Pontificaal sociaal is de goed gekozen titel van een levensbeschrijving die de markante hoofdpersoon bij wijze van spreken van dag tot dag volgt. Dat was nog niet zo eenvoudig, want Dales was een vrouw van weinig woorden. Ze had een pesthekel aan journalisten, hield geen dagboek bij, schreef nooit zelf een tekst en weigerde consequent iets prijs te geven over haar privéleven.

Hoogmoed was dan ook aangewezen op archieven, literatuur, verslagen in de media en bovenal interviews met ruim zestig vrienden, vriendinnen, collega’s en bekenden. Speculaties over de beweegredenen van zijn heldin zijn dan ook niet van de lucht: de tekst staat vol met kwalificaties als ‘waarschijnlijk’, ‘hoogstwaarschijnlijk’, ‘ongetwijfeld’ en ‘blijkbaar’. Toch is zijn portret van Dales een belangrijke bijdrage aan de geschiedschrijving van levensbeschouwelijk en politiek Nederland.

Van jeugdwerker tot directeur

Voordat Dales zich in navolging van haar leermeester dominee Willem Banning aansloot bij de Partij van de Arbeid was zij ruim twintig jaar actief bij het legendarische vormingsinstituut Kerk en Wereld in Driebergen. Ze begon daar als jeugdwerker, klom op tot cursusleidster en hoofd vormingswerk en eindigde als directeur. In die rol moest zij in 1975 ontslag nemen omdat haar staf het vertrouwen in haar had opgezegd.

Dales was bekneld geraakt tussen de geradicaliseerde marxistische vormingswerkers, de Hervormde Kerk en andere elkaar bestrijdende gremia. Hoogmoed wijst erop dat verlichte despoot Dales haar deconfiture voor een groot deel aan haar eigenzinnige karakter en autoritaire stijl te danken had. Wel had ze een imposant netwerk opgebouwd van politici, wetenschappers en leiders van allerlei maatschappelijke, kerkelijke en culturele instellingen opgebouwd. Werkelijk iedereen die ertoe deed, kwam op Dales’ uitnodiging in Driebergen langs om te spreken of te doceren.

Haar kordate manier van optreden kwam wel goed van pas bij het saneren van de Gemeentelijke Sociale Dienst van Rotterdam. Directeur Dales verzamelde de juiste mensen (onder wie geestverwant Jan Schaefer) om zich heen om de in de bureaucratie zoekgeraakte uitkeringsgerechtigden weer centraal te stellen in de organisatie. Ze had oprechte belangstelling voor de problemen van haar cliënten, naar wie ze als gewezen vormingswerkster goed kon luisteren. Tegelijkertijd zette Dales de bestrijding van fraude, tot dan toe een taboe, op de agenda.

De godvruchtige Dales was niet erg tevreden over de steun die ze ondervond van haar geloofsgenoten in de stad. ‘Voor de mensen in de kerk is de werkloosheid iets dat in de krant staat, maar ze hebben er zelf niets mee te maken en komen er ook niet mee in aanraking.’

Ook dominee Hans Visser van de Pauluskerk vond Dales op zijn weg. Toen hij een keer tijdens een debat uitriep ‘Jezus is solidair met de buitenlanders!’ was haar antwoord: ‘Je zal maar een Kaapverdiaan boven je hebben zonder vloerbedekking. Dan ga jij bij dat gebonk zeker roepen: “Jezus zit boven”’.  Visser moest zich maar eens inleven in autochtone bewoners die steeds meer begonnen te klagen over de verkleuring van de oude wijken.

Intussen richtte Dales een speciale desk in voor de Surinamers die na de onafhankelijkheid massaal naar Rotterdam waren gekomen. Ze hadden weliswaar een Nederlands paspoort en spraken de taal, maar hoe Nederland werkte was voor hen een geheel nieuwe ervaring.

Geen loodgieterstassen

Dales, inmiddels vooraanstaand lid van de PvdA, had weinig op met de vakbondsvleugel in haar partij. Die lag dwars bij de broodnodige sanering van de sociale zekerheid, een klus die zij moest klaren als staatssecretaris in het onzalige vechtkabinet Van Agt-Den Uyl (1981-1982). Het duurde te kort om spijkers met koppen te slaan.

Opmerkelijk was wel haar weigering de beruchte loodgieterstassen met dossiers mee naar huis te nemen. Tijdens vergaderingen had ze er plezier in de enveloppen met de benodigde stukken ter plekke open te scheuren. Het kwam haar niet ten onrechte te staan op verwijten van luiheid en botheid. Dankzij haar scherpe intelligentie, intuïtie, mensenkennis en doelgerichtheid was ze haar omgeving over het algemeen gemakkelijk de baas. Mensen op wie ze kon bouwen trakteerde ze rond half vijf in de middag graag op een borreltje.

Het lidmaatschap van de Tweede Kamer en het burgemeesterschap van Nijmegen duurden zo kort dat Dales de verdenking op zich laadde alleen maar in de wachtkamer te zitten voor het echte werk: het ministerschap.

Sylvester Hoogmoed laat overtuigend zien dat Dales als minister van Binnenlandse Zaken (1989-1994) belangrijk is geweest. Met haar beroemde uitspraak ‘een beetje integriteit kan niet’, opende zij het debat over de moraal in het openbaar bestuur. Ze verwelkomde de agendering van de gebrekkige integratie van minderheden door oppositieleider Frits Bolkestein met wie ze kon lezen en schrijven. Ze beklonk de reorganisatie van de politie die zich twintig jaar had voortgesleept.

Ook de Wet Gelijke Behandeling, de uitwerking van artikel 1 van de Grondwet, liet al jaren op zich wachten. Een verbod op discriminatie van homoseksuelen botste met het vermeende recht om wel te discrimineren op grond van de vrijheid van godsdienst en van onderwijs. Dales had als Kamerlid meegewerkt aan een initiatiefwetsvoorstel van de PvdA waarin de vrijheid van onderwijs ondergeschikt was aan het verbod op discriminatie. VVD en CDA kwamen met een wetsvoorstel dat confessionele schoolbesturen toestond homoseksuele leerkrachten te weren.

Bij de formatie was afgesproken dat de PvdA haar initiatiefvoorstel zou intrekken. Aan Dales de taak om een Wet Gelijke Behandeling tot stand te brengen die homo’s en lesbiennes in het bijzonder onderwijs even veel rechten zou geven als hetero’s. Dales zegevierde in een Kamerdebat vol mijnenvelden, waarin ook haar CDA-collega van Justitie Ernst Hirsch Ballin het nakijken had.

Heldin van de homobeweging

Zo werd Dales de heldin van de homobeweging. Die probeerde haar vervolgens in te lijven als hun eigen lesbo in de Trêveszaal. De minister, die aan het Utrechtse Wilhelminapark een kapitaal pand bewoonde met enkele vriendinnen, moest maar eens uit de kast komen. Dales was toch de partner van Elizabeth Schmitz, de burgemeester van Haarlem? Zelfs premier Lubbers was daarvan overtuigd, bleek na het overlijden van Dales. Sylvester Hoogmoed wijst erop dat Dales zelf het altijd betreurd heeft dat zij de ‘ware man’ nooit had ontmoet. Ook Schmitz was erg boos op Lubbers.

Een andere vriendin, Clan Visser ’t Hooft, die enige tijd inwoonde aan het Wilhelminapark, had nooit iets gemerkt van een lesbische relatie. ‘Ik zou bijna zeggen integendeel. Ze raakten elkaar ook nooit aan. Ien kon ontzettend warm en hartelijk zijn, ongelofelijk, maar het had nooit een fysieke component.’

Sylvester Hoogmoed: Pontificaal sociaal. Ien Dales 1931-1994, Prometheus, 431 pagina’s, € 32,50.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediar en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Toen sociaaldemocraten nog praktisch, kordaat en populair waren verscheen eerst op Wynia's Week.

De uitslag van de Nederlandse poot van deze ‘Europese’ verkiezingen mogen dan niet zo spectaculair ogen, ze maken wel deel uit van een spectaculaire beweging waarvan het einde nog niet in zicht is. En die luidt dat wie vroeger achter socialistische dan wel sociaaldemocratische partijen aanliep, nu steeds vaker geneigd is achter ‘populistische’ partijen aan te lopen. Kortweg gezegd: de socialisten zijn populist geworden. En daar is maar één oorzaak voor en die heet: migratie.

Socialistische dan wel sociaaldemocratische partijen in Europa mogen er graag prat op gaan dat zij de verzorgingsstaat hebben opgebouwd, met uitkeringen, pensioenen, zorg en onderwijs. Dat is lang niet altijd letterlijk zo. In Nederland en de buurlanden is de naoorlogse verzorgingsstaat eerder een coproductie van sociaaldemocraten en christendemocraten, in het Nederlandse geval met name van katholieke politici (die bang waren dat hun klantenkring anders zo weglopen, wat ze vervolgens toch vaak deden). Maar de socialisten en sociaaldemocraten gingen er niettemin prat op dat zij de uitvinders én de hoeders van de verzorgingsstaat waren.

Nu wil het, dat zo’n verzorgingsstaat niet zonder grenzen kan. Een verzorgingsstaat is per definitie een nationale verzorgingsstaat. Daar hebben vooral socialisten maar ook sociaaldemocraten vanaf den beginne moeite mee gehad, omdat ze zich als een internationale beweging wensten te zien. Niet voor niets heet hun lijflied De Internationale (die volgens plan zou gaan ‘heersen op aard’). Terwijl je als socialist claimt de hoeder van de eigen nationale verzorgingsstaat te zijn beweer je tegelijkertijd grensoverschrijdend, ‘internationaal’ te zijn.

Onderdrukten

Dat ging de afgelopen decennia gruwelijk mis, toen miljoenen arme lieden die nooit contributie voor onze verzorgingsstaat hadden betaald toch aan de deur klopten, mochten blijven, gemiddeld weinig en vaak niets bijdroegen en vaak bovengemiddeld gebruik maakten van onze verzorgingsstaat. De arme lieden concurreerden ook nog eens met onze onderdrukten om een plaatsje op de arbeidsmarkt en op de wachtlijst voor sociale huurwoningen.

De meeste socialistische dan wel sociaaldemocratische partijen lieten dat gebeuren of juichten dat zelfs toe. De beweerde hoeders van onze arbeiders vergaten dat als je de proletariërs van alle landen onder de paraplu van onze verzorgingsstaat wilt brengen het snel bekeken is met die verzorgingsstaat. Een land zonder grens is geen land, een verzorgingsstaat zonder begrenzing is al gauw geen verzorgingsstaat meer.

