Dat is een beetje een malle constatering. Want wat gebeurde er na de Tweede Kamerverkiezingen? Hoewel het verschil tussen de PVV en runner up GroenLinks-PvdA maar liefst twaalf zetels bedroeg, mocht Wilders geen minister-president worden.  

Toegegeven, dat een verkiezingswinnaar wordt gepasseerd voor het premierschap hadden we in Nederland weleens eerder beleefd: het overkwam in 1977 en in 1982 PvdA-lijsttrekker Joop den Uyl, die vervolgens in de oppositiebanken belandde. Maar toen was het verschil tussen de winnaar en de nummer twee veel kleiner: respectievelijk vier zetels (1977) en twee zetels (1982). 

‘Minimale democratische principes’

Ook allesbehalve normaal was dat Wilders geen andere PVV’er naar voren mocht schuiven om minister-president te worden en dat hij tijdens de kabinetsformatie pas voor vol werd aangezien na instemming met een zogenoemde ‘basislijn voor het waarborgen van de grondwet, de grondrechten en de democratische rechtsstaat’. Op die drie punten werd hij door zijn gesprekspartners van VVD, NSC en BBB namelijk onvoldoende vertrouwd. Een unicum in onze parlementaire geschiedenis.

Onlangs hing de PVV een nieuw affront boven het hoofd. Tweede Kamerlid Joost Sneller (D66) diende namelijk een motie in waarin hij het kabinet vroeg om in de aangekondigde Wet op de politieke partijen de eis op te nemen dat partijen moeten voldoen aan ‘minimale democratische principes wat betreft hun interne organisatie’.

Sneller liet er op X geen twijfel over bestaan: het is hem te doen om de PVV. Behalve verkeerde standpunten hebben ze daar, meent hij, ook een verkeerd organisatiemodel. De PVV is namelijk geen democratische ledenpartij, maar een vereniging met besloten karakter – met Wilders als enig lid.

Het is merkwaardig om daar zo zwaar aan te tillen. Kiezers die de PVV vanwege haar organisatiemodel niet pruimen, staat het bij verkiezingen immers vrij om een ander hokje rood te kleuren. Aan de laatste Tweede Kamerverkiezingen deden maar liefst 26 partijen mee, dus dat kan het probleem niet zijn.

Ook is het raar om het toelatingsbeleid voor leden te gebruiken als criterium bij het vaststellen van het democratisch gehalte van een politieke organisatie. Het is veel beter om dan te kijken naar het democratisch gehalte van de doelen die worden nagestreefd.

Exact om die reden stond bijvoorbeeld de NSB van Anton Mussert te boek als een ondemocratische partij, hoewel iedereen er lid van kon worden. Idem dito bij de voormalige CPN: leden waren daar van harte welkom en vergaderden zich een slag in de rondte. Maar omdat de marxistisch-leninistische grondslagen van de partij haaks stonden op de fundamenten van ons parlementaire bestel, kregen communisten slechts zelden het etiket ‘democraat’ opgeplakt.

Partijen als potentieel gevaar

Bovendien: wie een ledenpartij beschouwt als het summum van democratische gezindheid, vergeet dat dergelijke partijen nog helemaal niet bestonden toen ons land halverwege de negentiende eeuw een parlementaire democratie werd.

Neem de liberale oud-premier Johan Rudolf Thorbecke (1798-1872), nota bene de grondlegger van ons democratisch bestel. Nimmer was hij lid van een politieke partij, laat staan van een partij waarvan de interne organisatie voldeed aan wettelijk vastgelegde ‘minimale democratische principes’. Aanvankelijk namen aan Tweede Kamerverkiezingen namelijk geen partijen deel, maar – verdeeld over kiesdistricten – uitsluitend individuele kandidaten met een eigen politiek program.

Dat was geen toeval. Partijen werden in de negentiende eeuw niet gezien als bevorderlijk voor de democratie, maar juist als een potentieel gevaar. Volksvertegenwoordigers, zo werd gedacht, zouden zo het risico lopen partijvertegenwoordigers te worden. Pas in 1879, met de oprichting van de Anti-Revolutionaire Partij (ARP), werd de ban gebroken.

Het pikante is dat uitgerekend de oprichters van de club van Sneller op dit punt nogal nostalgisch waren. ‘Men heeft tussen het kiezersvolk en zijn vertegenwoordigers de partijen geschoven,’ somberde Hans Gruijters, founding father van D66. Daarom bepleitten de Democraten in 1967 herinvoering van het in 1917 afgeschafte districtenstelsel, met anders dan voorheen niet één, maar twee of drie afgevaardigden per district. Met zo’n stelsel konden we, zo meende Gruijters, verlost raken van volksvertegenwoordigers die functioneerden als ‘zetbazen van de partijen’. ‘De verhouding kiezer-gekozene dient zwaarder te wegen dan de verhouding kiezer-partij en de relatie gekozene-partij,’ vermeldde het eerste Politiek Program van D66.

De aangekondigde Wet op de politieke partijen – waarover de Raad van State in oktober reeds een positief advies uitbracht – is daarentegen bedoeld om de positie van partijen te verstérken. Hun ‘cruciale rol in het staatsbestel’ zou gewaarborgd moeten worden. De motie van Sneller deed daar nog een schepje bovenop. Hoewel slechts 392.000 Nederlanders zijn aangesloten bij een politieke ledenpartij (nog geen 3 procent van alle kiesgerechtigden), zou de wetgever dat organisatiemodel verplicht moeten voorschrijven.

Goed nieuws

Daarom is het voor échte democraten goed nieuws dat het betuttelende voorstel van Sneller onlangs door de Tweede Kamer werd verworpen met slechts 47 stemmen voor (D66, GroenLinks-PvdA, CDA, ChristenUnie, Partij voor de Dieren, Volt). Als Gruijters, overleden in 2005, nog had geleefd, had hij vermoedelijk direct een mooie fles wijn opengetrokken.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Snappen de betuttelaars van Democraten 66 nog wel wat democratie is? verscheen eerst op Wynia's Week.

Nadat duidelijk was geworden dat de oorspronkelijke plannen voor een noodwet op verzet van parlement, ambtenaren en Raad van State zouden stuiten en de daarvoor benodigde ‘dragende motivering’ maar niet op papier leek te kunnen komen, is deze week de voor de hand liggende knoop doorgehakt. Wilders onderhandelde met NSC (de grote dwarsligger binnen de coalitie) en die gesprekken hebben geresulteerd in het oppoetsen van enkele plannen die grotendeels al in het regeerprogramma stonden. En die dus gewoon door Eerste en Tweede Kamer zullen worden behandeld.

Dubbelzinnigheid bij links

‘Geen artikel 110/111-procedure maar wel met spoed fors strengere asielmaatregelen! Erg blij mee. Hoop dat de hele coalitie hier mee instemt!’, juichte Wilders op X. Maar vriend en vijand, van links tot rechts, zegt en schrijft dat de nu aangekondigde maatregelen eigenlijk niet zo heel veel voorstellen. Al staat links er wat dubbelzinnig in. Haha, stelt niks voor, dat pakket. Maar tegelijkertijd – dat dan weer wel – zou dit pakket de ondergang van Nederland als beschaafde natie inluiden: asielzoekers, aldus Volkskrant-columnist Jarl van der Ploeg, zouden in de toekomst alleen nog maar in leven kunnen blijven door zich te prostitueren. En wat nu aan het licht komt, althans volgens singer-songwriter Blaudzun in – opnieuw – de Volkskrant: hoezeer Nederland eigenlijk altijd al een racistisch land is geweest. Terwijl we op de lijst van minst racistische landen ter wereld op nummer drie staan.

