Afgelopen mei pleitte Dick Dees, Kamerlid en staatssecretaris in de jaren zeventig en tachtig, in een lezing voor de JOVD-afdeling Breda voor het schrijven van een nieuw Liberaal Manifest. Hij maakte zich zorgen om de ‘enorme verrechtsing van de Nederlandse politiek’ en wilde opkomen voor ‘de kernwaarden van de liberalen, vrijheid, verantwoordelijkheid en verdraagzaamheid.’ Volgens NRC werd die oproep gesteund door een aantal VVD-prominenten: Ed Nijpels, Johan Remkes, Loek Hermans, Han ten Broeke en Jan Franssen.

Twee keer eerder een Liberaal Manifest

De afgelopen jaren werd vaker voorgesteld om opnieuw te bezinnen over waar de VVD voor staat. Tijdens de kabinetten-Rutte 3 en 4 kwamen die oproepen vooral van de rechterflank van de VVD. Die meende dat VVD-premier Mark Rutte te veel concessies deed aan linksere coalitiepartners als PvdA en D66. Maar welke VVD-standpunten werden omgezet in beleid, vroegen ze zich af? En waarmee kon de VVD naar de kiezer gaan als Rutte op een dag geen lijsttrekker meer was?

De afgelopen veertig jaar werd al twee keer eerder een Liberaal Manifest geschreven, in 1981 en in 2005. Onlangs, bij de aftrap van het nieuwe parlementaire jaar in september kondigde het partijbestuur aan dat een commissie gaat werken aan een nieuwe editie. De vorige dateert alweer van bijna twintig jaar geleden en ‘de oplossingen van toen zijn wellicht niet de oplossingen van morgen’, aldus het bestuur op de eigen website.

Veel VVD-leden vragen zich af waarom het partijbestuur er nu mee komt. De VVD heeft immers al 5 kernwaarden. Veel leden beschouwen die als tijdloos, dus waarvoor is een (nieuw) Liberaal Manifest nodig? Ook leden die meer aandacht voor inhoud willen, menen dat de partij nu dringender kwesties heeft om aan te pakken. Drie worden het vaakst genoemd: de interne verdeeldheid over regeringssamenwerking met de PVV, de gebrekkige ledeninspraak en het dalende ledenaantal.

Wie bekend is met de partijgeschiedenis, weet dat met de vorige twee manifesten niks werd gedaan. Dat had wel gekund, want in 1982 en in 2006 traden nieuwe partijleiders aan. Maar Ed Nijpels (1982-1986) noch Mark Rutte (2006-2023) beriep zich erop. Waarom zou het Manifest herschrijven nu meer zijn dan bezigheidstherapie?  

Vrees voor beïnvloeding partijkoers

Dees kreeg voor zijn oproep opvallend veel steun van partijgenoten die tegen samenwerken met de PVV zijn, zoals Nijpels, Frans Weisglas en de appgroep De Nieuwe VVD, waar ook Tweede Kamerleden Eric van der Burg en Christianne van der Wal bij aangesloten zijn. Dees en Weisglas waren Kamerlid onder Nijpels, zij moeten weten hoe weinig praktische betekenis het eerste Liberale Manifest had. Waarom denken zij er nu anders over?

Er bestaat vrees dat PVV-kritische leden de herschrijving van het Manifest willen gebruiken om de partijkoers te beïnvloeden. Bijvoorbeeld door erin te laten opnemen dat de VVD voortaan samenwerking met ‘ondemocratische partijen die de rechtsstaat bedreigen’ uitsluit. Zolang rechtse coalities zonder de PVV getalsmatig niet mogelijk zijn, wordt het steven dan automatisch gewend richting het politieke midden.

De vleugels

De tijd dat de VVD interne meningsverschillen kon wegwuiven met ‘de VVD heeft geen vleugels, hooguit een enkele vlerk’ is voorbij. Partijvoorzitter Henry Keizer (2014-2017) stelde de ‘Thematische Netwerken’ in. Een gedachte was dat leden met kennis van beleidsterreinen zo makkelijker informatie met Kamerleden konden delen dan via de eerdere partijcommissies, waarvoor experts gevraagd werden. Maar in een partij die steeds strakker en centraler geleid werd, bleken die netwerken het enige overgebleven verband waarin leden onafhankelijk van de partijtop konden opereren.

De linkervleugel is begaan met milieu en klimaat. De rechtervleugel miste onder premier Rutte een aantal ‘rechtse’ thema’s, waaronder standpunten van Frits Bolkestein (1990-1998) over asiel en de multiculturele samenleving. Netwerken als ‘Liberaal Groen’ en ‘Migratie en integratie’ werden zo verzamelpunten van gelijkgestemden.

Liever verenigen dan strijd

Eind 2019 verenigden rechtse VVD’ers zich in Klassiek Liberaal. Nadat op het partijcongres van juni 2022 een nipte meerderheid tegen het stikstofbeleid van VVD-minister Van der Wal stemde, organiseerden sociaalliberale partijgenoten zich in De Nieuwe VVD. De eerste groep herkent zich meer in de huidige coalitie dan in de kabinetten-Rutte vanaf 2012, bij de laatste is het omgekeerd.

De partij heeft ook leden die zich in geen van beide vleugels herkennen. Die maken zich zorgen om de interne polarisatie. Flanken zouden het herschrijven van het Liberaal Manifest kunnen aangrijpen om via moties de eigen voorkeuren erin te schrijven.

Daarom pleitten sommigen (onder wie oud-voorzitter Ivo Opstelten en JOVD-voorzitter Mauk Bresser) afgelopen zomer voor een ‘herijking van de liberale kernwaarden’. Zij erkennen dat er onder VVD-leider Rutte weinig ruimte was voor discussie, maar willen liever linker- en rechtervleugel verenigen dan een stammenstrijd aangaan.

Een partijbestuur wil per definitie een partij bij elkaar houden. Aankondigen dat een commissie onder leiding van Nanning Mol (burgemeester van Laren, Noord-Holland en voorzitter van de bestuurdersvereniging) aan de slag gaat met het Liberaal Manifest lijkt een vlucht naar voren. Een poging de ideologische discussies op een ordelijke manier te laten verlopen.

De commissie wordt formeel gepresenteerd op het najaarscongres van 30 november. Daarvoor werden al twee bijeenkomsten ingepland, in Dordrecht en in Zwolle. De eerste trok 40-50 bezoekers.

Een klein aantal leden heeft het liefst een partijbrede discussie, met bijeenkomsten in het hele land en moties. Die zijn teleurgesteld in de huidige opzet, waarbij het partijbestuur de agenda bepaalt.

Afleidingsmanoeuvre

Toch vinden ook veel voorstanders van inhoudelijke reflectie dit niet het juiste moment. Er zijn dringender kwesties. Opvallend: linker- en rechtervleugel zijn het oneens over de PVV, maar eensgezind over het belang van meer ledeninspraak.

Het huidige project lijkt bedoeld als afleidingsmanoeuvre, om te voorkomen dat een verdeelde achterban de toch al ingewikkelde regeringssamenwerking bemoeilijkt. Actieve VVD-leden zien alleen het verschil tussen een oprechte discussie met open einde en een kluitje in het riet. En kunnen eind november meer belang hechten aan een statutenwijziging die leden weer zeggenschap geeft over kandidatenlijst en partijprogramma.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat wil de VVD na Rutte? Verdeelde liberalen gaan debatteren over de eigen ‘kernwaarden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we ons in dat kader eens voorstellen dat de Jonge Socialisten in de PvdA zouden besluiten een onderscheiding in te stellen voor de Socialist van het Jaar. En dat die prijs dan zou gaan naar SGP-leider Chris Stoffer.

Of dat het CDJA, dat is de jongerenclub van het CDA, zou besluiten een onderscheiding uit te reiken aan de Christendemocraat van het Jaar. En dat voormalig kabinetsinformateur en Telegraaf-columnist Ronald Plasterk die prijs dan in ontvangst zou mogen nemen.

Iedereen zou dat heel vreemd vinden. Chris Stoffer immers is volgens geen enkele definitie een aanhanger van het socialisme en Ronald Plasterk staat bekend als een overtuigd atheïst.

Een wonderlijk verschijnsel

Was het in de politiek altijd maar zo eenvoudig. Want wat gebeurde er in 2005? De aan de VVD gelieerde jongerenorganisatie JOVD riep toenmalig GroenLinks-aanvoerder Femke Halsema uit tot Liberaal van het Jaar. Hier en daar werden een paar wenkbrauwen gefronst, maar er was ook veel begrip. Want inderdaad, waarom zouden liberalen – net als de Amerikaanse liberals – niet ook links kunnen zijn? Bovendien: vergeleken met de hardliners in GroenLinks – ontstaan als overlevingsproject voor communisten, pacifisten en christen-radicalen – maakte Halsema steeds een ondogmatische, ja zelfs ‘vrijzinnige’ indruk. En is vrijzinnigheid eigenlijk niet de ‘kern’ van het liberale denken?

