Twee dagen na de verkiezingen kondigde VVD-leider Divan Yeşilgöz aan dat de VVD niet opnieuw wilde regeren. Haar partij verloor tien zetels, de kiezer had gesproken. Wel zou ze een rechts kabinet gedogen en daarmee mogelijk maken.

Terwijl ze dit zei, wist ze twee dingen: NSC was onmisbaar en de VVD had vier zetels meer. Geen enkele coalitie was mogelijk zonder haar medewerking. Door in eerste instantie alleen te gedogen, werd NSC de pas afgesneden. En zo werd zij, en niet Pieter Omtzigt, kingmaker.

VVD hield leuke dingen voor zichzelf

De VVD won de formatie. Ze kreeg vier ministers. Daarvan zijn er drie – Justitie en Veiligheid, Financiën en Defensie – aloude stokpaardjes van de partij. Onder de vorige partijleider Mark Rutte (2006-2023) werd Klimaat en Groene Groei belangrijk voor de linkervleugel. Weliswaar kregen de coalitiepartners van de VVD de ministeries die zij graag wilden, maar daar zaten ook hoofdpijndossiers bij. De VVD hield de leuke dingen voor zichzelf en schoof het lastige werk door naar andere partijen.

Bij de formatie van 2012 was sprake van een goede band tussen premier Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom. De PvdA kreeg Binnenlandse Zaken. Alleen had de VVD de taken politie en wonen overgeheveld naar VVD-ministers. Daardoor had de PvdA een minister van ‘Frisse Lucht’ in het kabinet-Rutte 2 (2012-2017).

De VVD regeerde meestal met christendemocratische partijen. Partijleiders Pieter Oud (1948-1963) en Hans Wiegel (1971-1982) sloten regeren met de PvdA zelfs uit. Ook Rutte (2006-2023) wilde altijd het CDA in de regering. Zijn teleurstelling was dan ook groot toen CDA-leider Sybrand Buma niet meewerkte aan Rutte 2. Rutte noemde dat ‘verantwoordelijksheidsvakantie’.

Sommige VVD’ers, vooral van de linkervleugel, waren niet graag afhankelijk van de christendemocraten. Was het niet strategischer ook samenwerking met de PvdA te overwegen? In 1994 was het zover: de eerste ‘paarse’ regering van PvdA en VVD, aangevuld met D66. VVD en PvdA hebben nu drie keer samen geregeerd en zaten, op een maand na in 2002 (vanwege het Srebrenica-rapport), telkens de rit uit. Heel anders dan de kibbelkabinetten van CDA en PvdA die, op Lubbers 3 na, allemaal vielen.

Rechts van de VVD is het uitkijken

De VVD lijkt de ideale coalitiepartner. Maar niet als je de derde rechtse partij bent naast CDA en VVD. Dat was DS’70 begin jaren zeventig en de LPF in 2002. De VVD was er niet rouwig om dat die partijen zichzelf te gronde richtten. Toen BBB bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023 in alle provincies de grootste werd, werd uitgekeken naar het moment dat de landbouw- en regiopartij zichzelf in de vingers zou snijden.

Het CDA was voor de VVD een partij met voldoende overeenkomsten om goed samen te werken en voldoende verschillen om naast elkaar te bestaan. Maar andere rechtse partijen konden in potentie VVD-kiezers overnemen. Dat waren geen bondgenoten, maar concurrenten.

Rechtse campagnes

Geert Wilders, begonnen bij de VVD, wist misschien dat hij op zijn hoede moest zijn toen Rutte in 2010 sprak van een kabinet waar ‘rechts Nederland zijn vingers bij aflikt’. In 2012 trok hij zijn gedoogsteun aan Rutte-I (2010-2012) in. De PVV verloor de daaropvolgende verkiezingen, maar bleef bestaan, en won weer zetels in 2017.

In 2017 kwam Forum voor Democratie in de Tweede Kamer, in 2021 JA21 en BBB, vorig jaar NSC. Forum en haar afsplitsingen lijken geen blijvertjes. Als van de huidige drie coalitiepartners maar één dat wel is, kan de VVD mogelijk blijvend een deel van haar electoraat verliezen. Want alle VVD-leden samen vertegenwoordigen nog geen derde Kamerzetel. Rutte won verkiezingen door rechtse campagnes.

VVD wist al dat noodwet onhaalbaar was

In 2022 vroeg een VVD-Kamerlid of het mogelijk was een noodwet in te voeren om de asielstroom te stoppen. De VVD-staatssecretaris van Justitie, die diende onder een VVD-minister van Justitie, antwoordde dat dit wettelijk niet kon. Twee jaar later is Kamerlid Ruben Brekelmans defensieminister, staatssecretaris Eric van der Burg Kamerlid en minister Yeşilgöz partijleider.

Op het moment dat de noodwet voor asielzoekers werd opgenomen in de regeringsverklaring, wist de VVD al dat dit onhaalbaar was. Het kan zijn dat de VVD dit al had aangegeven, maar dat de PVV om ideologische redenen volhardde. Maar wat als de VVD willens en wetens Wilders in zijn eigen zwaard wilde laten vallen?

Binnen de VVD bestaat bij de linker- en rechtervleugel het beeld dat bewindspersonen en Kamerfractie afwachten tot PVV of NSC de stekker uit het kabinet trekt. Dan zou het niet liggen aan de VVD, die haar goede wil toonde, dat de samenwerking mislukte. Integendeel, Yeşilgöz toonde zich op de tweede avond van de Algemene Beschouwingen bereid om ook aan een spoedwet te werken. Boodschap: de VVD staart zich niet blind op het eigen gelijk, maar werkt aan oplossingen.

Volgens de VVD wilden vorige coalitiepartners geen strenger asielbeleid. De huidige coalitiepartners willen dit wel, maar letten niet op het begrotingstekort, omdat ze liever geld uitgeven aan zorg en bestaanszekerheid. Boodschap: alleen de VVD is echt verantwoordelijk.

Partners kunnen er genoeg van krijgen

Toen het CDA de grootste partij was, profileerde het zich ten koste van coalitiepartners. In regeringen met de VVD hadden zij oog voor de zwakkeren, in regeringen met de PvdA waren zij zuinig met belastinggeld. Op een dag waren de partners het zat – ze gingen regeren zonder het CDA. Zo kan het ook de VVD vergaan.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe loyaal is Dilan Yesilgöz aan het kabinet-Schoof? verscheen eerst op Wynia's Week.

De predikant en theoloog Banning (1888-1971) en zijn medestanders – veelal christensocialisten – organiseerden tijdens de economische depressie van de jaren dertig cursussen en artistieke ontmoetingen voor werklozen. Mijn moeder werkte voor haar huwelijk als gastvrouw in hun ‘Woodbrooke’-centrum in Bentveld. Banning hielp daar in 1939 mijn latere, destijds werkloze vader. Hij was een bezitloze, uitgetreden rooms-katholieke priester – niet omdat hij het geloof had verloren, maar omdat hij in zijn parochie in Zuid-Limburg arme mijnwerkers met al vier of vijf kinderen had moeten verbieden aan geboortebeperking te doen.

Alleen fanatieke eerlijkheid helpt

Mijn vader gaf lezingen voor Bannings cursisten en werkte met hen. Al snel werd hij verliefd op de stem van mijn moeder, wanneer ze in het avondprogramma gedichten voorlas van Henriette Roland Holst. Ze trouwden in 1943; mijn moeder had de naam ‘Elisabeth’ gereserveerd voor een dochter, maar er kwamen drie zonen.

We kunnen ‘de achterliggende waarden en overtuigingen’ van Banning ontdekken met behulp van de hoofdartikelen die hij schreef voor het religieus-socialistische weekblad Tijd en Taak. Een citaat uit 1945: ‘De opkomst van de reactie houdt in de grond innig verband met het ontbreken van vruchtbare zelfkritiek. En als de reactie sterk wordt, is het mede omdat onze zelfkritiek te zwak is. Geen fanatiek vasthouden (-) zal ons helpen; alleen fanatieke eerlijkheid.’ Mee eens, Diederik en Frans?

Eerder, in 1933, toen socialisten, communisten en kapitalisten elkaar fel bestreden, schreef Banning: ‘Wij horen pluralist te zijn, dat wil zeggen meerdere wegen en mogelijkheden open te laten. Dat kan voor wie zich graag aan de eigen gedachtegangen volledig overgeven, weleens zwak schijnen – het is in wezen de erkenning dat geestelijke rijkdom verscheidenheid betekent.’

