was dan ook groot toen CDA-leider Sybrand Buma niet meewerkte aan Rutte 2. Rutte noemde dat ‘verantwoordelijksheidsvakantie’.

Sommige VVD’ers, vooral van de linkervleugel, waren niet graag afhankelijk van de christendemocraten. Was het niet strategischer ook samenwerking met de PvdA te overwegen? In 1994 was het zover: de eerste ‘paarse’ regering van PvdA en VVD, aangevuld met D66. VVD en PvdA hebben nu drie keer samen geregeerd en zaten, op een maand na in 2002 (vanwege het Srebrenica-rapport), telkens de rit uit. Heel anders dan de kibbelkabinetten van CDA en PvdA die, op Lubbers 3 na, allemaal vielen.

Rechts van de VVD is het uitkijken

De VVD lijkt de ideale coalitiepartner. Maar niet als je de derde rechtse partij bent naast CDA en VVD. Dat was DS’70 begin jaren zeventig en de LPF in 2002. De VVD was er niet rouwig om dat die partijen zichzelf te gronde richtten. Toen BBB bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023 in alle provincies de grootste werd, werd uitgekeken naar het moment dat de landbouw- en regiopartij zichzelf in de vingers zou snijden.

Het CDA was voor de VVD een partij met voldoende overeenkomsten om goed samen te werken en voldoende verschillen om naast elkaar te bestaan. Maar andere rechtse partijen konden in potentie VVD-kiezers overnemen. Dat waren geen bondgenoten, maar concurrenten.

Rechtse campagnes

Geert Wilders, begonnen bij de VVD, wist misschien dat hij op zijn hoede moest zijn toen Rutte in 2010 sprak van een kabinet waar ‘rechts Nederland zijn vingers bij aflikt’. In 2012 trok hij zijn gedoogsteun aan Rutte-I (2010-2012) in. De PVV verloor de daaropvolgende verkiezingen, maar bleef bestaan, en won weer zetels in 2017.

In 2017 kwam Forum voor Democratie in de Tweede Kamer, in 2021 JA21 en BBB, vorig jaar NSC. Forum en haar afsplitsingen lijken geen blijvertjes. Als van de huidige drie coalitiepartners maar één dat wel is, kan de VVD mogelijk blijvend een deel van haar electoraat verliezen. Want alle VVD-leden samen vertegenwoordigen nog geen derde Kamerzetel. Rutte won verkiezingen door rechtse campagnes.

VVD wist al dat noodwet onhaalbaar was

In 2022 vroeg een VVD-Kamerlid of het mogelijk was een noodwet in te voeren om de asielstroom te stoppen. De VVD-staatssecretaris van Justitie, die diende onder een VVD-minister van Justitie, antwoordde dat dit wettelijk niet kon. Twee jaar later is Kamerlid Ruben Brekelmans defensieminister, staatssecretaris Eric van der Burg Kamerlid en minister Yeşilgöz partijleider.

Op het moment dat de noodwet voor asielzoekers werd opgenomen in de regeringsverklaring, wist de VVD al dat dit onhaalbaar was. Het kan zijn dat de VVD dit al had aangegeven, maar dat de PVV om ideologische redenen volhardde. Maar wat als de VVD willens en wetens Wilders in zijn eigen zwaard wilde laten vallen?

Binnen de VVD bestaat bij de linker- en rechtervleugel het beeld dat bewindspersonen en Kamerfractie afwachten tot PVV of NSC de stekker uit het kabinet trekt. Dan zou het niet liggen aan de VVD, die haar goede wil toonde, dat de samenwerking mislukte. Integendeel, Yeşilgöz toonde zich op de tweede avond van de Algemene Beschouwingen bereid om ook aan een spoedwet te werken. Boodschap: de VVD staart zich niet blind op het eigen gelijk, maar werkt aan oplossingen.

Volgens de VVD wilden vorige coalitiepartners geen strenger asielbeleid. De huidige coalitiepartners willen dit wel, maar letten niet op het begrotingstekort, omdat ze liever geld uitgeven aan zorg en bestaanszekerheid. Boodschap: alleen de VVD is echt verantwoordelijk.

Partners kunnen er genoeg van krijgen

Toen het CDA de grootste partij was, profileerde het zich ten koste van coalitiepartners. In regeringen met de VVD hadden zij oog voor de zwakkeren, in regeringen met de PvdA waren zij zuinig met belastinggeld. Op een dag waren de partners het zat – ze gingen regeren zonder het CDA. Zo kan het ook de VVD vergaan.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe loyaal is Dilan Yesilgöz aan het kabinet-Schoof? verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we ons in dat kader eens voorstellen dat de Jonge Socialisten in de PvdA zouden besluiten een onderscheiding in te stellen voor de Socialist van het Jaar. En dat die prijs dan zou gaan naar SGP-leider Chris Stoffer.

Of dat het CDJA, dat is de jongerenclub van het CDA, zou besluiten een onderscheiding uit te reiken aan de Christendemocraat van het Jaar. En dat voormalig kabinetsinformateur en Telegraaf-columnist Ronald Plasterk die prijs dan in ontvangst zou mogen nemen.

Iedereen zou dat heel vreemd vinden. Chris Stoffer immers is volgens geen enkele definitie een aanhanger van het socialisme en Ronald Plasterk staat bekend als een overtuigd atheïst.

Een wonderlijk verschijnsel

Was het in de politiek altijd maar zo eenvoudig. Want wat gebeurde er in 2005? De aan de VVD gelieerde jongerenorganisatie JOVD riep toenmalig GroenLinks-aanvoerder Femke Halsema uit tot Liberaal van het Jaar. Hier en daar werden een paar wenkbrauwen gefronst, maar er was ook veel begrip. Want inderdaad, waarom zouden liberalen – net als de Amerikaanse liberals – niet ook links kunnen zijn? Bovendien: vergeleken met de hardliners in GroenLinks – ontstaan als overlevingsproject voor communisten, pacifisten en christen-radicalen – maakte Halsema steeds een ondogmatische, ja zelfs ‘vrijzinnige’ indruk. En is vrijzinnigheid eigenlijk niet de ‘kern’ van het liberale denken?

Liberalisme, zo bleek maar weer eens, is in Nederland een wonderlijk verschijnsel waar je vele kanten mee op kunt. Hoe zou dat toch zo gekomen zijn?

Het staat in alle geschiedenisboekjes te lezen: in de tweede helft van de negentiende eeuw was het liberalisme op het Binnenhof de meest vitale politieke stroming. Maar na 1900 gingen katholieken, protestanten en socialisten de toon zetten en zakte het liberalisme steeds verder weg. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 werd een historisch dieptepunt bereikt: de Liberale Staatspartij (LSP) haalde nog slechts 3,95 procent van de stemmen.

De collectivistische tijdgeest stond haaks op het streven van liberalen naar zoveel mogelijk individuele vrijheid. Zowel door rechts (de nationaalsocialisten voorop) als door links (de communisten voorop) werd liberalisme geassocieerd met dikbuikige, sigarenrokende ondernemers en verfoeilijk laissez-faire-kapitalisme – ten nadele van de gewone man.

Na de Duitse bezetting bleek er weinig te zijn veranderd. In de ogen van de roomse en rode politici die nu op het Binnenhof aan de touwtjes trokken, diende er niet minder maar juist méér sociaal-economische ordening te komen, met de overheid als opzichter en opvoeder.

Liberalisme onder het tapijt

Werd het liberale vaandel niettemin hardnekkig hooggehouden door de geestelijke nazaten van Johan Rudolf Thorbecke? Verdedigden ze hun gedachtengoed fervent tegen alle aantijgingen en verdachtmakingen?