Liberalisme, zo bleek maar weer eens, is in Nederland een wonderlijk verschijnsel waar je vele kanten mee op kunt. Hoe zou dat toch zo gekomen zijn?

Het staat in alle geschiedenisboekjes te lezen: in de tweede helft van de negentiende eeuw was het liberalisme op het Binnenhof de meest vitale politieke stroming. Maar na 1900 gingen katholieken, protestanten en socialisten de toon zetten en zakte het liberalisme steeds verder weg. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 werd een historisch dieptepunt bereikt: de Liberale Staatspartij (LSP) haalde nog slechts 3,95 procent van de stemmen.

De collectivistische tijdgeest stond haaks op het streven van liberalen naar zoveel mogelijk individuele vrijheid. Zowel door rechts (de nationaalsocialisten voorop) als door links (de communisten voorop) werd liberalisme geassocieerd met dikbuikige, sigarenrokende ondernemers en verfoeilijk laissez-faire-kapitalisme – ten nadele van de gewone man.

Na de Duitse bezetting bleek er weinig te zijn veranderd. In de ogen van de roomse en rode politici die nu op het Binnenhof aan de touwtjes trokken, diende er niet minder maar juist méér sociaal-economische ordening te komen, met de overheid als opzichter en opvoeder.

Liberalisme onder het tapijt

Werd het liberale vaandel niettemin hardnekkig hooggehouden door de geestelijke nazaten van Johan Rudolf Thorbecke? Verdedigden ze hun gedachtengoed fervent tegen alle aantijgingen en verdachtmakingen?

Niet echt. De LSP ging in 1946 op in de Partij van de Vrijheid (PvdV). De oprichters lieten met opzet de aanduiding ‘liberaal’ uit de partijnaam en ook in het manifest en het program van de PvdV kwam de term niet voor.

De oprichting van de VVD, op 24 januari 1948, was het gevolg van een fusie van de PvdV met een groep aanhangers van Pieter Oud. Voor de oorlog was Oud aanvoerder geweest van de Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB), een kleine, progressieve en aanvankelijk ook pacifistische partij die nadrukkelijk niet liberaal wilde worden genoemd. Na de bezetting was de VDB opgegaan in de Partij van de Arbeid. Oud had van die stap spijt gekregen en greep nu zijn kans om, samen met een handjevol geestverwanten, een stempel te drukken op de VVD.

‘Vroegere liberalen’ en ‘vroegere vrijzinnig-democraten’ zijn in de VVD ‘tot elkander gekomen’, zo stond te lezen in het eerste verkiezingsprogramma en ook in het door Oud geschreven beginselprogramma van de VVD werd het liberalisme behendig onder het tapijt geveegd. ‘De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie wenst het verenigingspunt te zijn van allen, die op grond van hun overtuiging, dat vrijheid, verantwoordelijkheid en sociale gerechtigheid de fundamenten behoren te zijn van een op christelijke grondslag berustende samenleving als de Nederlandse, de in dit program neergelegde beginselen tot uitgangspunt willen nemen van hun staatkundig streven,’ zo vermeldde artikel 1.

Kort en goed: Nederland kent een liberale partij waarvan de oprichters zich geneerden voor het liberalisme. Maar het kan nog gekker. Daarvoor moeten we terug naar 1966, toen D66 het levenslicht zag.

Geen principes, maar feiten

In zijn boek Daarom D66 zette medeoprichter Hans Gruijters in 1967 uiteen dat het bestaansrecht van zijn partij was gelegen in het afzweren van ideologische leidraden. Niet principes, maar feiten dienden in de politiek leidend te zijn. De ‘gefixeerde maatschappijbeelden’ van christendemocraten, socialisten, liberalen en andere ideologen verduisterden de rationele discussie – en konden we dus missen als kiespijn.

Voor wie dat nog niet duidelijk genoeg was, stond in het boek van Gruijters tevens het eerste Politiek Program van D66 afgedrukt. ‘De Democraten ’66,’ zo begon de tekst, ‘vormen een Nederlandse politieke partij die op 14 oktober 1966 is opgericht. Deze oprichting vond plaats omdat de ideologieën van de bestaande partijen geen antwoord meer geven op de vragen die ons bezighouden.’

Een onbegrijpelijke paradox

Iets meer dan dertig jaar hield D66 aan dat anti-ideologische pragmatisme vast. Tot het partijcongres in 1998 in meerderheid een motie steunde waarin werd voorgesteld om D66 voortaan ‘sociaal-liberaal’ te noemen.

Voor het eerst kreeg de partij een ideologisch etiket. Een samenhangende verantwoording voor die koerswijziging bleef vreemd genoeg achterwege. Wel schreef toenmalig fractievoorzitter Thom de Graaf een wonderlijk artikel in NRC Handelsblad. Daarin betoogde hij niet alleen dat de partij altijd al sociaal-liberaal was geweest, maar ook dat een sociaal-liberale ideologie ‘niet bestaat’. Partijboegbeeld Hans van Mierlo, die zijn toespraken graag doorspekte met onbegrijpelijke paradoxen, kon er een puntje aan zuigen. ‘Hafmo’ was overigens tegen de liberalisering van zijn geesteskind, net als – uiteraard – Gruijters, die in 2004 zijn D66-lidmaatschap aan de wilgen hing.

Meer verwarring dan duidelijkheid

Nederland heeft dus – in de gedaante van de VVD – niet alleen een liberale partij die aan het liberalisme aanvankelijk geen woord wilde vuilmaken, maar ook – in de gedaante van D66 – een sociaal-liberale partij die decennialang betoogde dat ideologische leidraden slechts politieke ellende veroorzaken. Is het een wonder dat het liberalisme in zo’n land is verworden tot een begrip dat meer verwarring schept dan duidelijkheid?

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom heeft het liberalisme in Nederland toch zoveel rare aanhangers? verscheen eerst op Wynia's Week.

We hebben een probleem in onze liberale samenleving en dat probleem heet tolerantie. Of beter: niet meer begrijpen wat tolerantie eigenlijk is. Het merkwaardige daarbij is dat iedereen de term ‘tolerantie’ kent en iedereen ‘tolerantie’ erg belangrijk vindt; dat blijkt uit alles wat we doen en uitdragen. Tegelijkertijd is iedereen in verwarring wat je er dan mee aan moet. Bij steeds meer onderwerpen wordt een beroep gedaan op je tolerantie, terwijl je onbewust wel aanvoelt dat tolerantie hier juist niet op z’n plaats is. Maar bij de vraag ‘waarom eigenlijk niet?’ ontbreekt een helder antwoord.

Wat is tolerantie eigenlijk?

Tolerantie is de tegenhanger van individualisme – ook al zo’n term waar iedereen mee loopt te worstelen. Het zijn de twee onderdelen van het bekende liberale adagium: ‘Je bent vrij om te doen wat je wilt, zolang je de vrijheid van een ander niet beperkt.’

Dat roept de vraag op wanneer je een ander beperkt en wat daar nou precies zo slecht aan is. Als je de hele dag met alles wat je doet loopt na te denken of er misschien niet iemand in je omgeving zich ergens door beperkt voelt dan schiet dat immers niet op. Feitelijk doe je dan aan zelfcensuur en dat is het begin van de ultieme onvrijheid.

De combinatie van individualisme en tolerantie in het adagium geeft een oplossing: geef je omgeving de mogelijkheid om aan te geven of jouw gedrag beperkend is of niet. Wat voor een ander tolerabel is of niet bepaalt waar de grenzen liggen van jouw vrijheid.

Hier komt een andere bekende term op het toneel: vrijheid van meningsuiting. Veelal wordt dit gezien als een teken van vrijheid en dat is ook zo. Het is alleen niet de basis voor jouw vrijheid, maar de basis voor de vrijheid van de mensen in jouw omgeving. Als je immers niet aan zelfcensuur hoeft te doen én jouw omgeving mag jou niet corrigeren dan ontstaat de basis voor een dictatuur (zowel op microniveau als op macroniveau).

Om te horen wat je omgeving van je gedrag vindt, is het wel nodig dat je kunt luisteren.  