In 1949 keek Banning terug op de gewelddadige ontvlechting van Nederland en Indonesië: ‘Ik denk aan de houding van de Rijkseenheidsbeweging tegenover het Indonesische vrijheidsstreven – fel en star en stijl, maar tot geen enkele bevrijdende daad in staat.’ Hij generaliseert dan: ‘Ook in ons zogenaamde beginselvaste handelen zijn wij er dikwijls naast, doen dikwijls onrecht, en in ons opportunisme plegen wij ook wel verraad.’

Een rede ‘in de geest van Willem Banning’ was het dus bepaald niet op 22 februari. Eén vlugge zin over de naamgever van de Banning Lezing, maar verder was het vooral kwaadspreken over PVV en BBB. Timmermans: ‘PVV en BBB [doen] valse beloften en onhaalbare voorstellen, die slechts fungeren als politiek lokaas. (-) Radicaal rechts wil alleen sentimenten bespelen en daarvoor moeten de problemen juist niet worden opgelost, maar groter gemaakt.’

Vooral die laatste zin is een kwaadaardige beschuldiging. Concrete bewijzen geeft Timmermans niet. Geert Wilders zou in het openbaar bezwaar maken tegen honderdduizend asielzoekers, maar in werkelijkheid verheugd zijn over hun komst? Caroline van der Plas protesteert tegen de schoffering van boeren en vissers, maar juicht dat in het geheim toe, omdat haar partij zo zetels kan winnen? Hoe zouden Wilders en Van der Plas zulke valse beschuldigingen ooit kunnen ontkennen?

Aanvallen op de motieven van tegenstanders

In het eerste naoorlogse nummer van Tijd en Taak publiceerde Banning een nieuw gedicht van Henriette Roland Holst (gedateerd 9 augustus 1945): Met de regels ‘Geef ons de kracht, de verleiding te weerstaan / Van te oordelen waar we ’t niet vermogen’.

Een waarschuwing voor iedereen, maar door Timmermans met zijn wilde aanvallen op Wilders en Van der Plas helaas gemist. Natuurlijk kon hij er voor kiezen om zijn spreektijd vooral te besteden aan aanvallen op de motieven van tegenstanders, en dan geen tijd over te houden voor reflectie op eigen misslagen (Te enthousiast over elektrische auto’s en niet over hybrids? Doof voor de wanhopige onzekerheid bij boeren en vissers? Samen met adjudant Samsom niets gedaan om de stikstofimpasse op te lossen, hoewel hun positie daarvoor een unieke kans bood?) Eveneens staat het Timmermans vrij om ‘verraad te plegen in zijn opportunisme’, bijvoorbeeld door – zou het zijn vanwege de fusie met GroenLinks? – te volharden in zijn verzet tegen kernenergie. Maar heb dan niet de treurige moed om dat ‘Banning Lezing’ te noemen.

En laten Samsom en Timmermans nu niet met het excuus komen dat Banning het in zijn tijd makkelijker had om op te roepen tot verdraagzaamheid en verbinding. Banning was geen ‘polderaar’ die soepel meebewoog met de meerderheid, maar durfde zich uit te spreken, ook tegen zijn medebestuurders in de SDAP (met de kennis van nu bleef hij bijvoorbeeld te lang pacifist). Hij was principieel maar tegelijk zó bekwaam en invloedrijk dat men hem in 1946 vroeg als voorzitter van het oprichtingscongres van de PvdA.

Zelfkritiek in plaats van speculaties

Die tijd was even woelig als nu. Het communistische partijdagblad De Waarheid was Neerlands grootste krant, maar de nieuwe PvdA had ook concurrentie van rechts, van religieuze partijen die vanaf de preekstoel lieten waarschuwen tegen het goddeloze socialisme. Gelukkig had Banning het vermogen om ver weg te blijven van fanatisme, zag hij het belang van zelfkritiek en zou hij nooit een toespraak hebben gehouden vol van speculaties over de valse en verborgen drijfveren van zijn politieke opponenten.

Als vrolijke afsluiting één citaat uit Tijd en Taak van mijn vader, die werkte als secretaris van de redactie. Iedere zondagmiddag en -avond moesten wij jongens ons stil houden, want op maandagochtend moest de kopij naar de Arbeiderspers. Op 22 februari 1947 was het zijn beurt voor een hoofdartikel. Het ging over ons koningshuis: ‘En laat ons niet zeggen dat de Kroon slechts een afsluitend element is van ons staatsgebouw. Het is niet gering de belichaming van onze nationale eenheid te zijn. Men leze bij onze rechtsgeleerden na, de stabiliserende functie van de kroon, juist in ons parlementaire stelsel.’

Aan tafel, thuis en met vrienden was hij kernachtiger: ‘Natuurlijk kunnen wij het koningshuis vervangen door een republiek. Maar klaag dan niet als Joseph Luns president wordt.’ Opnieuw een verschil tussen Banning, Tijd en Taak en Timmermans, die wél graag zou afkoersen op een republiek met – als het zo uitkomt – een oud-minister van Buitenlandse Zaken als staatshoofd.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Laat Frans Timmermans eens wat beters verzinnen dan voortdurend kwaadspreken over PVV en BBB verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar die ambtenaren dragen wel medeverantwoordelijkheid voor de onkunde van De Jonge over de woningmarkt (‘Ik beveel de bouw van 100.000 huizen en dus worden die gebouwd’). Zo ook voor de domheid van pensioenminister Carola Schouten (‘Het beste argument voor de nieuwe pensioenwet is dat we er in de SER al zo lang over hebben gepraat’), en klimaatminister Rob Jetten. Alle drie schoten tekort in kennis. Maar veel gevaarlijker: ze beseften zélf niet hoe weinig kennis ze hadden. Dat kan ook hun ambtenaren worden verweten.

Minachting voor andersdenkenden

Hier is mijn voorstel voor het iets gezonder maken van deze treurige situatie: PVV en BBB gebruiken een deel van hun budget voor ondersteuning van Kamerleden om razendsnel een kleine groep ervaren onderzoekers en redacteuren samen te stellen. Als PVV en BBB samen laten weten dat ze gewicht toekennen aan die nieuwe onderzoekers, kan dat helpen om ambtenaren en ministers wakker te schudden uit hun minachting voor andersdenkenden. En hun luiheid om kennis te nemen van de inzichten van experts buiten de Haagse bubbel.

Wie de rampen van Rutte III en Rutte IV goed heeft gevolgd – vooral covid, maar meer recent ook de geldsmijterij in het kader van het klimaatbeleid, het onvermogen om de woningbouw aan te jagen, het brede wantrouwen tegen de nieuwe pensioenwet, het bestuurlijk falen met de toeslagen – heeft daarvan geleerd dat we echt niet jaren hoeven te wachten op een analyse van deze grove beleidsfouten. Waarschuwingen en kritiek komen best snel beschikbaar in het publieke domein, maar hoge ambtenaren adviseren hun ministers te vaak om daar niet op in te gaan.

Ik lees vanwege mijn columns in Wynia’s Week regelmatig Kamerverslagen en zie dan hoe vaak ministers en ambtenaren het recept volgen van Charles Ruijs de Beerenbrouck. Ruijs was in het interbellum bijna net zo lang premier (bijna elf jaar) als Mark Rutte. Zijn gewoonte was om van achter zijn bureau binnenkomende Kamervragen met kritiek op het beleid te voorzien van een krabbel in de marge: ‘k.i.r.’ (kluitje in het riet). Dan wisten de ambtenaren wat hen te doen stond.

‘K.i.r ‘ moet weg uit de Haagse cultuur. Een klein team van scherpe onderzoekers kan dat bereiken door met deskundig commentaar naar buiten te komen op ieder rapport van een ‘tafel’, en zeker ook op elke uitlating (het woord ‘studie ‘ is te veel eer) van het belangrijkste bolwerk van het klimaatbeleid, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).

Het is heel belangrijk om de bevindingen van dat instituut zakelijk en precies te verpulveren. Het PBL hanteert bij berekeningen namelijk het zelf ontwikkelde begrip ‘nationale kosten’. Dat deugt niet en flatteert de echte kosten enorm. Het Centraal Planbureau (CPB) weigert dan ook om dit begrip te gebruiken en waarschuwt ertegen met de beleefde maar duidelijke woorden ‘niet makkelijk te begrijpen’.