Maar goed, het gesloten compromis heet asielnoodrechtwet en de hoofdlijnen ervan luiden zo ongeveer als volgt. Verblijfsvergunningen voor onbepaalde tijd worden afgeschaft. Verblijfsvergunningen voor bepaalde tijd gaan van vijf jaar naar drie jaar.

Er komen grenscontroles, vanaf eind november, zodat asielzoekers die elders in Europa al asiel hebben aangevraagd, direct kunnen worden teruggestuurd. Ongedocumenteerde asielzoekers worden vastgezet. Het nareizen van meerderjarige kinderen en ongehuwde partners (jaarlijks enkele duizenden) moet onmogelijk worden. De dwangwet voor spreiding van asielzoekers wordt mogelijk dit jaar nog afgeschaft. De taakstelling voor gemeenten om statushouders een woning te geven, wordt afgeschaft. Statushouders worden verplicht een aangeboden woonplek te accepteren. Statushouders krijgen geen voorrang meer op sociale huurwoningen. Er komt een aanscherping van het landenbeleid: delen van Syrië worden voortaan als veilig betiteld. In plaats van 500 gaat Nederland maximaal 200 door de VN (UNHCR) geselecteerde vluchtelingen opvangen.

Iedere maatregel is natuurlijk een verbetering van de huidige situatie. En het is een deal. De coalitie is gered en is daarmee de eerste winnaar van maanden discussie. Er komen voorlopig geen nieuwe verkiezingen. Maar brengt deze deal het uiteindelijke doel, het inperken van de asielstroom, dichterbij? Want daar ging het toch allemaal over: bij de val van het kabinet en bij de daaropvolgende verkiezingen van november vorig jaar. Er komen grenscontroles, gezinshereniging wordt bemoeilijkt, door de VN geselecteerde kwetsbare vluchtelingen worden in aantal minder, maar gaan deze maatregelen zorgen voor een grote daling van de instroom (vorig jaar zo’n 48.000 asielzoekers, inclusief nareizigers)?

Als de instroom significant daalt, worden ook de problemen in de opvang (de doorstroom) minder. Daarom is binnen de coalitie ook afgesproken dat voorstellen om de instroom te beperken en maatregelen met betrekking tot de opvang rond dezelfde tijd zullen worden ingediend. Dat is in theorie prachtig, maar tegelijk is duidelijk dat verschillende andere maatregelen natuurlijk wel degelijk voor het opstropen van de doorstroom zullen zorgen.

Het is dus nog maar de vraag of dit het pakket is dat niet alleen een zekere daadkracht suggereert, maar ook daadwerkelijk positieve gevolgen zal hebben – en of rechts Nederland hierbij de vingers aflikt.

Typisch Nederlands

Wat verrast is de vraag waarom het eigenlijk niet is gelukt om een ‘gedragen motivering’ voor die noodprocedures uit de Vreemdelingenwet te formuleren. De gevolgen van de immigratie voor het woningentekort, de verzorgingsstaat en de gezondheidszorg – zozeer dat de overheid haar grondwettelijke plichten op dit gebied niet kan nakomen – zijn immers manifest. En daar komt het allerbelangrijkste nog bij, een aspect dat alleen door migratie-expert Jan van de Beek wordt benoemd: ‘de culturele afstand’ van vele nieuwkomers tot de Nederlandse rechtsstaat en waarden en normen. Dat leidt tot een samenleving waarin vertrouwen afbrokkelt, en dat vertrouwen is nu net het fundament van een samenleving.

Wat eveneens verrast is dat deze deal zo Nederlands is, zo achter de dijken gesloten. In heel Europa voltrekt zich een wending naar een streng migratiebeleid. We schuifelen daar voorzichtig achteraan, via een poldercompromis waarin vooral partijbelangen tegen elkaar zijn weggestreept. In niets klinkt enig besef van urgentie door met betrekking tot de culturele consequenties van al te open grenzen. Het is een pakket dat BBB en PVV hebben aangegrepen als laatste kans om iets van hun macht in Tweede en Eerste Kamer in beleid om te zetten. En waarbij de VVD en NSC zijn meegegaan, omdat de VVD niet nog eens kan breken en NSC electoraal op imploderen staat.

Wat heeft de kiezer gewonnen?

De deal is dus vooral het resultaat van klein, achterdijks denken. Die deal komt nu in de Tweede Kamer, en die zal natuurlijk de hele trukendoos opentrekken om de plannen te vertragen en indien mogelijk af te stellen – al dan niet gesouffleerd door NSC, en luidruchtig ondersteund door tal van ‘maatschappelijke organisaties’ die moord en brand zullen schreeuwen.

Wat precies de effecten van alle maatregelen zullen zijn, zullen we niet morgen of volgende week weten, maar die moeten in de loop van de komende jaren duidelijk worden. Dan zal blijken of niet alleen de coalitie maar ook de kiezer hier iets bij gewonnen heeft. Maar nu al kunnen we zeggen dat het eigenlijk en ten diepste verontrustend is dat een bij verkiezingen uitgesproken zorg in de politieke werkelijkheid zo kleintjes wordt doorvertaald.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: De asieldeal getuigt van klein, achterdijks denken en is geen goede doorvertaling van de verkiezingsuitslag verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee dagen na de verkiezingen kondigde VVD-leider Divan Yeşilgöz aan dat de VVD niet opnieuw wilde regeren. Haar partij verloor tien zetels, de kiezer had gesproken. Wel zou ze een rechts kabinet gedogen en daarmee mogelijk maken.

Terwijl ze dit zei, wist ze twee dingen: NSC was onmisbaar en de VVD had vier zetels meer. Geen enkele coalitie was mogelijk zonder haar medewerking. Door in eerste instantie alleen te gedogen, werd NSC de pas afgesneden. En zo werd zij, en niet Pieter Omtzigt, kingmaker.

VVD hield leuke dingen voor zichzelf

De VVD won de formatie. Ze kreeg vier ministers. Daarvan zijn er drie – Justitie en Veiligheid, Financiën en Defensie – aloude stokpaardjes van de partij. Onder de vorige partijleider Mark Rutte (2006-2023) werd Klimaat en Groene Groei belangrijk voor de linkervleugel. Weliswaar kregen de coalitiepartners van de VVD de ministeries die zij graag wilden, maar daar zaten ook hoofdpijndossiers bij. De VVD hield de leuke dingen voor zichzelf en schoof het lastige werk door naar andere partijen.

Bij de formatie van 2012 was sprake van een goede band tussen premier Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom. De PvdA kreeg Binnenlandse Zaken. Alleen had de VVD de taken politie en wonen overgeheveld naar VVD-ministers. Daardoor had de PvdA een minister van ‘Frisse Lucht’ in het kabinet-Rutte 2 (2012-2017).

De VVD regeerde meestal met christendemocratische partijen. Partijleiders Pieter Oud (1948-1963) en Hans Wiegel (1971-1982) sloten regeren met de PvdA zelfs uit. Ook Rutte (2006-2023) wilde altijd het CDA in de regering. Zijn teleurstelling was dan ook groot toen CDA-leider Sybrand Buma niet meewerkte aan Rutte 2. Rutte noemde dat ‘verantwoordelijksheidsvakantie’.