Wortels van het liberalisme

Nu heeft het liberalisme wel last van een specifiek probleem. Het is ontstaan in een tijd dat enkelen vrijheid opeisten zonder enige zelfcensuur én hun omgeving niet toestonden om hier iets van te zeggen. Of de wortels van het liberalisme nou liggen in de tijden dat burgers in de tweede helft van de Middeleeuwen stapje voor stapje hun rechten gingen zekerstellen tegenover de adel, of het nou ligt in het verzet van Luther en anderen tegen de geestelijkheid of in de Verlichting waarin dit verzet tot volle wasdom komt maakt hiervoor niet zoveel uit.

De basis van het liberalisme ligt in een tijd dat er veel te ontwikkelen was en grenzen van deze ontwikkeling nog volledig buiten beeld waren. Een zeer klein deel van de samenleving (adel en geestelijkheid – en in de 18^e eeuw een klein deel van de bourgoisie) had nagenoeg onbeperkte vrijheid ten koste van de onvrijheid van alle andere mensen. In die verhouding zorgde de Verlichting voor een kentering. Niet meer dan dat. Tegenwoordig hebben we te maken met een samenleving waarin zo ongeveer iedereen zich vrijelijk kan ontwikkelen en lopen we aan tegen grenzen waarbij ieder gedrag wel van iemand een tegenreactie oproept.

Ook als je wilt luisteren helpt de kakofonie van deze tijd niet mee om te kunnen luisteren.

Het liberale vierkant

Je kunt hier alleen uitkomen door het oppakken van de derde en vierde hoeksteen van het liberale vierkant: ‘gelijkwaardigheid’ en ‘eigen verantwoordelijkheid’. Op basis van deze begrippen komen het individu dat vrij wil zijn en het individu dat zijn grenzen wil aangeven bij elkaar. De gelijkwaardigheid bepaalt namelijk dat een ander net zoveel rechten op ontplooiing heeft als jij zelf én dat het aan jou is om dit op morele gronden te wegen. Met deze ‘eigen verantwoordelijkheid’ kom je feitelijk bij de zelfcensuur uit het begin, maar dan wel op basis van andermans argumenten in plaats van je eigen bedenksels.

Zelfcensuur mist een luisterend oor en dit luisterende oor is juist cruciaal om te zorgen voor het ‘samen’ in een samenleving. De vrijheid van tegenwoordig speelt zich af in een samenleving waarin het liberalisme uiterst succesvol is geweest en derhalve te maken heeft met een verdeling van dezelfde vrijheid over een zeer hoog percentage van haar burgers. Door dat hogere percentage is het al snel moeilijker om het iedereen naar de zin te maken en zul je meer aandacht moeten geven aan de vraag waar de grenzen van de vrijheid liggen oftewel wanneer je tolerant bent en wanneer de grenzen van de tolerantie zijn bereikt.

Vanuit die positie krijgt luisteren de dimensie, die je nodig hebt om tolerantie tot wasdom te laten komen.

Die grenzen van de tolerantie worden daarbij niet zozeer bepaald door het luisteren naar een ander, maar door het gunnen aan een ander. Het is namelijk een zeer bijzondere aanname dat je vrijheid kunt nemen, want dit gaat per definitie ten koste van de vrijheid van een ander. Het is belangrijk om vrijheid te geven en daarmee draai je het hele idee van vrijheid om én geef je het haar ware aard: je kunt nooit echt vrij zijn als een ander je deze vrijheid niet gunt.

Tolerantie is immers geen reactieve handeling, maar een proactieve handeling. Het is dan voor het individu belangrijk om te tonen dat je dit geschenk waard bent en dan blijft het vierkant van het liberalisme gewoon staan, maar leest het opeens in een andere volgorde.

Goed luisteren

Liberalisme in de huidige wijze van denken is namelijk een rekbare vorm van egoïsme. Het bekende adagium waar ik mee begon refereert hier ook aan; het begint bij jezelf en de vraag wat je voor jezelf kunt nemen. De hele worsteling van liberalen ontstaat ook hier en de kritiek van niet-liberale krachten in onze samenleving richt zich daar ook op.  Dit neemt niet weg dat het cruciaal blijft om goed te luisteren. Ook het gunnen van vrijheid aan een ander vraagt namelijk om na te gaan welke vrijheid je geeft en of een ander hier wel behoefte aan heeft.

Net als ‘vrijheid’ gaat ‘luisteren’ twee kanten op. Dan heb je een gesprek en de basis voor acceptatie.

Intolerantie

In de praktijk komt intolerantie in veel verschillende vormen voor. De duidelijkste vorm van intolerantie zit vaak achter de anonimiteit van de social media: ik geloof niet dat er ook maar één baggeraar op het worldwide web zelf zo behandeld wil worden als ze richting anderen doen.

In de Oudheid tot ver na de Middeleeuwen was het nog volstrekt normaal om anderen hun vrijheid te misgunnen. Tegenwoordig is de openlijke uiting om anderen dood te wensen redelijk uitzonderlijk: de positie van organisaties als Hamas en Hezbollah richting Israël is hiervan het meest actuele voorbeeld.

Het moeilijke is dat veel uitingen van intolerantie beter verstopt zijn. Soms zijn het hele slechte leugens, zoals de ‘rechtvaardiging’ van Rusland om Oekraïne aan te vallen. Vaak zijn het listige combinaties, die het lastig maken om te weten waar de grens ligt van hetgeen je moet tolereren (en wat niet).

Een voorbeeld van een situatie waarin te tolereren en niet te tolereren gedrag door elkaar lopen komen we tegen in het migratie-dossier. In dit dossier zien we dat de ene kant van het politieke spectrum vooral tolerantie bepleit voor het hele collectief, terwijl de andere kant van het politieke spectrum geen mededogen toont voor ditzelfde collectief. Een tolerante samenleving dient echter altijd oog te hebben voor de nuance.

Woke

Tenslotte ontstaat er terecht steeds meer weerstand rondom de ‘woke’-beweging. Terwijl zij – vaak op zeer goede gronden – vragen van mensen om toleranter op te treden rondom een brede waaier van maatschappelijke thema’s treden ze zelf in steeds sterkere mate uiterst intolerant op richting hun critici. Hierdoor wordt tolerantie openlijk geëist met behulp van gedrag dat feitelijk niet te tolereren valt; een uitstekende basis voor verwarring rondom het thema ‘tolerantie’.  

*Peter Lamberts is historicus.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Woke eist tolerantie met gedrag dat niet te tolereren valt   verscheen eerst op Wynia's Week.

Het cliché wil dat het Nederlands buitenlands beleid heen en weer geslingerd wordt tussen de belangen van de koopman en de diep-verankerde overtuiging van de dominee dat het noodzakelijk is om anderen de weg te wijzen naar moreel juiste opvattingen en daden. Dat is inderdaad niet zonder grond, maar er valt meer over het Nederlands buitenlands beleid te zeggen.

Dat kan namelijk veel beter en daarom zou het minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra en minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking Liesje Schreinemacher sieren zich te verdiepen in de ideeën van Adam Smith, deze maand 300 jaar geleden geboren, en andere klassiek-liberalen, zoals David Hume, Ludwig von Mises en Friedrich Hayek.

Hoewel deze denkers veelal bekend staan als economen en filosofen hadden zij ook coherente opvattingen over internationale betrekkingen. De basis is hun mensbeeld, oftewel het antwoord op de vraag waartoe de mens in staat is en hoe menselijk gedrag is te verklaren. Dit mensbeeld is realistisch, er wordt geen ideale mens nagestreefd.

Conflict en geweld zijn onvermijdelijk

In klassiek-liberale ogen wordt menselijk gedrag verklaard door een mix van rede en emoties, waarbij de laatste categorie uiteindelijk de doorslag geeft, of zoals Hume schreef: ‘reason is and ought to be a slave of the passions’. Dit betekent ook dat conflict en geweld onlosmakelijk onderdeel is van het menselijke bestaan, want hoewel mensen best kunnen beredeneren dat geweld vaak onverstandig is, kunnen zij zich toch niet altijd beheersen.

Dat werkt door in de internationale politiek, die immers een menselijke bezigheid pur sang is. Voor utopische ideeën over mogelijke wereldvrede is derhalve geen plaats bij Smith en andere klassiek-liberalen. De fundamentele vraag blijft voor hen: hoe het beste om te gaan met onvermijdelijke conflicten?  

In tegenstelling tot hetgeen tegenstanders graag rondbazuinen zien klassiek-liberalen de mens als een sociaal wezen. Hij is dus geen asociale egoïst, maar iemand die niet zonder sociale verbanden kan. Primair het gezin en de familie, maar er zijn ook emotionele verbintenissen met grotere eenheden, zoals het dorp of de stad, de regio of provincie en natuurlijk het land. Dat is direct ook de uiterste betekenisvolle grens.