Niet echt. De LSP ging in 1946 op in de Partij van de Vrijheid (PvdV). De oprichters lieten met opzet de aanduiding ‘liberaal’ uit de partijnaam en ook in het manifest en het program van de PvdV kwam de term niet voor.

De oprichting van de VVD, op 24 januari 1948, was het gevolg van een fusie van de PvdV met een groep aanhangers van Pieter Oud. Voor de oorlog was Oud aanvoerder geweest van de Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB), een kleine, progressieve en aanvankelijk ook pacifistische partij die nadrukkelijk niet liberaal wilde worden genoemd. Na de bezetting was de VDB opgegaan in de Partij van de Arbeid. Oud had van die stap spijt gekregen en greep nu zijn kans om, samen met een handjevol geestverwanten, een stempel te drukken op de VVD.

‘Vroegere liberalen’ en ‘vroegere vrijzinnig-democraten’ zijn in de VVD ‘tot elkander gekomen’, zo stond te lezen in het eerste verkiezingsprogramma en ook in het door Oud geschreven beginselprogramma van de VVD werd het liberalisme behendig onder het tapijt geveegd. ‘De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie wenst het verenigingspunt te zijn van allen, die op grond van hun overtuiging, dat vrijheid, verantwoordelijkheid en sociale gerechtigheid de fundamenten behoren te zijn van een op christelijke grondslag berustende samenleving als de Nederlandse, de in dit program neergelegde beginselen tot uitgangspunt willen nemen van hun staatkundig streven,’ zo vermeldde artikel 1.

Kort en goed: Nederland kent een liberale partij waarvan de oprichters zich geneerden voor het liberalisme. Maar het kan nog gekker. Daarvoor moeten we terug naar 1966, toen D66 het levenslicht zag.

Geen principes, maar feiten

In zijn boek Daarom D66 zette medeoprichter Hans Gruijters in 1967 uiteen dat het bestaansrecht van zijn partij was gelegen in het afzweren van ideologische leidraden. Niet principes, maar feiten dienden in de politiek leidend te zijn. De ‘gefixeerde maatschappijbeelden’ van christendemocraten, socialisten, liberalen en andere ideologen verduisterden de rationele discussie – en konden we dus missen als kiespijn.

Voor wie dat nog niet duidelijk genoeg was, stond in het boek van Gruijters tevens het eerste Politiek Program van D66 afgedrukt. ‘De Democraten ’66,’ zo begon de tekst, ‘vormen een Nederlandse politieke partij die op 14 oktober 1966 is opgericht. Deze oprichting vond plaats omdat de ideologieën van de bestaande partijen geen antwoord meer geven op de vragen die ons bezighouden.’

Een onbegrijpelijke paradox

Iets meer dan dertig jaar hield D66 aan dat anti-ideologische pragmatisme vast. Tot het partijcongres in 1998 in meerderheid een motie steunde waarin werd voorgesteld om D66 voortaan ‘sociaal-liberaal’ te noemen.

Voor het eerst kreeg de partij een ideologisch etiket. Een samenhangende verantwoording voor die koerswijziging bleef vreemd genoeg achterwege. Wel schreef toenmalig fractievoorzitter Thom de Graaf een wonderlijk artikel in NRC Handelsblad. Daarin betoogde hij niet alleen dat de partij altijd al sociaal-liberaal was geweest, maar ook dat een sociaal-liberale ideologie ‘niet bestaat’. Partijboegbeeld Hans van Mierlo, die zijn toespraken graag doorspekte met onbegrijpelijke paradoxen, kon er een puntje aan zuigen. ‘Hafmo’ was overigens tegen de liberalisering van zijn geesteskind, net als – uiteraard – Gruijters, die in 2004 zijn D66-lidmaatschap aan de wilgen hing.

Meer verwarring dan duidelijkheid

Nederland heeft dus – in de gedaante van de VVD – niet alleen een liberale partij die aan het liberalisme aanvankelijk geen woord wilde vuilmaken, maar ook – in de gedaante van D66 – een sociaal-liberale partij die decennialang betoogde dat ideologische leidraden slechts politieke ellende veroorzaken. Is het een wonder dat het liberalisme in zo’n land is verworden tot een begrip dat meer verwarring schept dan duidelijkheid?

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom heeft het liberalisme in Nederland toch zoveel rare aanhangers? verscheen eerst op Wynia's Week.

Ruim 1200 sympathisanten, onder wie 765 (voormalige) VVD-leden ondertekenden de afgelopen weken een brief waarin het hoofdbestuur van de partij werd gemaand de regeringssamenwerking met de PVV te heroverwegen.

Ronkend

Onder het ronkende opschrift ‘Vrijheid, respect en fatsoen. Liberalisme weer terug in de VVD’ trokken de twintig initiatiefnemers van de brief stevig van leer. ‘We maken gedrag en zaken mogelijk, die vorig jaar nog ondenkbaar waren in het bestuur van ons land. We maken ons grote zorgen over de coalitie waar wij in zijn gestapt. De politiek die wordt bedreven door partners uit deze coalitie past niet bij ons. We zijn volgens de boiling frog-dynamiek terechtgekomen in een situatie waar we als liberale partij nooit in terecht hadden mogen komen. We tolereren schadelijke situaties veel te lang en we verliezen de kracht om daar nog uit te komen.’

De brief kreeg veel media-aandacht, ook Wynia’s Week liet zich niet onbetuigd. Het broeit bij de VVD, iedereen kon het nu zien.

Inmiddels zijn er nieuwe ontwikkelingen. Die duiden erop dat de initiatiefnemers van de brief door de partijtop zeer serieus worden genomen. Zo staat er voor eind augustus een bijeenkomst gepland van de briefschrijvers met de Tweede Kamerfractie van de VVD, volgens een interne update van eerstgenoemden ‘om te kijken hoe we elkaar gaan versterken’: ‘We merken dat veel VVD’ers willen aanhaken en meedenken met ons initiatief. De energie de daarbij vrijkomt is heel gaaf.’

Het gekozen moment – eind augustus – heeft verwachtingen gewekt. Op 17 september is het Prinsjesdag, direct daarna beginnen de Algemene Politieke Beschouwingen. Is het wellicht de bedoeling dat de dissidente VVD’ers bij de Tweede Kamerfractie ideeën mogen aandragen voor dat belangrijke debat? Dat zou natuurlijk nóg gaver zijn.

Monopolie op Liberaal Denken

Volgens een onbevestigd gerucht moet er eerst nog wel een hobbel uit de weg worden geruimd. De website van de briefschrijvers heet namelijk liberalevvd.nl. Dat kan worden geïnterpreteerd als onrechtmatig gebruik van de partijnaam en suggereert bovendien dat de dissidenten over een monopolie op Liberaal Denken zouden beschikken. ‘Niet-liberale VVD’ers bestaan niet,’ schreef partijvoorzitter Eric Wetzels op 12 juli in een mail aan de leden. Dat was geen toevallige oprisping.

Er is ook nieuws over de in 2022 opgerichte appgroep ‘De Nieuwe VVD’. Dat is eveneens een vehikel van liberalen die hun partij naar links proberen te trekken; de belangrijkste beheerders zijn Erik Verweij, VVD-raadslid in Rotterdam, en Maarten Bakker, VVD-fractievoorzitter in Nijmegen, tevens mede-initiatiefnemers van de brief aan het hoofdbestuur. Onlangs meldde zich een prominent nieuw lid bij de appgroep: de vorige maand met 31.569 voorkeurstemmen gekozen VVD-Europarlementariër Anouk van Brug. Al eerder sloten de voormalige liberale bewindslieden – nu Tweede Kamerleden – Eric van der Burg en Christianne van der Wal zich aan.

