In de economie bestaat een theorie die wordt aangeduid met de woorden ‘creatieve destructie’. Die theorie houdt zo ongeveer in dat voortdurende innovatie de enige bron van economische groei is. Wat achterhaald is, wat niet meer werkt, wat is vastgeroest in tunnelvisies, regelgeving en instituties staat economische groei alleen maar in de weg.

Innovatie vernietigt al die verouderde visies en praktijken, creëert nieuwe praktijken die in een proces van trial & error worden getoetst en al dan niet standhouden. Creatieve destructie is een proces dat nooit eindigt, dat oude manieren van werken voortdurend vernietigt, en dat verouderde bedrijven sloopt en nieuwe bedrijven marktmacht geeft.

Populisme is machtigste stroming geworden

Deze klassiek-liberale visie, gepropageerd door de beroemde econoom Joseph Schumpeter (1883-1950), lijkt nu steeds meer over te slaan naar het politieke domein. Al twintig jaar wordt het oude systeem (waarin de oude maar inmiddels vermolmde middenpartijen met elkaar de macht deelden en belangen uitwisselden) door het populisme uitgedaagd. Populisme legt een kloof bloot, en leeft vanuit de vaststelling dat het oude systeem inherent ondemocratisch is geworden omdat het niet langer representatief is.

Grote delen van de bevolking voelen zich niet langer vertegenwoordigd omdat hun zorgen en gerechtvaardigde verlangens geen stem in de volksvertegenwoordiging hebben. In die situatie heeft het populisme zich als het grote alternatief aangediend, met beperkt succes aanvankelijk, maar sinds 22 november vorig jaar als de machtigste politieke stroming in het parlement.

De populistische destructie heeft een einde gemaakt aan een verouderd systeem dat niet langer paste bij de samenleving zoals die zich heeft ontwikkeld. Maar wat is de creatie die het populisme ervoor in de plaats wil stellen?

Die creatie is geen ideologie, zoals de oude partijen elk door een onderscheiden ideologie (christendemocratisch, sociaaldemocratisch, liberaal) werden geschraagd. Het populisme benoemt problemen die jaren lang verwaarloosd zijn en is vervolgens vooral pragmatisch, zo niet schaamteloos opportunistisch. Linksom of rechtsom of recht door het midden – als het probleem maar wordt benoemd en opgelost.

Twee scenario’s

Dat is precies wat we nu zien gebeuren in de vaderlandse politiek. Mensen ‘ervaren’ problemen met de instroom van asielzoekers en, vooral, hun gebrekkige integratie. Deze ervaring is inmiddels uitgeroepen tot een crisis die alleen maar met noodrecht kan worden bestreden. Als ambtelijke adviezen, de Raad van State en een meerderheid in de Eerste Kamer, en ook het tegenstribbelen van coalitiepartner NSC, dat noodrecht onbereikbaar lijken te maken, dan kiezen we voor spoedwetgeving.

Als ik het goed begrijp komen beide scenario’s aanstaande maandag in de ministerraad, en we zien nu al uit naar het vervolg op die discussie in het kabinet. Komen ze er met elkaar uit, komen ze met een voorstel dat ongetwijfeld veel discussie en strijd zal oproepen, of implodeert de boel en leidt de destructie tot chaos in plaats van tot de creatie van een alternatieve, ongekende oplossing?

Innovatie in uitkomst en proces

De politiek van het populisme heeft er ondertussen wel voor gezorgd dat in ‘het asieldossier’ meer dan ooit beweging is gekomen – zowel op Europees niveau (naar minister-president Schoof op zijn eerste Europese Raad in Brussel vaststelde) als op nationaal niveau in de vorm van onaangekondigde improvisaties en proefballonnetjes. Het idee om in Oeganda een ‘hub’ voor in Europa uitgeprocedeerde asielzoekers in te richten, een idee geopperd door een minister die er niet over gaat (PVV’ster Reinette Klever van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp), overviel zelfs Schoof. Maar hij noemde het een ‘innovatief idee’.

Die woordkeuze is verhelderend – het laat precies zien welke politieke kracht zich nu in Nederland breed maakt. De innovatie zit niet alleen in de uitkomst (wat voor beleid gaan we krijgen?), maar ook in het proces – de onvoorspelbare werkelijkheid van onverwachte uitspraken en met aplomb gebrachte voorstellen nemen oude procedures en waarborgen, een hele bestuurcultuur, radicaal op de schop.

De destructie waar Schumpeter het over had, is onweerstaanbaar, als een tsunami, en wie zich ertegen verzet, wordt er vroeg of laat door meegesleurd en gaat ten onder. Dat is in deze coalitie de rol van NSC. Het verzet heeft natuurlijk iets nobels. Schumpeter beschreef zelf al dat innovatie niet alleen oude, vermolmde systemen vernietigt, maar ook de instituties die noodzakelijk zijn voor het voortbestaan van veranderingen en vernieuwingen.

Een verwoestende natuurkracht

Op de politiek toegepast: de creatieve destructie kan zich ook zomaar richten op basisprincipes, op onze Grondwet, op internationale afspraken – allemaal van die zaken die nodig zijn om de kracht van het nieuwe te kanaliseren en in goede banen te leiden.

Het nieuwe populisme en zijn creatieve destructie van alles wat een pragmatische oplossing van problemen in de weg staat, is een verwoestende natuurkracht. De leider van NSC zit ziek thuis, en zijn partij staat in de peilingen op drie zetels.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: De innovatieve kracht van het populisme neemt de hele bestuurscultuur op de schop   verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Verlies elkaar niet als polarisatie dichtbij komt’, zoals de campagne heette, was volgens SIRE dringend nodig omdat ‘1,4 miljoen Nederlanders het contact met vrienden, familie en collega’s heeft verminderd of zelfs beëindigd omwille van meningsverschillen over actuele maatschappelijke onderwerpen’. Natuurlijk was de boodschap van de campagne niet een-op-een dat er niet fel gediscussieerd mag worden, maar wel dat je er beter bijtijds de stekker uit kunt trekken en je zegeningen kunt tellen in plaats van door te draven tot er intieme dan wel cruciale contacten definitief verstoord raken. Via allerhande spotjes, billboards, video’s en advertenties werd op z’n minst de indruk gewekt dat we tegen onszelf, en dan met name tegen onze zucht tot gelijk hebben, beschermd moeten worden, althans, als we nog een sociaal leven en wat bestaansvreugde willen overhouden.

Polarisatie werd, kortom, gepresenteerd als iets om bang voor te zijn.

Kunstmatige jubelsfeer

De negatieve sfeer rond polarisatie past in een bredere trend. De gevestigde partijen en ook de traditionele omroepen, wier profielen steeds vager worden en die steeds losser raken van hun ideologische wortels, vluchten steeds vaker in even zonnige als betekenisloze vooruitgangsmantra’s. De meest onthutsende slogan in dezen, die het imago van positivisme op de meest gratuite manier etaleert, was die van D66 bij de afgelopen Europese verkiezingen: ‘Stop stilstand. Stem vooruit.’

Maar, als gezegd, niet alleen de gevestigde politieke partijen lijken bevangen door de angst niet enthousiast en welwillend genoeg achter de samenleving te staan. Wat te denken van de zowat panische slogan ‘Wij zijn voor’ van BNNVARA? Alsof deze ooit kritische organisatie nu uit alle macht als een blijmoedig ‘ja!’ roepende omroep bekend wil staan. En alleen BNNVARA zijn constructieve burgerplicht vervult en je als niet-lid te bewijzen hebt dat je geen polariserende zuurpruim bent die in plaats van netjes ‘voor’, zoals BNNVARA, ‘tegen’ is.

Het zou allemaal lachwekkend zijn als die jubelsfeer niet zo kunstmatig is; bedacht door gezichtsloze technocraten.    

Het is geen toeval dat Sigrid Kaag tijdens haar Haagse periode door diezelfde omroepwereld talloze malen is uitgenodigd, en vervolgens in een eindeloze reeks talkshows alle ruimte heeft gekregen, om Nederland en de Nederlanders op te roepen zich als een constructief lid van de Europese Unie en de internationale gemeenschap op te stellen. En gedurende haar hele ministeriële carrière benadrukte dat de beleefde en hoogstaande debatten die zij voor ogen had door ‘de verharding van het politieke klimaat’ tot haar verdriet maar niet plaatsvonden (fatsoen en optimisme als hoeksteen van een politieke moraal). Dat D66-Kamerlid Tjeerd de Groot een ON-journalist uitschold voor ‘fascist!’ en Sander Schimmelpenninck op een D66-congres nota bene over misplaatste ‘polarisatieverwijten’ sprak terwijl hij de term ‘domrechts’ met de frequentie van een lidwoord pleegt rond te strooien, zag Kaag voor het gemak even over het hoofd.