Natuurlijk is er zoiets als mededogen op wereldschaal, en zijn er vast ook mensen die zich wereldburger voelen, maar ‘love of country’ en ‘love of humankind’ zijn twee heel verschillende dingen, schreef Smith. Vertaald naar de buitenlands-politieke praktijk betekent het dat nationale staten de primaire actoren zijn in de wereldpolitiek.

Wederzijdse afschrikking voorkomt veel oorlogen

Die staten moeten een samenleving vormen, oftewel een ‘anarchical society’ zoals theoreticus Hedley Bull het verwoordde. De internationale politiek is meer dan een hobbesiaanse ‘oorlog van allen tegen allen’, terwijl permanente wereldvrede buiten bereik ligt. De meest fundamentele eigenschap van de statensamenleving is het veiligheidsdilemma. Staten zijn nooit zeker zijn van de bedoelingen van anderen en daarom is hun veiligheid het primaire doel van buitenlands beleid.

Internationale orde wordt bewerkstelligd door de machtsbalans, waarbij staten of groepen van staten elkaar in machtsevenwicht houden, met een wederzijds afschrikwekkend effect. Dat voorkomt niet alle, maar wel veel oorlogen. Tegelijkertijd kunnen diplomatie en in beperkte mate internationaal recht bijdragen aan internationale stabiliteit. Vrijhandel en globalisering zorgen voor de economische betrekkingen, alsmede de uitwisseling van onder andere technologie, kennis en cultuur.   

Nederlandse defensie verkeert in belabberde staat

Als het Nederlandse buitenlands beleid met deze klassiek-liberale voorkeur wordt vergeleken vallen een paar zaken op. Door het NAVO-lidmaatschap voorziet Nederland in zijn veiligheidsbehoefte, maar het is een gotspe dat Nederland de kracht van de alliantie op de proef heeft gesteld door tientallen jaren minder bij te dragen dan is afgesproken.

De staat van de Nederlandse defensie is derhalve belabberd en dat is het gevolg van moedwillig beleid, niet alleen van links, ook van CDA en VVD. De Oekraïne-oorlog is een wake-up call gebleken, maar het is noodzakelijk om de getoonde ambitie, investeringsbereidheid en vastberadenheid de komende decennia te behouden.

Het internationaal recht wordt welhaast verheerlijkt in de Nederlandse buitenlandse politiek. In de Grondwet staat zelfs dat ‘de regering de ontwikkeling van de internationale rechtsorde dient te bevorderen’. Dat artikel moet snel worden verwijderd. Internationaal recht gaat vooral over afspraken tussen soevereine staten, die zelden afgedwongen kunnen worden bij overtredingen. Zelfs heel concrete maatregelen zoals internationale sancties, tegen Rusland of Noord-Korea, blijken tandeloos.

Daarbij geeft de Grondwet politici nu veel te vaak legitimiteit om mensen en geld op te offeren aan meestal zinloze buitenlandse militaire interventies. Die bereiken zelden doel, als er al van tevoren een duidelijke doelstelling wordt geformuleerd. Pogingen om de democratie te vestigen, zoals in Afghanistan, zijn geheel mislukt. Interventies zijn slechts billijk in zeer speciale omstandigheden, zoals het tegengaan van genocide.  

Verdragen gaan boven het nationale recht, dus het maakt zeker uit wat een staat internationaal afspreekt. Nederland is (volgens de verdragenbank op internet) op dit moment partij bij 8518 verdragen. De meeste daarvan betreffen praktische, bilaterale aangelegenheden, zoals luchtvaartverdragen of grensafspraken.

Maar er zijn ook veel verdragen met grote directe impact op het leven van burgers. Dat mag best minder volgens klassiek-liberalen, want internationaal recht is nog moeilijker te veranderen dan nationale wetten (denk aan het VN Vluchtelingenverdrag uit 1951), en kan de individuele vrijheid beknotten.

Ontwikkelingshulp is zinloos

Dat geldt ook voor internationale organisaties, zoals de Verenigde Naties. Dat kan een nuttig platform zijn voor diplomatiek gesprek en conflictbeheersing, maar tegelijk dijen de taken van de vele dochterorganisaties veel te veel uit en is de VN Mensenrechtenraad een regelrechte aanfluiting door het lidmaatschap van autocratische landen en dictaturen. Opheffen derhalve.  

Een andere Nederlandse totem is ontwikkelingssamenwerking. Mises en Hayek waren vroege tegenstanders van het ‘afnemen van geld van de arme burgers in de rijke landen, ten behoeve van de rijke burgers in de arme landen’, zoals de Britse Lord Peter Bauer het verwoordde. Op kortdurende noodhulp na, is intergouvernementele ontwikkelingshulp zo goed als zinloos gebleken, zowel bilateraal als multilateraal. Nederland moet dan ook uit de Wereldbank en verwante organisaties stappen.

Verstandig binnenlands beleid in ontwikkelingslanden is de sleutel, zoals de landen in Zuid-Oost Azië hebben bewezen. Het staat non-gouvernementele organisaties (NGO’s) vanzelfsprekend vrij om wel actief te zijn op dit terrein. Het is echter een fundamenteel onjuiste vermenging van publieke en private verantwoordelijkheid dat de Nederlandse staat belastinggeld doorsluist naar NGO’s. Ook dit moet stoppen. 

Voorts dient mondiale vrijhandel en globalisering alle ruimte te krijgen. In klassiek-liberale ogen is vrijhandel echt vrije handel, dus zonder tussenkomst van staten of internationale organisaties zoals de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Dat ideaal is voorlopig buiten bereik, maar moet wel het streven zijn, waarbij de wederopstanding van de danig verzwakte WTO de op een-na-beste optie is.      

Durf verdragen op te zeggen

Volgens klassiek-liberalen is een minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking totaal overbodig. Daarbij dient de minister van Buitenlandse Zaken zich te beperken tot veiligheid, diplomatie en het bevorderen van de instandhouding van de internationale anarchische samenleving van staten. Dat vergt minder nadruk op internationaal recht en de durf om uit overbodige internationale organisaties te stappen, of verdragen op te zeggen. Hoekstra en Schreinemacher kunnen derhalve nog heel wat leren van Adam Smith.

*Dr. Edwin van de Haar is onafhankelijk specialist in internationale liberale politieke theorie.

Deze bijdrage is gebaseerd op ‘Edwin van de Haar, Human Nature & World Affairs. An Introduction to Classical Liberalism and International Relations Theory’, dat onlangs werd gepubliceerd door het Londonse Institute of Economic Affairs. Het kan hier gratis worden gedownload. Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wat Wopke Hoekstra kan leren van Adam Smith: Versterk defensie, stop ontwikkelingshulp en durf verdragen op te zeggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Team Dronude maakt kunstzinnige naaktfoto’s van grote groepen mensen, meestal met drones, op prachtige locaties in ons land. Wanneer de directie van die locaties als dank een gratis afdruk van zo’n foto wordt aangeboden, slaan zij dat aanbod echter eigenlijk altijd af. Albrecht reageerde daarentegen enthousiast en onderschrijft dat er geen taboe moet heersen op naaktheid in zijn algemeenheid. Want wordt onze samenleving als geheel niet steeds preutser? Wat zegt dat over die samenleving?

Schaamte voor naaktheid

Enkele decennia geleden werd naaktheid gevierd. Films zoals Turks Fruit en Spetters zaten vol met blootscènes. Tegenwoordig mag er steeds minder van het lichaam te zien zijn. Hoe vaak komt nog een vagina of penis in beeld? Sommigen zouden het aanstootgevend kunnen vinden. Er heerst een schaamte voor het eigen blote lichaam, maar ook een schaamte die ontstaat wanneer het naakte lichaam van anderen wordt aanschouwd.

Zulke preutsheid is te verwachten in orthodox-christelijk Amerika en in islamitische landen. Binnen de islam wordt de man beschermd tegen de eigen vermeende onzedelijkheden door de vrouw te bedekken. Als het vrouwelijke sieraad niet aanschouwd kan worden kan de man zich wellicht wel bedwingen, zo lijkt de gedachte te zijn. Hoe is die onvrije attitude overgewaaid naar Nederland?

Naaktheid als menselijke standaard

Naaktheid behoort tot het wezen van de mens; een mens wordt naakt geboren en we proberen jonge baby’s zoveel mogelijk huidcontact op de borst van de ouders te geven. We zijn ons primair gaan kleden voor comfort – warmte – en wellicht omdat kleding bescherming biedt. Kleding wordt ook gebruikt als statussymbool, om ons te onderscheiden van anderen of om een bepaalde boodschap uit te dragen.  