Zoiets gaat natuurlijk niet goed, ook omdat volksverhuizingen van kansarmen uit verre streken niet alleen het sociale stelsel ondermijnen, maar er allerlei andere, vooral voor de kansarmen van hier onprettige verschijnselen optreden. Zij moeten concurreren met de kansarmen van buiten, hun lonen worden gedrukt door de kansarmen van buiten. Maar ook verandert hun woonomgeving op een manier waar ze niet om hebben gevraagd, ze kunnen hun buren niet verstaan en ga zo maar door.

Interessant neveneffect: de nieuwkomers krijgen ook stemrecht en omarmen de politici die zich voordoen als de oprichters en hoeders van hun nieuwverworven verzorgingsstaat. De liefde blijkt wederzijds, maar als linkse politici blijer zijn met allochtonen dan met de arbeiders van weleer dan gaan die arbeiders toch eens om zich heen kijken. Zo geschiedde. Het gebeurde in golven en niet overal in dezelfde mate, maar naarmate socialisten en sociaaldemocraten in Europa de afgelopen decennia meer van de wereld werden en de eigen klandizie verwaarloosden, werden politici die zich wel over de nationale verzorgingsstaat bekommerden populairder.

De hoogmis van het internationalisme en de nauwelijks belemmerde migratie vanuit andere continenten naar Europa had in december 2018 plaats in de Marokkaanse stad Marrakesh. Onder regie van de Verenigde Naties en in nauwe samenwerking met de Europese Commissie was er de voorgaande jaren door ambtenaren en lobbyïsten buiten het zicht van kiezers en hun volksvertegenwoordigers een migratiepact voorbereid, dat in Marrakesh werd afgehamerd.

Eerder won Forum

Er stonden de gekste dingen in dat pact. Zo verplichtten regeringen zich om de subsidie in te houden van publieke omroepen die niet meededen aan het verspreiden van de zegeningen van migratie. (Pikant: de enige publieke omroep in Nederland die onder die definitie valt, de kleine omroep ON, werd door de overkoepelende NPO enkele malen beboet en gepoogd het stelsel uit te werken).

In België viel eind 2018 de regering, omdat een grote regeringspartij het Verdrag van Marrakesh niet wenste te tekenen. In Nederland stemden de meeste partijen in met ‘Marrakesh’, ook een partij als de PvdA, die zichzelf graag ziet als oprichter en de hoeder van de verzorgingsstaat. Maar enkele maanden na ‘Marrakesh’ hadden we in Nederland Provinciale Statenverkiezingen. En daar werd Forum voor Democratie de grootste. Forum had zich als enige partij afgetekend verzet tegen het migratiepact van Marrakesh.

Biden volgt Trump

In de hele westerse wereld worden verkiezingsuitslagen in toenemende mate bepaald door de mate waarin politici bereid zijn hun landen te vrijwaren van volksverhuizingen uit andere continenten. Joe Biden ziet zich in het zicht van de presidentsverkiezingen van november gedwongen de Amerikaanse zuidgrens dicht te gooien, omdat hij het anders aflegt tegen de populist Donald Trump. De afgelopen jaren zijn in traditionele sociaaldemocratische landen kiezers overgestapt naar populisten (zoals in Denemarken en Zweden) of hebben sociaaldemocraten (zoals in Denemarken) besloten om hun achterban terug te winnen door het migratiebeleid van de populisten te kopiëren. Want dat is de keus waar links in de westerse wereld anno 2024 voor staat: of je komt als voorheen-volkspartij op voor de mensen waarvoor je bent opgericht, of je ben gedoemd ten onder te gaan. Het omarmen van het klimaat, de natuur of Gaza en het verwaarlozen van het eerste belang van je kiezers is een doodlopende straat.

En wat doet de Nederlandse PvdA, tegenwoordig in een latrelatie met GroenLinks? De PvdA van Frans Timmermans schreeuwt tegen de partij waar hun kiezers naar toe zijn vertrokken. De PvdA haalt die kiezers niet terug, zoals de Deense PvdA heeft gedaan. Nee, de PvdA verkettert de ooit trouwe aanhang omdat ze zijn vertrokken en houdt zich op de been met het luxe links van GroenLinks, de radical chic van klimaat, woke en Gaza.

Niet dat de PvdA nooit leiders heeft gehad die het gevaar zagen. Wouter Bos benadrukte dat de verzorgingsstaat het niet zou houden met open grenzen en bepleitte onder meer geleidelijke en voorwaardelijke ingroei in de Nederlandse sociale voorzieningen. Lodewijk Asscher ging buurten bij de Denen. Beiden werden door hun partij naar de zijkant geduwd.

In plaats van bij zichzelf te rade te gaan, ging de PvdA van Frans Timmermans samen met Jesse Klaver schelden op de vermaledijde populisten, die steevast als ‘extreemrechts’ worden weggezet. Niet de massale immigratie van kansarmen uit verre streken wordt als problematisch gedefinieerd, maar de populisten die de mensen maar op slechte gedachten brengen.

Ongemak

Zelfs in Duitsland staat de op het punt van immigratie overgevoelige SPD op het punt om de Denen te volgen, maar de Nederlandse sociaaldemocraten blijven wel de wereld omarmen, maar verguizen hun vorige kiezers. Terwijl er toch maar één reden voor de voormalige PvdA-kiezers is om over te stappen naar Wilders: die ziet wél dat de verzorgingsstaat niet zonder grenzen kan. Omdat een verzorgingsstaat voor iedereen een verzorgingsstaat voor niemand is.

Het is een waarheid als een koe, de kiezers van Wilders weten dat al lang, maar de leiders van links komen niet verder dan klagen over de ‘nativisten’ dan wel de ‘populisten’ als het echte kwaad. Als ze over de grens zouden kijken, zouden ze zien dat politici die niet opkomen voor hun eigen achterban hun kiezers kwijtraken. Niet omdat die kiezers plotseling foute gedachten hebben gekregen, maar omdat ze door hun vorige leiders zijn verlaten. Geen wonder dat na die exitpoll het verkiezingsapplaus bij GroenLinks-PvdA ongemakkelijk klonk.

Syp Wynia is hoofdredacteur van Wynia’s Week .

Wynia’s Week bestaat dankzij de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De populisten zijn de nieuwe socialisten verscheen eerst op Wynia's Week.

Na zijn vertrek uit Den Haag, waar hij ministerschappen bekleedde op Onderwijs (2007-2010) en Binnenlandse Zaken (2012-2017), was men hem daar danig uit het oog verloren. Weliswaar schreef Plasterk sinds 2020 een wekelijkse column in De Telegraaf, maar dat telt niet.
’s Lands meest gelezen dagblad is volgens de aanhangers van de spraakmakende gemeente immers een bastion van borreltafelpraat en onderbuikgevoelens. En dus geen serieus te nemen podium.

Plasterk wordt ijdelheid en ambitie verweten

Sterker nog: aan Plasterks status als Telegraaf-columnist, zo lieten de kwaliteitskranten de afgelopen weken doorschemeren, kon je precies zien hoe diep de voormalige PvdA-prominent al was gezonken vóór hij in november de verkenning naar een rechts kabinet ging leiden. Ooit, toen van een politieke carrière nog geen sprake was, waren de columns van Plasterk te lezen in Intermediair en de Volkskrant en te horen bij Buitenhof. Wat een contrast.

NRC Handelsblad typeerde Plasterk onlangs als ‘een afgedreven PvdA’er’. Als iemand dus die het sociaaldemocratische geloof wel ooit was toegedaan, maar van het pad is geraakt. Dat is – in de ogen van gelovigen – altijd erger dan iemand die de ware leer helemaal nooit heeft aangehangen. En dus is er venijn.

Hoe dat klinkt? NRC voerde Ruud Koole ten tonele, voormalig partijvoorzitter van de PvdA. Hij repte van ‘ijdelheid’, een woord, aldus de krant, dat vaak valt als PvdA’ers het over de informateur hebben: ‘Plasterk, zeggen mensen die met hem gewerkt hebben, houdt van politiek. En van de aandacht die politiek kan opleveren. Bijna iedereen zal zich zijn hoeden herinneren, de vele bezoekjes aan evenementen als cultuurminister. Hij is ook ambitieus, zeggen partijgenoten.’

IJdelheid en ambitie: het is al sinds mensenheugenis de herkenningsmelodie van politici van alle denkbare pluimages. Maar Plasterk moet er kennelijk op worden afgerekend.

Welke standpunten van de informateur zouden het toch zijn, die maken dat je hem zou kunnen typeren als een ‘afgedreven PvdA’er’?

Plasterk is voorstander van kernenergie. ‘De mensen die twintig jaar geleden de bouw van kerncentrales tegenhielden omdat die twintig jaar zou duren, zeggen nu wéér dat het bouwen twintig jaar zal duren. Er wordt ook gezegd dat kerncentrales duur zijn. Dezelfde mensen die met betraande ogen smeken om een herdenkingsdag voor de “klimaatdoden”, die schmieren dat de mensheid als soort vergaat, die met een snik in de stem stellen dat de natuur op omvallen staat, veranderen op slag in enorme boekhouders als er een technische oplossing voorligt. Dan is het opeens te duur’ (De Telegraaf, 5 oktober 2023).

Tegen massa-immigratie en de radicale islam

Plasterk is tegenstander van massa-immigratie. ‘Als er vacatures zijn die niet vervuld worden, moeten die banen allereerst beter betaald worden. Vervolgens moeten de arbeidsomstandigheden worden verbeterd. De werkgevers die klagen over tekort aan personeel wonen in dezelfde buurten als de leden van de Europese Commissie: dat zijn niet de buurten waar de massa-immigratie terechtkomt. De voordelen van immigratie komen ergens anders terecht dan de lasten door medeburgers die de taal niet spreken, die zich niet verbonden weten met de Nederlandse geschiedenis, en die vaak moslim zijn’ (De Telegraaf, 29 april 2022).

Plasterk vindt het onbegrijpelijk dat links de kant van Hamas kiest. ‘Als je democratie en vrijheid als het hoogste goed beschouwt, als je gelijkwaardigheid van alle mensen vooropstelt, als je man en vrouw gelijkwaardig vindt, als je vindt dat mensen zelf mogen bepalen of ze homo zijn, als je terroristische aanslagen verwerpelijk vindt ongeacht het politieke doel, als je alle vormen van sadisme en wreedheid als een gruwel beschouwt, dan is het evident dat de opkomst van de radicale islam de grootste bedreiging is van de progressieve wereld. Denk aan Bataclan, Charlie Hebdo, de moord op Theo van Gogh, de Twin Towers op 9/11, en nu deze 7 oktober-pogrom’ (De Telegraaf, 16 november 2023).