Polarisatie in het Den Uyl-tijdperk

Ruim vijftig jaar geleden was de zojuist geschetste, ideologische leegte nog ver weg. En gold het verschijnsel polarisatie, volgens Van Dale ‘de vorming van tegengestelde polen’, als een volstrekt gelegitimeerde politieke strategie. Destijds sprak men het werkwoord ‘polariseren’ met respect uit. In de tijden van PvdA-premier Joop den Uyl werden de confessionele partijen (KVP, ARP en CHU, die later gedrieën tot het CDA fuseerden) vanuit progressieve hoek gezien als obstakels naar de ‘door spreiding van kennis, macht en inkomen’ gekenmerkte heilstaat. Om die heilstaat versneld te laten aanbreken, schoof links de nuance terzijde en probeerde PvdA’er Ed van Thijn, de toenmalige strateeg van de polarisatiepolitiek, bewust twee kampen te creëren: een progressief en een conservatief kamp. Waarachter het idee schuilging dat als het politieke speelveld op die manier versimpeld zou worden, en er een binaire keuze aan het volk zou worden voorgelegd, de kiezers in meerderheid progressief zouden stemmen. En het zegenrijke werk voor de heilstaat voortaan in een gunstig gezinde Tweede Kamer naar de hoogste versnelling kon worden getild.

Wie de politieke arena van toen beschouwt, en de vergeleken met nu gemoedelijke cultuur in en rond de Kamerbankjes, kan bijna niet anders concluderen dan dat polarisatie destijds een vrij onschuldig, partijpolitiek spel was. Geen politicus raakte in paniek van het feit dat standpunten scherper werden aangezet voor politiek gewin (sterker, dat maakte het werk spannend). En geen politicus ontwikkelde de gewoonte in wetenschappelijke rapporten te duiken om het standpunt van de tegenstander zwart te maken (zo’n ijver zou gepercipieerd zijn als bizarre ontkenning van politiek-inhoudelijke verschillen). Juist vanwege de substantieel andere wereldbeelden van partijen, en hun soms diametraal andere kijk op de essenties van het leven, werden meningsverschillen veel makkelijker geaccepteerd, net als het aanwakkeren van die meningsverschillen: polarisatie.   

Die nonchalance jegens polarisatie lijkt de parlementaire democratie, helaas, voorgoed te hebben verlaten.

Juist omdat de democratie niet meer gestut wordt door een palet aan levende, contrasterende, door kiezers te begrijpen ideologieën, maar gereduceerd lijkt tot een uit de lucht gevallen pot met universalistische belangen, zijn we de omgang met polarisatie verleerd. Van deze pot met belangen namelijk, een groeiende kluwen van mensenrechten en natuurrechten, is een elite gaan vinden dat het voorrang heeft boven alles. Tot gevolg hebbend dat iedereen die iets schrijft of zegt dat tegen die belangen ingaat, of er niet volledig mee strookt, al snel het verwijt krijgt ‘populist’ te zijn of ‘desinformatie’ te verspreiden. Waarna het gelegitimeerd is de discussie met die persoon niet meer te hoeven voortzetten.   

Neem de huidige grimmigheid rond migratiebeperking. Het uitspreken van de wens in Nederland een restrictiever toelatingsbeleid in te voeren, en daarmee de instroom te laten dalen, wordt vrijwel meteen opgevat als een misdaad tegen de menselijkheid en komt je vrijwel onmiddellijk op de beschuldiging van ‘xenofobie’ te staan. De gevestigde partijen en dito media – die zich, zoals aangetoond, in de meest inhoudsloze slogans aan ons presenteren – zijn huiverig de problemen van een te snelle bevolkingsgroei in alle openheid te bespreken, net als de zich opstapelende wachtlijsten op de woningmarkt en in de zorg. Liever framen zij de migratie-perikelen als een logistiek vraagstuk en redetwisten zij over de falende bureaucratie dat voor meer opvangcapaciteit had moeten zorgen.

Het komt erop neer dat er twee soorten polarisatie dreigen te ontstaan: eentje die zich binnen de smalle kaders van het gewenste afspeelt en eentje daarbuiten. Waarbij de gewenste polarisatie, overdreven gesteld, alleen nog maar mag gaan over de kleur sokken die je draagt of het type behang dat je aan de muur hangt.   

Weg met de achterkamertjes

Slotconclusie? Onze ‘lege’ democratieën zijn bij uitstek gebaat bij polarisatie. Dankzij het onvermoeibaar agenderen van het migratievraagstuk door de PVV stevenen we nu af op een reële keuze tussen een Nederland dat zijn soevereiniteit bewaart dan wel inlevert. Met andere woorden, migratie – dat als issue steeds hoog op de prioriteitenlijstjes van kiezers blijkt te staan – dient niet weggestopt te worden in de achterkamertjes, maar moet het hart zijn van waar de politiek de komende periode om draait!

Polarisatie-angst is dan ook gevaarlijker voor onze democratie dan polarisatie.  

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie-angst is gevaarlijker dan polarisatie verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Zuyderland Ziekenhuis heeft vestigingen in Heerlen en Sittard-Geleen. Het ziekenhuisgebouw in Sittard-Geleen is groots en modern, dat in Heerlen is meer dan vijftig jaar oud en toe aan nieuwbouw. Het bestuur van het ziekenhuis wil de nieuwbouw gebruiken om de hoogcomplexe en spoedeisende zorg te concentreren op de ene locatie en de hoogvolume planbare zorg op de andere locatie. Volgens het ziekenhuisbestuur draagt concentratie bij aan het verminderen van het personeelstekort.  

Er zijn te weinig gespecialiseerde verpleegkundigen om hoogcomplexe en spoedeisende zorg en de geboortezorg op beide locaties aan te bieden. De bouw van een ziekenhuis in Heerlen waarin plaats is voor hoogcomplexe en spoedeisende zorg en voor geboortezorg kost echter 230 miljoen euro méér dan deze zorg op de reeds bestaande locatie in Sittard-Geleen te concentreren. Een lening van 230 miljoen euro bovenop het bedrag dat het al moet lenen voor de nieuwbouw, zou het Zuyderland jaarlijks ongeveer 16 miljoen euro extra aan rente en aflossing kosten. Dat is vrijwel evenveel als de jaarlijkse winst van het ziekenhuis.  

Fel verzet 

Het Zuyderland ziekenhuis heeft daarom besloten de hoogcomplexe en spoedeisende zorg in Sittard-Geleen te concentreren. In het nieuwe ziekenhuis in Heerlen komt wel een spoedeisende hulppost voor minder complexe gevallen. Met een gebroken been kun je dus in de toekomst op de spoedeisende hulp in Heerlen terecht, als je een hartaanval krijgt, brengt de ambulance je naar Sittard-Geleen of Maastricht. Dat laatste is overigens nu ook al vaak de praktijk. De vestiging in Heerlen zal zich vooral gaan toeleggen van de hoogvolume laagcomplexe zorg zoals heup- en staaroperaties. 

De nieuwbouwplannen stuiten op fel verzet onder een deel van de bevolking in Heerlen. Zij hebben zich verenigd in de actiegroep ‘Ziekenhuisalliantie behoud ziekenhuis Parkstad’ en eisen dat de hoogcomplexe en spoedeisende zorg in Heerlen behouden blijft en dat de geboortezorg, die nu in de vestiging in Sittard-Geleen is gehuisvest, naar Heerlen komt. Met demonstraties in Heerlen en Den Haag zetten ze hun standpunt kracht bij.  

Het verzet wordt aangewakkerd door de SP, GroenLinks-PvdA en de partij van Fleur Agema, de PVV. Bij de eerste demonstratie liep GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans voorop. De Tweede Kamer heeft in april al een motie aangenomen, waarin het kabinet wordt opgeroepen de intensive care en spoedeisende zorg in Heerlen te behouden. Deze motie werd onder andere door de PVV van Fleur Agema gesteund. 

Wat opvalt is de hautaine houding die de Heerlense actiegroep aanneemt. De hoogcomplexe en spoedeisende zorg moet naar Heerlen, ook als dat betekent dat deze zorg in Sittard-Geleen verdwijnt. Zo boycot de Heerlense VVD-burgemeester Roel Wever, een van de actieleiders, een informatiebijeenkomst over de financiële onderbouwing van de plannen van het Zuyderland, ondanks dat het de burgemeester zelf was die om een dergelijke bijeenkomst had gevraagd. De reden van de boycot: de burgemeesters, wethouders en raadsleden van de omliggende gemeenten zijn ook uitgenodigd. De burgemeester van Heerlen wilde een exclusieve bijeenkomst voor zichzelf. Dat Wever zijn eigen rol bij de nieuwbouw schromelijk overschat, bleek al eerder toen hij volkomen misplaatst het vertrouwen in de bestuursvoorzitter van het Zuyderland Ziekenhuis opzegde. Zijn arrogante en ongepaste gedrag wekt irritatie. 