Ik ben opgegroeid in een samenleving die bloot als afwijking ziet en ervaar – waarschijnlijk daardoor – ook niet de behoefte om bloot te zijn. Als ik diep in de jungle, omringd door toekans en kolibries, naakt zwem in een klein meer, voelt dat enerzijds bevrijdend, maar anderzijds ook als iets stiekems, als iets dat eigenlijk niet hoort. Toch is dat gevoel vreemd. Eigenlijk is naaktheid de standaard en is gekleed zijn de afwijking.

Strafbaarstelling van naakt

De jurist H.L.A. Hart stelde in Law, Liberty, and Morality dat de wet wordt beïnvloed door de moraal maar dat de moraal ook wordt beïnvloed door de wet. In Nederland is naaktrecreatie strafbaar als het aanstootgevend kan zijn (art. 239 en 430a Sr).

Maar wanneer is naakt aanstootgevend? Wie naakt ligt te zonnen in een druk park of naakt over het marktplein loopt pleegt schennis van de eerbaarheid. Is seksualiteit, in het hoofd van onze soort, te veel verweven geraakt met naaktheid? Als het bloot buiten lopen ‘normaal’ zou zijn wordt de publieke ruimte echt geen seksparadijs. Of je alles maar moet toestaan is een andere vraag – masturberen op de straathoek voor het oog van kleine kinderen lijkt me niet de bedoeling – maar als het strafbaar is om zonder shirt door een gelovig dorp te lopen is dat toch opmerkelijk. 

De negentiende-eeuwse filosoof John Stuart Mill stelde in On Liberty dat iedereen vrij moet zijn om te doen wat hij of zij wil, zolang daarmee geen anderen geschaad worden. Een overheid zou die vrijheid niet mogen beperken omdat zij meent dat dit beter is voor het individu zelf. De Victoriaanse rechter James Fitzjames Stephen bekritiseerde zijn tijdgenoot. Volgens Stephen kon de wet dienen om de goede zeden te handhaven.

Een kleine eeuw later, in 1959, schreef de Britse Lord Devlin in lijn met Stephen: ‘the suppression of vice is as much the law’s business as the suppression of subversive activities.’ Devlin heeft gelijk dat een samenleving zich tegen haar ondergang moet kunnen beschermen, maar in hoeverre leidt bloot daartoe?

Wat preutse of orthodoxe breinen als onzedelijk zien vormt niet per se een bedreiging voor het voortbestaan van onze samenleving. En wat zijn ‘subversive activities’? Hart wijst erop hoe wetsbepalingen die de ‘goede zedelijkheid’ beschermen vaak in strijd zijn met het legaliteitsbeginsel, ‘which requires criminal offences to be as precisely defined as possible, so that it can be known with reasonable certainty beforehand what acts are criminal and what are not.’

Hart stelt dat het vertrekpunt van moraliteit is dat leed en de beperking van vrijheid kwaden zijn. Onvrijheid en leed behoren niet tot het goede. Hart stelt daarom dat wie verregaande bescherming wil bieden tegen onzedelijkheid de vrijheid bedreigt. Naaktheid schaadt niet.

Naaktheid is vrijheid

De discussie over de wenselijkheid van naaktheid in de publieke ruimte gaat daarom over het wezen van de liberale rechtsstaat. Wordt niet-schadelijk gedrag dat sommigen pervers vinden geweerd en zelfs strafbaar gesteld of wordt het getolereerd?

Mensen mogen uiteraard weigeren om een naaktfoto in ontvangst te nemen of op te hangen. Ook als die foto niet pornografisch, maar kunst is. Toch zegt het iets over de mate van sociale vrijheid als een groot deel van de samenleving zich schaamt voor bloot. Yoeri Albrecht, directeur van een van de laatste Nederlandse centra voor vrijheid, begrijpt het risico van verval van het liberalisme door zo’n taboe.  

Bloot kan daarom als graadmeter voor vrijheid worden gezien in hedendaagse samenlevingen.

Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week. Hij schrijft een proefschrift over de rol van ideologie bij islamitisch terrorisme.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bloot als graadmeter voor vrijheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Eerder heb ik betoogd – in december 2013 in een artikel in S&D, het tijdschrift van de aan de PvdA verbonden Wiardi Beckman Stichting; een klein jaar later samen met Martin van Hees en Mark van de Velde in het boek Neoliberalisme: een politieke fictie; en in najaar 2020 in Wynia’s Week dat dit neoliberalisme helemaal niet bestaat. Behalve dan als scheldwoord gebruikt door voornamelijk linkse mensen – maar inmiddels dus ook door CDA’ers als Pieter Heerma en Hugo de Jonge alsmede door bijvoorbeeld ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers – voor van alles en nog wat dat hen kennelijk niet aanstaat.

Complottheorie betreffende ‘neoliberalisme’

Waarom bestaat het neoliberalisme niet als werkelijk hedendaags verschijnsel? Laat ik kort enkele hoofdargumenten geven. Ten eerste is er niemand die vandaag de dag zichzelf zo noemt; het woord wordt als gezegd gebruikt om anderen of om bepaalde andere ‘stromingen’ aan te duiden en meteen te diskwalificeren.

Ten tweede maken degenen die het woord in de mond nemen, of opschrijven, zelden duidelijk wat zij ermee bedoelen. Het heeft steevast wel iets te maken met (‘doorgeschoten’) marktwerking, maar het schijnt eveneens achter de toegenomen regeldruk te zitten.

Deregulering én regulering; het kan kennelijk altijd aan ‘het neoliberalisme’ worden verweten. Het ‘neoliberalisme’ wordt verder beschuldigd van het terugdringen van overheidsinvloed maar eveneens van de verstrengeling van grote marktpartijen met de overheid (crony capitalism). De klachtenlijst is groot en uiteenlopend, en nogal eens zijn de klachten ronduit tegenstrijdig.

Ten derde wordt er meestal een soort duistere samenzwering gesuggereerd, van machtige (zaken)lieden en wetenschappers die ons arme burgers aan de meedogenloze krachten van de markt willen uitleveren. Terwijl links alom klaagt over complotdenkers, al dan niet terecht, maakt menigeen daar én op de confessionele linkerflank zich door zelf een ‘neoliberaal’ fantoom te creëren volop schuldig aan zijn eigen vorm van complotdenken.

Nieuw boek over Nederlands ‘neoliberalisme’

Onlangs verscheen het boek Neoliberalisme. Een Nederlandse geschiedenis, geschreven door Bram Mellink en Merijn Oudenampsen. Zij stellen bovenvermeld complotdenken te verwerpen. Daarom willen zij zich concentreren op concrete uitingen van ‘neoliberaal’ denken in ons eigen land.

Toch wijzen zij al meteen de in 1947 opgerichte Mont Pelerin Society (MPS) aan als een centrum van waaruit sindsdien bewust de ‘neoliberale’ denkbeelden werden en worden verspreid. Belangrijk daarbij was volgens hen het boek The road to serfdom van Friedrich Hayek, de oprichter van de MPS. Zij duiden dit (qua oplage in ieder geval) succesvolle boek aan als een ‘schotschrift’.

Zulke diskwalificerend bedoelde omschrijvingen voor publicaties van vermeende neoliberalen bezigen Mellink en Oudenampsen vaker in hun boek. Een aantal malen wordt bovendien het woordje ‘extremistisch’ toegevoegd, om te onderstrepen hoe verwerpelijk de lezer de beschreven ‘neoliberale’ denkbeelden behoort te vinden. Veel moeite om op objectief wetenschappelijke wijze te analyseren doen Mellink en Oudenampsen niet.

De beide auteurs nemen wel afstand van de in ons land gebruikelijke neiging onder aanklagers van het neoliberalisme om dit ‘verschijnsel’ te omschrijven als van buitenaf geïmporteerd. Een van hun hoofddoelstellingen, zo beweren zij, is te laten zien dat het neoliberalisme diepe historische wortels in Nederland zelf heeft en dat er in ons land een eigen vorm aan is gegeven. De auteurs willen geen ‘abstract verschijnsel’ beschrijven maar zij willen ‘neoliberale netwerken’ in kaart brengen, door in te gaan op personen en instanties die in Nederland het neoliberale denken waren toegedaan.