Plasterk is geen eurofiel. ‘Internationale verdragen moeten zich beperken tot onderwerpen die echt niet nationaal geregeld kunnen worden, omdat ze niet bijgesteld kunnen worden als ze anders uitpakken dan het gekozen parlement wil. De Europese Unie is een voorbeeld van waar het misgaat: er is niets tegen samenwerking, maar zeker nu de Unie enorm is uitgebreid, ontbreekt het “demos”, de gemeenschappelijkheid en bijbehorende solidariteit van één volk, waardoor dit samenwerkingsverband van volken geen democratie is. Het systematisch verplaatsen van macht van de lidstaten naar Brussel holt de democratie uit en is te ver doorgeschoten’ (De Telegraaf, 24 november 2022).

Schone energie, geen internationaal geschuif met goedkope arbeid ten faveure van het kapitaal, geen concessies aan religieuze extremisten en geen ondermijning van onze democratie door ongekozen eurocraten: je kunt het met al deze standpunten oneens zijn, maar je kunt niet zeggen dat ze haaks staan op de sociaaldemocratische traditie. Integendeel. Willem Drees zou er vermoedelijk direct zijn handtekening onder hebben gezet.

Laat Plasterk maar trots zijn dat de PvdA hem niet lust

Waar de schoen dan wél wringt? De opvattingen van Plasterk komen niet overeen met die van de huidige generatie PvdA-leiders. De mensen dus onder wier verantwoordelijkheid de Nederlandse sociaaldemocratie haar praktisch geschoolde kernelectoraat van zich vervreemdde – tot er nog maar negen Tweede Kamerzetels over waren. En die nu hun kaarten hebben gezet op een fusie met de wokistische elitepartij GroenLinks, het politieke vehikel van havermelkdrinkers met gymnasiumkinderen en gepensioneerde ouders in Frankrijk.

Misschien moet Ronald Plasterk er maar trots op zijn dat Frans Timmermans en consorten zo de pest aan hem hebben.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo ‘afgedwaald’? Was de PvdA maar net zo sociaaldemocratisch als Ronald Plasterk verscheen eerst op Wynia's Week.

De macht verbrokkeld

Politiek links wordt als de grootste verliezer gezien. Maar hoe gaat het eigenlijk met CDA en VVD? Net als de andere verliezers moet het besef nog indalen dat de gouden tijden van de oude machtspartijen voorbij lijken te zijn. Nog maar kort geleden hadden zij (CDA, PvdA, VVD) samen 90% van de Kamerzetels. En nu? Amper een derde. De gevolgen zijn groot.

Het rommelt bij de PvdA

Roderick Veelo en Syp Wynia hebben in hun gesprek speciale aandacht voor ‘Verenigd Links’ zoals Frans Timmermans de combinatie GroenLinks/PvdA noemt. Houdt die combinatie stand? Heeft de combi met GroenLinks niet de laatste arbeider bij de PvdA weggejaagd naar de PVV? Kan de SP alsnog profiteren? Het ziet er naar uit dat de spanningen vooral toenemen binnen de PvdA. Kijken!

Doet u mee?

Wynia’s Week is er diverse keren per week, als video, als podcast en als internetkrant. Wynia’s Week bestaat nu 5 jaar en viert het jubileum deze maand. Op naar het nieuwe jaar! Doet u mee, als donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Overal brokstukken: wat richt de winst van Wilders aan? verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor Syp Wynia’s roep om duidelijkheid van politieke partijen over met wie zij na de verkiezingen bij voorkeur een coalitie zouden willen vormen, valt veel te zeggen. In een democratie moeten kiezers iets te kiezen hebben. Door de grote hoeveelheid partijen is de keuze op het eerste gezicht groot. Maar met welke andere partijen zij een regeringscoalitie gaan vormen, is vaak volstrekt onduidelijk.

De kiezers hebben in Nederland nauwelijks invloed op de machtsvorming. De kabinetsformatie als black box van het staatsrecht. Daar zijn in het verleden wel oplossingen voor aangedragen, zoals een gekozen minister-president. Maar daar kwam het nooit van en het voorbeeld van Israël waar dit een periode werd toegepast, heeft de animo daarvoor nog verder doen dalen. Een gekozen informateur, zoals de Staatscommissie Parlementair Stelsel in haar rapport Lage drempels, Hoge Dijken (2018) voorstelde kan evenmin op veel enthousiasme rekenen.

In 1972 was er een links schaduwkabinet

Een andere oplossing die vijftig jaar geleden is uitgeprobeerd, is eigenlijk wat Wynia voorstelt. Drie progressieve partijen (PvdA, D66 en PPR) stelden onder de titel Keerpunt 1972 een gezamenlijk verkiezingsprogramma op en presenteerden een ‘schaduwkabinet’ van politici uit die partijen. Wanneer die drie partijen samen de meerderheid zouden halen, zou dat schaduwkabinet het echte kabinet worden. De kiezer kon beslissen.

Alleen: de drie partijen behaalden geen meerderheid. Linkse partijen hebben overigens bij elkaar nooit een meerderheid gehaald, en dus ook niet in 1972. Vervolgens kwam het kabinet-Den Uyl tot stand, waarop die drie partijen weliswaar een groot stempel drukten, maar waarin ook ministers uit andere (christendemocratische) partijen zaten.

Het regeerprogramma was niet gelijk aan Keerpunt 1972 en het schaduwkabinet werd niet gerealiseerd. Kiezers misleid? Toch niet! Want doordat de drie partijen elkaar vasthielden tijdens de formatie en er zonder dat linkse blok op dat moment geen andere coalitie mogelijk was, was het resultaat toch het ‘meest progressieve kabinet ooit’.

Is dat nu weer mogelijk? Wynia noemt de nauwe samenwerking van GroenLinks en PvdA, welk voorbeeld door andere combinaties van partijen gevolgd zou kunnen worden. Maar dat is toch iets anders dan wat in 1972 gebeurde.

Toen werd een links blok gevormd om daarmee een parlementaire meerderheid te halen. De gezamenlijk lijst van GroenLinks en PvdA, waar de leden van beide partijen inmiddels in grote meerderheid vóór hebben gestemd, is bedoeld om de grootste fractie te worden en zo mogelijk de premier te leveren.

Maar als dat al gebeurt (of de kiezers het eens zijn met de keuzen van de partijleden moet nog blijken), dan zal die volgens de laatste Peilingwijzer niet veel groter zijn dan 20 tot 26 zetels. In 1972 haalde alleen de PvdA al 43 zetels. In elk geval zullen zeer waarschijnlijk ook zonder het blok van GroenLinks en PvdA alternatieve meerderheden te vormen zijn.

De linkse samenwerking moet breder dan alleen GroenLinks en PvdA

Er bestaat bovendien geen enkele garantie dat de grootste partij altijd in de regering komt. Om links-progressief beleid te kunnen afdwingen is een grotere linkse samenwerking nodig dan alleen van GroenLinks en PvdA. Een Keerpunt 2023, een gezamenlijk programma van meer progressieve partijen dan alleen PvdA en GroenLinks, zou daarbij behulpzaam kunnen zijn.

Ook de mogelijkheid van minderheidskabinetten, waar Wynia eveneens voorpleit en die we in zeker opzicht sinds 2010 eigenlijk al kennen in de Eerste Kamer, valt te overwegen. Ook daarvoor pleitte de Staatscommissie Parlementair Stelsel. Maar je wilt niet dat elk minderheidskabinet gelijk door de meerderheid van de Tweede Kamer naar huis wordt gestuurd. Daarvoor zou men de constructieve motie van wantrouwen kunnen introduceren (eveneens een idee van genoemde Staatscommissie): in die motie van wantrouwen tegen het (net aangetreden) zittende minderheidskabinet moet dan altijd worden aangegeven welke minderheidscoalitie men wel acceptabel vindt.

Dat biedt ook kansen voor een brede links-progressieve minderheidscoalitie, maar natuurlijk ook voor een niet-linkse coalitie. Die voorkeuren moeten wel voor de verkiezingen worden uitgesproken. Dan krijgt de kiezer eindelijk iets te zeggen over de kabinetsformatie.

Prof. dr Ruud Koole is historicus en politicoloog en was partijvoorzitter en senator (PvdA).

Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door alle grote en kleine sponsors donateurs, betalende lezers, kijkers en luisteraars. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ruud Koole: ‘GroenLinks en PvdA zijn samen niet groot genoeg, laat ook andere progressieve partijen aanschuiven’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het verklaart voor een deel de disbalans in de Nederlandse politieke cultuur: Nederland wordt linkser bestuurd dan de Nederlandse kiezers met hun stemkeuze aangeven. Dat komt mede omdat het nog steeds bestaande naoorlogse ‘poldermodel’ dat mogelijk maakt. Vakbonden zitten overal in. En ook dat zijn vaak PvdA’ers.

Overal aan de knoppen

Van de ooit machtige Partij van de Arbeid is in de landelijke politiek weinig meer over. Tot aan de eeuwwisseling kon de partij bij verkiezingen rekenen op minstens 40 zetels. Volgens de peilingen zou het nu blij mogen zijn met 12. Zelfs een fusie met GroenLinks levert mogelijk niet meer dan 25 zetels op.

Toch zitten PvdA’ers nog overal aan de knoppen. Via adviesraden, erefuncties, belangenverenigingen, woningcorporaties en vakbonden weten zij grote invloed uit te oefenen op het beleid. De huurhervormingen van Hugo de Jonge? Plannetjes van de PvdA. De regulering van flexwerkers? Een wens van de vakbonden. Gelegitimeerd door schijnbaar niet-politieke instanties, zoals de Woonbond en de Sociaal-Economische Raad, waar PvdA’ers leidinggevende posities innemen.

Als een eigenwijze minister, zoals VVD’er Dennis Wiersma op Onderwijs, zich toch niet laat sturen door PvdA-gezinde lobbies, verschijnen er anonieme berichten in de krant over ‘grensoverschrijdend gedrag’.

Neem de zorg. Daar kwam Jet Bussemaker, staatssecretaris voor Volksgezondheid in het laatste kabinet-Balkenende en inmiddels voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, in juni met adviezen die wel erg lijken op het PvdA-verkiezingsprogramma.