Als Tweede Kamerlid heeft Fleur Agema zich altijd hard gemaakt voor volwaardige streekziekenhuizen. De grote vraag was dan ook of ze als minister aan dat standpunt zou vasthouden of zich zou houden aan de bestuurlijke regels. Wettelijk heeft de minister of de Tweede Kamer namelijk geen zeggenschap over de inrichting en de investeringen die ziekenhuizen doen.  

Een enorm precedent 

Er waren drie mogelijkheden. De eerste was dat minister Agema aan de eisen van de actiegroep tegemoet zou komen en 230 miljoen euro zou uittrekken zodat in Heerlen een groot ziekenhuis met IC en volledige spoedeisende hulp kan worden gebouwd. Blijft nog de vraag waar het personeel voor deze afdelingen vandaan moeten komen. Geld kan Agema wel geven, gespecialiseerde verpleegkundigen niet.  

Geld van het ministerie zou bovendien een enorm precedent scheppen. Als de minister dat doet, staan er direct andere ziekenhuizen in Den Haag op de stoep die ook geld willen. Dan is het hek van de dam. Andere ziekenhuizen in Zuid-Limburg zullen zich benadeeld voelen door het douceurtje van de minister en naar de rechter stappen. Het is zeer waarschijnlijk dat de rechter de minister dan zal terugfluiten. Op grond van Europese regels is het namelijk niet toegestaan om staatssteun aan ziekenhuizen te geven. 

De tweede mogelijkheid was dat minister Agema zou zeggen dat ze de eisen van de actiegroep Ziekenhuisalliantie steunt, maar helaas geen mogelijkheden heeft om 230 miljoen euro te geven of het bestuur te dwingen haar besluit te herzien. Agema blijft dan trouw aan haar standpunt als Tweede Kamerlid, maar blijft tegelijk binnen de kaders van de wet. Deze reactie van de minister zou de druk op het bestuur van het Zuyderland Ziekenhuis zodanig kunnen opvoeren dat ze haar besluit herziet en toch een ziekenhuis met IC bedden en volledige 24/7 spoedeisende hulppost in Heerlen gaat bouwen. Ook de geboortezorg kan dan in Heerlen blijven. De actievoerders in Heerlen, de PVV en de SP en de kleinzoon van een mijnwerker uit Heerlen, Frans Timmermans, zouden dan hebben bereikt wat ze willen. Jammer voor de inwoners van de gemeente Sittard-Geleen, want daar zouden dan de IC bedden en de complexe spoedeisende zorg verdwijnen. 

Vervolgens is het wel de vraag of de banken bereid zijn het ziekenhuis 230 miljoen euro extra te lenen. Dat is niet gezegd. In 2023 maakte het ziekenhuis 19 miljoen euro winst. Deze winst zou bijna volledig verdampen door de 16 miljoen euro aan extra rente en aflossing die het ziekenhuis moet betalen. Door extra geld te lenen wordt de financiële positie van Zuyderland erg benard. Er hoeft maar iets tegen te zitten en het ziekenhuis belandt in financieel zwaar weer. Waarschijnlijk zullen de banken dat risico te groot vinden en niet bereid zijn het extra geld te lenen. 

In de voetsporen van Pia Dijkstra 

De derde mogelijkheid was dat minister Agema, net als haar voorganger Pia Dijkstra van D66, aan de Tweede Kamer en de actievoerders duidelijk maakt dat ziekenhuizen private organisaties zijn die over hun eigen beleid gaan en dat de minister en de Tweede Kamer geen wettelijke bevoegdheid hebben zich daarin te mengen.  

Uiteindelijk koos Agema voor de laatste optie. ‘Het toekomstplan voor de Zuyderland-vestiging in Heerlen levert een zo volwaardig mogelijk ziekenhuis op’, zei de minister na afloop van haar bezoek tegenover de regionale nieuwszender L1. En ze voegde eraan toe: ‘De minister mag een individueel ziekenhuis niet financieel ondersteunen. Dat zou staatssteun zijn.’ Het populistische kamerlid Fleur Agema is bestuurder geworden. 

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.    

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Van populist tot bestuurder: Fleur Agema is onherkenbaar veranderd  verscheen eerst op Wynia's Week.

Tom van der Meer schrijft dat 2021 ‘een heel slecht jaar’ was voor de Nederlandse politiek. Hij vervolgt:

‘2021 was de culminatie van jarenlange visieloze middenkabinetten. Het kabinet viel voortijdig over een van de grootste naoorlogse bestuurlijke schandalen. De verkiezingscampagne kon geen richting geven aan de formatie. De onderlinge verhoudingen verzuurden na de onwaarheden van Rutte over de gelekte notitie ‘Omtzigt functie elders’. Vervolgens waren de traditionele regeringspartijen maandenlang niet bereid of bij machte een nieuwe coalitie te vormen. Na de vorming van nóg een stroeve middencoalitie, dezelfde als de vorige, betaalde het politieke midden uiteindelijk in 2023 de electorale rekening.’

De BBB werd dat voorjaar de grootste in de Eerste Kamer, de PVV in november de grootste in de Tweede Kamer en NSC maakte met 20 zetels de grootste klapper sinds de LPF in 2002.

Kiezer blijft in het ongewisse

Het probleem zit volgens Van der Meer in de wisselwerking tussen kiezers, politici en bestuur. De samenleving kent talloze conflicten. Het is aan de politieke partijen om die conflicten te verwoorden, vorm te geven en onderling de competitie over alternatieven aan te gaan. Alleen zo heeft de kiezer daadwerkelijk wat te kiezen.

Het voeren van politieke strijd over ideeën, stelt Van der Meer terecht, zijn de gevestigde partijen echter verleerd. In plaats van vraagstukken te agenderen, voeren ze brandende kwesties van de agenda af. In plaats van te laten weten met wie ze willen regeren, laten ze de kiezer in het ongewisse. De kabinetsformatie is dan ook een black box, met een uitkomst die geen enkele relatie heeft met de verkiezingscampagne die eraan voorafging.

Sinds het eerste kabinet-Rutte in 2012 is de kiezer er volgens Van der Meer niet meer aan te pas gekomen. Of het nu ging over het pensioenstelsel, het stikstofbeleid, de aardgaswinning of corona: het was technocratisch management op basis van compromissen achter gesloten deuren en van verstoppertje spelen achter experts, rechters en Europese instellingen.

Van der Meer: ‘Wanneer de regering en het parlement grote maatschappelijke uitdagingen neerleggen bij de maatschappelijke overlegtafels, verliest de politiek het primaat. Wanneer publieke taken worden verzelfstandigd of gedecentraliseerd, verliest de nationale politiek grip om daaraan te sturen. En wanneer coalitiepartijen politieke keuzes presenteren als technocratische besluiten, onttrekken zij lucht aan een inhoudelijke oppositie.’

Breng ideologische geladenheid terug

Van der Meer heeft heimwee naar de stembusakkoorden uit de jaren zeventig, naar de strijd tussen Den Uyl en Wiegel. Ook het optreden van Bolkestein in de jaren negentig, als aanjager van het debat over migratie en de Europese integratie, kan zijn goedkeuring wegdragen. Vooral omdat Bolkesteins VVD enerzijds de kabinetten-Kok in het zadel hield, maar anderzijds precies duidelijk maakte waar zij voor stond. Compromissen waren noodzakelijke politieke keuzes, geen voldongen feiten.

Politieke partijen moeten weer net zo ideologisch geladen worden als in de vorige eeuw, vindt Tom van der Meer (die weinig ziet in een ander kiesstelsel, referenda of een kiesdrempel). Van Denemarken en Zweden kunnen we leren dat blokvorming van verwante partijen de kiezers alternatieven biedt en dat minderheidskabinetten de oppositie invloed én medeverantwoordelijkheid geven.

Het probleem met zijn analyse is, dat Van der Meer lijdt aan de kwaal die de academische politicologie nog altijd in zijn greep houdt: de misvatting dat de klassieke politieke partij het begin en het eind van de parlementaire geschiedenis is. In werkelijkheid heeft het parlement het grootste deel van de negentiende eeuw gefunctioneerd zonder partijen. Vervolgens zijn in de loop van de vorige eeuw de leden weggelopen en de achterbannen in rook opgegaan. Partijen zijn vandaag de dag niet meer dan clubs voor politiek personeel en zij die dat willen worden.

Leven in de brouwerij

Sinds de doorbraak van de Leefbaar-beweging 30 jaar geleden is het agenderen van politieke vraagstukken in handen gekomen van volkstribunen – van Henk Westbroek en Pim Fortuyn, via Geert Wilders en Thierry Baudet tot en met Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt.