Kabinetsbeleid uit de koker van D66

De linkervleugel van de VVD vindt steeds meer gehoor, zo lijkt het. Toch zou het verkeerd zijn om te doen alsof dat heel vanzelfsprekend is. Want waar maken de progressieve liberalen zich eigenlijk zorgen over?

De politieke erfenis van Mark Rutte bestaat uit kabinetsbeleid dat sinds 2017 hoofdzakelijk uit de koker kwam van zijn belangrijkste coalitiepartner D66. Niets wijst erop dat die erfenis nu wordt verkwanseld. Ruttes epigonen én zijn beleidskeuzes zijn in Den Haag nog steeds springlevend en alomtegenwoordig. Want ga maar na:

Ruttes opvolger als partijleider is sinds augustus 2023 Dilan Yeşilgöz. Ze was – nadat Klaas Dijkhof en Jeanine Hennis niet beschikbaar bleken – de voorkeurskandidaat van de door Rutte gedomineerde partijtop. 

De nieuwe liberale vicepremier Sophie Hermans is een voormalig politiek assistent en ‘tassendrager’ van Rutte. Als minister van Klimaat en Groene Groei, zo zei ze onlangs in de Tweede Kamer, is het haar inzet om de klimaatdoelen van Parijs te halen en het werk van haar D66-voorganger Rob Jetten, klimaatminister in RutteVier, voort te zetten. ‘Hij heeft hier de afgelopen jaren keihard voor gewerkt en met resultaat. En daar gaan we mee door.’

De nieuwe liberale minister van Justitie en Veiligheid is David van Weel. Hij was tussen 2016 en 2020 raadsadviseur Buitenlandse Zaken en Defensie van Rutte. Hij vergezelde de premier bij diens bezoeken aan het Witte Huis, onderhield de contacten met de buitenlandadviseurs van andere regeringsleiders en deed de G20-advisering.

Ook de nieuwe liberale minister van Financiën Eelco Heinen is een typische Rutte-liberaal: hij debuteerde in 2011 op het Binnenhof als beleidsadviseur en werd daarna hoofd beleid, politiek secretaris en – in 2021 – Tweede Kamerlid. De Volkskrant typeerde hem onlangs als ‘een financiële houwdegen die zweert bij een kleine overheid’ en ‘daarom de perfecte kandidaat om de PVV op financieel gebied bij de les te houden’.

Nog een typische Rutte-VVD’er: de nieuwe minister van Defensie Ruben Brekelmans. Voor hij in 2021 Tweede Kamerlid werd, was hij onder meer politiek assistent van VVD-staatssecretaris Mark Harbers (Asiel en Migratie). Brekelmans belichaamt vooral de continuïteit tussen het Oekraïnebeleid van het vorige en het huidige kabinet. Daar zit geen streepje licht tussen. Op de NAVO-top in Washington zei Brekelmans twee weken geleden dat de productie van wapens en munitie enorm moet worden opgeschaald om het land te kunnen blijven steunen. ‘Als we willen dat Oekraïne de oorlog wint en als we willen dat Oekraïne weer de overhand krijgt, zullen we meer moeten leveren.’

Euroscepsis blijft taboe

De al genoemde Eric van der Burg, voorheen staatssecretaris Asiel en Migratie in Rutte IV en de lieveling van de liberale linkervleugel, is nu woordvoerder buitenlandse zaken van de Tweede Kamerfractie. Op die post zal hij ervoor zorgen dat – net als in de Ruttejaren – euroscepsis in de VVD-gelederen taboe blijft. Het electorale succesnummer van Frits Bolkestein uit de jaren negentig staat al heel lang niet meer op het liberale menu. Van der Burg is de laatste VVD’er die daar spijt van heeft.

Laten we tot slot ook de nieuwe premier niet onvermeld laten. Nee, geen VVD’er uit de school van Rutte, maar een voormalig topambtenaar die tot 2021 lid was van de PvdA. Maar wie prees hij kort na zijn aantreden de hemel in als voorbeeld en ‘inspiratie’?

De linkervleugel van de VVD zou misschien eens wat minder moeten  klagen. Het tijdperk-Rutte is in Den Haag nog lang niet voorbij.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Rutte is in Den Haag nog steeds alomtegenwoordig. Dus waarom al die heisa van linkse VVD-dissidenten? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Wij zijn leden van een partij die werd opgericht om een vuist te maken tegen dogmatische stromingen,’ zo heet het. ‘Een partij met duidelijke ideologische wortels: het liberalisme. Een thuishaven voor iedereen die de vrijheid, respect en fatsoen omarmt. Een partij die de veiligheid en het welzijn van alle Nederlanders wil bevorderen. En liberalen zwijgen niet als extremen opkomen. Liberalen spreken. Bewaken de vrijheid, respect en fatsoen. Niet enkel op papier, maar in woord en daad. Maar dat is nu niet het geval. Nu doen we mee. We maken gedrag en zaken mogelijk, die vorig jaar nog ondenkbaar waren in het bestuur van ons land.’

De dissidenten roeren zich ook met een appgroep die ‘De Nieuwe VVD’ heet. Het idee ontstond rond het partijcongres van juni 2022, toen een motie tegen het stikstofbeleid van VVD-minister Christianne van der Wal een nipte meerderheid kreeg. Het optreden van VVD’ers die opereren onder de vlag ‘Klassiek Liberaal’ was daar niet vreemd aan. Tegenacties leken geboden.

Wie zijn de ‘echte’ liberalen die de VVD naar links proberen te trekken?

Een van de belangrijkste initiatiefnemers van De Nieuwe VVD is Mark Thiessen. Tussen 2010 en 2017 stond hij op de loonlijst van de VVD, eerst als beleidsmedewerker, daarna als campagnestrateeg. Hij gold als een steunpilaar van de partijtop. Tegenwoordig heeft hij een eigen campagnebureau genaamd Meute en is hij columnist van EW.

Prominent onder de initiatiefnemers van de petitie is Erik Verweij, VVD-raadslid in Rotterdam. In een podcast van WNL liet hij in 2022 zijn licht schijnen over de in 1997 door de rechter verboden Centrumpartij ’86 (CP’86). ‘Als je de maatstaven van het partijverbod in 1997 zou toepassen op de huidige tijd, dan zou je kunnen zeggen dat één van de grootste partijen nu dezelfde uitingen doet. Ik kan niet uitleggen waarom je dan nu niet overgaat tot een verbod’. Die kon Geert Wilders in zijn zak steken. In het dagelijks leven is Verweij advocaat, gespecialiseerd in procedures op het gebied van vrijheid van meningsuiting en de vraag hoe sociale mediabedrijven hun platforms moeten reguleren.

Lobbyisten en voorlichters

Andere initiatiefnemers zijn Tom Cobbenhagen en Maarten van Rossum, respectievelijk consultant en Head of Strategy van het Haagse lobbybureau Nfluence. Daar werkt ook voormalig D66-Kamerlid Kees Verhoeven. Zou het toeval zijn dat de petitie niet enkel door VVD-leden getekend mag worden, maar ook door ‘sympathisanten’?

Verweij, Cobbenhagen en Van Rossum zijn samen met Pim van Strien en Maarten Bakker beheerders van de website liberalevvd.nl. Van Strien was van 2021 tot 2023 VVD-Kamerlid. Daarvoor was hij persvoorlichter van de partij en op het ministerie van Economische zaken en Klimaat afdelingshoofd Communicatiestrategie en Externe betrekkingen. Van 2006 tot 2009 – de beginjaren van Mark Rutte als partijleider – was hij politiek adviseur van de VVD-fractie.