De zorgpremie moet omlaag. Om dat te betalen, gaat de inkomensafhankelijke bijdrage van werkgevers omhoog. Onder het mom van ‘geen marktwerking, maar samenwerking’ schaft Bussemaker het liefst de vrije huisartsenkeuze af en maakt zij een einde aan concurrentie in de wijkverpleging. Verzekeraars en zorgaanbieders zouden ‘afspraken’ moeten gaan maken over de verdeling van het schaarse zorgaanbod.

PvdA’ers baas in de zorg

Wim Groot heeft hier eerder uitgelegd waarom ‘samenwerking’ tot minder in plaats van meer zorgaanbod leidt: ‘Veel patiënten hebben een voorkeur voor een kleine thuiszorginstelling of voor een wijkverpleegkundige die als zzp’er werkt, omdat ze dan niet elke keer een andere hulpverlener over de vloer krijgen maar een vertrouwd gezicht hebben. Veel wijkverpleegkundigen werken liever als zzp’er, omdat ze zo meer kunnen verdienen en zelf hun werktijden kunnen bepalen.’ Als zij worden gedwongen om bij een grote, vaak hiërarchische thuiszorgaanbieder te gaan werken, zal een deel het vak waarschijnlijk de rug toekeren.

Hét grote probleem in de zorg is de bureaucratie. Huisartsen en verpleegkundigen klagen er al jaren over. Hoe dat wordt opgelost met meer ‘aansturing’ en ‘samenwerking’ is onduidelijk. Over het algemeen leidt meer overheidsbemoeienis tot meer papierwerk, niet minder. D66-minister van Volksgezondheid Ernst Kuipers liet de Tweede Kamer desondanks weten dat hij de adviezen van Bussemaker ‘volledig’ overneemt.

Ook de grote zorgaanbieders waren enthousiast. Dat is niet zo verwonderlijk als je ziet wie daar aan het stuur zitten. De lobby van Nederlandse ziekenhuizen wordt voorgezeten door Ad Melkert, onder wiens leiding de PvdA in 2002 de helft van haar zetels kwijtraakte. Een andere oud-PvdA-leider, Wouter Bos, is bestuursvoorzitter bij zorgverzekeraar Menzis.

Mooie banen voor oud-politici

PvdA-politici keren wel vaker terug op hoge plekken. Oud-fractievoorzitter in de Tweede Kamer Lodewijk Asscher is sinds januari voorzitter van de Duurzame Luchtvaarttafel. Daaraan praten luchthavens, luchtvaartmaatschappijen, industrie en wetenschappers over manieren om de uitstoot van de sector terug te dringen. Zeg maar een mini-klimaattafel. De luchtvaart bleef buiten het Klimaatakkoord.

Jeroen Dijsselbloem, minister van Financiën in het tweede kabinet-Rutte, werd na de verkiezingsnederlaag van 2017 – de PvdA viel van 38 naar negen zetels – voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, voorzitter van de Vereniging Natuurmonumenten en voorzitter van de adviescommissie van het Nationaal Groeifonds. In september werd hij burgemeester van Eindhoven. In die hoedanigheid pleit hij namens ‘de gemeenten’ voor snelle invoering van de spreidingswet. Rechtse partijen in de Tweede Kamer tillen de verdeling en gedwongen opvang van asielzoekers liever over de verkiezingen heen.

Dijsselbloem wordt in zijn oproep gesteund door Sharon Dijksma, staatssecretaris in RutteTwee, inmiddels burgemeester van Utrecht. Zij is VVD’er Jan van Zanen opgevolgd als voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.

Oud-PvdA-fractievoorzitter Mariëtte Hamer werd na haar vertrek uit de politiek voorzitter van de Sociaal-Economische Raad. Vervolgens werd ze door het inmiddels demissionaire kabinet-RutteVier aangesteld als Regeringscommissaris voor seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld. In die functie geeft ze advies aan zowel de regering als bedrijven. Tussendoor was Hamer ook informateur in de kabinetsformatie van 2021.

Nóg een regeringscommissaris en nóg een PvdA’er: Rabin Baldewsingh. De oud-wethouder in Den Haag is sinds twee jaar Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme. Eén van zijn adviezen aan de regering was om formeel excuses aan te bieden voor de slavernij. Dat is gebeurd. Ook zou Keti Koti, de jaarlijkse herdenking van de afschaffing van de slavernij, een nationale feestdag moeten worden. En Baldewsingh pleitte ervoor om islamitische politieagenten en handhavers hoofddoekjes te laten dragen. Daar ging minister van Justitie en Veiligheid Dilan Yeşilgöz niet in mee. Yeşilgöz werd deze week door het VVD-bestuur voorgedragen om Mark Rutte op te volgen.

De Jonge neemt PvdA-woonadviezen over

In de sociale huursector barst het van de PvdA’ers. Zo werd de inmiddels overleden Ella Vogelaar na haar ministerschap de baas bij woningcorporatie Mitros. Martin van Rijn, oud-staatssecretaris en -minister, leidt sinds 2020 Aedes, de koepel van woningcorporaties. Hij volgde daar een andere PvdA’er op, Marnix Norder. Stadgenoot, een van de grotere woningcorporaties in Amsterdam, wordt aangestuurd door Anne Wilbers. Zij werd in 2014 genoemd als mogelijke wethouder voor de PvdA. Bij de Woonbond, de belangenvereniging van huurders, zit Maria Scali het bestuur voor. Zij was eerder landelijk bestuurder bij de PvdA en lijstduwer voor de partij in Delft.

Niet vreemd dus dat de adviezen van de woningcorporaties en de Woonbond overeenkomen met het PvdA-programma: nog meer sociale woningen, verdere regulering van de vrije huur, vaste huurcontracten als norm.

Vreemder is dat CDA-minister Hugo de Jonge zoveel aanbevelingen heeft overgenomen. Hij eist 30 procent sociale woningen in nieuwbouw, wil dat alle gemeenten het aandeel 30 procent halen in hun totale woningaanbod, maximaliseert de huurstijgingen en trekt de grens tussen sociale en vrije huur op van 760 naar 1.100 euro per maand. Gevolg: de woningbouw stort in en het huuraanbod slinkt.

Een verbod op tijdelijke huurcontracten vond zelfs De Jonge te ver gaan, maar dat wist de PvdA met steun van de ChristenUnie in de Tweede Kamer te regelen.

Hervormingen stuiten in PvdA-bolwerk onderwijs op weerstand

Nog een PvdA-bolwerk: het onderwijs. De PO-raad, de sectorvereniging van het primaire onderwijs, wordt geleid door PvdA’er Freddy Weima. De vorige voorzitter van de Algemene Onderwijsbond, de vakbond van docenten, was Eugenie Stolk. Zij is voor de PvdA de Provinciale Staten van Groningen ingegaan.

Op zowel basis- als middelbare scholen lopen de prestaties al jaren achteruit. Op vmbo-kader haalt ruim een derde van de leerlingen het niveau voor leesvaardigheid niet. Bij wiskunde is dat meer dan de helft. Eén op de vijf havo- en vwo-leerlingen scoort een onvoldoende op het eindexamen Nederlands.

Scholen krijgen geld op basis van hun aantal leerlingen, maar gaan over hun eigen uitgaven. Als zij er jaar op jaar niet in slagen om zelfs de basisvaardigheden – rekenen en taal – op orde te krijgen, wordt het dan niet tijd dat de overheid ingrijpt?

Waarom moest Dennis Wiersma echt weg?

Dennis Wiersma vond van wel. De VVD-minister wilde meer grip op de bestedingen van scholen. Ook zou hij de Onderwijsinspectie vaker onaangekondigd op pad sturen. Nu worden bezoeken vooraf ingepland en spreken inspecteurs vooral met schoolbesturen. De onderwijskoepels zagen de plannen niet zitten. Wiersma kreeg niet de kans om ze door te drukken: hij trad af na klachten over woede-uitbarstingen.

Harm Beertema, oud-leraar en Tweede Kamerlid voor de PVV, vond dat wel erg toevallig. ‘Eindelijk was daar die daadkrachtige minister die bereid was in te grijpen in een systeem dat bestuurders hadden opgetuigd, waar ze ongestoord door de politiek konden beschikken over de onderwijsmiljarden, zonder echte verantwoording af te leggen aan de politiek die tot taak heeft om de uitgave van die miljarden te controleren,’ zei hij vorige maand. En uitgerekend die minister moest het veld ruimen. ‘Wie wint hierbij?’

Via vakbonden behoudt PvdA macht in de polder

Niet alleen de onderwijsvakbond is PvdA-gezind; de FNV, de grootste vakbond van Nederland, wordt traditioneel bestierd door een PvdA’er. Wim Kok werd na zijn voorzitterschap zelfs leider van de partij, Agnes Jongerius lid van het Europarlement. In Tuur Elzinga heeft de FNV voor het eerst een SP’er aan het roer, maar achter hem staat PvdA’er Erik Gerritsen, die voor zijn partij ook in de gemeenteraad van Tynaarlo zit.

De ondanks de geslonken kiezersaanhang van de PvdA nog steeds vooraanstaande rol van PvdA-coryfeeën gaat gelijk op met de nog steeds belangrijke rol van de vakbeweging in de poldermacht – terwijl ook daar het ledental van jaar op jaar afneemt. Zo’n 15 procent van de werkende bevolking is lid van een vakbond.

Toch mogen de bonden nog overal meepraten en meebeslissen. Ze onderhandelen cao’s uit waar ook niet-vakbondsleden aan zijn gebonden. Ze besturen de pensioenfondsen. Ze zaten aan tafel bij het Klimaatakkoord en het Pensioenakkoord. Via naoorlogse overlegorganen als de Stichting van de Arbeid en de Sociaal-Economische Raad weten ze grote invloed uit te oefenen op het regeringsbeleid.

PvdA’er Hamer is bij de SER opgevolgd door PvdA’er Kim Putters, de voormalige directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Coen Teulings schreef als directeur van het Centraal Planbureau mee aan het verkiezingsprogramma van de PvdA.

De polderinstituten zijn een doorgeefluik van PvdA-wensen. Zo maakt minister Karien van Gennip (CDA) van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zelfstandigen het leven zuur, want dat is het advies van de SER. Maar een verbod op nulurencontracten, een verbod op het ‘onderbetalen’ van zzp’ers en een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering stonden eerder in het PvdA-programma.

Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. Bijdragen van lezers, kijkers en luisteraars zijn daarom van vitaal belang. Wilt u Wynia’s Week ook ondersteunen met een eenmalige of een regelmatige bijdrage? Heel graag!

Het bericht De PvdA verloor het grootste deel van de aanhang, maar de PvdA-bobo’s behielden de macht verscheen eerst op Wynia's Week.