Van der Meer zou, net als veel kiezers, blij moeten zijn met populistische bewegingen die migratie, stikstofbeleid en bestuurlijk falen op de politieke agenda zetten. Maar hij moet niets hebben van populisten omdat ze de elite als corrupt zien en het goede volk als één en ondeelbaar. Zo staat het inderdaad in de politicologische leerboekjes. Maar juist zijn eigen analyse biedt voldoende munitie voor de stelling dat het regime van de partijendemocratie voorbij is en dat nieuwe bewegingen onmisbaar zijn voor leven in de politieke brouwerij.

Tom van der Meer: Waardenloze politiek, Querido Facto, 207 pagina’s, € 20

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Partijendemocratie is voorbij en populisten zijn onmisbaar geworden verscheen eerst op Wynia's Week.

Als we de uitslag van de laatste Europese verkiezingen op de kaart van Europa projecteren, dan blijkt de sociaal-democratie zich vooral aan de randen van Europa te handhaven (in Scandinavië, Spanje, Portugal en Roemenië). De christendemocratie moet het vooral van het midden van Europa hebben (Spanje en Duitsland), maar ook daar wordt haar meerderheidspositie bedreigd. Italië, Frankrijk, delen van België en Nederland, Oost- en Midden-Europa hebben massaal rechts gestemd.

Rechtse opkomst wordt hoogst ongewenst gevonden

Hoe komt dat, dat rechts zo in de lift zit? Verrassend genoeg blijken geleerde politicologen geen idee te hebben. Het heeft iets te maken met ‘globalisering’, met kieswetten, veiligheid en economische factoren. Het heeft te maken met de teloorgang van de sociaal-democratie (in Wallonië bijvoorbeeld, waar de sociaal-democraten hun ideologische veren niet hebben afgeschud, is er geen sprake van een rechtse opkomst, anders dan in Vlaanderen). Mensen voelen zich onveilig door oorlogsdreiging en inflatie, en rechtse politici spelen op die gevoelens in – denken de politicologen.

En terwijl de politicologen het allemaal nog niet zo goed weten, weten de politici het wel. Ze weten in ieder geval dit: die stijging, die ook bij de laatste verkiezingen voor het Europees Parlement zichtbaar werd, is hoogst ongewenst. De rechtse fractie van de Patriotten werd deze week uitgesloten toen er in het Europees Parlement belangrijke baantjes werden verdeeld.

Beide reacties – zowel van de politicologen als van de politici – wijzen op een gedeelde overtuiging. De groei van rechts is ongewenst, want zij vormt een bedreiging van ‘de democratie’. Die groei is te wijten aan enkele (tijdelijke, want oplosbare) crises, die populistische politici de wind in de zeilen geeft. We moeten die politici isoleren en ondertussen onze problemen oplossen, zodat de agenda van die politici geen weerklank meer vindt. Rechts is een vlo, die zich helaas op de Europese hoofdhuid heeft gevestigd en snel moet worden doodgeknepen.

Achter deze gedeelde overtuiging gaat een diepere overtuiging schuil. Vroeger noemden we die de ‘whig interpretation of history’: het geloof dat we ons langzaam maar zeker aan een duister en onderdrukkend verleden ontworstelen en onomkeerbaar op weg zijn naar een glorieuze toekomst. Die toekomst noemen we ‘democratie’ maar in feite bedoelen we er een bepaalde vorm van (sociaal-) liberalisme mee, samen te vatten in de slogan ‘ieder voor zich’ (individualisme) en ‘de staat voor ons allen’.

Lekker onszelf zijn

De val van de Muur in 1989 leek deze visie te bevestigen: de grote ideologische conflicten (tussen kapitalisme en communisme) behoorden definitief tot het verleden, de geschiedenis was (in die zin) voorbij, iedereen was nu ‘liberaal’. In dit perspectief is verzet tegen deze gang van de geschiedenis een hinderlijk en betreurenswaardig intermezzo. Maar we kunnen optimistisch zijn, want willen we niet allemaal hetzelfde: lekker onszelf zijn en een overheid die voor alles zorgt?

Dit perspectief op de onvermijdelijke liberale heilstaat staat ook centraal in het recente boek van Marijn Kruk over de (volgens hem uiteindelijk kansloze) ‘populistische revolte’ in Europa (hier besproken door Hans Wansink). In een interview met Martin Sommer voor De Nieuwe Wereld werd dit perspectief nadrukkelijk in verband gebracht met het beroemde boek van Francis Fukuyama uit 1992 over Het einde van de geschiedenis en de laatste mens.

Niet iedereen wil dat paradijs

Maar hier wordt iets belangrijks over het hoofd gezien. Fukuyama schetst de geschiedenis als een treinreis die zijn eindstation vindt in de liberale democratie. Maar hij erkende ook dat sommige treinen (culturen) dat eindstation nooit zullen bereiken, dat andere treinen dat eindstation niet zullen wíllen bereiken, en dat er passagiers zullen zijn van treinen die wel in het paradijs zullen aankomen, maar zich daar zullen vervelen, of dat paradijs in toenemende mate als een bedreiging zullen zien en het zullen háten.

Dat alternatief dringt zich op als de liberale democratie haar beloften niet aan iedereen vervult en afhakers in haar midden heeft, of als die liberale democratie een leven impliceert dat ons uiteindelijk niet bevredigt omdat het essentiële aspecten van ons wezen veronachtzaamt of verwerpt. Dan is er geen vredig einde van de geschiedenis, maar conflict en geweld.

Onder de huidige discussie gaat dus ook een debat schuil over wie wij mensen zijn en wat wij willen. Zijn wij ‘laatste mensen’, die alleen maar zo comfortabel mogelijk door dit leven willen komen, gesteund door de helpende hand van de overheid en het pilletje van Drion in het nachtkastje voor het geval het comfort ophoudt? Of is er iets in ons dat meer wil dan dat?

Willen we een saai maar overzichtelijk bestaan waarin we geestdodend werk ’s avonds met de spanning van Netflix compenseren? Of willen we in vertrouwen met elkaar kunnen leven, een gemeenschap vormen, een cultuur delen met elkaar en die onderhouden, zonder die in liberale onverschilligheid te verkwanselen, willen we leven met trots en eergevoel, en erkenning van wie wij zijn?

Op de vraag van Fukuyama moet een antwoord komen

De opkomst van het populisme, van ‘rechts’, wordt vrijwel altijd in verband gebracht met het negeren van de gerechtvaardigde zorgen van gewone mensen door liberale politici. Dat is natuurlijk een belangrijke factor. Ons is een paradijs beloofd, en die belofte bleek en blijkt vaak voos. Maar daaronder en daarachter gaat ook een diepere vraag schuil, een vraag die Fukuyama al ruim dertig jaar geleden aan ons heeft voorgelegd maar die wij niet hebben begrepen of niet wilden of niet konden begrijpen. Maar als we de gesignaleerde opkomst van ‘rechts’ in goede banen willen leiden, moet er op die vraag wel een antwoord komen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Groei van rechts komt ook voort uit afkeer van de liberale heilstaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Op tijd op de juiste plek zijn: dat is de kunst in de journalistiek. Het beste hoofdstuk in Opstand gaat over ‘het kanteljaar 2015’, het jaar dat Marijn Kruk terecht ziet als de politieke doorbraak van radicaal-rechts in Europa. Kruk was kind aan huis bij de redactie van Charlie Hebdo, het weekblad dat na publicatie van de ‘Mohammed-cartoons’ door Franse islamitische organisaties voor de rechter werd gesleept.

Moedige Merkel

In Opstand lezen we hoe Kruk als correspondent de terreuraanslag op de redactie van Charlie heeft beleefd. Niet lang daarna reist Kruk af naar Irak en Syrië om daar met eigen ogen te zien hoe commando’s van Islamitische Staat en concurrerende milities de exodus van honderdduizenden richting Europa op gang brengen.

Op 5 september 2015 zegt bondskanselier Merkel toe dat Duitsland geen grenzen zal stellen aan het aantal asielzoekers. Een moedige beslissing, oordeelt Kruk – en ook een noodzakelijke, gezien de explosieve situatie op de Balkan. Maar, erkent Kruk, ‘het zet tegelijk ook weer nieuwe groepen migranten in beweging: uit Bangladesh, Pakistan, India en Iran, waar honderdduizenden Afghanen verkommeren in vluchtelingenkampen.’

Dat de opvang van al deze asielzoekers, vaak ongeschikt voor de arbeidsmarkt, een megaklus is die de Duitsers miljarden per jaar kost, laat Kruk onbesproken. In plaats daarvan meent hij dat ‘radicaal-rechtse partijen kapitaliseren op de dreiging die ze eerder hebben opgeroepen en aangejaagd. Alle eerder opgeroepen angstvisioenen over een ‘invasie’, een ‘botsing der beschavingen’ of een ‘volksvervanging’ komen bij elkaar.’