Gevaarlijke onzin over ‘nationale kosten’

Het PBL wil een enorme uitbreiding van windenergie op zee (never mind de vissers, de vogels en de natuur) en accepteert dat het elektriciteitsnet daarvoor moet worden uitgebreid. Dat gaat tientallen miljarden euro’s kosten, maar die telt het PBL niet, want we betalen immers belasting voor een goed, Nederlands doel. En passsant schrijft het PBL dat het nodig kan zijn om bedrijven te dwingen om op bepaalde uren geen elektriciteit te gebruiken. De ‘nationale kosten ‘ daarvan worden gemakshalve ook op nul gesteld. Het risico dat die bedrijven moeten vertrekken wordt – uiteraard – niet genoemd. Want ook dat zijn geen ‘nationale kosten’ volgens de definitie van het PBL.

Met het stoppen van deze gevaarlijke onzin kunnen we beter niet wachten tot de tweehonderd stafleden van het PBL berouw krijgen over hun malle analyses. De snellere weg lijkt mij een nieuw door PVV en BBB betaald klein instituut dat met kritiek komt. Dat wordt dan een signaal dat de Kamerleden van een of beide partijen bezwaar gaan maken. Andere Kamerleden komen onder druk om positie te kiezen. Misschien zijn ze het er niet mee eens, en komen ze met goede argumenten waar we van kunnen leren.

In ieder geval is dat nuttiger dan de zoveelste ad hominem-sneer in de Kamer naar een opponent van PVV of BBB. Veel interrupties tegen sprekers van PVV en BBB zijn niet bedoeld om het debat vooruit te helpen, maar alleen om een bananenschilletje bij het spreekgestoelte neer te leggen. Overigens treft het deze lezer van Kamerverslagen dat Geert Wilders en Caroline van der Plas veel minder toegeven aan die verleiding dan hun opponenten. Vaak zijn met name GroenLinks-PvdA en D66 druk met flauw op de man of vrouw spelen in plaats van het presenteren van nuttige feiten.

Ik heb acht jaar ervaring als directeur van een onderzoeksbureau op Nijenrode, waarvoor ik op uitnodiging van Neelie Kroes verhuisde van de Erasmus Universiteit. Ons comparatieve voordeel ten opzichte van het CPB was dat wij niet in het Procrustesbed lagen van een groot Nederlands rekenmodel. Vooral daarom konden wij veel meer openstaan voor lessen uit andere landen. Het PBL bestond toen nog niet, maar ik zie daar nu diezelfde nauwe blik als destijds bij het CPB. Men klopt zichzelf op de borst omdat Nederland zo mooi vooroploopt, berekent bedrieglijk onderschatte ‘nationale kosten’ en blijft daarmee blind voor de echte kosten-baten-analyse van dat vooroplopen.

Snelle actie is geboden

Ook het onderwerp ‘immigratie en asiel’ heeft veel behoefte aan een inbreng uit andere landen. Als het hier bepleite instituut van PVV en BBB een internationale jurist en een arbeidsmarkteconoom kan aantrekken (al is het maar parttime) dan zouden die snel een antwoord kunnen geven op belangrijke vragen. Hoe heeft Noorwegen de criminaliteit van werkloze asielvragers zo snel en zo grondig kunnen verminderen? Is het juridisch mogelijk om alle asielzoekers uit Marokko, Algerije en Tunesië per direct uit te zetten wanneer ze geen inreisvisum hebben van onze ambassade in hun thuisland? Hoe kunnen wij het percentage goedgekeurde asielaanvragen zo spoedig mogelijk terugbrengen tot het EU-gemiddelde?

Het vertrouwen in de Haagse ambtenarij, in de planbureaus en ook in De Nederlandsche Bank is zo grondig aangetast dat snelle actie is geboden. Misschien kan het nieuwe onderzoeksinstituut van PVV en BBB (en natuurlijk andere meedenkende Kamerleden) het best een vliegende start maken met parttime gedetacheerde stafleden. Een actief en goed onderbouwd tegengeluid kan het de ambtenaren van D66 en GroenLinks, NRC Handelblad, de Volkskrant en NOS alvast iets moeilijker maken om in hun eenzijdige gedrag te volharden. En dat wordt dan een lichtpunt bij het vervelende traineren van deze formatie.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht PVV en BBB kunnen nu al iets doen tegen bevooroordeelde linkse ambtenaren verscheen eerst op Wynia's Week.

Tijdens de campagne was NSC-leider Pieter Omtzigt stellig: geen samenwerking met de PVV. Voor Omtzigt is de rechtsstaat het belangrijkste thema, het verkiezingsprogramma van de PVV zou daarmee in strijd zijn.  

De rol van gedoogpartner is vergeven

Uit peilingen blijkt echter telkens weer dat het overgrote deel van de NSC-kiezers niet tegen samenwerking met de PVV is. Zo kreeg Omtzigt een probleem. Bij CDA waren partij en kiezers voor uitsluiting van de partij van Geert Wilders; bij BBB zijn partij en kiezers tegen. Op de verkiezingsavond leek Omtzigt te verkiezingsuitslag te respecteren en bereid over zijn schaduw heen te springen. Van harte lijkt het niet te gaan.

Omtzigt heeft eerder gepleit voor versterking van de rol van de Tweede Kamer ten opzichte van de regering. Zo opperde hij de mogelijkheid van een minderheidskabinet. Op dit punt werd hij echter door de VVD geklopt: aanvoerder Dilan Yeşilgöz verklaarde direct na de liberale verkiezingsnederlaag dat haar partij niet opnieuw wil regeren, maar een centrumrechts kabinet wel mogelijk wil maken. De rol van gedoogpartner van een minderheidskabinet – die de PVV had tijdens het eerste kabinet-Rutte (2010-2012) – is daarmee vergeven.

Omtzigt was CDA-Kamerlid, BBB-leider Caroline van der Plas wilde in 2018 nog voor die partij in de gemeenteraad van Deventer. NSC en BBB zijn feitelijk afsplitsingen van het CDA. Na de Europese verkiezingen van 6 juni worden ze waarschijnlijk alle drie lid van de centrumrechtse fractie van de Europese Volkspartij (EVP). Het CDA was in de jaren zeventig een van de oprichters van de EVP, bij de BBB is de lidmaatschapsaanvraag al de deur uit en wat NSC betreft: hoe waarschijnlijk is het dat een partij met zoveel oud-CDA’ers in de gelederen elders in het Europees Parlement onderdak gaat zoeken?

NSC concentreert zich op de rechtsstaat, BBB op regio’s. BBB speelt in op de kloof tussen elite en volk, of in ieder geval tussen Randstad en provincie. NSC wil herwaardering van expertise. Waar BBB rechts overkomt, lijkt NSC centrumpartij te willen worden.

BBB slaagde erin ook oud-politici van VVD en JA21 aan zich te binden, zelfs een Tweede Kamerlid van de PVV. Op één oud-VVD-parlementariër na komen NSC-Kamerleden met eerdere politieke ervaring allemaal van het CDA. De christendemocraten bleken in 2010 verdeeld over samenwerking met Wilders: de dissidente CDA-Kamerleden Kathleen Ferrier en Ad Koppejan waren tegen. Ze verlieten het Binnenhof in 2012.

In datzelfde jaar werd Omtzigt in eerste instantie niet op de CDA-lijst geplaatst, ook omdat hij moeite had met de PVV. Plaatselijke CDA-afdelingen brachten hem alsnog op de lijst; dankzij voorkeursstemmen werd hij herkozen.

De loyalisten van Willem Aantjes

In 1977 namen de katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU voor het eerst met één gezamenlijke CDA-lijst deel aan de Tweede Kamerverkiezingen. Partijfusie volgde in 1980. Sinds eind 1977 hebben CDA en VVD ongeveer 22 jaar samen geregeerd, CDA en PvdA iets meer dan acht. CDA en VVD lijken elkaars voorkeurspartners.

In 1977 bestonden binnen het CDA nog ernstige bezwaren tegen samenwerking met de VVD van Hans Wiegel. In de linkse jaren zeventig koos Wiegel nadrukkelijk voor een rechtse koers. Dit was tegen het zere been van de linkervleugel van het CDA, die liever doorregeerde met de PvdA van Joop den Uyl. Bij het aantreden van het kabinet-Van Agt/Wiegel verklaarden zeven, overwegend antirevolutionaire CDA-Kamerleden de regering slechts voorwaardelijk te willen steunen. Deze ‘loyalisten’ behielden zich het recht voor om op bepaalde dossiers tegen het kabinetsbeleid te stemmen.