Sommige VVD’ers, vooral van de linkervleugel, waren niet graag afhankelijk van de christendemocraten. Was het niet strategischer ook samenwerking met de PvdA te overwegen? In 1994 was het zover: de eerste ‘paarse’ regering van PvdA en VVD, aangevuld met D66. VVD en PvdA hebben nu drie keer samen geregeerd en zaten, op een maand na in 2002 (vanwege het Srebrenica-rapport), telkens de rit uit. Heel anders dan de kibbelkabinetten van CDA en PvdA die, op Lubbers 3 na, allemaal vielen.

Rechts van de VVD is het uitkijken

De VVD lijkt de ideale coalitiepartner. Maar niet als je de derde rechtse partij bent naast CDA en VVD. Dat was DS’70 begin jaren zeventig en de LPF in 2002. De VVD was er niet rouwig om dat die partijen zichzelf te gronde richtten. Toen BBB bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023 in alle provincies de grootste werd, werd uitgekeken naar het moment dat de landbouw- en regiopartij zichzelf in de vingers zou snijden.

Het CDA was voor de VVD een partij met voldoende overeenkomsten om goed samen te werken en voldoende verschillen om naast elkaar te bestaan. Maar andere rechtse partijen konden in potentie VVD-kiezers overnemen. Dat waren geen bondgenoten, maar concurrenten.

Rechtse campagnes

Geert Wilders, begonnen bij de VVD, wist misschien dat hij op zijn hoede moest zijn toen Rutte in 2010 sprak van een kabinet waar ‘rechts Nederland zijn vingers bij aflikt’. In 2012 trok hij zijn gedoogsteun aan Rutte-I (2010-2012) in. De PVV verloor de daaropvolgende verkiezingen, maar bleef bestaan, en won weer zetels in 2017.

In 2017 kwam Forum voor Democratie in de Tweede Kamer, in 2021 JA21 en BBB, vorig jaar NSC. Forum en haar afsplitsingen lijken geen blijvertjes. Als van de huidige drie coalitiepartners maar één dat wel is, kan de VVD mogelijk blijvend een deel van haar electoraat verliezen. Want alle VVD-leden samen vertegenwoordigen nog geen derde Kamerzetel. Rutte won verkiezingen door rechtse campagnes.

VVD wist al dat noodwet onhaalbaar was

In 2022 vroeg een VVD-Kamerlid of het mogelijk was een noodwet in te voeren om de asielstroom te stoppen. De VVD-staatssecretaris van Justitie, die diende onder een VVD-minister van Justitie, antwoordde dat dit wettelijk niet kon. Twee jaar later is Kamerlid Ruben Brekelmans defensieminister, staatssecretaris Eric van der Burg Kamerlid en minister Yeşilgöz partijleider.

Op het moment dat de noodwet voor asielzoekers werd opgenomen in de regeringsverklaring, wist de VVD al dat dit onhaalbaar was. Het kan zijn dat de VVD dit al had aangegeven, maar dat de PVV om ideologische redenen volhardde. Maar wat als de VVD willens en wetens Wilders in zijn eigen zwaard wilde laten vallen?

Binnen de VVD bestaat bij de linker- en rechtervleugel het beeld dat bewindspersonen en Kamerfractie afwachten tot PVV of NSC de stekker uit het kabinet trekt. Dan zou het niet liggen aan de VVD, die haar goede wil toonde, dat de samenwerking mislukte. Integendeel, Yeşilgöz toonde zich op de tweede avond van de Algemene Beschouwingen bereid om ook aan een spoedwet te werken. Boodschap: de VVD staart zich niet blind op het eigen gelijk, maar werkt aan oplossingen.

Volgens de VVD wilden vorige coalitiepartners geen strenger asielbeleid. De huidige coalitiepartners willen dit wel, maar letten niet op het begrotingstekort, omdat ze liever geld uitgeven aan zorg en bestaanszekerheid. Boodschap: alleen de VVD is echt verantwoordelijk.

Partners kunnen er genoeg van krijgen

Toen het CDA de grootste partij was, profileerde het zich ten koste van coalitiepartners. In regeringen met de VVD hadden zij oog voor de zwakkeren, in regeringen met de PvdA waren zij zuinig met belastinggeld. Op een dag waren de partners het zat – ze gingen regeren zonder het CDA. Zo kan het ook de VVD vergaan.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe loyaal is Dilan Yesilgöz aan het kabinet-Schoof? verscheen eerst op Wynia's Week.

Samen met de seksuele revolutie en de massamigratie hoort de aftakeling van het christendom zonder twijfel tot de belangrijkste gebeurtenissen die sinds de jaren zestig in Nederland in gang zijn gezet.

Het is met name zo’n spektakelstuk omdat de christelijke godsdienst in onze contreien eeuwenlang uitgesproken dominant was. De gegevens over onze kerkelijke gezindheid die werden verzameld tijdens de periodieke volkstellingen spreken boekdelen. Nog maar honderd jaar geleden, bij de volkstelling van 1920, was maar liefst 92,2 procent van de Nederlanders lid van een kerkgenootschap. Bijna 55 procent was protestants (meestal hervormd of gereformeerd), ruim 35 procent was rooms-katholiek.

Daar kwam bij dat het geloof vaak uiterst serieus werd beleefd. Het Nederlandse protestantisme, althans de hoofdstroom daarvan, was sterk doortrokken van de leer van Johannes Calvijn, de meest rechtzinnige van de zestiende-eeuwse kerkhervormers. De Nederlandse katholieken op hun beurt, stonden tot halverwege de vorige eeuw wereldwijd bekend om hun grote offervaardigheid, hun geloofsrigorisme en hun loyaliteit aan het Vaticaan. Geen land leverde verhoudingsgewijs zoveel missionarissen als Nederland.

Kelderende ledentallen

Wat is daar nog van over?

Dit voorjaar presenteerden veel Nederlandse kerkgenootschappen weer hun traditionele jaarboeken met daarin ook statistische gegevens over het ledenverloop.

Bij de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) – in 2004 ontstaan als fusiekerk van hervormden, gereformeerden en lutheranen – is de situatie ronduit dramatisch. Het ledental kelderde tussen 2014 en 2024 van 2.026.000 naar 1.430.000. Dat is gemiddeld per jaar een verlies van 60.000 leden. Als die catastrofale leegloop de komende jaren doorzet – en er is niets dat wijst op het tegendeel – is het binnen 25 jaar afgelopen met de PKN. 

De reeks kleine protestante kerkgenootschappen die ons land kent, meestal van orthodoxe snit en vooral te vinden op de Biblebelt, kennen traditiegetrouw relatief hoge geboortecijfers. Zo werd het aantal sterfgevallen en het aantal uitschrijvingen altijd ruimschoots gecompenseerd. Maar de laatste jaren lukt dat niet meer. De Hersteld Hervormde Kerk (60.917 leden; plus 364) was in 2023 nog de enige uitzondering op die regel.

Het aantal katholieken in Nederland daalde tussen 2013 en 2022 van 3.992.000 naar 3.607.000, een gemiddeld jaarlijks verlies van 42.000 leden. Dat lijkt mee te vallen, maar daarbij moet worden bedacht dat de resterende katholieken vooral papieren leden zijn, die voor hun geloof nog nauwelijks de deur uitgaan. Waar in 1997 in een regulier weekend nog 525.000 katholieken in de kerkbanken zaten, waren dat er in 2023 nog maar 91.000. Dat is niet meer dan 0,5 procent van de Nederlandse bevolking.