Grabbelton

Welk criterium hebben de auteurs dan gehanteerd om te bepalen of iemand tot een ‘neoliberaal netwerk’ behoort? We vernemen daarover niets. Wel stempelt het lidmaatschap van de genoemde Mont Pelerin Society iemand blijkbaar automatisch tot een neoliberaal (al omschrijven de leden ervan zichzelf gewoonlijk als klassiek-liberaal). En dat geldt eveneens voor het Nederlandse Comité ter Bestudering van Ordeningsvraagstukken dat ook kort na de Tweede Wereldoorlog werd opgericht.

Geleidelijk aan komen in het boek van Mellink en Oudenampsen meer en meer mensen langs die om onduidelijke redenen worden aangeduid als ‘neoliberaal’. Een kleine greep uit een (in het boek) almaar uitdijend gezelschap van Nederlanders: van de katholieke minister van Economische Zaken Jan van den Brink in de kabinetten-Drees (jaren vijftig) tot Willem Drees jr. (eerst als topambtenaar, later als DS’70-leider); van de Rotterdamse hoogleraar economie Lense Koopmans tot (PvdA’er, later minister voor de LPF) Eduard Bomhoff; van de diep-katholieke topambtenaar op Economische Zaken Frans Rutten tot aan de secretaris-generaal op Algemene Zaken Ad Geelhoed (lid van de PvdA); van de CDA-politici Ruud Lubbers en Onno Ruding via VVD’ers Frits Bolkestein en Gerrit Zalm tot en met LPF-voorman Pim Fortuyn en PVV-leider Geert Wilders (althans tot aan de bankencrisis).

Ook PvdA’ers als Arie van der Zwan en Rick van der Ploeg moeten, als we de auteurs mogen geloven, tot het neoliberale gezelschap worden gerekend. En, niet te vergeten, het wetenschappelijk bureau van het CDA, met inbegrip van ene Jan-Peter Balkenende (ja, de latere premier), alsmede het aan de VVD gelieerde wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme, de TeldersStichting.

De lijst met vermeende Nederlandse neoliberalen die de auteurs aandragen is lang. Bij alle diversiteit hebben bovengenoemde personen één ding inderdaad gemeen: zij hebben zichzelf nooit als ‘neoliberaal’ aangeduid.

Een door de overheid maakbare markt

Voor auteurs Mellink en Oudenampsen maakt dat niet uit. Lang niet alle personen die het neoliberalisme ontwikkelden waren ‘doorgewinterde neoliberalen’, zo schrijven zij zelf. Blijkbaar kun je bijdragen aan het neoliberale denken zonder je ervan bewust te zijn dat je een neoliberaal bent. Dat kan dan als politicus maar ook als ambtenaar of als wetenschapper. Het ‘neoliberalisme’ wordt er al met al niet minder mysterieus van.

Anders dan tal van andere auteurs die het ‘neoliberalisme’ aanklagen proberen Mellink en Oudenampsen aan het begin van hun boek overigens wel het verschijnsel inhoudelijk af te bakenen. ‘Neoliberalen geloven in de grond van de zaak dat alleen een actieve overheid in staat is om het voortbestaan van de vrije markt te verzekeren.’ Zij geloven in een ‘door de overheid maakbare markt’ en beschouwen economen als beleidsadviseurs die de overheid daarbij kunnen adviseren. Deze ‘neoliberalen’ onderscheiden zich hierin van de klassiek-liberalen die geen actieve rol voor de overheid op de markt zien weggelegd.

Dit type neoliberalisme dateert van de jaren vlak voor en vooral na de Tweede Wereldoorlog. De personen uit deze tijd waaraan het wordt toegeschreven meenden dat de Grote Depressie van de jaren dertig duidelijk had gemaakt dat de markt soms tegen zichzelf in bescherming moet worden genomen. Om een crisis te doorstaan maar ook om te voorkomen dat monopolies en kartels de voor een goed functionerende markt broodnodige concurrentie om zeep zouden helpen.

Een enkeling onder de genoemde personen heeft inderdaad – in die tijd! – gespeeld met de gedachte zijn opvattingen aan te duiden als ‘neoliberalisme’. De Chicago-econoom Milton Friedman is zo iemand. Mellink en Oudenampsen halen dan ook gretig een essay uit 1952 aan waarin Friedman zich als neoliberaal presenteert. Maar anders dan zij suggereren was het verre van een algemeen aanvaarde naam. De meest gebezigde en zeer toepasselijke naam is: Ordoliberalisme. Dat dit soms ook wel met ‘neoliberalisme’ aangeduide verschijnsel heeft bestaan is geen nieuws; ook niet voor ondergetekende. Zowel in mijn S&D-artikel als in het boek met mijn twee mede-auteurs uit 2014 is dit ‘Ordoliberalisme’ beschreven.

Etikettenplakkerij

Hayek noch de Mont Pelerin Society heeft zichzelf echter ooit ‘neoliberaal’ genoemd. Toch wemelt het boek van Mellink en Oudenampsen van de zinsneden waarin dit wel wordt gesuggereerd, compleet met citaten. Daarmee wordt de indruk gewekt dat Hayek en zijn Mont Pelerin Society het etiket ‘neoliberaal’ wel degelijk zelf gebruikten. De oplettende lezer zal echter steeds zien dat de woord neoliberaal of neoliberalisme géén deel uitmaken van de citaten; zij staan niet in maar voor de aanhalingstekens.

Deze misleiding zou nog tot daaraan toe zijn indien de auteurs hun poging tot definitie van het neoliberalisme consequent hadden gehanteerd. Maar naarmate het boek vordert verschuift de impliciete inhoud van het neoliberalisme dat de auteurs als criterium hanteren. Algauw is élke voorstander van marktwerking zonder meer een ‘neoliberaal’.

In de jaren zestig komen daar bij de voorstanders van een zuinig opererende overheid; dit is de reden dat Drees jr. – als persoon en in zijn politieke opvattingen het toonbeeld van zulke zuinigheid – ineens ‘neoliberaal’ heette te zijn. In de jaren zeventig krijgt iedereen die zich verzette tegen het streven van Den Uyl en de zijnen om de overheid zich werkelijk overal mee te laten bemoeien, van de auteurs het etiket ‘neoliberaal’ opgeplakt.

En zo gaan de auteurs maar door: van Lubbers cum suis die in de jaren tachtig de volstrekt uit de hand gelopen overheidsfinanciën op orde trachtten te brengen tot degenen die later bepaalde diensten wilden privatiseren of verzelfstandigen. Van economen uit de ‘public choice’-school – die stelt dat ook ambtenaren hun eigenbelang volgen, voorop de uitdijing van het apparaat dat zij onder zich hebben – via de voorstanders van het New Public Management – die stellen dat overheidsdiensten als een bedrijf dienen te worden gerund – tot aan libertariërs – een ideologische stroming die stelt dat ook veel kerntaken van de overheid – waarvan klassiek-liberalen vinden dat ze door de staat moeten worden verricht – beter door individuen en hun verbanden zelf kunnen worden uitgevoerd.

Gebrek aan historisch besef

Duizelt het u al? Dat is dan volkomen terecht, want het Nederlandse ‘neoliberalisme’ van Mellink en Oudenampsen bestaat uit een brij van verschillende, maar door hen amper of geheel niet onderscheiden denkrichtingen en stromingen. Wanneer zij liberalen of libertariërs eronder scharen is het individualisme een kenmerk; wanneer zij christendemocraten (of hun voorlopers uit de KVP en de ARP) eronder scharen zijn ineens polderen en het corporatisme kenmerken van hetzelfde ‘neoliberalisme’.

Dat het nuttiger is te onderkennen dat bijvoorbeeld het liberalisme of het (politiek) katholicisme zo hun eigen geschiedenis en ideologische wortels hebben, ontgaat de auteurs. Mellink en Oudenampsen geven er ook geen blijk van kennis te bezitten over hoe er in zulke stromingen werd gedacht, en dat de wortels ervan vaak heel wat verder terug reiken dan tot in de jaren dertig van de twintigste eeuw.

Een voorbeeld vormt de bezitsvorming waarop de Katholieke Volkspartij (KVP) in de jaren vijftig hamerde. De auteurs zien hierachter de hand van het ‘neoliberalisme’, in een poging het socialisme de voet dwars te zetten. Geen moment refereren zij aan de oude traditie onder katholieke politici om niet in de overheid maar in de zelfwerkende maatschappelijke verbanden de kracht van een samenleving te zoeken. Ook beseffen zij blijkbaar niet dat privaat bezit al in het negentiende-eeuwse politiek-katholieke denken als een der hoekstenen van de samenleving gold.