Hier wordt het betoog van Kruk problematisch. Hij noemt de angst voor migratie ‘paranoïde’. De woede bij burgers is ‘van bovenaf gekneed’. Die burgers ‘vertellen na wat ze op de tv zien’, maar in werkelijkheid hebben ze helemaal geen last van de migranten.

Achterhoedegevecht van verongelijkte kleinburgers

Potsierlijk wordt het als wereldburger Kruk in zijn boek in debat gaat met een Britse autoverkoper. Deze verzekert de verslaggever dat ‘Engeland een eiland is dat zichzelf bedruipen kan’. Kruk: ‘Maar jullie willen toch niet rondom het kampvuur eindigen? Dáár is het jullie met die Brexit toch niet om begonnen?’

Als je van een afstand kijkt, zie je volgens Marijn Kruk een ‘reprise van de strijd tussen Verlichting en Contraverlichting, tussen moderniteit en antimoderniteit’. Gelijkheid, autonomie, wetenschap en rationaliteit staan tegenover gevoel, angst, intuïtie en onderwerping aan ‘een zingevende hiërarchische, religieuze “natuurlijke” orde’. De uitslag staat voor hem vast: de ratio en de moderniteit zullen winnen, de ‘illiberale contrarevolutie’ is niet meer dan een achterhoedegevecht van verongelijkte kleinburgers.

Conservatieve denkers zijn de moeite waard

Het valt Marijn Kruk moeilijk om het onderwerp van zijn boek serieus te nemen. Zelf ben ik ervoor om conservatisme en populisme (twee verschillende zaken die niet door elkaar gehaald moeten worden) wél in hun waarde te laten. Na 1989 vulde een conservatief temperament in de westerse wereld de lege ideologische ruimte die was ontstaan na het vastlopen van het socialisme in al zijn schakeringen. Linkse illusies werden aan de kaak gesteld, ouderwetse deugden en traditionele verbanden nieuw leven ingeblazen.

Kwam de maatschappijkritiek van oudsher van links, in de jaren negentig dwongen juist conservatieve denkers het liberalisme – tot dan toe beschouwd als de ideologische winnaar tot het einde der tijden – in de verdediging. Zij bleken de moeite van het kennisnemen zeker waard, betoogde ik in De conservatieve golf (1996).

Anders dan Marijn Kruk denk ik niet dat het hedendaagse populisme een betreurenswaardig intermezzo is dat wel weer overwaait. Onder de oppervlakte van al die vluchtige bewegingen zie ik een historische ontwikkeling van veel langere adem.

De hoogtijdagen van de klassieke volkspartijen zijn voorgoed voorbij. Zij zijn niet meer dan verenigingen voor politiek personeel en hebben het agenderen van maatschappelijke vraagstukken uitbesteed aan populisten en actievoerders. Beroepspolitici worden permanent opgejaagd door nieuwkomers op de flanken, terwijl niet-gekozen planbureaus, Europese instellingen, bureaucraten en rechters het beleid naar zich toe trekken.

Zorgen van kiezers zijn genegeerd

Zo is de opkomst van het populisme in Europa een proces van de lange termijn, dat wordt voortgedreven door het gebrekkig functioneren van de vertegenwoordigende democratie. Het negeren van de zorgen van kiezers die zich door de mondialisering bedreigd voelen, is de gevestigde partijen duur komen te staan.

Marijn Kruk: Opstand. De populistische revolte en de strijd om de ziel van het Westen, Prometheus, 278 pagina’s, € 22.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Anders dan Marijn Kruk denkt, is het populisme niet een betreurenswaardig intermezzo dat wel weer overwaait verscheen eerst op Wynia's Week.

De uitslag van de Nederlandse poot van deze ‘Europese’ verkiezingen mogen dan niet zo spectaculair ogen, ze maken wel deel uit van een spectaculaire beweging waarvan het einde nog niet in zicht is. En die luidt dat wie vroeger achter socialistische dan wel sociaaldemocratische partijen aanliep, nu steeds vaker geneigd is achter ‘populistische’ partijen aan te lopen. Kortweg gezegd: de socialisten zijn populist geworden. En daar is maar één oorzaak voor en die heet: migratie.

Socialistische dan wel sociaaldemocratische partijen in Europa mogen er graag prat op gaan dat zij de verzorgingsstaat hebben opgebouwd, met uitkeringen, pensioenen, zorg en onderwijs. Dat is lang niet altijd letterlijk zo. In Nederland en de buurlanden is de naoorlogse verzorgingsstaat eerder een coproductie van sociaaldemocraten en christendemocraten, in het Nederlandse geval met name van katholieke politici (die bang waren dat hun klantenkring anders zo weglopen, wat ze vervolgens toch vaak deden). Maar de socialisten en sociaaldemocraten gingen er niettemin prat op dat zij de uitvinders én de hoeders van de verzorgingsstaat waren.

Nu wil het, dat zo’n verzorgingsstaat niet zonder grenzen kan. Een verzorgingsstaat is per definitie een nationale verzorgingsstaat. Daar hebben vooral socialisten maar ook sociaaldemocraten vanaf den beginne moeite mee gehad, omdat ze zich als een internationale beweging wensten te zien. Niet voor niets heet hun lijflied De Internationale (die volgens plan zou gaan ‘heersen op aard’). Terwijl je als socialist claimt de hoeder van de eigen nationale verzorgingsstaat te zijn beweer je tegelijkertijd grensoverschrijdend, ‘internationaal’ te zijn.

Onderdrukten

Dat ging de afgelopen decennia gruwelijk mis, toen miljoenen arme lieden die nooit contributie voor onze verzorgingsstaat hadden betaald toch aan de deur klopten, mochten blijven, gemiddeld weinig en vaak niets bijdroegen en vaak bovengemiddeld gebruik maakten van onze verzorgingsstaat. De arme lieden concurreerden ook nog eens met onze onderdrukten om een plaatsje op de arbeidsmarkt en op de wachtlijst voor sociale huurwoningen.

De meeste socialistische dan wel sociaaldemocratische partijen lieten dat gebeuren of juichten dat zelfs toe. De beweerde hoeders van onze arbeiders vergaten dat als je de proletariërs van alle landen onder de paraplu van onze verzorgingsstaat wilt brengen het snel bekeken is met die verzorgingsstaat. Een land zonder grens is geen land, een verzorgingsstaat zonder begrenzing is al gauw geen verzorgingsstaat meer.

Zoiets gaat natuurlijk niet goed, ook omdat volksverhuizingen van kansarmen uit verre streken niet alleen het sociale stelsel ondermijnen, maar er allerlei andere, vooral voor de kansarmen van hier onprettige verschijnselen optreden. Zij moeten concurreren met de kansarmen van buiten, hun lonen worden gedrukt door de kansarmen van buiten. Maar ook verandert hun woonomgeving op een manier waar ze niet om hebben gevraagd, ze kunnen hun buren niet verstaan en ga zo maar door.

Interessant neveneffect: de nieuwkomers krijgen ook stemrecht en omarmen de politici die zich voordoen als de oprichters en hoeders van hun nieuwverworven verzorgingsstaat. De liefde blijkt wederzijds, maar als linkse politici blijer zijn met allochtonen dan met de arbeiders van weleer dan gaan die arbeiders toch eens om zich heen kijken. Zo geschiedde. Het gebeurde in golven en niet overal in dezelfde mate, maar naarmate socialisten en sociaaldemocraten in Europa de afgelopen decennia meer van de wereld werden en de eigen klandizie verwaarloosden, werden politici die zich wel over de nationale verzorgingsstaat bekommerden populairder.

De hoogmis van het internationalisme en de nauwelijks belemmerde migratie vanuit andere continenten naar Europa had in december 2018 plaats in de Marokkaanse stad Marrakesh. Onder regie van de Verenigde Naties en in nauwe samenwerking met de Europese Commissie was er de voorgaande jaren door ambtenaren en lobbyïsten buiten het zicht van kiezers en hun volksvertegenwoordigers een migratiepact voorbereid, dat in Marrakesh werd afgehamerd.

Eerder won Forum

Er stonden de gekste dingen in dat pact. Zo verplichtten regeringen zich om de subsidie in te houden van publieke omroepen die niet meededen aan het verspreiden van de zegeningen van migratie. (Pikant: de enige publieke omroep in Nederland die onder die definitie valt, de kleine omroep ON, werd door de overkoepelende NPO enkele malen beboet en gepoogd het stelsel uit te werken).

In België viel eind 2018 de regering, omdat een grote regeringspartij het Verdrag van Marrakesh niet wenste te tekenen. In Nederland stemden de meeste partijen in met ‘Marrakesh’, ook een partij als de PvdA, die zichzelf graag ziet als oprichter en de hoeder van de verzorgingsstaat. Maar enkele maanden na ‘Marrakesh’ hadden we in Nederland Provinciale Statenverkiezingen. En daar werd Forum voor Democratie de grootste. Forum had zich als enige partij afgetekend verzet tegen het migratiepact van Marrakesh.