Soms klikt het niet of ontstaat er verschil van mening met de huisarts. Dan is het goed om een andere huisarts te zoeken die beter bij je past. De vrije artsenkeuze is een van sterke kanten van het Nederlandse zorgstelsel. Als je niet tevreden bent over je huisarts, kun je op zoek gaan naar een andere.

Elk jaar veranderen zo’n 700.000 mensen van huisarts. Als het aan de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) ligt, kan dat in de toekomst niet meer en wordt de vrije artsenkeuze afgeschaft. Mensen die verhuizen krijgen dan in hun nieuwe buurt door de verzekeraar een nieuwe huisarts aangewezen en mensen die ontevreden zijn met hun huisarts kunnen niet meer van huisarts wisselen.

‘Geen marktwerking, maar samenwerking’

In een advies aan het kabinet dat deze week verscheen en dat veel aandacht in de media kreeg, deed de RVS de aanbeveling om de huisarts en de wijkverpleging niet meer in concurrentie in te kopen. ‘Geen marktwerking, maar samenwerking’ is de holle slogan van de RVS. Door de vrije artsenkeuze af te schaffen worden – in de woorden van de RVS – “verzekeraars en zorgaanbieders in staat gesteld om meer vergaande afspraken te maken over het verdelen van de patiëntenpopulatie op wijk- en regio niveau.”

In gewoon Nederlands: de RVS wil postcodezorg waarbij patiënten alleen naar de huisarts en de wijkverpleging in de eigen buurt gaan, want dat is makkelijker voor de verzekeraar en de huisartsen. Huisartsen klagen soms dat er wel heel veel thuiszorgorganisaties in een buurt actief zijn en dat ze tijd kwijt zijn om met al deze vaak kleine organisaties contact te houden en samen te werken. Liever hebben ze een grote thuisorganisatie waarmee het makkelijk zakendoen is.

Dat het opheffen van de vrije artsenkeuze voor de huisarts en de wijkverpleging nadelig is voor patiënten, vindt de RVS niet erg. Als het kartelverbod verdwijnt, worden patiënten gedwongen om zorg te accepteren van die ene grote thuiszorgorganisatie in de buurt.

Veel patiënten hebben een voorkeur voor een kleine thuiszorginstelling of voor een wijkverpleegkundige die als zzp’er werkt, omdat ze dan niet elke keer een andere hulpverlener over de vloer krijgen maar een vertrouwd gezicht hebben. Veel wijkverpleegkundigen werken liever als zzp’er omdat ze zo meer kunnen verdienen en ze zelf hun werktijden kunnen bepalen.

Als zij worden gedwongen bij een grote – en vaak hiërarchische en bureaucratische – thuiszorgorganisatie te gaan werken, zal een deel waarschijnlijk besluiten om de zorg de rug toe te keren. Het gevolg is dat het bestaande tekort aan wijkverpleegkundigen alleen maar groter wordt. Dat neemt de RVS op de koop toe: de belangen van de huisartsen wegen voor de RVS zwaarder dan die van de patiënt.

Het advies van de RVS is weinig doordacht. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) wees er direct na het uitbrengen van het advies op dat de overheid niet zomaar delen van de mededingingswet kan schrappen. De overheid kan niet zeggen: de mededingingswet geldt voor alle organisaties behalve voor die in de eerstelijnszorg.

De RVS slaat voortdurend de plank mis

Aan het vakblad Zorgvisie liet een woordvoerder van de ACM weten dat ‘ter bescherming van de burger’ de antikartel-regels niet zo maar terzijde geschoven kunnen worden. Fijntjes voegde de woordvoerder daar aan toe dat niet de mededingingswet samenwerking bemoeilijkt, maar zorgorganisaties en financiële belangen.

Dit is niet de enige aanbeveling waar de RVS de plank misslaat. De RVS adviseert ook om de nominale premie die burgers betalen voor hun zorgverzekering flink te verlagen en de inkomensafhankelijke bijdrage die de werkgevers betalen flink te verhogen.

Dit is geen nieuw voorstel: het stond in 2012 in het regeerakkoord van het VVD/PvdA-kabinet Rutte II. Dit onderdeel leidde indertijd tot de iconische koppen op de voorpagina van De Telegraaf: ‘Kampioen nivelleren “Marx” Rutte onder vuur’ en ‘Achterban van VVD is ziedend’. Nog voordat het kabinet Rutte II werd geïnstalleerd, was het plan om de inkomensafhankelijke bijdrage te verhogen en de nominale premies te verlagen al weer van tafel.

In het Algemeen Dagblad werd deze week gesuggereerd dat de afschaffing van de marktwerking en de verhoging van inkomensafhankelijke zorgpremie een poging was van de PvdA om zich ‘te revancheren voor een eerdere verloren politiek slag’. De krant wijst er op dat de voormalig PvdA-minister van Onderwijs in het kabinet Rutte II, Jet Bussemaker, de voorzitter van de RVS is en dat andere PvdA-prominenten zoals Wouter Bos, de bestuursvoorzitter van zorgverzkeraar Menzis, en Ad Melkert, de voorzitter van de belangenvereniging van ziekenhuizen, ook pleiten om de zorg buiten de mededingingswet te plaatsen en kartelvorming toe te staan.

Of dat zo is, weet ik niet. Wel is duidelijk dat veel uitgerangeerde PvdA politici er in slagen goedbetaalde bestuursbanen in de zorg voor zichzelf te regelen.

Op het eerste gezicht lijkt verlaging van de nominale premie een plan waar de linkse kiezer zijn vingers bij aflikt. De nominale premie is nu eenmaal een relatief grotere last voor mensen met een laag inkomen. Dus als je de nominale premie verlaagt, gaan zij erop vooruit.

Als de nominale premie omlaag gaat, daalt ook de zorgtoeslag

Nou nee. Als de nominale premie omlaag gaat, gaat ook de zorgtoeslag omlaag. Netto gaan de laagste inkomens er dus niets op vooruit als de nominale premie omlaag gaat. Omgekeerd hebben de laagste inkomens ook nauwelijks last van de stijgende zorgpremie, omdat de zorgtoeslag meestijgt met de premie.

Sterker nog: met de aanbeveling van de RVS gaan de laagste inkomens er financieel op achteruit. De RVS wil de verlaging van de nominale premie financieren door de inkomensafhankelijke bijdrage te verhogen. Deze bijdrage is nu 6,68 procent van het loon. Dit percentage zal omhoog moeten als de nominale premie omlaag gaat.

De inkomensafhankelijke bijdrage wordt formeel door de werkgever betaald. Als de werkgevers deze lastenstijging afwentelen op de werknemers, dan gaan de nettolonen van werkenden erdoor omlaag. Ook die van de lagere inkomens. Dat betekent dus dat de laagste inkomens er door de verlaging van de nominale premie en de verhoging van het percentage van de inkomensafhankelijke bijdrage, er uiteindelijk op achteruit gaan.

De inkomensafhankelijke bijdrage wordt geheven tot een maximum inkomen van 66.952 euro. De herverdelingseffecten worden anders als de inkomensgrens wordt verhoogd: dan gaan de hogere inkomens meer betalen. Maar dat is niet wat de RVS adviseert.

Door het voorstel van de RVS om de nominale premie te verlagen gaan de laagste inkomens er op achteruit. Dit past in een trend waarbij linkse partijen voorstellen doen waarvan de hogere inkomens profiteren en de laagste inkomens de rekening betalen.

‘Links lullen’ om de hogere inkomens hun zaken te laten vullen

De ‘gratis’ kinderopvang bijvoorbeeld: een financieel cadeautje voor de hogere inkomens dat deels moet worden betaald door de lagere inkomens. De herinvoering van de studiebeurs: een financieel voordeeltje voor studenten met ouders met hogere inkomens, waar studenten uit gezinnen met lage inkomens weinig aan hebben. Ook van het plan om geen BTW meer te heffen op groente en fruit profiteren vooral de hogere inkomens: zij geven meer uit aan groente en fruit dan de lagere inkomens. Al deze linkse voorstellen zijn met een variant op een bekend gezegde: ‘links lullen om de hogere inkomens hun zakken te laten vullen’.

Het RVS-rapport staat vol met ondoordachte voorstellen. Om er nog eentje te noemen: de RVS adviseert om het eigen risico inkomensafhankelijk te maken. Ook hier geldt net als bij het verlagen van de nominale premie: als het eigen risico voor de lagere inkomens omlaag gaat, gaat ook de zorgtoeslag omlaag en is het netto effect voor de laagste inkomens nul.

Om die reden profiteren de laagste inkomens ook niet van het feit dat het eigen risico al een aantal jaren bevroren is. Ook het bevriezen van het eigen risico is een cadeautje voor de midden- en hogere inkomens waar de lagere inkomens niet van profiteren.

Er is ook nog een praktisch probleem

Een inkomensafhankelijke eigen bijdrage heeft nog een praktisch probleem. Dat kan alleen als de zorgverzekeraars inzage krijgen in het inkomen van hun verzekerden om zo te kunnen bepalen hoe hoog het eigen risico moet zijn. Vanwege privacyregels mag dat echter niet. Ook dat had de RVS kennelijk even over het hoofd gezien.

De Raad voor de Volksgezondheid bewijst de samenleving geen dienst door met een dergelijk ondoordacht advies te komen.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Lagere nominale zorgpremies: een cadeautje van oud-PvdA-minister Bussemaker voor de midden- en hogere inkomens verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Jullie kennen elkaar zeker al lang,’ zei de redacteur van het tv-programma Buitenhof. Ik zat bij te praten met Jacques Wallage, net burgemeester-af van de stad Groningen, onder Wim Kok lid van de PvdA-top, en in zijn jonge jaren wethouder en fractievoorzitter in de stad waar hij opgroeide. ‘Syp?’ zei Wallage. ‘Syp? Die ken ik al zo lang. Die ken ik nog van toen hij links was.’ Hilariteit in het redactielokaal.

Dat vraagt om een toelichting. Of, beter: op zulke momenten heb ik de neiging daar een toelichting op te willen geven, al is de belangstelling daarvoor niet altijd vanzelfsprekend.

Een aanzienlijk deel van mijn leven heb ik in een min of meer links milieu doorgebracht. Wat niet wil zeggen dat ik dat zelf ook in alle opzichten was of ben. Sterker nog: in die overwegend linkse omgevingen werd ik vaak als zakelijk, realistisch, ‘commercieel’, pragmatisch of zelfs als rechts gezien. Het is Jacques Wallage vergeven als hem dat tientallen jaren later niet meer helemaal op het netvlies stond.