Fractievoorzitters worden geacht de eenheid te bewaren, maar CDA-fractievoorzitter Willem Aantjes was fractievoorzitter én aanvoerder van de loyalisten. Hij legde echter in 1978 het Kamerlidmaatschap neer, nadat hij was beschuldigd van een ‘fout’ oorlogsverleden.

De geschiedenis gaat zich wellicht herhalen

De huidige Kamerleden zullen zich eerder de CDA-dissidenten tijdens Rutte-I herinneren dan de loyalisten van meer dan 45 jaar geleden. Toch is herhaling mogelijk. NSC heeft meerdere Kamerleden met ernstige bezwaren tegen de PVV. Omtzigt pleit voor een meer onafhankelijke Tweede Kamer. Hij wordt ongeloofwaardig als hij zijn partijgenoten niet toestaat vrij van last en ruggenspraak te stemmen.

PVV, VVD, NSC en BBB hebben samen 88 zetels. Op ‘rechtse’ dossiers als migratie kan ook gerekend worden op de zeven stemmen van SGP, Forum voor Democratie en JA21. Als van de twintig NSC-Kamerleden ook maar één zo’n coalitievoorstel steunt, is de wet aangenomen. NSC kan het zich dus veroorloven om gewetensbezwaarde fractiegenoten afwijkend te laten stemmen, de coalitie komt niet snel in gevaar. Omgekeerd leggen eventuele NSC-loyalisten te weinig gewicht in de schaal om eisen te stellen. En hoe vaker NSC verdeeld stemt, hoe meer ze aan betekenis in de Kamer verliest, want hoeveel stemmen zijn verzekerd?

Zónder fractiediscipline verliest Omtzigt gezag bij andere partijen, mét fractiediscipline kunnen kiezers en partijgenoten hem verwijten anderen niet de vrijheid te gunnen die hij zelf miste binnen het CDA. Als aanvoerder en oprichter van een nieuwe partij kan hij zich niet verschuilen achter anderen. Die knoop moet hij zelf doorhakken.

De christendemocraten van weleer mogen dan in brokstukken in de huidige Tweede Kamer zitten, sommige erfenissen van het oude CDA – zoals dwarsliggende Kamerleden – kunnen opnieuw gaan opspelen.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Hereniging: straks zitten NSC en BBB waarschijnlijk samen met het CDA in dezelfde Europese fractie verscheen eerst op Wynia's Week.

De conclusie van Suyker: ‘Het programma van BBB vergroot het financieringstekort tot 4,5 procent van de economie.’ Mooie ammunitie voor de tegenstanders van Caroline van der Plas. Maar Suyker geeft een fout en vals beeld. In feite is BBB meer solide dan NSC, VVD, GL-PvdA, D66 en CDA.

De CPB-methode

Suyker en zijn collega’s bij het CPB werken als volgt: ze tellen alle extra uitgaven van de plannen op (5 miljard bij BBB) en plussen  eventuele lagere belastingen (2 miljard bij BBB voor het afschaffen van de BTW op groente en fruit). Het gat in de begroting wordt dan 7 miljard dieper. Opgeteld bij de kabinetsplannen met een gat van 39 miljard resulteert een tekort op de begroting van 46 miljard.

Dan kijken ze bij het CPB met de natte vinger naar de effecten op de economische groei en de inflatie. Met het BBB-programma gaat de groei iets omhoog door de extra uitgaven van de overheid, en omdat de koopkracht stijgt door goedkopere boodschappen. De algemene inflatie stijgt dan ook nog iets meer door al die extra bestedingen, en dat haalt de winst voor het inflatiecijfer van de goedkopere groente en fruit weer ongeveer weg. Bij elkaar veranderen groei en inflatie volgens de CPB-methode met dit alles nauwelijks bij BBB, en blijft het tekort dus ongeveer 46 miljard, dat is 4,5 procent van de economie en daarmee hoger dan de Europese richtlijn van 3 procent.

Voor GL-PvdA en D66 is het makkelijk om te mikken op een lager tekort, want die hebben er geen probleem mee om de belastingen op gas en elektriciteit nog verder op te schroeven (dan leren we om zuinig te zijn en korter te douchen), de benzine op 2,50 euro te houden (dan gaan we minder autorijden) en rekeningrijden in te voeren (niet om daarmee meer wegen te financieren, maar om de overheidskas te vullen).

Allemaal behulpzaam om het begrotingstekort binnen de richtlijn van 3 procent te houden, maar never mind de mogelijke schade aan de economie. Of VVD en CDA voldoende afstand kunnen nemen van alle hogere belastingen van Rutte-4 is onwaarschijnlijk. En NSC lijkt ook te aarzelen om direct veel te bezuinigen op de bestaande klimaatplannen.

Focus op aanbodkant van de economie

Hier wreekt zich dat het CPB zo sterk is gefocust op uitgaven en inkomsten van de overheid, en alleen met de natte vinger inschat of er grote gevolgen zijn voor de economie. In deze CPB-berekeningen hebben alle werkende Nederlanders immers een gemiddeld loon voor een gemiddelde baan. Geen enkel detail over de arbeidsmarkt. Wat BBB bij voorbeeld voorstelt om te vereenvoudigen aan de toeslagen en de inkomstenbelasting kan goed of slecht zijn voor de arbeidsmarkt en voor de ongelijkheid tussen inkomens, maar het CPB kijkt alleen naar mogelijke gevolgen voor het financieringstekort.

Er is een betere manier om het programma van BBB te vergelijken met dat van andere partijen, en dat is door ook te focussen op de ‘aanbodkant’ van de economie. Is een politieke partij behulpzaam voor bedrijven en zelfstandigen, zodat die beter hun werk kunnen doen? BBB schrijft: ‘Onze concurrentiekracht holt achteruit. Vaak door extra Nederlandse regelgeving en hoge lasten…. In de hele overheid moet doordringen dat het geld dat uitgegeven wordt, eerst ook verdiend moet worden.’ Dat is geruststellend. Want er is inderdaad al schade zichtbaar aan onze economie. Misschien hebben GL-PvdA en D66 dat niet op het netvlies met al hun focus op de ‘energietransitie’. Dus straks maar eens kijken of de term ‘concurrentiekracht’ ook voorkomt bij GL-PvdA en D66!

Een paar voorbeelden van sectoren waar krimp al heeft ingezet:

1. De binnnenvaart geeft werk aan 19.000 schippers, maar daar dreigt dat alle oudere schepen uit de vaart moeten, omdat ze niet voldoen aan nieuw opgestelde milieu-eisen. BBB wil die omschakeling re-organiseren zodat de schepen niet op de schroothoop hoeven.
2. De chemische industrie is nu nog de vierde van Europa in omvang en heeft in Nederland 45.000 werknemers. Analisten schrijven dat de Nederlandse chemie er slechter voorstaat dan die in Duitsland, omdat onze energiekosten zo extreem zijn. Chemie heeft belangrijke netwerkeffecten met andere bedrijfstakken, bijvoorbeeld de meubelindustrie (meer dan 30.000 werknemers).
3. En natuurlijk de agrarische sector waar vooral de veehouders (16 miljard omzet) het zwaar te verduren hebben. BBB beëindigt de stikstof-craziness en geeft weer respect en perspectief aan onze boeren.

Denk even aan een extreem somber scenario. Nederlandse specialisaties verdwijnen, zoals de binnenvaart (nu nog evenveel Nederlandse schippers in Europa als alle andere landen tesamen), FrieslandCampina (over de hele wereld leverancier van veilige zuivel en babyvoeding) en de universiteit in Wageningen (nu nummer 1 op de ranglijsten). Dan zegt de rekenmethode van het CPB: zolang er maar genoeg banen blijven voor jonge mensen als pizzabezorger, horecamedewerker en callcenter-telefonist, blijft de economie overeind.

Zo’n vaart zal het niet lopen. Maar krimp in de scheepvaart, de chemie, de meubelindustrie en de veeteelt is nu al zichtbaar in de cijfers. Mijn stem gaat daarom op 22 november naar een partij die ‘eerst verdienen, dan uitgeven’ hoog heeft, vooral ook om de volgende generatie Nederlanders een zo ruim mogelijk scala van carrières te bieden van opleiding en werk. Ook al is het financieringstekort bij GL-PvdA iets kleiner dan bij BBB, dwangmaatregelen voor warmtepompen en duurdere benzine, gas en eletriciteit gaan steeds meer schade doen aan de productiekant van de economie.  