Biden volgt Trump

In de hele westerse wereld worden verkiezingsuitslagen in toenemende mate bepaald door de mate waarin politici bereid zijn hun landen te vrijwaren van volksverhuizingen uit andere continenten. Joe Biden ziet zich in het zicht van de presidentsverkiezingen van november gedwongen de Amerikaanse zuidgrens dicht te gooien, omdat hij het anders aflegt tegen de populist Donald Trump. De afgelopen jaren zijn in traditionele sociaaldemocratische landen kiezers overgestapt naar populisten (zoals in Denemarken en Zweden) of hebben sociaaldemocraten (zoals in Denemarken) besloten om hun achterban terug te winnen door het migratiebeleid van de populisten te kopiëren. Want dat is de keus waar links in de westerse wereld anno 2024 voor staat: of je komt als voorheen-volkspartij op voor de mensen waarvoor je bent opgericht, of je ben gedoemd ten onder te gaan. Het omarmen van het klimaat, de natuur of Gaza en het verwaarlozen van het eerste belang van je kiezers is een doodlopende straat.

En wat doet de Nederlandse PvdA, tegenwoordig in een latrelatie met GroenLinks? De PvdA van Frans Timmermans schreeuwt tegen de partij waar hun kiezers naar toe zijn vertrokken. De PvdA haalt die kiezers niet terug, zoals de Deense PvdA heeft gedaan. Nee, de PvdA verkettert de ooit trouwe aanhang omdat ze zijn vertrokken en houdt zich op de been met het luxe links van GroenLinks, de radical chic van klimaat, woke en Gaza.

Niet dat de PvdA nooit leiders heeft gehad die het gevaar zagen. Wouter Bos benadrukte dat de verzorgingsstaat het niet zou houden met open grenzen en bepleitte onder meer geleidelijke en voorwaardelijke ingroei in de Nederlandse sociale voorzieningen. Lodewijk Asscher ging buurten bij de Denen. Beiden werden door hun partij naar de zijkant geduwd.

In plaats van bij zichzelf te rade te gaan, ging de PvdA van Frans Timmermans samen met Jesse Klaver schelden op de vermaledijde populisten, die steevast als ‘extreemrechts’ worden weggezet. Niet de massale immigratie van kansarmen uit verre streken wordt als problematisch gedefinieerd, maar de populisten die de mensen maar op slechte gedachten brengen.

Ongemak

Zelfs in Duitsland staat de op het punt van immigratie overgevoelige SPD op het punt om de Denen te volgen, maar de Nederlandse sociaaldemocraten blijven wel de wereld omarmen, maar verguizen hun vorige kiezers. Terwijl er toch maar één reden voor de voormalige PvdA-kiezers is om over te stappen naar Wilders: die ziet wél dat de verzorgingsstaat niet zonder grenzen kan. Omdat een verzorgingsstaat voor iedereen een verzorgingsstaat voor niemand is.

Het is een waarheid als een koe, de kiezers van Wilders weten dat al lang, maar de leiders van links komen niet verder dan klagen over de ‘nativisten’ dan wel de ‘populisten’ als het echte kwaad. Als ze over de grens zouden kijken, zouden ze zien dat politici die niet opkomen voor hun eigen achterban hun kiezers kwijtraken. Niet omdat die kiezers plotseling foute gedachten hebben gekregen, maar omdat ze door hun vorige leiders zijn verlaten. Geen wonder dat na die exitpoll het verkiezingsapplaus bij GroenLinks-PvdA ongemakkelijk klonk.

Syp Wynia is hoofdredacteur van Wynia’s Week .

Wynia’s Week bestaat dankzij de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De populisten zijn de nieuwe socialisten verscheen eerst op Wynia's Week.

Neem het Eurovisie Songfestival van dat jaar. Het wereldberoemde zangduo Mouth & MacNeal (Willem Duyn en Sjoukje van ’t Spijker) had zelfs in Amerika in de toptien gestaan en leek om die reden voorbestemd om op 6 april 1974 namens Nederland het evenement te gaan winnen.

Maar I See a Star eindigde als derde en een relatief onbekende Zweedse groep die in veel tv-gidsen stond aangekondigd als ‘The Abba’ ging er dankzij Waterloo met de hoofdprijs vandoor. Later dat jaar, nota bene op sinterklaasavond, kreeg MacNeal te horen dat Mouth verder wilde met een andere zangeres en hield het duo op te bestaan. Wat een treurnis.

Totaalvoetbal, maar geen wereldbeker

Tussen 13 juni en 7 juli 1974 draaide alles om het wereldkampioenschap voetbal in West-Duitsland. Onder leiding van Johan Cruijff verraste het door Rinus Michels gecoachte Oranje vriend en vijand met wervelend ‘totaalvoetbal’. Tot het in de finale helemaal misging en met 2-1 werd verloren van het gastland.

Nederland voelde zich bestolen, maar het waren toch echt de Duitsers die reden hadden tot klagen. Zo werd een loepzuivere goal van Bomber der Nation Gerd Müller ten onrechte afgekeurd wegens buitenspel. ‘Als scheidsrechter Jack Taylor en zijn helpers beter hadden opgelet,’ schreef Auke Kok in zijn bestseller 1974. Wij waren de besten (2004), ‘was het 3-1 geworden, zo niet 4-1’.

Voor iedereen die in 1974 jong was of zich zo voelde, was er op 31 augustus opnieuw een memorabele nederlaag. De immens populaire popzender Radio Veronica, met een zendschip enkele kilometers buiten de kust van Scheveningen, werd door een nieuwe antipiratenwet gedwongen haar uitzendingen te staken.

Met een duidelijk hoorbare brok in de keel en op de achtergrond het geluid van een tikkende wekker, hield programmaleider Rob Out een legendarisch geworden afscheidsspeech:

‘De klok tikt steeds verder. Ik heb nog slechts enkele minuten. Er moet misschien nog veel gezegd worden. Ik heb de tijd niet, en ik kan het ook niet meer. Het is tijd geworden om afscheid te nemen. Een verschrikkelijk gevoel. Een periode wordt afgesloten. Er sterft iets. Met het afscheid nemen van Veronica sterft ook een beetje de democratie in Nederland. Dat spijt me… voor Nederland.’

Het was een nationaal kippenvelmoment van jewelste. Dat Veronica al in 1976 een comeback zou maken als publieke Hilversumse omroep, wist toen nog niemand.

Journalistiek voor vergeten burgers

1974 was ook het jaar dat Nederland een memorabele tijdschriftlancering beleefde: dankzij de komst van Story – door critici meteen voorzien van het neerbuigende predikaat ‘roddelblad’ – maakten we kennis met het verschijnsel entertainmentjournalistiek. Op de cover van het eerste nummer prijkte een guitig lachende Willem-Alexander (‘op school een deugniet’). Niet lang daarna, in augustus 1974, debuteerde de befaamd geworden probleemrubriek ‘Schrijf ’t maar aan Mona’.

De makers van Story waren niet over één nacht ijs gegaan. Over het concept dat aan het nieuwe weekblad ten grondslag lag, was langdurig nagedacht. ‘De geselecteerde targetgroep oftewel doelgroep behoort tot wat men zou kunnen aanduiden als het “burgerlijke type” met een sterke behoefte aan nogal vaste traditionele maatstaven,’ zo was besloten. Dick Hendrikse van uitgeverij Spaarnestad sprak van ‘de vergeten lezeres’:

‘Haar leeftijd is onbelangrijk, zo ook haar maatschappelijke niveau. Zij is de vrouw die liever luistert naar een verhaal in de winkel over een rampzalig geëindigde vakantie van de overburen dan naar een pleidooi voor meer ontwikkelingshulp. Zij weet en is blij dat haar man op dinsdag spruitjes met gesudderde ossenlapjes verwacht en wil niet uit haar balans gebracht worden met verhalen over verantwoorde voeding.’

Story brak alle records

De nieuwkomer brak alle records: binnen een jaar bereikte Story een oplage van bijna 700.000 exemplaren, ruim vier keer het streefcijfer. ‘De vergeten lezeres’ bestond dus écht en was ook nog eens veel talrijker dan voorzien. En hoewel ze in 1974 nog geen Ingrid werd genoemd, en ook haar wederhelft Henk nog geen landelijke bekendheid genoot, is het moeilijk om de formule en het sensationele succes van Story niet alsnog met het illustere tweetal in verband te brengen.

In 1974, zou je kunnen zeggen, werd voor het eerst klip en klaar bewezen dat achter de spraakmakende gemeente een soort silent majority stond opgesteld: burgers met een conventioneel levensgevoel en zonder intellectuele pretenties of de neiging tot het automatisch omarmen van modieuze nieuwigheden.