De lobby voor het jongerencentrum

Ik probeerde in de jaren zeventig van de sociëteit van een voorheen gereformeerde studentenvereniging een jongerencentrum te maken, zeg maar een Gronings Paradiso of een Groningse Melkweg. Dat lukte heel aardig, er was verder niet veel van dien aard in de studentenstad Groningen en het succes bewees dat er behoefte aan was.

Maar helemaal zonder subsidie kon zoiets niet. Het grootste obstakel voor die steun was uitgerekend de in die tijd almachtige Groningse PvdA, geleid door de jonge sociologie-doctorandussen Jacques Wallage en Max van den Berg. Zij hadden eerst de plaatselijke PvdA overgenomen, vervolgens een coup van de oude garde in de gemeentepolitiek weerstaan en zo de macht gegrepen. Het zwakke punt van deze jonge academici was dat ze nou niet bepaald een arbeideristische uitstraling hadden. De enkele arbeider in hun kring werd dan ook in de watten gelegd. En het van gemeentewege subsidiëren van een voormalige studentenclub had om die reden niet meteen prioriteit. Ik had de PvdA-staatssecretaris Wim Meijer wel mee, maar de plaatselijke PvdA tegen. Zo ben ik PvdA’er geworden.

Onder het motto If you can’t beat them, join them nodigde ik een lid van de PvdA-gemeenteraad en de voorzitter van de jongerenafdeling van de PvdA uit. Dat brak het ijs kennelijk, want luttele weken later was ik al te gast bij een PvdA-werkgroep, waar ik even later zelfs voorzitter van werd. Weer een tijdje later liet ik mij overhalen om ook lid van de PvdA te worden.

PvdA-politicus!

Denk nou niet dat dat als uitgesproken links gold, want onder mijn vrienden was dat zo ongeveer het meest rechtse dat nog net werd getolereerd. Mijn omgeving was eerder PSP of PPR en een enkeling stiekem nog wel linkser. Tot die tijd had ik nog nooit een PvdA-vergadering bezocht, maar tot mijn verrassing bleek ik tijdens zo’n ledenvergadering wel in het bestuur van de afdeling Groningen te zijn gekozen. Zonder mij te raadplegen was ik – zeer tegen de zin van het zittende bestuur, naar ik later begreep – naar voren geschoven door een drietal PvdA-prominenten die vonden dat er met mij vers bloed in het bestuur zou komen.

Zo werd ik een beetje politicus: lid van het afdelingsbestuur van de PvdA in Groningen op het moment dat PvdA-politici als Wallage en Van den Berg niet alleen plaatselijk de lakens uitdeelden, maar ook landelijk de aandacht trokken met hun linkse programcollege.

Het werden twee leerzame jaren. Het eerste dat mij aan die vergadertafel opviel, was de vanzelfsprekendheid waarmee alles en iedereen werd opgenomen in de machtspolitiek van de jonge PvdA’ers. Binnen de gemeentelijke diensten werden cruciale functies overgenomen door veelal jonge PvdA-ambtenaren waarvan sommige dan ook weer in het PvdA-bestuur zaten en een enkeling vervolgens wethouder werd.

Het was in die dagen dat Van den Berg en Wallage hun Verkeerscirculatieplan presenteerden: de binnenstad deels autovrij. Bij die gelegenheid haalde ik het in mijn hoofd tijdens een bestuursvergadering aan de wethouders te vragen of er wel voldoende naar de belangen van de middenstanders was gekeken. De winkeliers in de binnenstad vreesden voor hun klandizie en omdat niemand daar melding van maakte deed ik dat maar. De hele PvdA-tafel draaide zich met verbaasde en verwijtende blik in mijn richting: hoe ik het in mijn hoofd haalde het prachtige autovrijplan van onze wethouders ter discussie te stellen!

Het heette dat de werkelijke besluitvorming binnen de in Groningen almachtige PvdA zich afspeelde ná dergelijke vergaderingen, achterin cafés elders in de binnenstad. Ik was daarbij weliswaar geen vaste gast, maar merkte na verloop van tijd dat ik ook geen uitnodiging meer kreeg. Toen ik daar eens naar informeerde kreeg ik van een bevriend bestuurslid te horen dat ik ‘te rechts’ werd gevonden.

Ik haakte gaandeweg af. Tot ik nodig bleek: een tweede leerzame ervaring. De afdelingsvoorzitter kwam persoonlijk langs om erop aan te dringen toch nog weer een paar maanden actief te worden als bestuurslid. Er stonden gemeenteraadsverkiezingen voor de deur en er moest een commissie worden ingesteld om de kandidatenlijst op te stellen. Daarbij deed zich een probleem voor: de meeste bestuursleden hadden zichzelf kandidaat gesteld en nu waren er te weinig bestuursleden die de lijst konden opstellen. Of ik alsjeblieft terug wilde komen om in die commissie plaats te nemen. Zo geschiedde. Maar mijn tijd als politicus zat erop.

Lange linkse jeugd

Hoewel ze mij zelfs bij de PvdA dus al vroeg te rechts vonden, ben ik nooit het aureool kwijtgeraakt dat ik een lange linkse jeugd heb gehad. Dat zal deels te maken hebben met dat jongerencentrum, waar inderdaad hele linkse jongelui rondliepen. Maar die vonden mij dan weer niet links of idealistisch genoeg, te zakelijk en te pragmatisch.

Eenmaal journalist schreef ik aanvankelijk veel over popmuziek, dat zeker in die dagen nog een uitgesproken progressief en dwars imago had, terwijl het natuurlijk ook gewoon een bedrijfstak is. De journalistiek als zodanig vooronderstelde trouwens ook een links levensgevoel.

Feit is, dat ik bijna een kwart eeuw lid van de Partij van de Arbeid ben gebleven. Overigens ook uit een zekere dwarsheid, onder het motto dat journalisten ook burgers zijn die het recht hebben lid van een politieke partij te zijn. En ondertussen was ik dan wel slapend lid, maar zo nu en dan werd mij duidelijk dat mijn liaison met de partij bij de leiding van de PvdA niet onbekend was.

Ik belandde zo een enkele keer bij een verder besloten bijeenkomst (bij de zeer Europese PvdA-afdeling in Brussel, met name) waar ik trouwens niet de enige PvdA-journalist was. PvdA-kroonprins Ad Melkert zocht me nog weleens op in Brussel toen hij minister was (en daar toch moest zijn) en ik daar journalist was. In de dagen van het tweede kabinet-Kok (1998-2002) ben ik weleens – als enige journalist – met een dagtrip naar Parijs geweest in een PvdA-gezelschap onder leiding van staatssecretaris Dick Benschop bij welke gelegenheid Franse socialistische bewindslieden met hun Nederlandse confraters de gezamenlijke belangen en strategieën doornamen. Waar ik mij over verbaasde, was de vanzelfsprekendheid waarmee (kennelijke) PvdA-leden in de diplomatieke dienst aanschoven bij wat als een vermenging van partijbelang en nationaal belang kon worden gezien.

PvdA-politiek bij Het Parool

In de 9 jaar dat ik bij Het Parool werkte waren partijzaken sowieso delicaat. De verzetskrant Het Parool is tot op zeker hoogte in hetzelfde bedje geboren als de PvdA, een Amsterdamse krant bovendien (en in Amsterdam was de sociaaldemocratie lang uitgesproken dominant). Ik werd in 1988 chef van de politieke redactie van Het Parool in Den Haag. Het duurde niet al te lang, of ik kreeg de woordvoerder van PvdA-leider Wim Kok – toen fractievoorzitter in de Tweede Kamer – aan de lijn. Deze voormalige journalist verlangde op hoge toon een correctie van een bericht dat kennelijk niet in lijn met de partijlijn lag. Zo waren kennelijk onze manieren. Tot dan.

Een klein jaar later kwam bij de hoofdredacteur van Het Parool na de Tweede Kamerverkiezingen van dat jaar een brief binnen van een mevrouw die meldde al ‘lid’ van Het Parool te zijn ‘vanuit den oorlog’. Ze schreef haar brief maar om één reden, namelijk om er melding van te maken dat haar krant zich bij de jongste verkiezingscampagne voor het eerst in zijn bestaan niet partijdig had opgesteld. I took it as a compliment. Elders op de redactie werd die vreugde niet per se gedeeld.

Jaren later kwam ik Eberhard van der Laan tegen, decennia lang zeer invloedrijk in de hoofdstad en een paar keer verantwoordelijk voor de keuze van de volgende burgemeester, tot hij in 2010 besloot dat hij nu maar eens zelf aan de beurt moest zijn. Tegenover een buurvrouw noemde PvdA-burgemeester Van der Laan mij ‘een afgedwaalde sociaaldemocraat’. Het klonk niet als een compliment.

Moet een journalist wel partijlid zijn?

Mijn wedervaren als PvdA-lid haalde jaren later nog de Volkskrant, als aflevering van een serie over mensen die van standpunt zijn veranderd. Waarbij opgemerkt dat het daarbij niet over mijn politieke opvattingen ging, maar over de vraag of iemand die over politiek schrijft wel lid van een politieke partij kan zijn. ‘Partijlidmaatschap maakt journalist kwetsbaar’, stond erboven.

Verslaggeefster Marjon Bolwijn vatte mijn ‘oude standpunt’ samen als ‘Het lidmaatschap van een politieke partij is een recht van iedere burger. (…) Dat recht geldt net zo goed voor journalisten en anderen die publiceren over maatschappelijke kwesties, zoals wetenschappers. Het hoeft een neutrale en onafhankelijke beroepsuitoefening niet in de weg te staan.’

Na een ‘kantelpunt’ – ruwweg in de jaren negentig – kwam mijn ‘nieuwe standpunt’: ‘Iedereen die over maatschappelijke kwesties publiceert, kan beter niet lid zijn van een politieke partij. Om hun onafhankelijkheid te bevestigen, ben ik ervoor dat journalisten en wetenschappers elke schijn van partijdigheid of belangenverstrengeling vermijden. Partijlidmaatschap maakt hen kwetsbaar. Hun onafhankelijke positie kan dan met recht ter discussie worden gesteld.’

Is Mark Rutte rechts?

Blijft de vraag: ben ik links of rechts of iets van dien aard en doet het ertoe? Tot wanhoop van menigeen heb ik daar geen kant en klaar antwoord op. Mark Rutte had daar nooit twijfel over: die zag mij als rechts. Rutte heeft zelf een rechtse periode gehad, althans een periode waarin hij alle mogelijke moeite deed om rechts te zijn of althans rechts gevonden te worden. Dat was zo ongeveer vanaf het moment in 2007 dat hij zich sterk genoeg voelde om zijn als rechts beschouwde (‘niet links, niet rechts, maar rechtdoorzee’) rivale Rita Verdonk uit de VVD-fractie in de Tweede Kamer te zetten.