Normale prijzen voor energie

Bij het CPB krijgen GL-PvdA en vast ook VVD, D66 en CDA op 8 november een pluim vanwege het beheerste financieringstekort; in werkelijkheid zetten zulke partijen de gezonde toekomst van de economie op het spel. Dan liever een partij als BBB met een fractioneel hoger tekort, maar normale prijzen voor elektriciteit, gas en benzine en een scherp oog voor ‘eerst verdienen – dan uitgeven’.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Waarom Eduard Bomhoff de voorkeur geeft aan een partij waarbij ‘eerst verdienen, dan pas uitgeven’ voorop staat verscheen eerst op Wynia's Week.

Het CDA ontstond vanaf eind jaren zestig uit de katholieke KVP (de grootste), de gereformeerde ARP (de middelste) en de hervormde CHU (de kleinste). En wat zie je nu? De KVP is in feite terug en bestaat uit twee partijen: de BBB van Caroline van der Plas en de NSC van Pieter Omtzigt.

Het nieuwe CDA is de oude ARP

Verder bestaat ook het CDA nog, maar die lijkt nog het meest op de gereformeerde ARP van vroeger. Ook als je naar de mensen, de kandidaten en de boodschap kijkt ademt de kleine romp-CDA van nu die gereformeerde ARP. Maar het CDA zoals het bedoeld was bestaat dus niet meer.

Twee van de brokstukken, de partijen van Omtzigt en Van der Plas, lijken nu wel de sleutelrol die het CDA vroeger in de Nederlandse politiek had over te nemen. Zij kunnen, uiteraard afhankelijk van de verkiezingsuitslag op 22 november, bepalend zijn voor de aard en de koers van het volgende kabinet. Vermoedelijk zal, zoals eerder, zuidelijk en (voorheen) katholiek Nederland de doorslag geven.

Wordt dat een Ruk naar Rechts? Niet echt, zegt Syp Wynia. Daarvoor zijn de partijen van Omtzigt en Van der Plas te onbestemd: soms een beetje links, soms een beetje rechts. BBB van Van der Plas is wat meer van ondernemers, wat scherper op asiel en wat meer van het platteland dan de NSC van Omtzigt. Maar beide hebben ze katholieke wortels.

Een ruk naar rechts zal het niet worden, maar een koerswijziging hangt wel in de lucht. De jaren van diversiteit en duurzaamheid, van woke, klimaat en stikstof zijn voorbij.

Timmermans de grootste?

Met de nadruk op ‘bestaanszekerheid’ verschuift de aandacht naar de Nederlander van nu – weg van de geschiedenis van de slavernij en de toekomst van het klimaat. Geen ruk naar rechts, wel een ruk weg van kosmopolitisch links.

Verder in deze WWTV: de VVD wil wel vooruit, maar vertoont nog alle tekenen van de Rutte-tijd. De Partij van de Dieren zal instabiel blijven, zoals ook de SP dat is. En de fusiepartij van Frans Timmermans blijft een kwetsbaar geheel: misschien wordt hij wel de grootste, wellicht zonder premier te worden.

De video’s van Wynia’s Week TV zijn ook te beluisteren als podcast. Klik HIER.

Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de kijkers, luisteraars en lezers. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Geen ruk naar rechts, maar ‘de brokstukken van het CDA bepalen de verkiezingsuitslag’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Natuurlijk, het zijn lastige tijden voor brede volkspartijen. Kijk maar naar de PvdA. Maar je kunt het ook zelf verknallen. En dat is gebeurd. Bijvoorbeeld door je traditionele achterban van je te vervreemden, de boeren, burgers en buitenlui.  

Door het individualisme te omarmen, de marktwerking en de participatiemaatschappij (het verhulwoord voor de ‘zoek-het-uit’-samenleving). Door drang en dwang te stellen in de plaats van vertrouwen en ‘soevereiniteit in eigen kring’. Door te flirten met stad en jeugd, met hoogopgeleid en well-to-do en de rest duidelijk te maken dat ze bekrompen en passé is.  

Kabinet als veilige haven 

Toen de kiezers deze gedaanteverandering niet bleken te lusten en de partij nederlaag op nederlaag toebrachten, wist de bovenlaag van deze klassieke bestuurderspartij niets beters te bedenken dan toe te treden tot de laatste twee kabinetten-Rutte. Niet omdat ze zo principieel achter het beleid van die kabinetten stond, maar omdat het een veilige haven zou kunnen zijn.  

Zolang zo’n kabinet er zit, heb je geen vervelende verkiezingen en als er onverhoopt wel verkiezingen komen, wie weet, sluiten de kiezers je dankbaar in de armen omdat je regeringsverantwoordelijkheid hebt durven aanvaarden. ‘In deze moeilijke tijden,’ zullen ze er ter bemoediging van zichzelf bij hebben gezegd. 

Zoals dat gaat met organisaties in verval, kreeg de inner circle ruzie. Wie heeft het voor het zeggen, maar vooral wie representeert het verleden? Die ouwe hap moet eruit. En dat gebeurde, met als suïcidaal dieptepunt het wegpesten van Pieter Omtzigt. De rechtlijnige dossiervreter en kiezersmagneet, de man die stug vasthield aan de traditionele waarden van het CDA. 

Alles wat er omheen en erna gebeurde, stoot de geur van ontbinding uit. Tekenend is hoe een chique  consultant die niet in de verste verte binding met de oer-achterban van het CDA had, door het partijbestuur op het schild werd gehesen, Wopke Hoekstra. Zonder scrupules zetten hij de sloop van Omtzigt voort, tot in de kabinetsformatie in 2021. 

In de nieuwe Kamerfractie kwamen oude en nieuwe soldaten, ongetwijfeld toegewijd en vol goede bedoelingen. Hun taak was het CDA in het kabinet te houden en dus om het kabinet door dik en dun te steunen. Ze deden dat zo goed dat geen mens nog kon zien waar het CDA voor staat 

Toen de partij in de peilingen op zes zetels terecht was gekomen (augustus 2022), deed Hoekstra plotseling een stap naar voren en meldde het stikstofbeleid van zijn eigen kabinet niet meer te kunnen steunen. Even leek het erop dat het CDA zou terugkeren naar haar electorale roots en het kabinet zou verlaten ten faveure van de boeren, burgers en buitenlui.  

Onmogelijke positie voor de Kamerfractie 

Niet dus. Meneer wist het klaar te spelen om in de Kamer zowel het kabinetsbeleid te steunen als af te vallen. Volkomen terecht maakte de oppositie, zelfs de vaste gedoogpartijen GroenLinks en PvdA, met dit malle gedrag de kachel aan. 

Toen de boel op z’n Ruttes was gesust (het kabinet ging door, maar was ervan op de hoogte dat het CDA ooit over het stikstofbeleid opnieuw wilde onderhandelen), was het tij verlopen en wist iedereen dat het gedaan was met het CDA. Een onmogelijke positie voor de Kamerfractie, die kort daarna nog zo’n koekje moest doorslikken, dit keer over het asielbeleid. 

Wie in de CDA-top nog even had gedacht dat het allemaal wel zou loslopen, moet wreed wakker zijn geworden van de oorverdovende verkiezingswinst van BBB bij de Statenverkiezingen in maart 2023. Hoe onnozel kun je zijn! 

Met een zeker mededogen zag ik youngsters als Derk Boswijk en Henri Bontebal tegen de muur lopen. Ze deden hun uiterste best om de oude kiezers te bereiken, naar de boeren te luisteren, eigen rapporten te schrijven en naar de wereld te communiceren dat ze als CDA  best wel een eigen opvatting hebben.  

Ze stonden alleen, ook in de steek gelaten door hun fractieleider Pieter Heerma, die in de Kamer wel regelmatig bromde en gromde, maar nooit doorbeet. Dat er veel support uit de fractie kwam, kunnen we wel vergeten.  

Ik heb een geweldige hekel aan politici die naar de pers lekken, zeker als ze dat anoniem doen. Het is puur bederf, voor de politici zelf, maar vooral ook voor de politiek als geheel. Toch kon ik voor de ontboezemingen van twee naamloze CDA-Kamerleden afgelopen zaterdag in De Telegraaf wel enig begrip opbrengen.  

Bedonderd door de partijtop 

Ze voelen zich klem gereden, niet gesteund, ja zelfs bedonderd door de partijtop die liever in het kabinet schuilt dan voor de eigen zaak op te komen. Hoekstra zou zelfs niet eens meer willen onderhandelen over het stikstofbeleid, was hun mededeling. Niet meer nodig of zoiets. 