Socialisten in de ban

Dat we vroeger een buitengewoon christelijk land waren, kon je ook altijd merken bij verkiezingen. De diverse protestantse en katholieke politieke partijen kregen dan steevast een absolute meerderheid van de stemmen. Nog bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1963 haalden ze samen 80 zetels.

Toch ging dat niet altijd helemaal vanzelf. Met name katholieke kiezers werden door hun kerkleiders stevig op de huid gezeten. Befaamd is het Bisschoppelijk Mandement uit 1954 waarin het PvdA-lidmaatschap aan katholieken werd ontraden. De VARA en de socialistische vakbond NVV werden zelfs compleet in de ban gedaan, op straffe van weigering der heilige sacramenten. Katholieken hoorden zich in te zetten voor katholieke organisaties, met inbegrip – uiteraard – van de Katholieke Volkspartij (KVP).

Lang geleden allemaal. Of misschien toch niet?

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 was de PVV (23 procent) veruit de populairste partij onder Nederlandse christenen, gevolgd door de VVD (16) en NSC (idem). Vergeleken met de landelijke uitslag scoorden de linkse partijen relatief slecht onder gelovigen, met name GroenLinks-PvdA (10 procent).

Er gaapt op dit punt een forse kloof tussen het kerkvolk en de kerkleiding. Onder laatstgenoemden lijkt de vroegere afkeer van links te zijn omgeslagen in het tegendeel. Zo bleek in 2006 uit een enquête onder ruim zeshonderd PKN-predikanten – uitgevoerd door HP/De Tijd en de Dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk – dat in hun kringen een buitengewoon sterke voorkeur bestaat voor GroenLinks en de PvdA (43,9 procent), terwijl de VVD (1,0) en de PVV (0,0) op de kansels nauwelijks of geen aanhang genieten. Ook EW-columnist Gerry van der List stelde het al eens vast: wanneer een predikant of een theoloog in de media verschijnt met een politieke boodschap, gaat het bijna altijd ‘over het belang van duurzaamheid, de schaduwzijden van de vrije ondernemingsgewijze productie, de zonzijden van de islam of de wenselijkheid van het omhelzen van zo veel mogelijk asielzoekers’.

Linkse kerkleiders versus rechtse gelovigen: het is een spagaat van jewelste. Hoe lang gaat dat nog goed? En wordt het niet weer eens tijd dat de gelovigen bestraffend worden toegesproken over hun verkeerde politieke impulsen, met nu niet langer de PvdA maar de PVV in de rol van duivelse verleider? 

Heimwee naar gehoorzame gelovigen

Bij het Nederlands Dagblad, waarvan de eerste hoofdredacteur in de jaren zestig en zeventig in de Tweede Kamer zat als fractievoorzitter van het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV), bestaat van oudsher veel voeling met dergelijke reprimandes. En dus was het misschien niet zo vreemd dat de krant onlangs haar kolommen opende voor de remonstrantse predikanten Antje van der Hoek en Joost Röselaers, tevens bekend als kandidaat-senator van D66.

Een kwart van de Nederlandse kerkleden is inmiddels ‘op de hand van de PVV’, constateerden beiden. ‘Deze ontwikkeling verontrust ons, verbijstert ons, en we zijn bepaald niet de enigen. Wat bij onszelf voorop staat is het geloof in de Geest die al wat mensen scheidt te boven gaat. Traditionele verschillen tussen man en vrouw, heer en slaaf, Jood en heiden, ze verdwijnen in de door Christus geïnspireerde visioenen van de apostel Paulus.’ En zo ging het nog even door. Conclusie: kerken en kerkleiders zouden zich ‘helder en ondubbelzinnig’ tegen de PVV moeten uitspreken. ‘Want het is inmiddels vijf over twaalf.’

Precies de preektoon, het geheven vingertje en de theologische krachtpatserij van het Bisschoppelijk Mandement van zeventig jaar geleden. Kerkelijk Nederland is sindsdien geëmancipeerd en vervolgens tot Madurodamformaat gekrompen, maar op de overgebleven kansels zou de heimwee naar gehoorzame gelovigen weleens groter kunnen zijn dan ooit.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media en is één van de auteurs van de in 2022 verschenen bundel ‘De Linkse Kerk’. Het boek is uitgegeven door Uitgeverij Blauwburgwal, telt 264 pagina’s, kost € 23,50 en is verkrijgbaar in de boekhandel en de internetboekhandel, zoals HIER (geen verzendkosten).

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Linkse kerkleiders versus rechtse gelovigen: wanneer barst de bom? verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we haar ethische akkefietjes nog eens kort de revue laten passeren.

Het lijkt er sterk op dat de zoon van haar partner mede dankzij Ter Horst miljoenenorders van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in de macht wist te slepen voor de levering van beschermingsmiddelen tijdens de coronapandemie. Deze ‘stiefzoon’ van Ter Horst was een ondernemer in duurzame kleerhangers. In eerste instantie vond hij bij VWS geen gehoor met zijn voorstel om maskers te leveren. Hij kreeg de order pas nadat Ter Horst zich er via appverkeer mee ging bemoeien. Het bleek al snel dat de stiefzoon van Ter Horst niet kon waarmaken wat hij in zijn voorstellen had vermeld, want een deel van de maskers was kwalitatief onder de maat. Ter Horst heeft op haar rol in deze zaak nooit willen reflecteren.

Opvallend stemgedrag

Eerder al was er opvallend stemgedrag van Ter Horst in de Eerste Kamer over de vrije artsenkeuze. Er was in de toenmalige VVD/PvdA-coalitie (Rutte II) afgesproken dat die vrije artsenkeuze beperkt zou worden. Ter Horst ging echter tegen het belang van de coalitie in: zij stemde tegen. Het had er alle schijn van dat zij zich liet leiden door het belang van haar toenmalige broodheer. Zij was namelijk vlak voor de stemming in december 2014 voorzitter geworden van het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF). Dat genootschap was tegen de beperking van de vrije artsenkeuze. Vandaar? Ter Horst gaf dat uiteraard niet toe. Een sterk inhoudelijk argument voor haar stemgedrag wist ze echter niet te geven.

Dan was er natuurlijk nog haar alcoholgebruik. Ter Horst werd in 2006, toen ze burgemeester van Nijmegen was, betrapt op rijden onder invloed. Ze had maar ‘iets te veel’ gedronken en kreeg daarom slechts een rijontzegging van een uur en een boete van 220 euro.

De lokale politiek bestempelde de kwestie als een privéaangelegenheid. So far, so bad, want vervolgens bleek dat Ter Horst in het verleden wél agenten disciplinair had gestraft omdat zij met een slok op achter het stuur werden aangetroffen. Voor Ter Horst golden kennelijk andere normen dan voor ‘gewone’ overheidsdienaren.

Enfin, er is haar verder niks kwalijk genomen, want Ter Horst bleef de ene na de andere functie aangeboden krijgen. Zo werd ze in december 2022 ‘bestuurlijk aanjager Onbeperkt Meedoen’ bij het ministerie van VWS. Het was daar haar taak om te bevorderen dat de samenleving toegankelijker wordt voor mensen met een handicap. Vorige week liet Ter Horst weten het na anderhalf jaar welletjes te vinden. Dit zei ze erover op LinkedIn:

‘Bestuurlijk aanjager is een vertrouwensfunctie. Met een bewindspersoon is zo’n vertrouwensrelatie geen automatisch gegeven. De bewindspersoon die op VWS verantwoordelijk zal zijn voor het VN-verdrag Handicap vertegenwoordigt een partij waarmee ik geen enkele verwantschap voel. Dit zal mijn effectiviteit niet ten goede komen. (…) Het verschil in opvattingen ligt op andere terreinen (deislamisering, minder vluchtelingen, Nexit, Nederland voor de Nederlanders) en zijn voor mij zo cruciaal dat ze een constructieve samenwerking in de weg staan.’