Dertig jaar later kwamen deze Nederlanders bekend te staan als ‘vergeten kiezers’ en werden ze opgeraapt door eerst Pim Fortuyn – door critici meteen voorzien van het neerbuigende predikaat ‘populist’ – en daarna door Geert Wilders, Pieter Omtzigt en Caroline van der Plas. Als de voortekenen niet bedriegen, treedt er binnenkort zelfs een kabinet aan met een speciale passie voor vergeten Nederlanders. Het is misschien wel het mooiste verjaardagscadeau dat Henk en Ingrid zich konden wensen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Henk & Ingrid worden 50 – dankzij Story. Het nieuwe kabinet is hun verjaardagscadeau verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe komt het toch dat partijen die zich democratisch noemen (sociaaldemocraten, christendemocraten, Democraten 66 en ook de VVD) de afgelopen decennia zo’n intense afkeer hebben ontwikkeld van ‘populisten’ of althans van mensen die ze zo noemen?

Democraten houden niet van ‘populus’

Het antwoord ligt besloten in een observatie van Stendhal: ‘De taal is de mens gegeven om zijn gedachten te verbergen.’ Want democratie en populisme verschillen alleen in taal.

‘Demos’ is volk in het Grieks, ‘populus’ is volk in het Latijn. Maar democratie moet worden verdedigd en populisme moet worden bestreden. Democraten houden wel van het ‘demos’ maar niet van het ‘populus’.

Dat ‘populus’ kennen we afgekort uit de albums van Asterix en Obelix. SPQR stond immers op de vaandels van de legioenen die, op één Gallisch dorpje na, de wereld wisten te veroveren. Die letters staan voor ‘Senatus Populusque Romanus’ (de senaat en het volk van Rome). Zo noemde het Romeinse Rijk zichzelf.

In feite stond daar ‘De elite samen met de rest’. Het Romeinse rijk deed niet aan gelijkheid of aan democratie. Oorspronkelijk was de Senaat de baas en daarin hadden slechts enkele vooraanstaande families zitting. Pas na tal van burgeroorlogen kwamen er twee tribuni plebes, die een vetorecht hadden over senaatsbesluiten die tegen de belangen van het volk in gingen. Een soort correctief referendum. Maar het onderscheid tussen elite en volk bleef bij Romeinen altijd bestaan. Slechts in het leger trokken ze samen op.

In Athene daarentegen was de macht van de vooraanstaande families gebroken door de invoering van echte democratie. Daar was de volksvergadering de baas, waar alle (vrije) volwassen mannen konden spreken en stemmen. Ook over juridische geschillen. Rechters waren overbodig. De meerderheid besliste, ongeacht iemands maatschappelijke status. De Grieken kenden geen erfelijke elite. Ieder lid van de ‘demos’ kon zich bewijzen. Anderzijds deelden de Grieken de mening van filosoof Bertrand Russell: ‘Democratie is het proces waarbij de mensen mogen kiezen wie er de schuld krijgt.’ Als de volksvergadering iemand te machtig vond of gewoon beu was, werd die persoon bij meerderheid van stemmen het land uit gestuurd. Dit in een echte democratie onontbeerlijke ‘ostracisme’ is elders nooit ingevoerd.

Het huidige Nederlandse politieke systeem is in de ogen van die oude Grieken geen democratie. Hier is immers het parlement de baas, een kleine groep van (gekozen) volksvertegenwoordigers. De Grieken noemen dat een oligarchie, een bestuur door weinigen. Of – voor wie ervan uitgaat dat de besten (‘aristoi’) worden gekozen –  een aristocratie. Ook de Romeinen zouden Nederland van vandaag de dag zien voor wat het is: een land bestuurd door een elite, een woord afkomstig van het Latijnse eligere, verkiezen.

Kennis en karakter

Nederland is twee eeuwen lang een republiek geweest, maar was ook toen geen democratie. Altijd heerste een kleine groep. Met kooplieden in plaats van erfelijke grootgrondbezitters aan het roer was het echter niet vanzelfsprekend wie hier de macht uitoefende. In steden als Dordrecht, Delft, Gouda, Leiden, Haarlem en Amsterdam moest in de Gouden Eeuw een elite worden gekweekt. Niet alleen maar worden verwekt. ‘Iemand die de macht uitoefende, mocht dat doen omdat hij een beter mens was dan de rest. Dus: geen gezag zonder zelf het goede voorbeeld te geven,’ aldus historicus Luc Panhuysen, in zijn boek De Ware Vrijheid (2005), een prachtige biografie van Johan en Cornelis de Witt.

Zonen van kooplui voorbestemd om te besturen, zoals de jongens De Witt uit Dordrecht, kregen een gedegen opleiding waar niet alleen kennis werd bijgebracht, maar ook het karakter werd gevormd. ‘Het begon met constantia (standvastigheid) en temperamentia (gematigdheid). Deze eigenschappen werden verder ontwikkeld aan de hand van de begrippen die men beschouwde als vitaminen voor de ziel: virtus (deugd) en prudentia (het inzicht om publiek of privé adequaat te reageren).’

Vandaag de dag gaat dat anders. Om de illusie van democratie in stand te houden, kan de elite publiekelijk zijn eigen bestaan niet toegeven. De leden doen zich voor als ‘gewone mensen’. Maar de gewone mensen regeren niet. Wij zijn onderworpen aan de ijzeren wet van de oligarchie, die in 1911 is vastgelegd door de socioloog Robert Michels: dagelijkse besluiten kunnen niet door grote groepen mensen worden genomen. Dat leidt ertoe dat de macht in iedere organisatie in handen komt van een kleine groep. Deze machthebbers zullen vervolgens alles in het werk stellen om hun macht in stand te houden en groter te maken. Naarmate de overheid meer taken op zich neemt, veranderen ook democratieën onafwendbaar in (gekozen) oligarchieën, geleid door een elite. Organisatie brengt oligarchie en opent zo de veelbesproken ‘kloof’ tussen bestuur en burger steeds weer.

Wat wij democratie noemen, begon nogal bloedig met de Franse Revolutie en de dictatuur van Napoleon. In de periode van restauratie na diens ondergang, wantrouwden mensen die nadachten dan ook de democratie, een systeem dat toen eigenlijk alleen in de Verenigde Staten functioneerde. De romantische François-René de Chateaubriand in zijn Voyage en Amérique (1827) en de nuchtere Alexis de Tocqueville in zijn Démocratie en Amerique (1835) schreven bezorgd over een teveel aan invloed van het volk. Pas een eeuw na Napoleon zou de getemperde vorm van democratie zoals wij die nu kennen in Europa gemeengoed worden.

Hoe taal gedachten verbergt

De oude afkeer voor het volk leeft onderhuids nog steeds bij het groepje mensen dat het in onze (gekozen) oligarchie voor het zeggen heeft. Aangezien ze de illusie van democratie in stand willen houden, kan die weerzin zich alleen uiten in vermomming. Niet in kritiek op democratie maar door gebruik van een ander woord voor hetzelfde doelwit. Dat is de ontstaansgrond van de haat van ‘democraten’ jegens ‘populisten’. Dat is hoe taal gedachten verbergt.

Ook versluierd is het echter niet verstandig om afkeer van het volk te laten blijken, zo wisten regenten al toen die nog wel goed werden opgeleid. De gebroeders De Witt leerden op school dat bij het plebs domheid en agressie om voorrang streden en dat ze onder het volk of zijn leiders niet naar gematigdheid moesten zoeken. ‘Maar tegelijk leerden ze dat het niet raadzaam is om boos te zijn op het volk. Het zat namelijk “vol van razernij”. Tegenover het volk bood prudentia de beste gedragslijn,’ aldus Panhuysen. Dat geldt nog steeds. Net als bij de Romeinen moeten ook in Nederland de elite en het volk immers samen de staat vormen.

Afgeven op populisten getuigt van gebrek aan democratisch inzicht. Senatus Populusque Batavus (SPQB) zou ons motto moeten luiden. Want ook in Nederland moeten elite en volk samenleven, al mogen ze elkaar niet. Het volk zal zo nu en dan razen, maar de elite mag dat niet. Die kan slechts in stilte instemmen met Stendhal die in 1836 eerlijk schreef: ‘Ik houd van het volk en ik haat zijn onderdrukkers. Maar het zou een aanhoudende kwelling voor mij zijn om tussen het volk te moeten leven.’

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Afgeven op populisten getuigt van gebrek aan democratisch inzicht. Levend bewijs: Frans Timmermans verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar of de mens ook het denken en doen van zijn medemensen beter begrijpt dan tweeduizend jaar geleden, waag ik te betwijfelen. Het succes van denkbeelden hangt niet af van hun juistheid en zo blijven verkeerde ideeën rondspoken. Eenmaal gangbare termen worden zelden zuiver gedefinieerd.