Voor eigen rekening zeg ik dat het hier waarschijnlijk om Boswijk en Bontebal gaat. Het is hun dossier en ik denk uit woorden als ‘sneuvelbereidheid’ hun toon af te kunnen leiden. Hoe het ook zij, ze zijn tot op het bot gefrustreerd en zagen dus kennelijk geen andere weg dan leeg te lopen bij een journalist van De Telegraaf.  

Ik vergeef ze hun lekkage. Belangrijker is namelijk hun boodschap of noem het noodkreet: CDA trek de stekker uit het kabinet, want we gaan kapot. 

De oproep is terecht, hun conclusie niet. De partij is al kapot. Haar rest nog één ding: meld je aan bij BBB en begin opnieuw. 

Paul Verburgt schrijft wekelijks in Wynia’s Week over politiek en samenleving. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht CDA, stap uit het kabinet en meld je aan bij BBB verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor liefhebbers van historische verkiezingsnederlagen was 15 maart een dag om nooit te vergeten. Bij de Provinciale Statenverkiezingen sneuvelde het ene trieste record na het andere.

De meeste aandacht trok uiteraard de nederlaag van het CDA. Nooit eerder in de partijgeschiedenis – of in die van de voorlopers KVP, ARP en CHU – deden de christendemocraten het zó slecht. Nog maar 6,6 procent van de stemmen.

VVD: slechtste uitslag sinds 1966

Indrukwekkend was natuurlijk ook de implosie van Forum voor Democratie en de maar liefst zevende verkiezingsnederlaag op rij voor de SP.

En wat te denken van de VVD. De partij van de langstzittende premier uit onze parlementaire historie bleef steken op 11,2 procent. Het was voor de liberalen de slechtste uitslag bij Provinciale Statenverkiezingen sinds 1966. De VVD stond toen nog onder leiding van Edzo Toxopeus, KVP’er Jo Cals regeerde het land en Mark Rutte was nog niet geboren.

Minstens zo pijnlijk voor onze recordpremier: voor de tweede keer op rij werd zijn partij bij Statenverkiezingen afgetroefd door een nieuwkomer op het provinciale toneel. De BoerBurgerBeweging (BBB) deed het zelfs aanzienlijk béter dan vier jaar geleden Forum voor Democratie.

De Statenverkiezingen leverden de partij van Thierry Baudet in 2019 twaalf zetels op in de Eerste Kamer, evenveel als de VVD. De partij van Caroline van der Plas mag binnenkort waarschijnlijk zeventien senatoren leveren, zeven méér dan de VVD.

Wat gaat Rutte doen?

Voor Rutte geldt nu dat hij moet functioneren onder omstandigheden die meer dan ooit penibel zijn. Hoe gaat hij dat aanpakken? We weten over onze premier dan hij nooit de behoefte heeft gevoeld om op politieke dossiers een liberaal stempel te drukken.

Geen enkele belangrijke verkiezingsbelofte is ooit door Rutte ingelost. Nederland kreeg onder zijn leiding niet minder, maar méér Europese Unie. Niet minder, maar méér migratie. Plus: een vrijwel continu stijgende collectieve lastendruk, een explosief groeiend ambtenarenapparaat, afbraak van de hypotheekrenteaftrek, een verwaarloosde krijgsmacht en miljardenverslindend klimaatbeleid uit de koker van linkse actiegroepen. De VVD uit de tijd van Frits Bolkestein, maar dan ondersteboven, gespiegeld en in negatief.

Niet liberaal, wel machtsbelust

Ruttes desinteresse voor liberale politiek faciliteert als het ware zijn ‘Wille zur Macht’. Dát is zijn motor en zodra de premier wordt uitgedaagd, begint die op volle toeren te draaien. Nooit, zelfs niet in de marge, gaat het daarbij om het realiseren van VVD-wensen. Het enige doel is het veiligstellen van de positie van Mark Rutte. Onze minister-president – het is op deze plek al eerder gezegd – is een liberaal van niks, maar een machtspoliticus uit duizenden.

Time management: dat is het belangrijkste instrument uit Ruttes arsenaal. Soms, zo weet de minister-president, moet je een kwestie voor je uit schuiven. Neem het vernietigende rapport van de Parlementaire ondervragingscommissie over de toeslagenaffaire.

Over de jaarwisseling heen tillen

Het toeslagenrapport verscheen in december 2020 en was voor Ruttes vorige kabinet reden eigener beweging af te treden. Maar dat aftreden gebeurde pas ná de jaarwisseling, twee maanden voor de Tweede Kamerverkiezingen van 17 maart 2021. Het ideale moment om een schuldbewust gebaar te maken – of althans die indruk te wekken – en zo de schade te beperken.

Nog een voorbeeld: de kabinetsreactie op het vorig jaar gepresenteerde rapport van het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden. Rutte wilde per se voorkomen dat de kwestie een rol zou spelen in de aanloop naar de Statenverkiezingen.

En dus kwamen er nog in december namens de Nederlandse staat excuses voor het slavernijverleden. Organisaties van nazaten voelden zich overvallen en wilden liever 1 juli 2023 als dag voor verontschuldigingen. Maar Rutte koos zijn eigen moment – in zijn eigen belang.

Stoer doen voorafgaand aan verkiezingen

Ook daadkrachtig optreden met een hoog veldwachtersgehalte wordt door Rutte altijd zorgvuldig getimed. In 2017 ging dat ten koste van een aantal Turkse ministers die de zaterdag voor de Tweede Kamerverkiezingen de toegang tot Nederland werd ontzegd. Aan de vooravond van de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 grossierde Rutte in nationale rampenretoriek over de coronapandemie en werd voor het eerst sinds de Duitse bezetting een avondklok afgekondigd.

Behalve time manager is Rutte ook buitengewoon bedreven in probleemverbreding. Zo kun je, weet hij, de kern van een zaak aan het zicht onttrekken. Tevens verleid je critici tot het afsteken van cultuursociologische beschouwingen die – meestal tot grote tevredenheid van de betrokkenen – een buitengewoon diepzinnige indruk maken, maar die voor helemaal niemand gevaarlijk zijn.

‘Bestuurscultuur’ en andere kluitjes in het riet

Mooiste voorbeeld: het in april 2021 – na een marathondebat over de zogenoemde toeslagen-notulen – door Rutte in gang gezette discours over een ‘nieuwe bestuurscultuur’. De opiniepagina’s van de Volkskrant en NRC Handelsblad stonden er maandenlang vol van. Het ging over alles – en dus ging het over niks. Beter kan een premier zich niet wensen.

Nu Rutte meer dan ooit kwetsbaar is, zal hij ook meer dan ooit geneigd zijn terug te vallen op zijn beproefde overlevingstechnieken.

De BBB – dat hoeft niemand de premier te vertellen – heeft nu nog de charme, de glans en de bijbehorende goodwill van een nieuwkomer. Maar de partij gaat fouten maken, daar kun je op wachten. Waarom zou je dat dan niet gewoon dóen?

Nee, het hoeven niet direct fatále fouten te zijn en ondertussen mag er best een beetje met de BBB worden geknuffeld. Maar krasvrije politici met een eeuwig momentum bestaan niet, ook niet als ze Caroline van der Plas heten. Bovendien zijn er voor de BBB valkuilen genoeg, nu de partij misschien wel in alle twaalf provincies zitting krijgt in Gedeputeerde Staten.

Kijk maar eens hoe het in de lándelijke politiek afliep met debutanten die direct op het pluche mochten. DS’70 (1971-1972) en de PPR (1973-1977) werden machteloze splinterpartijen en de LPF (2002) blies zichzelf op. Ook de permanente oppositierol van Ruttes voormalige ‘gedoogpartner’ PVV (2010-2012) is niet jaloersmakend.

Niks overhaasten en de bal zijn werk laten doen, dat lijkt inzake de BBB de beste strategie voor Rutte. Time Is On My Side zong de nog altijd springlevende Mick Jagger in 1964 en zo is het nu ook – opnieuw – voor de premier.

Probleemverbreding!

Vanzelfsprekend kan het geen kwaad om ook het altijd effectieve middel ‘probleemverbreding’ weer eens zijn heilzame werk te laten doen. De eerste stappen zijn door Rutte al gezet.