Wat Ter Horst kennelijk dwarszit, is dat twee van de drie nieuwe bewindspersonen op VWS, namelijk minister Fleur Agema en staatssecretaris Vicky Maeijer (Langdurige en Maatschappelijke Zorg) afkomstig zijn van de PVV. En die partij heeft, aldus Ter Horst, verkeerde standpunten. Welke van die standpunten – en in welke vorm – zijn overgenomen door het kabinet-Schoof, doet er kennelijk niet toe.

De nieuwe regering als ‘nepkabinet’

Is dit niet gewoon minachting voor onze democratische rechtsstaat? Ter Horst zal waarschijnlijk antwoorden dat juist de PVV die rechtsstaat wil ondermijnen. Wilders heeft namelijk in 2015 de Tweede Kamer een ‘nepparlement’ genoemd. ‘Dus’ haat Wilders de parlementaire democratie.

Quod erat demonstrandum? Welnee. Mensen die de quote aanhalen, ‘vergeten’ voor het gemak vaak de context waarin Wilders sprak. De discussie ging in 2015 – de migratiecrisis als gevolg van de burgeroorlog in Syrië was op het hoogtepunt – over het opnemen van asielzoekers. De Tweede Kamer wilde een ruimhartig opvangbeleid, terwijl de meerderheid van de burgers daar tegenstander van was. De linkse partijen zijn die wens consequent blijven negeren en kregen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 de rekening gepresenteerd.

Het bij voorbaat verdoemen van PVV-bewindslieden past in een patroon. In het geval van Ter Horst is het in feite nog erger, want er is geen enkele aanwijzing dat de PVV zich niet aan het VN-verdrag Handicap wil houden. Wat er aan de hand is, is dat Ter Horst vindt dat de PVV onder geen beding mag meeregeren. Ze wil de PVV-bewindslieden Agema en Maeijer cancelen. Eigenlijk vindt ze de nieuwe regeringscoalitie een ‘nepkabinet’.

Opstand van ‘de intellectuele elite’

Dit staat nogal in contrast met de oproep tot een opstand van ‘de intellectuele elite’ die Ter Horst in 2009 deed in Vrij Nederland. Die elite zou moeten bestaan uit ‘weldenkende en wellevende mensen die zich realiseren dat het belangrijk is dat er autoriteiten zijn en dat die in principe het vertrouwen van de bevolking verdienen’. Nu blijkt dat het hierbij niet moet gaan om autoriteiten die het vertrouwen van de bevolking verdienen, maar eerst en vooral het vertrouwen van Guusje ter Horst.

Ze had natuurlijk in stilte kunnen vertrekken als ‘bestuurlijk aanjager’. Maar nee, Ter Horst moest haar minachting voor het kabinet-Schoof ventileren op LinkedIn. Ze wist natuurlijk dat de kwestie direct door de media zou worden opgepikt. Op mijn ethische meetlat maakt ze daarom een flinke duikeling. Een 6- zit er niet langer in, met alle waardering voor haar verdiensten als politicus en bestuurder kom ik nu uit op een 4.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Hoeveel respect heeft Guusje ter Horst voor onze democratische rechtsstaat?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Max Weber en de overtuigingsethiek

De Duitse socioloog Max Weber (1864-1920) noemde die individuele ethische opstelling meer dan een eeuw geleden overtuigingsethiek, (Gesinnungsethik), een persoonlijke ethische opvatting over wat wel en wat niet toelaatbaar en wenselijk is. Hij schreef twee lange essays over dit onderwerp: Wetenschap als Beroep (1917) en Politiek als Beroep (1919). Weber had een duidelijke reden om hier over te schrijven, en die is voor ons zo veel jaar later opnieuw van belang.

Veel Duitse professoren aan de universiteit waren in Webers tijd overtuigd van de superioriteit van het Duitse ras. En niet alleen zij. Openlijk antisemitisme was tegen het einde van de negentiende eeuw in het Duitse Keizerrijk van Wilhelm II gebruikelijk. Duitsland zag zich vooral als een cultuurnatie (Kulturnation). Socialisten en Joden waren bijvoorbeeld uitgesloten van benoeming aan de universiteit. Zij  pasten niet in dat beeld. ‘Overtuigingsethische’ opvattingen hoorde je dagelijks met veel verve verkondigen.

In Politiek als Beroep geeft Weber een uitvoerig historisch beeld van de democratieën in Engeland, de Verenigde Staten en Duitsland. En met name van hun overheidsdienaren. Wat een politicus volgens hem nodig heeft is gedrevenheid, verantwoordelijkheidsgevoel en inschattingsvermogen. Gedrevenheid in de zin van een hartstochtelijke overgave aan de zaak. Maar je hebt ook verantwoordelijkheidsgevoel en inschattingsvermogen nodig om afstand te kunnen nemen. Politiek bedrijf je met je hoofd, aldus Weber. En het lijkt er op dat we op dit moment politiek met onze emoties bedrijven. Dat we overtuigingsethiek bedrijven.

Weber onderscheidde ook een andere vorm van ethiek, een ethiek die over je handelen in de maatschappij gaat. Dat is een ethiek die nu opnieuw aandacht verdient, omdat de huidige politiek alleen maar overtuigingsethiek is geworden. Wat we nodig hebben is Webers ‘verantwoordelijkheidsethiek’(Verantwortungsethik). Dat betreft je verhouding tot de maatschappij en daarbij gaat het niet langer alleen over wat jij persoonlijk verantwoord vindt. Dan gaat het om de consequenties van de te verwachten effecten van je handelen voor de maatschappij. En dan is het niet langer puur subjectief.

Opstappen of loyaal meewerken

Eduard Bomhoff weidde onlangs in Wynia’s Week een artikel aan een rapport van de Wetenschappelijke Klimaatraad. ‘In het rapport vinden we drieënzeventig pagina’s vol directieven, maar niet één euroteken met informatie over de kosten’, schrijft Bomhoff. De verantwoordelijkheid voor al die richtlijnen is opgelost in een ethische moraalpolitiek van schone handen houden.

En in die zin kunnen de verontruste ambtenaren maar twee dingen doen: opstappen of loyaal meewerken en zich over hun bezwaren heenzetten. Weber noemde de mensen die alleen maar bezig zijn met ‘overtuigingsethiek’ ook wel eens ‘Windbeutel’, een luchtige Duitse slagroomsoes met niet al te veel inhoud. Ze zijn te veel op hun eigen ethiek gericht zonder de maatschappelijke gevolgen ervan onder ogen te willen zien.

Politiek is overtuigingsethiek geworden

Het lijkt me dat dit nu weer actueel is, en het niet alleen de ambtenaren betreft maar, net als bij Weber, ook de politiek. De oppositie bij monde van Frans Timmermans, wil de PVV-leden Faber en Klever van het nieuwe kabinet naar huis sturen. Hun uitspraken ziet hij als ‘fascistisch’. Niet het probleem van de immigratie is voor Timmermans relevant, maar de woorden die gebruikt worden. En zijn oppositie is niet gebaseerd op de aanpak van het probleem, maar op het verbieden van de woorden.