Bij een aantal initiatiefnemers van de petitie is evident dat ze weinig belang hebben bij het nieuwe, minder ambitieuze milieu- en klimaatbeleid van het kabinet-Schoof.

De zojuist genoemde Bakker, VVD-fractievoorzitter in Nijmegen, werkt bij Natuurmonumenten. Hanne van Aart, vertrekkend VVD-burgemeester van Loon op Zand, zit in de raad van toezicht van Stichting Sportservice Noord-Brabant (SSNB), een ‘sociale onderneming’ met als doelstellingen ‘inclusief sporten’ en ‘het verduurzamen van sportaccommodaties’. Alies ter Kuile is mede-oprichter van B2B platform Fashion Cloud, dat streeft naar een duurzame modesector. Sinds 2019 zit ze in de raad van toezicht van Greenpeace.

Centralisatie en kaderdiscipline

Hoe was het ook alweer in het tijdperk-Rutte? Veel VVD’ers waren er ongelukkig mee dat de premier vanaf 2012 nog maar weinig liberaal profiel toonde en zijn oren liet hangen naar de wensen van zijn belangrijkste coalitiepartners – eerst de PvdA van Diederik Samsom, daarna het D66 van Alexander Pechtold en Sigrid Kaag.

Die onvrede bleef voor de betrokkenen niet altijd zonder gevolgen. Liberalen die Rutte niet volledig trouw waren, werden geweerd van kandidatenlijsten of op een onverkiesbare plek gezet. Er heerste in toenemende mate kadaverdiscipline bij de VVD. De macht in de partij werd sterk gecentraliseerd, de zeggenschap van de leden werd teruggeschroefd en discussies kregen steeds vaker een vrijblijvend karakter.

Juist bij díe VVD stond de nu dissidente liberaal Thiessen jarenlang op de loonlijst en ook voor de meeste initiatiefnemers van de petitie was de Rutte-VVD hun politieke leerschool en carrièreladder. Vrezen ze verwatering van liberale principes of misschien toch vooral vermindering van hun eigen invloed?

Ergernis en onbegrip

Het is een rare situatie. Wie herinnert zich nog Joost Taverne? Hij stemde in 2015 als enige in de VVD-Tweede Kamerfractie tegen nieuwe financiële steun aan Griekenland (en hield zich zo aan een VVD-verkiezingsbelofte). Taverne kwam in 2017 niet opnieuw op de kandidatenlijst. Daar hoefden de progressieve buitenbeetjes Eric van der Burg en Christianne van der Wal vorig jaar niet voor te vrezen: ze kwamen zelfs op nummer vier en vijf van de VVD-lijst. Beide ex-bewindslieden hebben zich inmiddels aangesloten bij De Nieuwe VVD en lijken nu dus oppositie te voeren tegen het ‘eigen’ kabinet. In het tijdperk-Rutte zou dergelijk gedrag niet zijn geduld. 

De petitie heeft in de VVD tot ergernis en onbegrip geleid. Waarom kozen de critici meteen voor de openbaarheid in plaats van hun onvrede eerst intern aan te kaarten? Vrezen de initiatiefnemers wellicht dat hen in de Yeşilgöz-VVD gaat overkomen wat Taverne en zijn geestverwanten overkwam in de Rutte-VVD? Waarom verdeeldheid zaaien in een partij die het bij verkiezingen al decennialang moet hebben van kiezers rechts van het politieke midden? En waarom het voortdurende gescherm met het woord ‘liberaal’, waardoor de suggestie wordt gewekt dat andersdenkende partijgenoten ideologisch niet zouden deugen?

Vanwege het zomerreces ontvingen de VVD-leden op 12 juli een mail van partijvoorzitter Eric Wetzels. In bedekte, maar niet mis te verstane termen werd naar de kwestie verwezen: ‘Niet-liberale VVD’ers bestaan niet.’

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De ‘echte’ liberalen die de VVD naar links proberen te trekken, wie zijn dat eigenlijk? verscheen eerst op Wynia's Week.

Een deel van de VVD-achterban was de afgelopen jaren ontevreden. Vanaf 2021 was dat ook te merken op de partijcongressen. De kritiek bestond uit vier hoofdpunten. Eén: de eenzijdige afhankelijkheid van premier Rutte. Twee: het euvel dat de standpunten van de rechtervleugel van de partij, voorheen belichaamd door Hans Wiegel en Frits Bolkestein, alleen werden verkondigd in verkiezingstijd. Drie: de omstandigheid dat de belangen van ‘Den Haag’ boven alles leken te gaan. Vier: de trend dat de invloed van de leden steeds verder werd ingeperkt.

Rutte is weg en de rechtervleugel van de VVD is tevreden met deelname aan een rechts kabinet. Maar de laatste twee punten zijn nog steeds van kracht.

Politiek Den Haag wordt bevolkt door beroeps-VVD’ers: bewindspersonen, Kamerleden en hun medewerkers (beleidsmedewerkers van de fractie, persoonlijke assistenten van Kamerleden en bewindspersonen, communicatiemedewerkers). In provincies en gemeenten zijn wethouders en gedeputeerden voltijdsbestuurders, terwijl raadsleden en Statenleden hun taak vervullen naast hun baan. Net als afdelingsbestuurders en partijvrijwilligers.

Beroepskrachten en vrijwilligers hebben verschillende belangen. Bestuurders moeten in coalitieverband water bij de wijn doen, vrijwilligers zijn geneigd aan te dringen op het vasthouden aan idealen en verkiezingsprogramma’s, ook als dat leidt tot een oppositierol. Wie niet werkzaam is in de politiek, kan zich een principiële opstelling beter veroorloven.

De nieuwkomers op de VVD-kandidatenlijst bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 en 2021 waren overwegend direct na hun afstuderen beleidsmedewerker of assistent geworden. Goed ingevoerd in de Haagse mores, weinig bekend met de wereld daarbuiten. Drie van de vier nieuwe VVD-ministers – Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei), Ruben Brekelmans (Defensie) en Eelco Heinen (Financiën) – werden zo Kamerlid. Brekelmans en Heinen waren kort rijksambtenaar, maar werkten vooral voor de VVD. David van Weel (Justitie en Veiligheid) was tussen 2016 en 2020 raadsadviseur van premier Rutte op het ministerie van Algemene Zaken en daarna topambtenaar bij de NAVO.

Vakvereniging of maatschappelijk verband?

VVD-kiezers zijn in meerderheid vóór deelname aan het kabinet-Schoof, onder de leden is dat fiftyfifty. Had de VVD deze regering niet mogelijk gemaakt, dan was de rechtervleugel na dertien jaar middenkabinetten definitief vertrokken. De linkervleugel kreeg van 2012 tot 2023 haar zin, nu moet de rechtervleugel wat krijgen. Eerder een zakelijke dan een ideologische afweging.

De beroepskrachten beschouwen de VVD als een vakvereniging, de vrijwilligers als een maatschappelijk verband. Organisatorisch komt het neer op een centraal geleid bedrijf of een vrijwilligersorganisatie met tweerichtingsverkeer. Onder Rutte koos het hoofdbestuur consequent voor het eerste.