Het kabinet, zo liet de premier vorige week weten,  heeft ‘een fundamentele discussie’ gevoerd over ‘het signaal’ dat de kiezer op 15 maart heeft gegeven aan de politiek. Daarbij stond de vraag centraal ‘Is de politiek er wel voor iedereen?’ zei hij na afloop van het uren durende overleg op het ministerie van Algemene Zaken.

Signalen, beelden, processen!

Volgens Rutte ‘kan je uiteraard nooit een perfecte analyse maken’, maar hadden de deelnemers aan het beraad ‘een aantal echt gedeelde beelden’ over de boodschap van de kiezer. ‘Er zijn verbeteringen nodig op een aantal grote processen.’

Signalen, beelden, processen: typisch het proza van Rutte wanneer hij politieke kwesties op een metafysisch niveau probeert te tillen, buiten het bereik van gewone stervelingen, criticasters incluis. ‘Zonder zijn handige taalgebruik was hij geen premier meer geweest,’ concludeerde neerlandicus Robbert Wigt onlangs in zijn boek Supergaaf. De overtuigende taal van Mark Rutte.

Onze minister-president is een overlevingskunstenaar pur sang. Zo bezien komt het dus altijd goed, zolang hij maar zichzelf blijft.

Roelof Bouwman is historicus en journalist. Hij werkte onder meer mee aan het onthullende boek De Linkse Kerk, over conservatieve protestanten met een hedendaagse afwijking naar links.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Zo gaat Mark Rutte zijn probleem ‘Caroline’ oplossen! verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat een kloof tussen stad en regio, tussen de Randstad en de rest leek te zijn, blijkt breder gedefinieerd te moeten worden. Afgezien van wat grotere steden met hoger onderwijs – waar GroenLinks dikwijls de grootste werd – en wat forensengemeenten – waar de VVD enigszins stand hield – kleurde het hele land groen door de BoerBurgerBeweging.

En wie verloor? In zetels werd Thierry Baudets Forum voor Democratie weliswaar de grootste verliezer, maar politiek relevanter is dat vrijwel alle partijen die de kabinetten-Rutte de afgelopen dertien jaar op de been hielden aanhang verloren. Alleen de gemarginaliseerde PvdA wist er in vergelijking met 4 jaar geleden een zeteltje in de Eerste Kamer bij te winnen.

Een nog duidelijker klap was er voor de regeringspartijen van nu: VVD, D66, CDA en CU. CDA en CU halveerden zo’n beetje in Eerste Kamerzetels. Voor de VVD (-2) en D66 (-1) leek het mee te vallen, maar een vergelijking met de Tweede Kamerverkiezingen van 2 jaar geleden is ook voor de partijen van Mark Rutte en Sigrid Kaag dramatisch. Rutte’s VVD zou omgerekend nog maar 20 Tweede Kamerzetels overhouden en D66 van Kaag zou in vergelijking met twee jaar geleden zelfs halveren.

‘Onbekwame ministers’

Een enquête van Ipsos voor de NOS gaf wat nader inzicht achter de verkiezingsuitslag. Zestig procent van de kiezers wilde met zijn of haar stem een signaal geven aan het huidige kabinet. Veertien procent wilde nog wel steun geven, maar voor 46 procent was het afkeuring die hen dreef.

En wat zint de kiezers naar eigen zeggen dan niet? Het antwoord is ontluisterend voor de Haagse machthebbers. Het gaat om alle thema’s waarmee het vierde kabinet-Rutte zich (niet) onderscheidt (stikstof, immigratie, klimaat), maar bovenaan staat ‘onbekwaamheid ministers’. Het kan mede aan de vraagstelling liggen, maar de afkeer druipt er af.

Een kabinet, losgezongen van Nederland

Uit alles blijkt dat dit kabinet-Rutte zich voor grote delen van de bevolking heeft losgezongen van wat zij in meerderheid willen, wat ze belangrijk vinden, wat ze van politici verwachten.

Wat Nederlanders in meerderheid willen is niet zo radicaal en wat ze willen is door de jaren heen bovendien ongeveer constant, zoals onder meer de onderzoeken van het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Nationaal Kiezersonderzoek laten zien. Het zijn niet de kiezers die radicaal zijn, het zijn de (leidende) politici van de voormalige volkspartijen die het zicht op hun achterban kwijt zijn geraakt en zich laten leiden door hypes en soms piepkleine en soms radicale pressiegroepen.

Burgers willen door de bank genomen een veilig en welvarend land, met een selectief immigratiebeleid en goede en redelijk betaalbare sociale en medische voorzieningen en goed onderwijs. De bevolking is gematigd positief over de EU, maar tegen verdere massale machtsoverdracht naar Brussel. De bevolking is in meerderheid voor natuur en milieu, maar tegen fanatieke doordrijverij.

Maar wat zijn de speerpunten van het kabinet RutteVier? Nederland wil onder het huidige kabinet niet alleen internationaal koploper zijn met klimaat, maar ook met stikstof en daar talloze miljarden voor uittrekken en ingrijpende maatregelen voor opleggen die zowel boeren (stikstof) als burgers (dure energiemaatregelen) in hun portemonnee en hun bestaan treffen.

Aan de massale immigratie – in het bijzonder door asielzoekers – is tot dusver geen enkel samenhangend plan gewijd, laat staan dat er ook maar één effectieve maatregel is genomen. Maar ook hier werd weer wel een dwangwet opgelegd: de ‘spreidingswet’ van VVD-asielstaatssecretaris Eric van der Burg.

Van der Burg was nooit landelijk verkiesbaar, maar meldde als VVD-lijsttrekker in Amsterdam al wel dat er wat hem betreft niet genoeg asielzoekers naar Nederland konden komen. Uitgerekend deze VVD’er werd door Mark Rutte bij uitstek geschikt bevonden om het immigratiebeleid vorm te geven.

‘Het moet van Brussel, of de rechter’

Het kabinet verwijst herhaaldelijk naar (zogenaamde of echte) internationale verplichtingen of rechterlijke uitspraken. Maar vaak zijn die verplichtingen helemaal niet zo’n plicht, maar een uitvloeisel van coalitie-afspraken, die terug te voeren zijn op lobbywerk van actiegroepen die door de overheid zelf op de been worden gehouden.

Als voortdurend verwezen wordt naar ‘plicht’ als reden voor beleid is er voor kiezers alle reden zich af te vragen wie dan wel die ‘onbekwame ministers’ zijn die niet luisteren naar wat burgers willen, maar wel verplichtingen aangaan die anderen kennelijk hebben bedacht. En juist zij zijn dan ook weer degenen die met een zekere gretigheid dwang inzetten bij het opleggen van hun impopulaire beleid.

Het zoeklicht gaat dan in het bijzonder naar ministers als Hugo de Jonge en Christianne van der Wal: geen van beiden ooit verkiesbaar, laat staan gekozen als landelijk volksvertegenwoordiger, maar door hun partijleiders in het ministersambt geparachuteerd en sindsdien voortdurend op hoge toon in de weer met het aankondigen van dwangmaatregelen waar zelden een verkiezingsdebat over is gevoerd. Hoe Van der Wal denkt te kunnen aanblijven met een verkiezingsuitslag als een aardbeving waarbij zij en haar beleid doelwit nummer één waren – het is een raadsel.

Verplichte ‘doelen’ en eisen

Nederlanders willen een veilig land, maar de afgelopen decennia moeten steeds meer mensen worden bewaakt omdat ze worden bedreigd door de drugsmaffia, door terroristen en anderen. Bekende en onbekende Nederlanders worden bedreigd en vermoord, maar de premier noemde stikstof – een probleem dat tot een paar jaar geleden door weinigen als een probleem werd gezien – als de grootste crisis in zijn premiersloopbaan.

Het is publiek geheim dat D66 de toon zette voor het huidige kabinetsbeleid met vaak arrogant en intolerant getoonzette eisen, ‘doelen’ en plichten op het vlak van natuur, klimaat, woke-maatregelen en internationalisme. Door daar in mee te gaan betalen VVD, CDA en ChristenUnie een hoge prijs.  Maar de aanjager van dat van Nederland en de Nederlanders losgezongen beleid, D66 zelf, wordt er ook allerminst voor beloond. Twee jaar geleden danste Kaag nog op tafel, nu is haar partij in vergelijking met toen gehalveerd.

Het beleid van dit kabinet werd minder dan ooit gedicteerd door de vorige Kamerverkiezingen. Er werd zo lang geformeerd, dat de herinnering aan die verkiezingen en aan de verkiezingsbeloften al weer waren vervlogen. Wat er door het kabinet nu wordt gedaan en nagelaten en de neerbuigende, dwingende toon die daarbij richting de bevolking wordt aangeslagen hebben weinig fundament in Nederland.