Veel politiek en maatschappelijk protest gaat uit van unieke eigen waarden, negatieve gevolgen voor de maatschappij komen niet of nauwelijks aan bod. Probleem is dat de politiek, die per definitie een verantwoordelijkheidsethiek betreft, steeds meer opgeschoven is naar een overtuigingsethiek. En dat gold met name de Rutte-kabinetten, met D66 voorop.

De politiek is overtuigingsethisch geworden en gaat weg van verantwoordelijkheid voor de toekomstige vaak negatieve gevolgen van het politieke handelen. En daar lijkt nu verandering in te komen met het nieuwe kabinet. De adviesorganen van de overheid zoals de Wetenschappelijke Klimaatraad, en ngo’s als Urgenda die per definitie een beperkt doel nastreven, bedrijven ook louter overtuigingsethiek. In de onderhandelingen met de ‘niet-morele mens’, de PVV, achten zij uiteindelijk alle middelen toegestaan en kun je ook de Kamervoorzitter weigeren bij een herdenking van de slavernij. In feite komt het er op neer dat ze de uitslag van de verkiezingen niet accepteren omdat hun ‘morele kompas’ is stil blijven staan bij hun overtuigingsethiek.

Weber beschrijft hoe je kunt reageren als je een oorlog hebt verloren. ‘In plaats van als een stelletje oude wijven naar de “schuldige” te zoeken, terwijl de structuur van de maatschappij de oorlog veroorzaakte’, kun je ook op de vijand afstappen en zeggen: wij hebben de oorlog verloren, jullie hebben hem gewonnen. Laten we het er nu over hebben welke consequenties daaruit getrokken moeten worden, gelet op de verantwoordelijkheid voor de toekomst. Deze woorden van Weber gelden onverminderd voor de politiek.

Politiek moralisme in Duitsland

In Duitsland zien we op dit moment eenzelfde soort zendelingengedrag bij politici op het gebied van klimaat, energie, defensie en cultuurpolitiek als in Nederland. Waarden en cultuur staan centraal. Dat zien we bij de Duitse Groenen-leider Robert Habeck en in de kritiek van Henryk Broder en Reinhard Mohr die niets overlaten van de Duitse groene politiek. De Groenen vinden dat ‘onze waarden’ met alle mogelijke middelen verdedigd moeten worden.

Ook de EU-politiek heeft er dagwerk aan. Ursula von der Leyen typeert de oorlog in Oekraïne als een ‘oorlog tegen onze waarden’. Wij brengen onze waarden overal op aarde. Welke dat precies zijn, en hoe die zich verhouden tot onze belangen op aarde is niet onmiddellijk duidelijk.

We moeten terug naar een evenwicht tussen overtuigingsethiek en verantwoordelijkheidsethiek, op dit moment is de balans ernstig verstoord.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Afwijzing van een kabinet met de PVV is puur emotioneel en  maatschappelijk onverantwoordelijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Want mevrouw Faber is niet onomstreden. Zij was niet Wilders’ eerste keus voor dit departement. Dat was een andere vertrouweling, Gidi Markuszower, maar Wilders trok diens kandidatuur in na een screening van de AIVD. Faber (1960) was van 2011-2023 lid van de Provinciale Staten van Gelderland (en fractievoorzitter van de PVV) en in diezelfde periode ook lid van de Eerste Kamer (sinds 2014 als fractievoorzitter). Bij de laatste verkiezingen kwam zij in de Tweede Kamer.

Gepekelde uitspraken

Als politica heeft Faber zich vooral ontpopt als iemand die zich zorgen bleek te maken over de islam en migratie. Daarbij schuwde ze gepekelde uitspraken en optredens niet. In 2017 protesteerde zij in Arnhem tegen de benoeming van Ahmed Marcouch: ‘Geen Arnhemmistan! We raken ons land kwijt’, was daarbij het motto. Bij de Algemene Beschouwingen van 2020 sprak zij uit dat er naar haar mening ‘een agenda werd uitgerold’ die gericht was op de ‘omvolking’ van Nederland. Twee jaar later werd haar in de Eerste Kamer het woord ontnomen en werd zij voor de rest van het debat geschorst, omdat zij toen Mark Rutte vroeg of ‘de vijfde colonne’ niet achter de regeringstafel zat.

Deze uitspraken, en andere, zijn de afgelopen dagen natuurlijk naarstig opgediept, en Faber heeft zich verweerd door te zeggen dat zij deze uitspraken als oppositie-politica heeft gedaan, dat zij nu minister wordt, een dienaar van de Kroon, en dat zij zich in die nieuwe functie ‘keurig’ zal gedragen. Evenals Wilders zelf is zij dus bereid om uitspraken en opvattingen in de koelkast te zetten teneinde dit kabinet mogelijk te maken.

Het is de vraag of Wilders er nu zo verstandig aan heeft gedaan om voor deze belangrijke post in het nieuwe kabinet deze dame voor te dragen. Het wordt natuurlijk prijsschieten, en de vraag is dan of mevrouw Faber de beloofde ‘keurigheid’ zal weten te bewaren. De kans is niet zo heel klein dat zich rondom haar persoon al gauw een crisis gaat aandienen die zijn uitwerking op het gehele kabinet zal hebben.

Maar over haar woordkeus valt ook nog wel iets anders te zeggen. Faber gelooft dus in een soort complot. Er is een ‘vijfde colonne’, een samenzwering van krachten die in opdracht van een vijand het verzet tegen die vijand probeert uit te hollen. En de leider van die colonne is misschien wel de premier van Nederland, ingehuurd om Nederland te islamiseren. Onderdeel van die samenzwering is een politiek van ‘omvolking’, waarbij de eigen bevolking stelselmatig wordt vervangen door nieuwkomers, immigranten uit vooral islamitische landen.

Faber geneutraliseerd

Mark Rutte dacht de inbreng van Faber te hebben geneutraliseerd door erop te wijzen dat het woord ‘omvolking’ onderdeel is van de nazi-ideologie. Hierbij betoonde hij zich echter een onnauwkeurig historicus. ‘Umvolkung’ is een term die vanaf het begin van de jaren dertig werd gebruikt om Duitsers naar aangrenzende landen te laten emigreren om die gebieden daarna als Duits te kunnen opeisen. In deze zin zouden islamitische leiders van landen waaruit mensen naar Nederland emigreren dus de omvolkers zijn.

Het is pas recent dat de term ‘omvolking’ onderdeel is geworden van een complottheorie waarin westerse politici er bewust naar streven om de eigen (westerse, inheemse, autochtone) bevolking via massa-immigratie te vervangen door nieuwkomers met een niet-westerse, islamitische achtergrond. De eigen bevolking zou op die manier, door deze ‘grote vervanging’ (Renaud Camus), een minderheid in eigen land worden.

Mijn fantasie schiet tekort om een dergelijke complottheorie serieus te nemen. Politici die bewust moslims importeren om de eigen cultuur te vernietigen? Ik zie wel een motief, maar niet de vereiste kwaadaardigheid.

Maar dat laat onverlet dat we de uitspraken van mevrouw Faber niet alleen maar met al dan niet gespeelde afschuw moeten verwerpen. Ik zou ze niet te letterlijk nemen en al helemaal niet naar de nazi’s verwijzen. Ik zou ze wel in die zin serieus nemen, dat er natuurlijk wel degelijk een demografische ontwikkeling gaande is die je, los van alle connotaties, als een ‘omvolking’ zou kunnen typeren. De Nederlandse bevolking groeit, maar die groei is uitsluitend te danken aan immigratie. De autochtone bevolking slinkt.