Mondelinge overlevering blijft daarom een modderig pad naar kennis. Alleen het geschreven woord biedt enig houvast. Lezen wat mensen een tijdje geleden zeiden, geeft inzichten die van pas kunnen komen als hetzelfde onderwerp opnieuw ter discussie komt te staan.

Hulp bij de gedachtebepaling

Neem bijvoorbeeld het begrip ‘populisme’. Dat kwam de afgelopen twintig jaar veelvuldig aan de orde. Mocht dat woord in de komende verkiezingsretoriek opnieuw een rol gaan spelen, dan kan een bloemlezing van uitspraken uit het verleden wellicht behulpzaam zijn bij de gedachtebepaling. Dus daar gaan we, terug in de tijd:

‘Na Fortuyn was het populistische hek van de dam en kregen we achtereenvolgens Wilders met zijn PVV, Baudet met FvD en nu mevrouw Van der Plas met haar BBB. De wezenskenmerken van al deze populistische partijen is dat ze zich tegen de vermeende elite (Den Haag, het establishment, de grote stad, de hoger opgeleiden) keren, in het algemeen tegen heel veel dingen zijn, maar – zeker zo belangrijk – dat ze eenmansbewegingen zijn. [..] Echte politieke stromingen vertegenwoordigen een samenhangend geheel van opvattingen over de gewenste inrichting van de maatschappij.’ Jaap van Duijn (2023)

‘De coronacrisis geeft meer mensen het gevoel dat de grip op hun eigen leven ze ontglipt. Grip is niet alleen wezenlijk voor levensgeluk, maar ook een belangrijke factor achter populistische sentimenten. Mensen die zich speelbal voelen, zijn eerder geneigd op een populistische partij te stemmen.’ Barbara Baarsma (2020)

‘Populisme leidt tot protectionisme en inflatie.’ BMO Asset Management (2018)

‘De grote Nederlandse bedrijven die vorig jaar de strijd wilden aanbinden tegen het oprukkende negativisme, zetten hun “pact tegen het populisme” niet door, maar gaan wereldproblemen oplossen. Samen met een groep jonge professionals gaan ze als Dutchtainables wel door met hun missie om Nederland op de kaart te zetten als oplosser van de grote uitdagingen van deze tijd: voedselproblematiek, (drink)watervoorziening, medische zorg, urbanisatie en de overgang naar duurzame energie.’  Het Financieele Daglad (6 oktober 2018)

‘De ongenuanceerde uitlating van de heer Dijsselbloem over de rol van banken is een vorm van populisme.’ Barbara Baarsma en Wiebe Draijer, beide Rabobank (17 december 2016)

‘Afgelopen zaterdag heb ik in een interview betoogd dat de bankencrisis en de daarbij behorende schade, naast migratie, een belangrijke factor is voor de opkomst van het populisme. In reactie daarop hebben verschillende hoogleraren afwijzend gereageerd.  [..] Er is echter de nodige wetenschappelijke onderbouwing van de relatie tussen financiële crises en de opkomst van populisme.’ Jeroen Dijsselbloem (15 december 2016)

‘Populisten vervullen een wezenlijke functie voor een grote groep mensen die het vertrouwen in de overheid heeft verloren. Ze verwoorden de boosheid over de grote onzekerheden waarin hun kiezers zijn terechtgekomen.’ Jacques Wallage (2016)

Neerkijken op uitdagers van het politieke bestel

‘Politiek is een symbolische orde. De populist lijkt dat beter te begrijpen dan welke zichzelf redelijk achtende politicus dan ook.’ Paul Frissen (2015)

‘Toen zou je het niet zo noemen, maar D66 was destijds opgericht als eerste – of na boer Koekoek – tweede populistische partij.’ Martin Sommer (2012)

‘Het hedendaagse populisme is een moeilijk te bestrijden tegenstander voor gevestigde politieke stromingen.’ Lans Bovenberg en Marco Wilke (2010)

‘Populisme is een begrip dat de politieke elite gebruikt om zicht te ontdoen van nieuwe aanbieders op de politieke markt. Op de uitdagers van het politieke bestel kan men dan neerkijken, want dat zijn populisten.’ Govert Buijs (2008)

‘D66 is een linkse kartelpartij geworden. Die democraten zitten overal in het staatsbestel. Vroeger waren het opstandelingen, nu horen ze bij de gevestigde macht. De teleurstelling van D66-politici is begrijpelijk: de directe democratie heeft eerst bij Leefbaar Nederland, toen bij de LPF en nu bij TON [van Rita Verdonk] nieuwe pleitbezorgers gekregen. De nieuwe populisten zijn er met andere woorden met de kroonjuwelen van Pechtold vandoor gegaan.’ Jos de Beus (2008)

‘Populisten doen vaak alsof zij een roeptoeter zijn die de stem van het volk versterkt.’ Dik Pels (2008)

‘De kern van het populisme is mensen naar de mond praten.’ Alexander Pechtold (2008)

‘Volgens sommigen is Geert een knap politicus, en als plat populisme knappe politiek is, dan hebben zij gelijk.’ Bert Wagendorp (2008)

Een langzaam werkend gif

‘Een enquête wees onlangs uit dat zes op de tien Nederlanders de immigratie als de grootste fout uit de Nederlandse geschiedenis beschouwt. Zo’n zwelgende houding leidt tot onvervalst ressentiment, en de huidige populistische partijen vertonen daar alle trekken van.’ Bas Heijne (2008)

‘Conclusie: via de televisie gepropagandeerd populisme leidt tot moderne inquisitie en in de toekomst het gevaar van moderne pogroms.’ Elsbeth Etty (2008)

‘Het opkomend populisme is een langzaam werkend gif in staat en samenleving.’ Thom de Graaf (2008)

‘Terwijl andere politici hun rol van volksvertegenwoordiger combineren met realiteitsbesef en verantwoordelijkheidsgevoel, laten populisten alleen de veronderstelde of door henzelf gemanipuleerde stem van de massa gelden. Zij hebben geen kompas waarmee ze hun koers kunnen bepalen maar een radarantenne die continu staat afgesteld op het straatrumoer.’ J.A.A. van Doorn (2007)

‘D66 is niet opgericht om mensen naar de mond te praten. Door haar onafhankelijke positie doet D66 niet mee aan het populisme van links en het populisme van rechts.’ Reinout de Vries en Hugo van Haastert, bestuur Jonge Democraten (2006)

‘Hans Dijkstal staat op het punt zijn lidmaatschap van de VVD op te zeggen. De oud-partijleider stoort zich hevig aan de “populistische trekjes” die de partij volgens hem onder aanvoering van Van Aartsen is gaan vertonen. “De VVD is de weg volledig kwijt en mij bijna.”’ De Volkskrant (4 juni 2005)

‘Je kunt je afvragen of het moment van de tentoonstelling “Populism” in het Stedelijk Museum in Amsterdam, onderdeel van een reeks van gelijktijdige tentoonstellingen en manifestaties in vier Europese landen, wel zo gelukkig is gekozen. De curatoren Lars Bang Larsen, Cristina Ricupero en Nicolaus Schafhausen beweren met hun project het discours omtrent het populisme te willen voeden en verdiepen, maar komt die poging niet als mosterd na de maaltijd in een samenleving die inmiddels de buik vol heeft van populistische prietpraat van incapabele politieke partijen?’ Domeniek Ruyters (2005)

Een vies woord

‘De gevestigde partijen gebruiken het begrip populisme als iets smerigs, als een scheldwoord. Dat getuigt van een enorme arrogantie. En dezelfde mensen die op populisten neerkijken, weten niet hoe snel ze naar Hilversum moeten rijden als ze worden uitgenodigd voor een talkshow. Een populist duikt in het steeds groter wordende gat dat tussen het volk en zijn politieke vertegenwoordigers ontstaat. Wat is daar mis mee?’ Bram Peper (2005)

‘In de VS en in Groot-Brittannië vindt men het normaal dat een politicus zijn mening afstemt op die van de kiezers die hij vertegenwoordigt. In Nederland vindt men dat populistisch (een vies woord).’ Ronald Plasterk (2004)

Maar – terug in het heden – bekruipt me de gedachte dat de term ‘populisme’ misschien toch wel in het vergeetboek raakt. Afgelopen vrijdag viel te lezen: 

‘De nieuwe lijsttrekker van de VVD, Dilan Yeşilgöz, vindt dat de Haagse politiek, ook haar eigen partij, te druk was met zichzelf. En te weinig naar mensen heeft geluisterd.’ NRC Handelsblad (20 oktober 2023)

‘Al is het vliegje nog zo klein; het werpt zijn schaduw op het plein.’ Constantijn Huygens (ca 1630)

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Populisme, wat is daar eigenlijk mis mee?’ Een bloemlezing ter lering en vermaak verscheen eerst op Wynia's Week.