Dit had gevolgen voor de ledeninspraak. Partijleden hebben twee voorrechten: invloed op kandidatenlijsten en op verkiezingsprogramma’s. Vanaf partijvoorzitter Benk Korthals (2011-2014) werden delen van het verkiezingsprogramma in afzonderlijke deelsessies vastgesteld, in plaats van met alle leden in een plenaire vergadering. Sinds een jaar of tien kunnen kandidatenlijsten, van plaatselijk tot Europees, enkel gewijzigd worden als minimaal de helft plus één van alle leden meedoet aan het digitale referendum.

Een netwerkpartij met nieuwspraak

Partijvoorzitter Henry Keizer (2014-2017) vormde de VVD om tot ‘netwerkpartij’. Het argument was dat mensen niet langer partijlid wilden worden en dat een andere, meer eigentijdse organisatievorm nodig was. De reorganisatie ging gepaard met nieuwspraak: afdelingen gingen ‘lokale netwerken’ heten.

Schaalvergroting – ook op afdelingsniveau – was het devies. De betrokkenheid van gewone leden nam af. Partijcommissies veranderden in ‘thematische netwerken’. Voor commissies werden leden gevraagd op basis van aantoonbare inhoudelijke kennis. Deze adviseerden Kamerleden en bewindspersonen over het betreffende beleidsterrein. Een top-downbenadering dus.

Sommige thematische netwerken bleken levendig en succesvol. Leden leerden elkaar kennen. Op ledenvergaderingen en voor verkiezingsprogramma’s werden moties en amendementen ingediend. Na verloop van tijd wilden ze ook kandidaten kunnen voordragen. Thematische netwerken boden wat in de rest van de partij nauwelijks meer mogelijk was: de kans om zich buiten het hoofdbestuur om te organiseren.

Nu lijkt het hoofdbestuur in te willen grijpen. Formeel moeten inactieve netwerken opgeheven worden of samengevoegd met andere, zodat een kleiner aantal actieve overblijft. Kritische leden vrezen dat nu ook de thematische netwerken monddood worden gemaakt.

Binnen de VVD geldt ‘Liberaal Groen’ als een verband voor de linkervleugel en het netwerk ‘Migratie en integratie’ als een verzamelpunt voor rechts-liberalen. Veelzeggend is dat ze allebei, samen met drie andere netwerken, op het partijcongres van 25 mei in Nieuwegein een motie indienden tegen het voornemen van het hoofdbestuur.

In oktober 2022 werd niet de kandidaat van de partijtop, maar uitdager Eric Wetzels verkozen tot partijvoorzitter. Negen maanden later viel RutteVier. Praktisch gevolg: de voor najaar 2023 geplande statutenwijziging werd uitgesteld tot na de verkiezingen.

Het is de bedoeling dat de ’50 procent + 1’-regel om kandidatenlijsten te wijzigen verdwijnt. Het nieuwe voorstel: hoofdbestuur en leden hebben evenveel zeggenschap. Critici vinden dit geen verbetering. De kans dat de leden unaniem iets anders willen is net zo onwaarschijnlijk als de eerdere opkomst van meer dan 50 procent.

Tevergeefs bezwaar tegen regeren met de PVV

Deze wijziging stond afgelopen mei op de agenda. Eerdere agendapunten waren uitgelopen. Terwijl aan het einde van de middag leden naar de bar liepen of al vertrokken, wilde het hoofdbestuur dit alsnog afhandelen, ook als de vergadering dan tot in de avond duurde. Dit stuitte op protest van de leden, waarop de vergadering formeel werd geschorst, om in het najaar verder te gaan.

Wie tevreden is, hoeft niet te klagen. VVD’ers die zich herkenden in Ruttes middenkoers beseften misschien niet hoe weinig leden nog te vertellen hebben, tot zij het afgelopen halve jaar vergeefs bezwaar maakten tegen regeren met de PVV.

Opgespaarde onvrede

Ongenoegen over de interne gang van zaken is niet langer beperkt tot de rechtervleugel. Leden die verschillend denken over de gewenste coalitiepartner kunnen het eens zijn over het belang lokale afdelingen en de wenselijkheid van meer ledeninspraak.

Bij sommige partijen is het voor leden sport om het de landelijke top zo moeilijk mogelijk te maken. VVD’ers zien zichzelf eerder als zakelijk. Met twee verkiezingen en een formatie was het een jaar lang niet het moment om meningsverschillen uit te vechten. Nu is de formatie afgerond en gemeenteraadsverkiezingen staan op de agenda in 2026. Dit najaar kan alle onvrede naar boven komen.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Te veel ‘Den Haag’, te weinig zeggenschap voor leden: het broeit bij de VVD verscheen eerst op Wynia's Week.

In het najaar van 2008 schreef Mark Rutte, toen een onervaren en zoekende VVD-partijleider, een toekomstperspectief. De titel: Pamflet van een optimist. Hij wilde naast de klassieke VVD-onderwerpen zoals veiligheid, eigen huis en inkomen ook niet-materiële thema’s agenderen, zoals milieu en onderwijs. De ondertitel van zijn pamflet luidde: Naar een moderne economie: een Groen Rechtse toepassing op energie.   

Het pamflet viel slecht in de VVD. Jammer, want afgaand op wat Petra de Koning erover schrijft in haar gave biografie Mark Rutte (2020) stonden er verstandige dingen in. Nederland had er zijn voordeel mee kunnen doen. Rutte wilde bijvoorbeeld meer kerncentrales bouwen en voor onze energie niet afhankelijk worden van ‘de Poetins en Ayatollahs van deze wereld’.

Pamflet en groen rechts waren snel geschiedenis. De kritiek was: wie verzint een slogan als groen rechts, die zo overduidelijk voortborduurt op de naam van GroenLinks? Waarom de aandacht vestigen op een ándere partij?

Oud merk, nieuwe formule

Mark Rutte is weg, hallo Sophie Hermans. Dinsdag werd ze geïnstalleerd als minister. Ze is voormalig politiek assistent van Rutte, voormalig VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer én ze was de secondant van partijleider Dilan Yeşilgöz aan de formatietafel. Hermans heeft meegeholpen haar eigen ministerie op te zetten. Zij is de eerste minister van Klimaat en Groene Groei, een nieuw departement in het kabinet-Schoof.

De boodschap is: groen rechts is terug van weggeweest. De ‘merknaam’ die niet aansloeg, wordt opnieuw in de markt gezet. Nieuwe formule, wast nog witter, leve groene groei.

Wat groene groei is? Het is in elk geval onderwerp van controverse. Hermans suggereerde vorige week in een hoorzitting in de Tweede Kamer over haar voordracht als minister dat Nederland met groene dan wel duurzame innovaties wereldberoemd kan worden, net als met de Deltawerken en de gloeilamp. Maar hoe?

Eigenlijk is maar één ding zeker: als de overheid de economie stimuleert (subsidies, fiscale voordelen, opdrachten), leidt dat tot economische groei. Maar is dat groen?

Hermans typeerde haar nieuwe ministerie in de hoorzitting als ‘het ministerie van de toekomst, van vooruitgang en optimisme’. Ze wil dat Nederland ‘sneller onafhankelijk wordt van regimes waar je helemaal niet afhankelijk van wilt zijn’ en belooft ‘zorgvuldige, maar wel op tempo’ besluitvorming voor de bouw van nieuwe kerncentrales.

Klinkt als Mark Rutte in 2008.

Klimaatpolitiek als verdienmodel voor ondernemers

De VVD heeft altijd een gespannen relatie gehad met klimaatpolitiek. Twee ministers, Pieter Winsemius en Ed Nijpels, profileerden zich decennia geleden als ministers van milieubeleid, maar in de VVD, partij van autorijders en industriëlen, sloeg dat niet aan. Te betuttelend, te veel gedoe, te kostbaar.