De huidige coalitie heeft het referendum afgeschaft. Daardoor is er geen referendum over stikstof, gasverbod of asiel. Het goede nieuws is dat de Nederlandse democratie nog niet dood is en de kiezers nog niet murw.

Als politici niet handelen in de geest van de uitslag van Tweede Kamerverkiezingen grijpen kiezers via de provinciale verkiezingen (met een extra hoge opkomst bovendien) naar de noodrem. In die zin werd op 15 maart 2023 het referendum gehouden tegen deze coalitie dat door dezelfde coalitie werd afgeschaft. Op de 15^e maart kreeg het vierde kabinet-Rutte het deksel op de neus.

De afbrokkeling is niet gestopt

De komende weken en maanden moet blijken of de boodschap gehoord is. Niet alle tekenen zijn gunstig. Christianne van der Wal bleef robotesk beweren dat er geen ander stikstofbeleid mogelijk is dan het hare. Sigrid Kaag stelde dat het kabinet – schouderophalend, kennelijk – ‘door moet durven regeren’.

Maar wie denkt voort te kunnen gaan op het van Nederland losgezongen pad zal daar in de nabije toekomst weer een hoge prijs voor betalen. De PvdA is al gemarginaliseerd, het CDA staat aan de afgrond en Mark Rutte van de VVD heeft steeds meer partijen nodig om hem in het Torentje te houden. Het afbrokkelingsproces is niet gestopt, integendeel. De Statenverkiezingen waren niet alleen een referendum tegen de coalitie, ze waren ook een voorwaarschuwing voor wat nog komen kan.

Syp Wynia is hoofdredacteur van Wynia’s Week. Onlangs verscheen zijn nieuwe boek: ’70 Actieve herinneringen aan een gaaf gidsland’ – met essays, analyses en observaties over de woelige jaren in Nederland Rutteland. Het boek is 368 pagina’s dik, kost 24,50 (gratis verzending) en is overal verkrijgbaar, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week.

Het bericht Hoe de Rutte-wolk het deksel op de neus kreeg verscheen eerst op Wynia's Week.

Grote ondernemingen zijn in Nederland verschoppelingen geworden. Dat is inmiddels een vaststaand feit. Waarom? Multinationals denken alleen aan hun aandeelhouders, ze betalen de top excessieve beloningen, ze bedelen bij de overheid voor geld voor schone investeringen en als ze niet krijgen wat ze willen dreigen ze met verplaatsing van hun hoofdkantoor naar het buitenland (baggeraar Boskalis) of ze doen het (Shell, Unilever).

Door de berichten van vette winstgroei in 2022 is daar een argument bijgekomen. ‘Ze’ maken hun hoge winsten over de ruggen van de consument. Nergens is dat sentiment zo vurig als bij de energiebedrijven. De SP is de partij die hiermee de boer opging. Bij de financiële beschouwingen van afgelopen najaar diende SP-kamerlid Mahir Alkaya een motie in om de energiebedrijven te nationaliseren. Hij haalde het niet. Een van de 56 voorstemmers was BBB.

Nationalistisch links

Dat was begin oktober. Hoe zouden de krachtsverhoudingen in de Tweede Kamer nu zijn? Natuurlijk, zonder verkiezingen zijn het alleen maar peilingen. Maar toch…  In de meest recente peiling van Ipsos (27 februari) hebben de partijen die vóór de nationalisatiemotie stemden inmiddels 75 zetels. Met deze virtuele uitslag is nationalisatie van de energiebedrijven niet op handen, maar de groei van de vóórstemmers is een trend om rekening mee te houden. Het is een trend die je nationalistisch links kunt noemen.   

Nationalistisch links klinkt als een tegenstelling, want traditioneel links is juist internationaal georiënteerd. De Internationale was niet voor niets het lijflied van de socialistisch beweging.

Maar de klassieke sociaaleconomische tegenstelling tussen rechts (meer markt) en links (meer staatsingrijpen) doet er tegenwoordig minder toe omdat er een nieuwe is bijgekomen: heb je als burger een nationale of juist een ínternationale oriëntatie? Dat bepaalt opvattingen over onderwerpen als immigratie en of je voor of tegen meer Europese regelgeving bent.

Vroeger kon je links, rechts of midden kiezen, meer smaken waren er niet. Nu kun je ook nationalistisch links (of rechts) stemmen. En dan kan je, zoals BBB, nationalistisch links zijn met nationalisatie van energiebedrijven, maar ook traditioneel rechts met een pleidooi voor minder regels.

De oproep tot nationalisatie, de wens om energie in eigen hand te nemen, staat niet op zichzelf. Het raakt aan een nog dieper verlangen in een breed deel van de samenleving. Het verlangen naar de ‘ouderwetse’ verzorgingsstaat. Sommige mensen doen het af als nostalgie, maar het is een krachtig verlangen. Dat zie je niet alleen in politieke peilingen, maar ook in de onderzoeken naar de opvattingen van burgers die het Sociaal en Cultureel Planbureau uitvoert.

Déjà vu partij

Wat betekenen deze twee trends van nationalistisch links én vijandigheid tegenover grote ondernemingen politiek gezien? De VVD profileert zich als de déjà vu partij. In de eerste plaats omdat de VVD een traditioneel profiel kiest: leve de grote bedrijven. De partij heeft bij deze verkiezingen twee boegbeelden die synoniem zijn met de belangen van grote ondernemingen.

Aan premier Mark Rutte, ooit werkzaam bij Unilever, kleeft het debacle van zijn soloactie om de dividendbelasting voor multinationals af te schaffen. Lijsttrekker Edith Schippers is een topmanager van multinational DSM die met zijn hoofdkantoor van Heerlen naar Zwitserland verhuist.

Aan Schippers kleeft het achterhouden van een analyse over het DSM-pensioenfonds waarvan zij voorzitter was. Het fonds had beter verdiend, maar DSM betaalde lage pensioenpremies en keek meer naar de belangen van beleggers dan naar die van zijn gepensioneerden. Kortom: werkgever DSM vrat aan de verzorgingsstaat die (oud)werknemers koesteren.

Meer of minder uitgeven?

Het tweede obstakel voor de VVD heeft te maken met de economische situatie. Donderdag (9 maart) publiceert het Centraal Planbureau (CPB) zijn actuele economische ramingen. Dat zijn bouwstenen voor de rijksbegroting van 2024.

Gezien de oververhitting van de economie, de hoge inflatie, de terugval van de koopwoningenmarkt en de onzekere export lijkt moet de overheid rekening houden met lagere economische groei, terwijl ook nog financiële dekking gevonden moet worden voor het begrotingsgat dat is geslagen door het prijsplafond voor gas en stroom. Weet u nog? Een idee van de ‘linkse wolk’ (PvdA, GroenLinks) waar Rutte zich nu zo tegen afzet.

Met minder economische groei én die onbetaalde rekening, kan het kabinet niet meer alle plannen financieren. Vandaar dat VVD-lijsttrekker Schippers in een interview met nu.nl hamerde op minder uitgaven van álle departementen terwijl Attje Kuiken (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) bij voorbaat bezuinigingen uitsluiten. Snijden in sociale uitkering en AOW zijn bezuinigingen waar linkse én nationalistisch linkse partijen een hekel aan hebben.

Het idee dat het duo Rutte/Schipper vanuit hun internationaal rechtse oriëntatie bezuinigingen aanprijst, want het moet ook van de Europese begrotingsregels, maakt het alleen maar onverteerbaarder. In 2012 stapte de PVV juist daarom uit de gedoogrol in het eerste kabinet-Rutte.

Het duo Kuiken/Klaver weet de oplossing wel: verhoog de belasting voor multinationals, zeiden ze in een interview met nu.nl.

Bezuinigen of hoge overheidsuitgaven behouden? De keuze klinkt vertrouwd. Het was de inzet van de politieke strijd tussen 2009 en 2015. Dus de verkiezingen voor de Staten zijn woensdag 15 maart, maar de verkiezingen voor de Tweede Kamer in 2025 beginnen deze week al met de ramingen van het CPB.

Menno Tamminga is sinds de zomer van 2022 economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en NRC Handelsblad.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillige betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bezuinigen of niet bezuinigen, dat is de échte kwestie bij de Statenverkiezingen verscheen eerst op Wynia's Week.