Verborgen tweestrijd

Mellink en Oudenampsen staren zich letterlijk blind op het ‘neoliberalisme’. Overal waar zij verzet zien tegen het uitbreiden van de overheidsmacht roepen zij: ‘neoliberalisme’! In hun obsessie met dit (vermeende) verschijnsel ontgaat hen de rijkdom en verscheidenheid achter alles dat zij met het etiket hebben getooid. Af en toe wisselen zij de benaming af met ‘conservatief’; een aanduiding die zij al evenmin nader omschrijven maar telkens opduikt als zij zich ergeren als iemand niet meeging met de zo mooie plannen die links voor de maatschappij in petto had.

Is er dan niets dat het boek van Mellink en Oudenampsen de moeite waard maakt? Toch wel. Wie alle etiketten die de heren hebben zitten plakken verwijdert, of erdoorheen tracht te lezen, ontwaart een op zich niet onaardige beschrijving van de worsteling tussen Keynesianen en Hayekianen in Nederland, oftewel tussen voorstanders van (nog meer) overheidssturing in de economie en degenen die menen dat de markt veelal beter de wensen van de burgers kan bedienen. Het is lang niet allemaal nieuw, het had soms veel grondiger uitgediept kunnen worden – etiket eraf, inhoud erin! – maar al met al worden toch enkele alternatieve ideeën voor de verzorgingsstaat aan de vergetelheid onttrokken.

Zelf vond ik het leukst een aantal posters uit het eerste fotokatern ontleend aan het tijdschrift Burgerrecht. Deze posters beeldden vaak prachtig uit hoe een albemoeiende overheid burgers en bedrijven kan en zal verstikken. De auteurs zullen ze met minder waardering uit de archieven hebben opgediept…

Tenslotte

Mellink en Oudenampsen doen pogingen uit de jaren vijftig om ‘neoliberale’ ideeën te promoten af als ‘opzichtige intriges’ (p. 49). Hoe verhoudt zich dat tot hun eigen pogingen om hun boek vandaag de dag in de schijnwerpers te duwen?

In augustus schreven beide auteurs een artikel in De Groene over Hayek, volgens hen dus dé man achter het internationale ‘neoliberalisme’. In dit artikel – en op de cover van het weekblad – omschrijven zij de wetenschapper van Oostenrijkse komaf als ‘de Lenin van het neoliberalisme’.

Voor een gemiddelde Groene-abonnee is dat misschien geen belediging. Maar het gelijkstellen van de vriendelijke, bedaarde wetenschapper Hayek aan de ordinair op al zijn tegenstanders scheldende en de vooral bloeddorstige eerste dictator van de Sovjet-Unie getuigt of van kwade intenties óf van een onvoorstelbaar onbenul over wat Lenin in slechts een paar jaar heerschappij over Rusland en de andere gebieden waar het communisme toen reeds voet aan de grond kreeg aanrichtte. Aan economische ravage maar bovenal met moordpartijen en terreur bedreven door het Rode Leger en de Tsjeka (de voorloper van de KGB).

Niet alleen in ideologisch opzicht, ook als mens was Hayek een volstrekte tegenpool van Lenin. Maar wie het etiket ‘neoliberaal’ krijgt opgedrukt mág kennelijk niet deugen, ook als daarvoor met de feiten een loopje moet worden genomen.

Bram Mellink en Merijn Oudenampsen, Neoliberalisme. Een Nederlandse geschiedenis. Boom Uitgevers.

Het bericht Overal ‘neoliberaal’ op plakken is ook een vorm van complotdenken verscheen eerst op Wynia's Week.

Die ene zin luidt: ‘Als we willen dat alles blijft zoals het is, moet alles anders worden.’ Hij wordt niet uitgesproken door de hoofdpersoon, don Fabrizio, prins van Salina, maar door diens neef en pupil, Tancredi Falconeri.

Het boek speelt in Sicilië, vanaf 1860. In dat jaar slaagt Garibaldi erin de Bourbons, die toen heersten over Napels en Sicilië (‘het koninkrijk der Beide Siciliën’), te verslaan. Het zuiden van Italië wordt daarmee bij het noorden getrokken en deel van de eenheidsstaat Piëmont, later Italië. Garibaldi wordt vervolgens verslagen door de koning van Piëmont Victor Emanuel. Hoewel hiermee in feite het ene koninkrijk wordt opgevolgd door het andere, is toch duidelijk dat het aristocratische, feodale tijdperk voorgoed ten einde is, en dat de tijd van het liberalisme is aangebroken.

Een arme aristocraat

Met zijn beroemde zin verklaart Tancredi tegenover zijn oom en voogd Fabrizio waarom hij zich bij het leger van Garibaldi, die toch de vijand van zijn klasse is, heeft aangesloten. Tancredi is weliswaar van aristocratische afkomst, maar is, omdat zijn vader het hele vermogen heeft verkwist, zo arm als een rat. Om ondanks zijn armoede toch een goede positie te krijgen kan hij zich maar beter aansluiten bij de liberalen.  

Zijn oom Fabrizio bewondert hem om zijn opportunisme: ‘Tancredi was een groot man, dat had hij altijd al gedacht.’ Hij geeft er dan ook meteen zijn goedkeuring aan als Tancredi niet zijn eigen dochter Concetta als bruid kiest, maar de mooie dochter Angelica van de liberale burgemeester Calogero Sedàra: ‘Was het soms geen goede tactiek zich bij de nieuwe beweging te voegen en deze tenminste gedeeltelijk dienstbaar te maken aan de belangen van een aantal leden van zijn klasse?’ Door niet voor de aristocratische Concetta te kiezen, maar voor de liberale Angelica, ‘mikt Tancredi hoger, dat wil zeggen lager’. Hij past zich moeiteloos aan aan de nieuwe liberale tijd. En Fabrizio vindt dat geweldig.

Fabrizio blijkt zelf ook geneigd zich aan de nieuwe tijd aan te passen. Aangekomen in Donnafugata, het dorp dat van oudsher toebehoort aan zijn geslacht, is hij hartelijker dan ooit tegen de dorpelingen die hem verwelkomen. Briljant is de zin die daarop volgt: ‘Vanaf dat moment begon, onmerkbaar, zijn prestige af te nemen.’

Het referendum

Tegelijkertijd echter veracht Fabrizio burgemeester Sedàra en het liberalisme dat hij vertegenwoordigt. Sedàra heeft zijn rijkdom op allerlei slinkse en dubieuze manieren verworven en kan alleen maar in geld denken. Maar de grootste misdaad heeft hij begaan met de volksstemming van 21 oktober. Dat wordt verteld door don Ciccio, de dorpsorganist en jachtvriend van Fabrizio. Het referendum heeft als inzet de aansluiting bij het liberale Piëmont. Na afloop blijkt iedereen in het dorp te hebben voorgestemd. Don Ciccio weet dat dat niet kan kloppen, want hijzelf heeft tegengestemd.

Vóór de stemming zijn veel dorpelingen langsgegaan bij don Fabrizio om te vragen wat ze moesten stemmen. Fabrizio heeft ze aangeraden voor te stemmen, uit ‘historische noodzaak’ en om te voorkomen dat ze vanwege een ‘negatieve opstelling’ problemen zouden kunnen krijgen. Maar omdat deze mensen zich niet kunnen voorstellen dat een prins voor de revolutie zou zijn, hebben ze zijn advies ironisch opgevat en het tegendeel gedaan van wat hen was aangeraden: ‘Bij het verlaten van zijn studeerkamer hadden deze pelgrims (en het waren de besten) geknipoogd, voorzover het verschuldigde respect hun dat toestond, trots dat ze de betekenis van de prinselijke woorden hadden doorgrond, handenwrijvend om zichzelf geluk te wensen met de eigen scherpzinnigheid, juist op het moment dat deze totaal uit het zicht verdween.’

Toch luidt de uitslag dat van de 512 uitgebrachte stemmen er 512 ‘ja’ zeiden en nul ‘nee’.

‘Ik heb zwart gezegd en zij laten me wit zeggen!’

Don Fabrizio ervaart hierover een vaag maar des te pijnlijker onbehagen. ‘Zijn onbehagen was niet van politieke aard, maar moest diepgeworteld zijn in een van de regionen die wij irrationeel noemen…’ Het onbehagen van don Ciccio over de stemfraude is veel minder vaag: ‘Ik, Excellentie, heb ‘nee’ gestemd. ‘Nee’, honderdmaal ‘nee’. Ik weet nog wel wat u me had gezegd: noodzaak, nutteloosheid, eenheid, gunstig moment. U zult gelijk hebben, maar ik heb geen verstand van politiek. (…) Maar die zwijnen in het gemeentehuis slokken onze mening op, zitten erop te kauwen en dan kakken ze hem uit in de vorm die zij hebben willen. Ik heb zwart gezegd en zij laten me wit zeggen!’