Is het deze keer anders?

De VVD ‘bedient’ twee belangrijke kiezersgroepen: de middenklasse/eigenhuizenbezitters en de ondernemers/managers. Beide groepen houden niet van bemoeizucht van de overheid, van extra regels, verplichtingen, heffingen, verboden en wat er verder komt kijken bij klimaatpolitiek.

Vandaar de politieke nadruk op de báten van klimaatpolitiek. Er is geld te verdienen. Ondernemers zien klimaatpolitiek als een verdienmodel wanneer burgers bijvoorbeeld verplicht worden om warmtepompen aan te schaffen, van het aardgas af moeten of aangeraden wordt om zonnepanelen te nemen. Dat is voor bedrijven ‘gratis’ extra omzet. Je hoeft de potentiële klant niet te overtuigen, je hoeft er geen reclame voor te maken. Dat doet de overheid.

Hoe? Door burgers belastingvoordelen te schenken, zoals 2.950 euro subsidie op de aanschaf van elektrische auto’s. Dat was een punt uit het Klimaatakkoord, een polderafspraak tussen belangen- en lobbygroepen over klimaatbeleid, voorgezeten door…? Oud-VVD-minister Nijpels.

Burgers reageren op fiscale en financiële prikkels, managers net zo. Vandaar dat de topmanagers van vervuilende en stikstof uitstotende bedrijven als staalbedrijf Tata, kunstmestproducent Yara en chemieconcern Dow best zaken willen doen.

In hun hoofdlijnenakkoord over het kabinetsbeleid hebben PVV, VVD, NSC en BBB afgesproken dat het kabinet-Schoof de aanpak van het kabinet RutteVier voortzet: ‘maatwerkafspraken’ maken met de twintig grootste industriële concerns die in ruil voor steun van de overheid hun productieproces verduurzamen. Dat kan best prijzig worden. Voor Tata doet een bedrag van 3 miljard euro de ronde.

Het geld is er. De miljarden in het Klimaatfonds van het kabinet RutteVier hebben de verkiezingen overleefd.

Salto mortale

In dat krachtenveld wordt Sophie Hermans de verantwoordelijke minister. Het is, in de traditie van Rutte, best een ommezwaai, zo niet een salto mortale voor de VVD. Van het afserveren van groen rechts, via oppositie tegen klimaatdrammer Rob Jetten (D66), naar een coalitie met Jetten in twee kabinetten en nu naar met voortzetting van diens beleid. ‘Daar gaan we mee door,’ zei Hermans vorige week in de hoorzitting.

Voortzetting van het klimaatbeleid heeft namelijk machtige bondgenoten. Meteen al na de val van het kabinet RutteVier pleitte de Sociaal Economische Raad (SER), het ‘polderoverleg’ van werkgeverslobby VNO-NCW, de vakbonden en economische deskundigen, voor verdere uitvoering van het klimaatbeleid van het toen demissionaire kabinet. Het zou niet de eerste keer zijn dat VNO-NCW een politieke slag slaat. In 2017 maakte minister-president Rutte zich spreekbuis van de werkgeverslobby om de dividendbelasting af te schaffen en de hoofdkantoren van Shell en Unilever in Nederland te houden.

Wie dacht op de PVV te stemmen om de klimaatpolitiek door de shredder te halen, krijgt een kabinet van PVV met VVD dat het beleid wil voortzetten dat eerder uit de koker kwam van D66. Tot zover de invloed van de kiezer.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met dank aan verkiezingswinnaar PVV wordt het klimaatbeleid van verliezer Rob Jetten nu voortgezet door Sophie Hermans verscheen eerst op Wynia's Week.

In de jaren 1971-1982 was Hans Wiegel het gezicht van het Nederlandse liberalisme. Onder zijn bezielende leiding werd de voorheen ietwat elitaire VVD een echte volkspartij.

Zijn jeugdige opvolger Ed Nijpels (1982-1986) gold als een representant van het oppervlakkige ‘Veronica-liberalisme’. Hij bleek als fractievoorzitter een maatje te klein en werd al snel op een zijspoor gerangeerd.

Na interim-leider Rudolf de Korte (1986) kwam de weinig charismatische intellectueel Joris Voorhoeve (1986-1990) aan het VVD-roer te staan. Zonder veel succes.

Pas onder aanvoering van Frits Bolkestein (1990-1998), taboedoorbreker op het terrein van immigratie en integratie, werd de weg omhoog weer gevonden. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1995 werd de VVD voor het eerst de grootste partij van het land.

Helaas bleek de fletse links-liberaal Hans Dijkstal (1998-2002) totaal ongeschikt om in Bolkesteins voetsporen te treden. Ook onder Gerrit Zalm (2002-2004) en Jozias van Aartsen (2004-2006) stagneerde de VVD.

Mark Rutte (2006-2023) daarentegen werd in 2010, na een moeizame start, de eerste premier van VVD-huize. Hij maakte zijn partij vier keer op rij de grootste bij Tweede Kamerverkiezingen en staat inmiddels in de boeken als de langstzittende minister-president ooit. Volgende week is zijn laatste werkdag in Den Haag; Dilan Yeşilgöz volgde hem in augustus 2023 reeds op als VVD-aanvoerder.

Partijleiders komen en gaan, daar is niets vreemds aan. Wat wél uitzonderlijk is, is dat er bij de VVD de afgelopen vijftig jaar ook steeds een belangrijke continue factor was, tot op de dag van vandaag.  

We hebben het over een inmiddels 72-jarige man die al sinds de hoogtijdagen van Wiegel een actieve rol speelt in de VVD, die sinds de jaren tachtig behoort tot de inner circle en die – om Rutte-biograaf en VVD-watcher Wilma Borgman te citeren – ‘als geen ander op de achtergrond richting geeft aan de partij’.

Op zijn cv staan topfuncties bij Europese en Amerikaanse communicatiebedrijven: KPN, Lucent, British Telecom, Alcatel-Lucent. Dankzij het fortuin dat hij daar vergaarde, wist hij in de jaren 1999-2001 drie keer op rij door te dringen tot de Quote 500 van meest vermogende Nederlanders.

Geselecteerd door Rudolf de Korte

Zijn naam is Ben (eigenlijk: Bernardus Johannes Maria) Verwaayen. Bij de VVD kwam hij voor het eerst in beeld toen de al genoemde Rudolf de Korte in 1971 een zogenoemde ‘nieuwe kiezerswerkgroep’ op poten zette, bedoeld om de partij aan meer jonge stemmers te helpen. Na een oproep in partijorgaan Vrijheid en Democratie meldden zich meer dan tweehonderd gegadigden. De Korte – die daar naderhand nog vaak tevreden op terugblikte – selecteerde er vijftien, onder wie behalve het 19-jarige VVD-lid Verwaayen ook de latere liberale kopstukken Jan Franssen en Loek Hermans.

Verwaayen, inmiddels rechtenstudent in Utrecht, kreeg al snel pr-werk te doen voor de VVD en kwam zo in 1978 ook in contact met Neelie Kroes, zojuist aangetreden als staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat in het eerste kabinet-Van Agt.

Sparring partner van Neelie Kroes

De 36-jarige bewindsvrouw – een volslagen vreemde eend in de bijt op een departement gevuld met duizenden mannelijke ingenieurs – kon wel een sparring partner gebruiken en Verwaayen speelde die rol met verve. Hij hielp Kroes ‘om evenwicht te krijgen tussen zichzelf zijn en de juiste toon vinden’, schreef Alies Pegtel in haar biografie Neelie (2014). ‘Reflecteren’, praten over welke accenten je legt, over de essentie van je boodschap, over wie je bent en over wie je wil zijn: het werd voor Verwaayen de rol van zijn leven. Kroes – die al snel met haar elf jaar jongere adviseur bevriend raakte – was de eerste prominente VVD’er die daar dankbaar van profiteerde.