Die immigratie is niet alleen een sociaal-economische kwestie (met vragen over de houdbaarheid van de verzorgingsstaat, de woningmarkt, de veiligheid, enzovoort), maar eerst en vooral een culturele. Immigratie brengt met zich mee dat andere waarden en normen een plek krijgen, en die nieuwe waarden en normen verhouden zich niet per definitie heel gemakkelijk met de waarden en normen van de oorspronkelijke Nederlandse bevolking. Ook is waar dat zich een mysterieus bondgenootschap heeft gevormd tussen (radicaal-)links en deze nieuwe groepen. Ze omhelzen elkaar. Totdat het over gender gaat.

Bedreiging van de maatschappelijke vrede

Deze culturele botsing is een bedreiging van de maatschappelijke vrede. Alleen wie in een geprivilegieerde bubbel leeft, zoals nogal wat politici, ziet dit niet en erkent dit niet en benadert deze onrust met dédain en morele verontwaardiging. Bij alle andere mensen is er een bepaalde nervositeit onder de huid gekropen – en hoe vaker die wordt genegeerd of weggehoond, des te vaker die zich in de wanhoop van de schrille onzin hult. Daar zouden we het over moeten hebben, en nu eerst eens even afwachten wat Faber concreet gaat doen om deze bedreiging van de maatschappelijke vrede in te dammen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Verwijzing naar nazi’s ontkent praktijk van ‘omvolking’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Geert Wilders lijkt mij geen man die zich veel tijd gunt om even tevreden achterover te leunen. Maar hij heeft er dezer dagen alle reden toe. Eind 2022 zakte zijn PVV onder de twintig zetels in de peilingen en werd voorspeld dat er een einde aan haar groei was gekomen. Een jaar later won Wilders de verkiezingen met 37 zetels, en recent boekte hij de grootste winst bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. Zijn herhaaldelijk voorspelde verdwijning is verder weg dan ooit.

Wilders op hoogtepunt van zijn macht

Politiek handig manoeuvreerde hij zijn PVV – ondanks alle aanvankelijke weerstand en terughoudendheid – een coalitie in. Hij beloofde zich rechtstatelijk te zullen gedragen en was zelfs bereid tot het offer van het premierschap, en zo ontstond een basis van waaruit hij met VVD, NSC en BBB een inhoudelijk Hoofdlijnenakkoord wist te schrijven.

Hij vond Dick Schoof – met wie hij vaak meerdere keren per dag belde om zaken rond zijn beveiliging te regelen – bereid om minister-president van het nieuwe kabinet te worden, en daarna lukte het ook om de ministersposten te bezetten. Zeven maanden na de verkiezingen is er een akkoord, een nieuwe minister-president, en een nieuwe ministersploeg die eind van deze maand op het bordes van Paleis Noordeinde zal staan. Het wordt geen kabinet dat zijn naam zal dragen, maar waarvan hij wel de spil is. Twintig jaar na zijn afscheiding van de VVD staat Wilders op het hoogtepunt van zijn invloed en macht.

Maar daarmee is ook het moment – zo niet het momentum – aangebroken waarop Wilders zaken ter hand zou moeten nemen die hij tot nog toe nadrukkelijk heeft laten liggen. Het eenmansbedrijf PVV stuit immers op zijn grenzen.

Op de lijst voor de Kamerverkiezingen stonden 45 PVV’ers. Daarvan belandden er 37 in de Kamer. Van die 37 schuiven er – voor zover nu bekend – in ieder geval vier door naar het kabinet (Fleur Agema, Marjolein Faber, Barry Madlener en Vicky Maeijer). Dat betekent dat het reservebankje van de PVV-Tweede-Kamerfractie de komende tijd erg leeg gaat worden.

Gedachtevorming is stil blijven staan

Hier wreekt zich dat Wilders altijd categorisch heeft geweigerd om van zijn partij een echte vereniging te maken – met leden, vergaderingen, democratie, inspraak. Als hij ergens vuurbang voor is geweest dan is het voor de infiltratie van de partij door querulanten, voor ruzie, gedoe, gekkies die als PVV-lid met de meest bizarre uitspraken op het Journaal zouden verschijnen, afscheidingen en splitsingen. Wilders had en hield de partij in zijn ijzeren greep, als enig lid. Wie daar moeite mee had, zoals Hero Brinkman, vond al snel de weg naar de uitgang.

Dat betekent ook dat de partij niet aan de voorwaarden voldeed om subsidie te ontvangen. En om die reden is er geen partijkantoor, geen staf, geen wetenschappelijk bureau. Alles wordt geregeld door Wilders en een heel klein groepje getrouwen (de kern die er grotendeels sinds 2006 al bij is). Enkelen van hen schuiven nu door naar het kabinet, een ander wordt in beslag genomen door het voorzitterschap van de Kamer. Dat zorgt ervoor dat de partij als organisatie constant onder grote druk staat. En het zorgt er vooral ook voor dat de gedachtevorming sinds 2006 stil is blijven staan. Wie de eerste documenten van de PVV vergelijkt met het meest recente verkiezingsprogramma ontdekt stilstand en een onthullend gebrek aan creativiteit.

Een volwaardige politieke partij

Nu zijn leiderschap onomstreden is en zijn positie steviger dan ooit, lijkt het moment aangebroken waarop Wilders zijn angsten voor ‘LPF-achtige toestanden’ zou kunnen overwinnen en over zijn eigen schaduw heen kan springen. Wat hij zou moeten doen?

– Transformeer het eenmansbedrijf in een volwaardige politieke partij, met leden, een jaarvergadering, inspraak en debat.

–  Zorg voor een goede organisatie, een partijkantoor, waar alle zaken die nu intern worden bedisseld, goed en professioneel worden geregeld.

– Richt een wetenschappelijk instituut op, dat zich gaat richten op het uitwerken van een consistente visie op samenleving en politiek en vooral ook met het scouten en opleiden van politiek talent.

Waarom zou Wilders dit eigenlijk moeten doen?

In de eerste plaats omdat, als het goed is, de partij er niet voor hem is maar hij voor de partij. Wilders is inmiddels een zestiger en kan dus nog één of twee rondes mee. Dat vraagt van hem om niet alleen zijn opvolging te regelen maar ook een stabiele partij na te laten die na zijn vertrek verder kan.

In de tweede plaats omdat iedere politieke partij weliswaar populistisch begint maar daarna iets van een ideologische bedding moet vinden. Iedere nieuwe partij moet een kloof blootleggen, aantonen waarom een bepaald deel van de bevolking niet in het parlement wordt gerepresenteerd en daarmee uitleggen waarom zij als nieuwe partij nodig is.

Een eigen ideologie

Ook de christendemocratie is zo ontstaan, toen Abraham Kuyper (in 1878) via een volkspetitie aan het licht bracht dat 340.000 Nederlanders niet wilden wat een parlement dat door 200.000 Nederlanders was gekozen, wel van plan was. Maar daarna was er ook een verhaal, een eigen ideologie. Zo’n verhaal zou ook de PVV moeten schrijven – een verhaal dat zich bevindt op het snijvlak van klassiek liberalisme en conservatisme. Want dat verhaal ontbreekt nu nog altijd in het politieke spectrum.