Die Rutte-fase duurde op en af in ieder geval tot de nazomer van 2010, toen Rutte aan de vooravond van zijn eerste kabinet sprak van een kabinet ‘waar rechts Nederland zijn vingers bij kon aflikken’. Ik heb in die dagen weleens met Rutte getafeld, bij welke gelegenheid hij om de haverklap het woord ‘rechts’ in de mond nam, waarbij hij kennelijk in de veronderstelling verkeerde dat hij mij daar een plezier mee deed. Het werkte averechts: ik vond het aandoenlijk, maar ook irritant: ‘Voor mij hoef je dat echt niet steeds te benadrukken.’

Hoe erg is rechts?

Ik verbeeld mij dat het niet meer zo erg is als in de decennia voor de eeuwwisseling om ‘rechts’ te worden genoemd. Alles wat zichzelf in die tijd niet alleen links voelde maar zich ook links noemde had een geweldige morele voorsprong op wie daar minder uitgesproken in was. Dat hautaine links liep in de periode na het succes van en de moord op Pim Fortuyn een serieuze deuk op. Journalisten, ook parlementaire journalisten, gaven nu soms openlijk toe VVD te stemmen – wat in de 20e eeuw nog een valide alibi was voor sociale uitsluiting.

Hoe dan ook: ik heb er nooit voor gekozen om rechts gevonden te worden of mijzelf een rechts imago aan te meten. Het (toen) weekblad Vrij Nederland rekende mij op enig moment tot de meest invloedrijke politieke journalisten, maar zette er een haakje bij omdat ik tot ‘partijdig’ werd verklaard. Als ze dat hadden gedaan in de tijd dat ik nog PvdA-lid was hadden ze wellicht een punt gehad, maar dat bedoelden ze dus niet. De suggestie was dat ik meer op de hand van ‘rechts’ zou zijn, wat traditioneel stond voor heulen met de VVD.

Nu valt niet uit te sluiten dat er in mijn tijd als Elsevier-auteur best veel VVD-sympathisanten met mij sympathiseerden, maar voor het VVD-kader was ik eerder een lastige horzel waar ze maar geen grip op konden krijgen en wiens schrijfsels voor VVD-bewindslieden vooral hinderlijk waren: ‘Maar Syp Wynia zegt…’

Fietsen voor de Christelijk-Historische Unie

Misschien helpt het dat het eeuwige morele gelijk van links in mijn vroege jeugd nog niet zo uitgekristalliseerd was. Mijn ouders waren van de CHU, een wat ouderwetse partij van merendeels hervormden: een partij en een geloofsgroep die beide goeddeels zijn opgelost in de geschiedenis. Toen ik nog een schooljongen was deed de CHU best wel mee.

De CHU was in ons dorp echter een klein partijtje, maar dat weerhield mijn vader er niet van bij iedere verkiezing het grootste beschikbare CHU-affiche manshoog op de schuur naast ons huis te spijkeren. ‘Beernink, Lijst 5’. Niet dat het iets hielp. Vrijwel iedereen stemde altijd hetzelfde en Beernink kreeg in ons dorp zelden meer dan enkele tientallen stemmen.

Hoewel er in de dagen dat Mark Rutte nog in de wieg lag nog best veel mensen braaf lid waren van een partij, had de CHU in ons dorp slechts dertien leden. Ik had de pech dat mijn vader ook nog eens secretaris-penningmeester was van die dertien leden en dat hij als zodanig belast was met de verspreiding van het ledenblad De Binding – die in de praktijk op mijn bordje kwam. De plaatselijke CHU-leden hadden zich ook nog eens zo ver mogelijk van elkaar verwijderd over het uitgestrekte dorpsgebied. Ik ben dus heel wat zaterdagochtenden door weer en wind langs die CHU-leden gefietst, mij onderweg verbijtend in de bijna-zekerheid dat ik ook nog eens de enige was die dat saaie blaadje ook werkelijk las.

Een veteraan als vader

Het was dus allerminst een links, progressief milieu waar ik in opgroeide. Ik verzette me ook best tegen dat milieu en de gangbare denkbeelden, maar dat wil niet zeggen dat je er onderweg niet het een en ander van oppikt.

Mijn vader was, weliswaar tegen zijn zin, dienstplichtig soldaat geweest in Nederlands-Indië. Dergelijke veteranen heetten niet zonder reden rechts te zijn. Toen de veteranen in een kwade reuk kwamen te staan kregen we ook het blaadje Stavast van het Veteranenlegioen in huis. Ik las het met belangstelling, zij het zeker niet met instemming.

Later zou ik enig begrip opbrengen voor mijn vader en zijn kameraden, maar zo ver was ik toen nog zeker niet. De denkbeelden die aan de keukentafel werden verspreid waren zeker niet links, maar ook zeker niet kapitalistisch of liberaal te noemen. Mijn vader was tegen klaploperij door uitkeringstrekkers die nog best de handen uit de mouwen konden steken. Ik sluit niet uit dat ik daar wel wat van heb meegekregen.

Toen links nog tegen immigratie was

Als verslaggever ben ik zachtjesaan wat meer gaan schrijven over thema’s waarvan ik merkte dat anderen er met een grote boog omheen liepen, zoals immigratie. In de zomer van 1995 kwam ik er achter dat Buitenlandse Zaken een taskforce had opgericht om te kijken of ze enkele tienduizenden illegalen, waaronder nogal wat afgewezen asielzoekers, naar hun herkomstland konden terugsturen (ondanks tegenwerking van die herkomstlanden – de thematiek is in 2023 nog niet veel anders).

Toen ik daar na lang onderzoek een voorpaginabericht over had gemaakt werd het erg onrustig op de redactie van Het Parool. Er kwamen ongeruste telefoontjes naar mijn standplaats Brussel: klopte dat wel, was het wel echt waar? Op de achtergrond proefde ik dat de illegale buitenlanders weleens in een kwaad daglicht konden belanden, dat de extreemrechtse Hans Janmaat er misschien mee aan de haal zou gaan. Wat moesten de lezers van Het Parool er wel niet van denken? Het was geen thema voor linksen of andere weldenkenden en dus rechts en dus fout.

Dat de verworpenen der aarde van onze eigen landen als eerste het slachtoffer zijn van ongecontroleerde en massale kansarme immigratie is trouwens ook een feit en zou dus reden moeten zijn voor links om daar paal en perk aan te stellen. Dat was trouwens ook werkelijk de beleidslijn van de PvdA en de PvdA-gelieerde vakcentrale NVV toen de werkgevers eind jaren zestig ongeletterde Turken en Marokkanen wilden halen om kosten te besparen. De toen nog marginale Socialistische Partij was in de jaren tachtig nog dezelfde mening toegedaan.

Rechtse onderwerpen zijn fout

Maar ergens in de tweede helft van de vorige eeuw is de multiculturele samenleving (‘diversiteit’ is dat gaan heten in de Ruttejaren) de standaard geworden en ging iedere kanttekening bij het volle Nederland en bij het ideaal van diversiteit en inclusie door voor rechts. Enfin, zo werd ik dan rechts. Door niet links als maat der dingen te accepteren. Door in een niet-links weekblad te publiceren. Door thema’s te beschrijven (zoals misdaad, migratie en uitkeringen) die naar linkse maatstaven beter in de mist kunnen blijven.

Ik groeide dus op in een conservatieve omgeving waar ik best wat van zal hebben overgehouden en belandde in een overwegend linkse wereld waar ik best vaak als rechts werd gezien. Ik verbeeld mij dat ik in de loop van de jaren trouwens niet heel erg anders over de dingen ben gaan denken. Anno 2023 verkeren we in alweer een wonderlijke fase als het gaat om links en rechts. De kabinetten-Rutte worden door de linkse oppositie en de meeste media steevast als overwegend rechts of minstens als centrumrechts getypeerd. Maar critici van het overheidsbeleid – binnen én buiten de politiek – worden veelal als nog rechtser geëtiketteerd: als rechts, als populistisch, als rechts-populistisch of erger. Wat is er toch gebeurd?

Links beleid van een rechts kabinet

In werkelijkheid is er weinig rechts te ontdekken aan de kabinetten-Rutte, die dan ook steevast (mede) op de been worden gehouden door linkse partijen: PvdA, D66, GroenLinks en ChristenUnie. Op alle hoofdlijnen van beleid (overheidsuitgaven, pensioenstelsel, Europa, klimaat, woke, stikstof, immigratie) is het links dat de toon zet van die kabinetten. De overheid groeide onder Rutte, de lastendruk ook.

Zo bekeken is het niet eens zo vreemd dat van de weeromstuit kritiek op dergelijk overheidsbeleid als rechts wordt getypeerd. Vooral in coronatijd werd duidelijk dat veel kranten en omroepen een reflex hadden ontwikkeld om niet meer de luis in de pels van de macht (de overheid, het establishment) te willen zijn, maar eerder als luis in de pels van de critici van de macht te willen fungeren.

Binnen een paar generaties waren zich links voelende journalisten steunpilaren van de macht geworden. Nou ja, zo gek is dat misschien ook niet als de macht zelf ook links is. Maar je moet er dan ook niet van opkijken dat een steeds grotere groep burgers, kiezers en mediaconsumenten eens elders zijn heil gaat zoeken. Want wie had dat kunnen denken: anno 2023 zijn de macht en de media linkser dan de mensen in het land. Al is dat wel een ander links dan in de dagen van Troelstra en Drees – dat moet er wel bij gezegd.

’70 Actieve herinneringen aan een gaaf gidsland’ van Syp Wynia is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, is 368 pagina’s dik en kost 24,50 (inclusief verzendkosten). Het boek is overal verkrijgbaar, bijvoorbeeld HIER.

Het bericht LONGREAD! 25 jaar lid van de PvdA en nog steeds niet rechts verscheen eerst op Wynia's Week.

Hedendaagse politici lopen echter achter steeds wisselende hypes (klimaat, onbelemmerde immigratie, stikstof, woke) aan, geïnspireerd door invloedrijke progressieve bewegingen en zakenlobby’s. Een groot deel van de politieke klasse bestaat bovendien uit gelijkgezinden, die zich allerlei abstracte, papieren, technocratische ‘doelen’ hebben gesteld. Die hebben op papier wellicht het beste voor met de wereld, maar hebben weinig verband met het leven van mensen van vlees en bloed in eigen land.