De nieuwe partijvoorzitter Jan Kamminga haalde zijn generatiegenoot Verwaayen in 1983 naar het hoofdbestuur van de VVD. Het waren de jaren van de snelle opkomst en even snelle aftocht van Ed Nijpels, die in zijn in 2022 verschenen memoires onthulde zich vaak ‘doodeenzaam’ te hebben gevoeld. Toch werd hij, vermeldde Nijpels in een speciaal dankwoord, telkens ‘door dik en dun gesteund’ door Verwaayen. Ook Loek Hermans genoot steeds diens support, hoewel hij in 1990 niet luisterde naar Verwaayens dringende advies om zich, als concurrent van Frits Bolkestein, te kandideren voor het fractievoorzitterschap.

Vriendelijk en bemoedigend

Rond de eeuwwisseling gold Verwaayen als een vertrouweling van Hans Dijkstal, maar stond hij, aldus Petra de Koning in haar boek over Mark Rutte (2020), eerst en vooral bekend om zijn scherpe vragen. ‘In zijn ogen deed je het niet zomaar goed. Maar hij was ook vriendelijk en bemoedigend, en hij was voor niemand in de partij een bedreiging. Verwaayen wilde op de achtergrond blijven en helpen.’ 

Op verzoek van Jozias van Aartsen zette Verwaayen zich in 2006 aan het schrijven van een nieuw liberaal verkiezingsprogramma. Tot verbazing van vriend en vijand resulteerde het in een tabloidkrantje van vier pagina’s met nauwelijks teksten over immigratie en integratie, hét politieke thema van de achterliggende jaren. Voor ex-liberaal Geert Wilders was het een gouden kans om zijn nieuwe partij in de markt te zetten: de PVV debuteerde met 9 zetels. De VVD daarentegen verloor 6 zetels en hield er slechts 22 over, de slechtste score sinds de donkere dagen van Joris Voorhoeve. Tot overmaat van ramp ontspon zich een vete tussen lijsttrekker Mark Rutte en zijn nummer twee Rita Verdonk, die de meeste voorkeurstemmen bleek te hebben vergaard.

Verwaayen – schijnbaar onaangedaan over zijn eigen bijdrage aan het electorale debacle – kon het niet aanzien. De VVD-top, zo vertelde hij Rutte, zou er goed aan doen op regelmatige basis schoon schip te maken. In Verwaayens eigen woorden, opgetekend door Wilma Borgman: ‘Is het stipje op de horizon nog steeds dat stipje op de horizon? Doe jij nog steeds wat ik dacht dat je doet? Praat jij wel voldoende met mij voordat je een besluit neemt?’

Een bijeenkomst dus waar het kleine groepje VVD’ers dat de belangrijke beslissingen nam in elk geval één keer per jaar alles tegen elkaar kon zeggen, met als doel de eenheid in het kernteam te bewaren. Nooit meer onbegrip als vroeger tussen Wiegel en Nijpels, nooit meer incompatibilité d’humeur als voorheen tussen Van Aartsen en Zalm, nooit meer oorlog als tussen Rutte en Verdonk. Locatie werd het vakantiehuis van Verwaayen in het Zuid-Franse dorpje Goult.

‘De eerste jaren kwam Rutte in zijn eentje al een dag eerder,’ schreef Petra de Koning. ‘Dan aten ze de pruimentaart die Heleen, de vrouw van Ben Verwaayen, had gebakken. Rutte zei het nooit, maar Ben en Heleen Verwaayen wisten al heel snel dat het nooit een andere taart mocht zijn dan pruimentaart. Daar was Rutte aan gewend.’

Een herboren Mark Rutte

Het Goult-beraad in de zomer van 2008 werd legendarisch. Behalve Rutte was vicefractievoorzitter Edith Schippers aanwezig, partijvoorzitter Ivo Opstelten en Uri Rosenthal, de fractievoorzitter in de Eerste Kamer.

‘Mark is bruggenbouwer bij uitstek,’ vertelde Verwaayen veertien jaar na dato aan Borgman, ‘maar was nog niet zeker van zijn inhoudelijke verhaal. Zo kwam hij in Goult binnen: niet overtuigend. We hebben drie dagen pittige gesprekken gevoerd en toen hij wegging, had hij de essentie van zijn boodschap gevonden, de essentie van wie hij wilde zijn. (-) Marks eureka-moment kwam toen hij het had over vooruitgang, zorgen dat je mensen kans op ontplooiing biedt. En vooral de toonzetting daarvan: niet meer sippig, maar positief. Zijn talent is tot ontplooiing gekomen toen hij dat verhaal bij zichzelf vond.’

Het ‘verhaal’ dat Rutte omarmde, lag in het verlengde van zijn eerder beleden sympathie voor D66 en sloot ook wonderwel aan bij de progressief-liberale opvattingen van Verwaayen. Het concept stond echter haaks op de ideeën die Bolkestein in de jaren negentig had verkondigd. De ‘ontplooiingsideologie’, sneerde Bolkestein graag, is een vrijbrief voor paternalisme, want de overheid zal dan de vraag moeten beantwoorden wat goed is voor ontplooiing en wat niet. Eindresultaat: ‘De mens wordt immobiel, inflexibel en hulpbehoevend’, met alle gevolgen van dien voor de staatsfinanciën. Niet toevallig speelde Verwaayen in de Bolkesteinjaren een minder prominente rol in de VVD. 

De ‘herboren’, niet meer sippige Rutte liet In november 2008 van zich horen met een Pamflet van een optimist en imponeerde in 2009 als oppositieleider bij de Algemene Beschouwingen. Een jaar later won hij zijn eerste verkiezingen door zowel CDA-premier Jan Peter Balkenende als PvdA-‘droomkandidaat’ Job Cohen af te troeven. Het tijdperk-Rutte was begonnen.

Op audiëntie in Goult

De reputatie van het Goult-beraad leed er uiteraard niet onder. Naast klankbord en gespreksleider van therapeutische bijpraatsessies met de partijtop ging Verwaayen zich gaandeweg ook ontpoppen als beoordelaar van nieuwelingen. Voor ambitieuze VVD’ers, liberale kandidaat-bewindslieden incluis, werd het een vaste gewoonte om eerst in Goult of – later – het Noord-Hollandse Bergen bij Verwaayen op audiëntie te gaan. ‘Ik stel vragen, over vertrouwen, performance, keuzes, over het een zeggen en het ander doen,’ vertelde hij in 2022 aan Borgman. ‘En ik krijg antwoorden, en als ze niet eerlijk zijn, gaat de drilboor erop.’

Zijn steeds hechter wordende relatie met de premier zorgde ervoor dat Verwaayen op het Binnenhof bekend kwam te staan als ‘Rutte-fluisteraar’. ‘Ik weet niet eens wat dat is,’ reageerde hij in 2011 in NRC Handelsblad. Hoe de verhoudingen dan wel lagen? Het was, zei Verwaayen, eerder ‘als een vader die iets tegen zijn zoon zegt’. Het gerucht dat Rutte hem soms wel drie keer per dag belde, sprak hij met klem tegen. ‘Hahaha, dat doet hij alleen als ik niet meteen reageer. Vaak hoor ik weken niks van hem.’