Voor de stabiliteit van de partij en een blijvende positie in de Nederlandse politiek kan de PVV zich immers niet uitsluitend blijven baseren op een mengeling van provocatie, een scherpe neus voor het onbehagen van de dag en een beetje geluk. Die factoren grepen in november vorig jaar precies op elkaar in, maar bieden geen enkele garantie voor een stabiele toekomst.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wilders moet van de PVV nu een volwaardige politieke partij maken met een eigen verhaal verscheen eerst op Wynia's Week.

Historicus, docent en publicist Bart Jan Spruyt (60), sinds kort columnist van Wynia’s Week, geldt als een van de aanjagers van het conservatisme in Nederland. Toen Geert Wilders zich in 2004 afsplitste van de VVD, zag hij in hem aanvankelijk het boegbeeld van een nieuwe politieke beweging op conservatieve grondslag. Maar na een veelbelovend begin liep de samenwerking spaak.

Wilders, constateerde Spruyt, gaf de voorkeur aan een populistische strategie. ‘Een kopvoddentaks, moskeeën sluiten, de koran strafbaar stellen: ieder weldenkend mens wist dat dat niet ging gebeuren.’ Maar daar was het Wilders ook niet om te doen. ‘Hij wilde de kloof tussen de politieke elite en het gewone volk blootleggen. En zo de noodzaak van zijn partij aantonen.’

Toen dat eenmaal was gelukt, kon Wilders zijn zelfgekozen rol van buitenstaander opgeven. Daaraan zijn wel risico’s verbonden, analyseert Spruyt. ‘Als het Wilders nu niet lukt om op het punt van belastingverlaging en afschaffing van het eigen risico dingen voor zijn achterban te regelen, rest hem alleen het onderwerp migratie. En juist op dat punt kun je vanwege internationale verdragen niet op korte termijn iets concreets realiseren.’

PVV, NSC, BBB, JA21, SGP: conservatieve krachten zijn in Nederland nog steeds verdeeld over diverse partijen. ‘Als je die mensen een zaterdag bij elkaar zet, schrijven ze zo een conservatief beginselprogramma op basis waarvan ze prima kunnen gaan samenwerken,’ denkt Spruyt. ‘Maar dat doen ze niet, want er zijn altijd partijbelangen en kortetermijnbelangen. Het is leuk om over te dagdromen, maar we zullen op korte termijn geen conservatieve partij krijgen. Hoogstens een federatie “met behoud van eigen identiteit”, zoals we dat in Nederland altijd zo mooi zeggen.’

WWTV is er ook als podcast. Kijk op https://www.wyniasweek.nl/podcast/

Wynia’s Week maakt meer dan honderd internetkranten en vijftig video-interviews per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: ‘Nee, hij doet geen act, we zien nu pas de échte Geert Wilders’ verscheen eerst op Wynia's Week.

In deze aflevering van Wynia’s Week TV praat SYP WYNIA met Maurice de Hond over de nog steeds verrassende Kamerverkiezingen van een half jaar geleden, over de aanstaande verkiezingen voor het Europees Parlement (‘You ain’t seen nothing yet’) en de kans dat er dit jaar weer Kamerverkiezingen komen.

WWTV is er ook als podcast. Kijk HIER.

De ‘Game Changer’ voor de verrassende Kamerverkiezingen van november was volgens Maurice de Hond het tv-debat bij SBS6 onder leiding van Wilfred Genee, op donderdag, zes dagen voor de verkiezingen van woensdag 22 november 2023. Tot dan toe was Geert Wilders bij debatten nog niet echt uit de verf gekomen: bij College Tour omdat hij daar was buitengesloten, bij RTL omdat ‘zijn’ migratie daar geen debatonderwerp was.

Maar bij SBS, waar ook een Wilders gunstig gezind publiek zat, werd Wilders ook in de peiling achteraf de grote winnaar. Een dag later bleek Wilders, tot dan toe nog vierde in de peilingen, 5 à 6 zetels te hebben gewonnen. Daar reageerden partijen van zowel links als rechts (Dilan Yesilgöz van de VVD, Frans Timmermans van GL/PvdA) op door Wilders aan te vallen, wat averechts uitpakte en veel kiezers – vaak tot hun eigen verrassing – een steuntje in de rug gaf om nu, vaak voor het eerst, PVV te stemmen. Het aanvallen en buitensluiten door anderen versterkten de overwinning van Wilders (37 Kamerzetels).

De Hond ziet de trend voor groeiende ‘populistische’ steun al langer aankomen. Met name mensen die zich zorgen maken over hun (financiële) toekomst en actuele veranderingen (immigratie, klimaat- en natuurbeleid, meer macht naar Europa, etc.) als bedreigend ervaren voelen zich slecht vertegenwoordigd. Politici maken over het algemeen deel uit van het overwegend welvarende en hoog opgeleide deel van de samenleving dat dergelijke ontwikkelingen eerder als kansen ziet.

De kloof tussen de mensen die zich slecht bediend voelen en de bepalende betere klasse ontstaat volgens De Hond bij uitstek als er veel als bedreigend ervaren ontwikkelingen samenkomen: Corona, Oekraïne, grote migratiegolven, woke, etcetera. ‘Dan gaat het overkoken.’

Kiezers trekken onder deze omstandigheden niet alleen naar een politicus als Wilders omdat ze veel vertrouwen in hem hebben, maar ook om met hun stem op Wilders aan andere partijen het signaal te geven waar het heen moet met het land.

De Hond wijst er op dat wat zich in Nederland voordoet met de  verkiezingsoverwinning van BBB van een jaar geleden, de opkomst van NSC en de historische steun voor de PVV niet op zichzelf staat: ‘Het is overal in de EU dezelfde beweging’.

Maurice de Hond wijst er op dat de Europese Parlementsverkiezingen van juni wel eens veel spectaculairder uit kunnen pakken dan nu al wordt voorzien. In de EU is onder druk van kiezers in Nederland en elders al een slinger terug zichtbaar (weg van radicaal klimaat-, natuur- en landbouwbeleid, met name). De kans bestaat dat het Europees Parlement voor het eerst van een fanclub voor méér Europa een zaal vol eurosceptici wordt.

Maar daar blijft het niet bij. De kiezersopkomst voor de EP-verkiezingen is doorgaans laag, zeker in Nederland. De kans bestaat dat deze keer juist kiezers die kritisch zijn op Europa reden zien om te gaan stemmen, waardoor de slinger naar een partij als de PVV een dubbel effect mee krijgt. De Hond zou het niet verbazen als de PVV op 6 juni bij de EP-verkiezingen dertig procent van de stemmen krijgt.

Het gaat de know-how van de verkiezingsonderzoeker enigszins te boven, maar De Hond is ook een ervaren volger van de parlementaire geschiedenis. Wat denkt hij: krijgen we nieuwe verkiezingen of krijgen we toch nog een nieuw kabinet? De Hond: ‘Eerst een nieuw kabinet, dan nieuwe verkiezingen. Het zou mij niets verbazen als we voor het eind van het jaar weer naar de stembus moeten.’

Wynia’s Week zit bovenop het nieuws, zowel met artikelen en columns als met video’s en podcasts. Dat wordt allemaal mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? U bent van harte welkom! Doneren kan HIER. Veel dank!

Het bericht ‘Het zou mij niets verbazen als we voor het eind van het jaar weer naar de stembus moeten’ verscheen eerst op Wynia's Week.