Leiders radicaler dan het volk

Dat verklaart ook de aanhoudende afkalving van de volkspartijen PvdA en CDA (met de VVD als volgende kandidaat), zegt Wynia. De PvdA was de partij die zich ten doel had gesteld de (Nederlandse) arbeidersklasse te ontwikkelen en een beter bestaan te bieden, maar liet zich meevoeren naar modieuze aandachtsgebieden van radicale, veelal welvarende progressieven.

De CDA-leiding maakte een soortgelijke fout. Van een partij van relatief behoudende, van huis uit kerkelijk georiënteerde bewoners van vooral kleine en middelgrote gemeenten trachtte de CDA-top aantrekkelijk te worden voor jonge, grootstedelijke hoog opgeleiden. Resultaat: de aanhang herkende zich niet meer, de beoogde nieuwe aanwas bleef uit.

Ook de VVD raakte onder Mark Rutte het eigen gezicht kwijt. Rutte werd weliswaar het succesvolle gezicht van de VVD, maar een inhoudelijk profiel heeft de VVD niet meer. De VVD van Rutte vereenzelvigt zich al bijna 13 jaar met de coalities die Rutte op de been houden als premier: nivelleren met de PvdA, klimaatkampioen worden met D66.

Doordat de traditionele regeerpartijen hun aanhang verspelen, brokkelen die af in steeds meer nieuwe partijen, die aanhang verwerven onder de afvalligen van deze voormalige volkspartijen. In die ‘oude’ partijen wordt geklaagd dat ‘de politiek’ versplintert en dat er kiesdrempels moeten komen. Ondertussen zijn zij zelf verantwoordelijk voor hun afkalving, door zich feitelijk af te keren van de bestaande aanhang en er begrijpelijkerwijs niet of met moeite in te slagen een nieuwe te verwerven.

Ook D66, dat twee jaar geleden nog verkiezingswinst boekte bij de Tweede Kamerverkiezingen, lijdt aan dat verschijnsel. D66 heeft niet alleen een zwaar stempel gezet op de regeerakkoorden van de derde en vierde kabinetten-Rutte en die kabinetten aldus radicaler gemaakt dan de som der delen. Nee, D66 is zelf ook nog eens geradicaliseerd.

Syp Wynia wijst op de bedrijfscultuur en de toon van D66, die veel assertiever – om niet te zeggen: agressiever – is dan de partij van Hans van Mierlo en Els Borst, die gekenmerkt werd door een zekere mildheid. Daarbij vergeleken is het D66 van Alexander Pechtold en Sigrid Kaag opvallend intoleranter en neerbuigender tegen andersdenkenden en mensen met andere achtergronden.

D66: van mild naar dwang

Waar de kroonjuwelen van D66 eerder bestonden uit meer rechten en vrijheden voor de burger, zo kenmerkt D66 zich nu eerder door het inperken van de democratie en het opleggen van doelen en plichten aan burgers. Dwang is het nieuwe kroonjuweel. D66 heeft zo niet alleen zichzelf geradicaliseerd, maar de andere coalitiepartijen daar in meegesleept, aldus Syp Wynia. ‘D66 won de formatie, maar de kiezer beloonde D66 daar allerminst voor. De veestapel werd vooralsnog niet gehalveerd. D66 zelf wel.’

‘De boodschap van de Statenverkiezingen van 2023 is, dat er nu eens geluisterd moet worden naar de kiezers, in plaats van naar technocraten, lobbyïsten en ecologen,’ zegt Syp Wynia. ‘Voor het kabinet RutteVier  is het aanpassen of wegwezen. En als D66 dat niet wil en breekt, is het weliswaar ook afgelopen met de leiders van de andere regeringspartijen, maar is het ook gedaan met D66 zelf. Denken dat je op de bestuurlijke repeatknop kunt doorgaan is fataal. Dat soort inertie wordt bestraft.’

Syp Wynia beschrijft in zijn nieuwe boek ’70 Actieve herinneringen aan een gaaf gidsland’ hoe in de Ruttejaren de leidende klasse van Nederland een ‘Transitieland’ wilde maken. Alles moest anders. De leiding werd opvallend radicaler dan het volk. Dit nieuwe boek (368 bladzijden) kost 24,50 (geen verzendkosten) en is overal te koop, zoals in de winkel van Wynia’s Week. Veel leesplezier!

Het bericht Syp Wynia: ‘CDA, VVD en PvdA zijn geradicaliseerd en verspelen hun aanhang’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Grote ondernemingen zijn in Nederland verschoppelingen geworden. Dat is inmiddels een vaststaand feit. Waarom? Multinationals denken alleen aan hun aandeelhouders, ze betalen de top excessieve beloningen, ze bedelen bij de overheid voor geld voor schone investeringen en als ze niet krijgen wat ze willen dreigen ze met verplaatsing van hun hoofdkantoor naar het buitenland (baggeraar Boskalis) of ze doen het (Shell, Unilever).

Door de berichten van vette winstgroei in 2022 is daar een argument bijgekomen. ‘Ze’ maken hun hoge winsten over de ruggen van de consument. Nergens is dat sentiment zo vurig als bij de energiebedrijven. De SP is de partij die hiermee de boer opging. Bij de financiële beschouwingen van afgelopen najaar diende SP-kamerlid Mahir Alkaya een motie in om de energiebedrijven te nationaliseren. Hij haalde het niet. Een van de 56 voorstemmers was BBB.

Nationalistisch links

Dat was begin oktober. Hoe zouden de krachtsverhoudingen in de Tweede Kamer nu zijn? Natuurlijk, zonder verkiezingen zijn het alleen maar peilingen. Maar toch…  In de meest recente peiling van Ipsos (27 februari) hebben de partijen die vóór de nationalisatiemotie stemden inmiddels 75 zetels. Met deze virtuele uitslag is nationalisatie van de energiebedrijven niet op handen, maar de groei van de vóórstemmers is een trend om rekening mee te houden. Het is een trend die je nationalistisch links kunt noemen.   

Nationalistisch links klinkt als een tegenstelling, want traditioneel links is juist internationaal georiënteerd. De Internationale was niet voor niets het lijflied van de socialistisch beweging.

Maar de klassieke sociaaleconomische tegenstelling tussen rechts (meer markt) en links (meer staatsingrijpen) doet er tegenwoordig minder toe omdat er een nieuwe is bijgekomen: heb je als burger een nationale of juist een ínternationale oriëntatie? Dat bepaalt opvattingen over onderwerpen als immigratie en of je voor of tegen meer Europese regelgeving bent.

Vroeger kon je links, rechts of midden kiezen, meer smaken waren er niet. Nu kun je ook nationalistisch links (of rechts) stemmen. En dan kan je, zoals BBB, nationalistisch links zijn met nationalisatie van energiebedrijven, maar ook traditioneel rechts met een pleidooi voor minder regels.

De oproep tot nationalisatie, de wens om energie in eigen hand te nemen, staat niet op zichzelf. Het raakt aan een nog dieper verlangen in een breed deel van de samenleving. Het verlangen naar de ‘ouderwetse’ verzorgingsstaat. Sommige mensen doen het af als nostalgie, maar het is een krachtig verlangen. Dat zie je niet alleen in politieke peilingen, maar ook in de onderzoeken naar de opvattingen van burgers die het Sociaal en Cultureel Planbureau uitvoert.

Déjà vu partij

Wat betekenen deze twee trends van nationalistisch links én vijandigheid tegenover grote ondernemingen politiek gezien? De VVD profileert zich als de déjà vu partij. In de eerste plaats omdat de VVD een traditioneel profiel kiest: leve de grote bedrijven. De partij heeft bij deze verkiezingen twee boegbeelden die synoniem zijn met de belangen van grote ondernemingen.

Aan premier Mark Rutte, ooit werkzaam bij Unilever, kleeft het debacle van zijn soloactie om de dividendbelasting voor multinationals af te schaffen. Lijsttrekker Edith Schippers is een topmanager van multinational DSM die met zijn hoofdkantoor van Heerlen naar Zwitserland verhuist.

Aan Schippers kleeft het achterhouden van een analyse over het DSM-pensioenfonds waarvan zij voorzitter was. Het fonds had beter verdiend, maar DSM betaalde lage pensioenpremies en keek meer naar de belangen van beleggers dan naar die van zijn gepensioneerden. Kortom: werkgever DSM vrat aan de verzorgingsstaat die (oud)werknemers koesteren.

Meer of minder uitgeven?

Het tweede obstakel voor de VVD heeft te maken met de economische situatie. Donderdag (9 maart) publiceert het Centraal Planbureau (CPB) zijn actuele economische ramingen. Dat zijn bouwstenen voor de rijksbegroting van 2024.

Gezien de oververhitting van de economie, de hoge inflatie, de terugval van de koopwoningenmarkt en de onzekere export lijkt moet de overheid rekening houden met lagere economische groei, terwijl ook nog financiële dekking gevonden moet worden voor het begrotingsgat dat is geslagen door het prijsplafond voor gas en stroom. Weet u nog? Een idee van de ‘linkse wolk’ (PvdA, GroenLinks) waar Rutte zich nu zo tegen afzet.

Met minder economische groei én die onbetaalde rekening, kan het kabinet niet meer alle plannen financieren. Vandaar dat VVD-lijsttrekker Schippers in een interview met nu.nl hamerde op minder uitgaven van álle departementen terwijl Attje Kuiken (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) bij voorbaat bezuinigingen uitsluiten. Snijden in sociale uitkering en AOW zijn bezuinigingen waar linkse én nationalistisch linkse partijen een hekel aan hebben.

Het idee dat het duo Rutte/Schipper vanuit hun internationaal rechtse oriëntatie bezuinigingen aanprijst, want het moet ook van de Europese begrotingsregels, maakt het alleen maar onverteerbaarder. In 2012 stapte de PVV juist daarom uit de gedoogrol in het eerste kabinet-Rutte.

Het duo Kuiken/Klaver weet de oplossing wel: verhoog de belasting voor multinationals, zeiden ze in een interview met nu.nl.

Bezuinigen of hoge overheidsuitgaven behouden? De keuze klinkt vertrouwd. Het was de inzet van de politieke strijd tussen 2009 en 2015. Dus de verkiezingen voor de Staten zijn woensdag 15 maart, maar de verkiezingen voor de Tweede Kamer in 2025 beginnen deze week al met de ramingen van het CPB.

Menno Tamminga is sinds de zomer van 2022 economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en NRC Handelsblad.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillige betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bezuinigen of niet bezuinigen, dat is de échte kwestie bij de Statenverkiezingen verscheen eerst op Wynia's Week.