Maar toch. Drie weken vóór op 7 juli van het vorig jaar zijn kabinet viel, was Rutte nog een dag bij Verwaayen op bezoek, in diens appartement in Parijs. Ging het daar over de spanningen in de coalitie of het scenario van een aanstaande breuk? Nee, volgens een reconstructie die het Algemeen Dagblad later maakte. Wel zou het zijn gegaan over het thema leiderschap. ‘Rutte is daar heel filosofisch in,’ blikte Verwaayen terug. ‘Wat is leiderschap, hoe lang moet het duren, wat wil en kan je ermee?’ Op 9 juli, twee dagen ná de val van zijn kabinet, nam Rutte het besluit om de vaderlandse politiek vaarwel te zeggen. Verwaayen was de eerste die hij inlichtte.

Is het louter liefde voor de VVD die Verwaayen drijft? Daar zijn al vaak vraagtekens bij geplaatst. Hoe zuiver was het dat Verwaayen in 1988 op voordracht van zijn goede vriendin minister Kroes van Verkeer en Waterstaat werd benoemd tot algemeen directeur van PTT Telecom? Hoe toevallig was het dat Kroes – inmiddels president van Universiteit Nyenrode – een paar jaar later commissaris werd van een joint venture van KPN Telecom in Jakarta, die Verwaayen in 1994 oprichtte?

Van meer recente datum is de constatering van Ton F. van Dijk in HP/De Tijd (2018) dat Verwaayen en zijn zoon Robert als mede-eigenaren van hun in 2014 opgetuigde investeringsfirma Keen Venture Partners (‘keen to work with exceptional founders at the early stages of building leading European tech companies’) een direct belang hebben bij een gunstig fiscaal klimaat voor investeerders in scale-ups. ‘Ten minste één keer sprak Rutte hierover voorafgaand aan de totstandkoming van het VVD-verkiezingsprogramma van 2017 met Robert Verwaayen op het Catshuis.’ In het programma kwam vervolgens een passage terecht waarin het belang van scale-ups werd benadrukt (‘de bakermat van innovatie’), gevolgd door een pleidooi voor belastingvrijstelling binnen de inkomstenbelasting voor particulieren die in durfkapitaal willen investeren. ‘Opvallend,’ aldus Van Dijk.

De onderzoeksjournalisten Kim van Keken en Joost Ramaer zetten vorig jaar in Vrij Nederland alle gevallen van ogenschijnlijke belangenverstrengeling op een rijtje, en concludeerden: ‘De VVD heeft veel te danken aan zakenman en Rutte-fluisteraar Ben Verwaayen, is het beeld. Maar omgekeerd heeft Verwaayen zijn zakelijke carrière vooral aan de VVD te danken.’

Een fascinerend beeld

Een ondernemer die zonder openlijk mandaat fungeert als godfather van de politieke partij die in bestuurlijk Nederland aan de belangrijkste touwtjes trekt, waarbij het mes ook nog eens aan twéé kanten lijkt te snijden: het is een meer dan fascinerend beeld, uniek in onze parlementaire historie. In veel landen zouden er boeken en documentaires over Verwaayen zijn gemaakt. Dat die aandrang hier niet bestaat, wat zegt dat over onze politieke en journalistieke cultuur?

In zijn klassieker Tegels lichten (1972) beschreef journalist Henk Hofland een Nederland waar bestuurders, politici, directeuren en magistraten leven in het vaste besef dat zij over het onvervreemdbare monopolie beschikken om ‘te bekokstoven’. Dat land, zo lijkt het verschijnsel Verwaayen te bevestigen, is achter de schermen van de VVD dagelijks te bezichtigen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht De godfather van de VVD zorgde goed voor Rutte, maar ook voor zichzelf verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie bekend is met het Europese Parlement, weet dat die soep waarschijnlijk minder heet wordt gegeten dan opgediend. Daags na verkiezingen voor het Europees Parlement – in juni is het weer zover – telt altijd de macht van het getal. Het parlement telt zeven fracties. Iedere fractie wil uiteraard zo groot mogelijk worden of blijven. Aangezien zetelwinst wordt voorspeld voor de Europese Conservatieven en Hervormers (ECH, met SGP en JA21 als Nederlandse leden) en het uiterst rechtse Identiteit en Democratie (ID, waarbij de PVV is aangesloten), is het denkbaar dat de liberalen hun podiumplaats als derde fractie verliezen.  

Voor binnenlands gebruik

De ferme woorden van de Europese liberale fractievoorzitter Valérie Hayer, waren waarschijnlijk vooral bedoeld voor de Franse binnenlandse politiek. Hayer is Europees lijsttrekker voor Renaissance, de partij van president Emmanuel Macron. Zonder succes, zo lijkt het, want volgens peilingen wordt de partij van Marine Le Pen, Rassemblement National (RN), in juni de grootste. Bij het tv-debat met RN-lijsttrekker Jordan Bardella werd Hayer vervangen door Macrons ‘kroonprins’, premier Gabriel Attal. Een riskante strategie, want bij succes voor Bardella riskeert Renaissance als derde te eindigen. De Franse sociaaldemocraten hebben in Raphaël Glucksmann wel een aansprekende lijsttrekker.

De kansen van de VVD verschillen per peiling, maar de partij behoudt waarschijnlijk haar vijf zetels. D66 haalde bij de vorige Europese verkiezingen twee zetels en lijkt dat nu opnieuw te gaan doen. Dat is relevant, want hoe verschillend beide partijen ook zijn, in het Europees parlement zijn ze allebei lid van Renew.

De VVD was in de jaren zeventig een van de oprichters van het Europese liberale verband, waarvan de totstandkoming werd bespoedigd toen in 1979 voor het eerst directe verkiezingen voor het Europees Parlement op de agenda stonden. D66 profileerde zich toen nog als een partij die wilde breken met ‘ouderwetse’ negentiende-eeuwse ideologieën – het liberalisme incluis – maar koos eind jaren negentig, niet toevallig toen oprichter Hans van Mierlo de politiek verliet, alsnog voor het etiket ‘sociaal-liberaal’. Al in 1989 had het enige D66-lid van het Europees Parlement zich op persoonlijke titel aangesloten bij de liberale fractie. Pas na de Europese verkiezingen van 1994 trad D66 als partij toe. Dat was tevens het laatste jaar dat de VVD campagne voerde met het gezamenlijke Europese liberale verkiezingsprogramma. Vanaf 1999 kon dat niet meer, omdat er twee Nederlandse liberale partijen waren.

Stoten onder de gordel

D66 lijkt Hayer opgestookt te hebben om de VVD te veroordelen. Dit past in een patroon. Tijdens de lange kabinetsformatie van Rutte IV verspreidde D66-Tweede Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma op het Binnenhof drankroddels over VVD-informateur Johan Remkes. Het weekend na de val van Rutte-IV, in juli 2023, bereidde D66 een motie van wantrouwen voor, om demissionair premier Rutte weg te sturen. Stoten onder de gordel zijn D66 allerminst vreemd.

De VVD werd in 1948 opgericht als liberale partij en behoort tot de founding fathers van de Europese liberale fractie. D66 werd in 1966 opgericht als een pragmatische partij die het liberalisme achterhaald vond en werd pas in 1994 lid van de Europese liberale fractie. Nu suggereert D66 dat de VVD daar vanwege een gebrekkige liberale gezindheid niet langer thuis zou horen. Is dat principieel of is dat opportunistisch? Het lijkt een retorische vraag.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Liberalen onder elkaar: ook in het Europees Parlement probeert D66 nu de VVD een loer te draaien verscheen eerst op Wynia's Week.