Door de tirade van Ciccio beseft Fabrizio dat er die verkiezingsnacht iets gewurgd is: ‘de goede trouw, uitgerekend het kindje waaraan men de meeste aandacht had moeten besteden’. ‘De tegenstem van don Ciccio, vijftig van dergelijke stemmen in Donnafugata, honderdduizend ‘nee’s’ in het hele koninkrijk zouden niets aan het resultaat hebben veranderd, ze zouden het juist betekenisvoller hebben doen zijn en deze verminking van zielen zou zijn vermeden.’

Geen privileges meer, maar ook geen plichten

Fabrizio beseft hiermee ook dat de overgang van het feodale naar het liberale tijdperk heel weinig essentieels veranderd heeft: ‘Zes maanden geleden hoorde men een despotische stem die zei: ‘Doe wat ik zeg, of je krijgt ervan langs’. Nu reeds had men de indruk dat deze bedreiging werd vervangen door de zoetsappige woorden van een woekeraar: ‘Maar je hebt toch zelf getekend? Kijk dan! Zo klaar als een klontje! Je moet doen wat wij zeggen want, kijk eens naar deze wissel: jouw wil komt overeen met die van ons.’

Toch blijkt uit andere passages in de Tijgerkat dat er wel degelijk iets veranderd is, dat eigenlijk niets meer hetzelfde is. Al in het begin wordt geconstateerd dat de ‘afschaffing van de feodale rechten niet alleen aan de privileges een einde had gemaakt, maar tegelijk ook aan de plichten’. Aan welke plichten je hierbij kunt denken, wordt duidelijk gemaakt door don Ciccio wanneer hij uitlegt waarom hij tegen de nieuwe liberale orde heeft gestemd: ‘Het was koningin Isabella, de Spaanse, toen nog hertogin van Calabrië, die me heeft laten studeren en me in staat heeft gesteld te worden wie ik nu ben, organist van de domkerk, vereerd met de welwillendheid van Uwe Excellentie. En als mijn moeder, in de jaren dat de nood het hoogst was, een smeekbede naar het hof stuurde, dan kwamen de vijf oncen bijstand, zo gewis als de dood, want ginds in Napels hielden ze van ons, ze wisten dat we brave mensen waren en trouwe onderdanen. Als de koning kwam, klopte hij mijn vader op de schouder en zei: ‘Don Lionà, ik wou maar dat we er meer hadden zoals u, trouwe steunpilaren van de troon en van mijn persoon.’ En dan deelde zijn adjudant gouden munten uit. Aalmoezen noemen ze dat nu, zulke vrijgevigheid van echte koningen, maar dat zeggen ze om ze zelf niet te hoeven geven…’

Buitengewone herinneringen, en banale

De nieuwe liberale machthebbers zijn alleen maar op eigen gewin uit. Niet alleen burgemeester Sedàra, ook boekhouder Ferrara heeft een ‘roofzuchtige liberalenziel’. Zij zijn er voortdurend op uit zich te verbeteren ten koste van anderen. Daar tegenover bezit de aristocratische Fabrizio ‘een zekere, op het abstracte gerichte geestkracht, een neiging het eigen leven te vormen aan de hand van wat uit hemzelf voortkwam, in plaats van wat men uit anderen kon halen’.

En hoe vaak Fabrizio, de prins van Salina, ook beweert ‘dat er helemaal geen revolutie is geweest en dat alles doorgaat zoals vroeger’, op het eind van zijn leven moet hij erkennen dat hij de laatste Salina is geweest. ‘Want de betekenis van een adellijk geslacht ligt geheel en al in zijn tradities, in zijn vitale herinneringen. En hij was de laatste die nog buitengewone herinneringen had, anders dan die van andere families.’ De herinneringen van zijn kleinzoon Fabrizietto echter ‘zouden banaal zijn, gelijk aan die van zijn makkers van het gymnasium, herinnneringen aan goedkope etentjes, aan flauwe grappen die ze uithaalden met hun leraren, aan paarden gekocht met het oog op hun prijs veeleer dan hun waarde’.

Rampzalig

Met andere (minder fraaie) woorden: het liberalisme heeft gewonnen en de aristocratische wereld is voorgoed ondergegaan. Alles is misschien alleen hetzelfde gebleven voor Tancredi, die met zijn mooie, rijke vrouw een glanzende ambassadeurscarrière heeft kunnen opbouwen. Maar Tancredi was al geen volbloed aristocraat meer. Zijn schoonvader, de liberale burgemeester Sedàra, ‘had met Tancredi onverhoeds een specimen van een aristocraat tegenover zich gezien, even cynisch als hijzelf’.

Alles is anders geworden, en niets is hetzelfde gebleven. Voor de hedendaagse lezer van dit meesterwerk, die bijna vanzelfsprekend een democraat is, is het bijzonder moeilijk om de daarin beschreven overgang van de feodale naar de liberale samenleving, die hij eigenlijk zou moeten toejuichen, niet toch als een rampzalige achteruitgang te beschouwen.  

G. Tomasi di Lampedusa, De tijgerkat, Vertaald door Anthonie Kee, Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2001. Wynia’s Week brengt iedere woensdag en zaterdag verrassend nieuws en verrijkende inzichten. De donateurs maken dat mogelijk. Mogen we u ook noteren? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Alles is anders geworden, niets is hetzelfde gebleven verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit is het derde en laatste deel van mijn serie over ongelijkheid en het liberalisme. In deel 1 gaf ik aan dat ongelijkheid vaak juist een uitdrukking is van ieders unieke eigen persoonlijkheid. Dit onderkennen betekent erkenning geven aan ieders eigen persoonlijkheid. Gelijkheid voor de wet is daarentegen voor liberalen wel essentieel. In deel 2 maakte ik duidelijk dat een overheid niet het recht heeft vermogens te gaan herverdelen, alsof alle vermogens bij elkaar mogen worden geveegd en dan een collectief goed zouden vormen waarover politici vervolgens naar hun goeddunken kunnen beslissen. De overheid heeft door jarenlang een ‘fictieve vermogensrendementheffing’ te hanteren het particulier eigendomsrecht ernstig geschonden. Die schending behoort volledig te worden rechtgezet.

In deel 3 richt ik mij op ‘kansengelijkheid’. De meeste liberalen zijn daar voor. Maar wat houdt het in? En hoe ver mag een overheid gaan om dit te bevorderen?

Consensus over kansengelijkheid?

Kansengelijkheid is de laatste jaren onder politici enorm populair geworden. Het is ook een principe waar niemand tegen kan zijn. Geen politicus zal het in zijn hoofd halen te zeggen: ‘Nee hoor, ik vind dat sommige burgers meer en andere minder kansen moeten hebben.’ En voor burgers maakt het krijgen van gelijke kansen een belangrijke onderdeel uit van hun oordeel of de samenleving als rechtvaardig wordt ervaren.

Mooi, zo’n consensus. Zou je zeggen. Maar dan is het misschien ook oppassen geblazen. Lang niet alles dat onder het mom van ‘kansengelijkheid’ wordt voorgesteld is wat het lijkt te zijn. Dat begint al met hoe wordt bepaald of er sprake is geweest van ongelijke kansen die zouden nopen tot maatregelen om die vermeende ongelijkheid te compenseren. Veel politici, zeker aan de linkerkant, presenteren ongelijkheden in uitkomsten automatisch als indicatoren voor kansenongelijkheid. Daarvan kán sprake zijn geweest maar dat is lang niet altijd het geval.

Gezond leven kan goedkoop

Neem de levensverwachting. Die is statistisch gezien onder mensen met lage inkomens beduidend lager dan onder mensen met hoge inkomens. Bedenk overigens dat achter deze statistieken grote individuele verschillen schuil gaan. Iemand die van zijn ouders genen erft met een hoog risico op vroegtijdige sterfte zal dat met de erfenis aan pecunia niet ongedaan kunnen maken. Wat niet wegneemt dat de gemiddeld lagere levensverwachting iets is om nader naar te kijken. Wonen mensen met lagere inkomens vaker naast vervuilende fabrieken? Dan is dat aanleiding die vervuiling aan te pakken; en natuurlijk niet alleen voor zover het minder welgestelde inwoners raakt.

Of eten en leven mensen uit lagere inkomensgroepen vaker ongezond? Uit tal van onderzoeken blijkt dat zij – gemiddeld genomen! – veel meer ongezonde vetten nuttigen, minder groenten en fruit eten, veel vaker roken en minder vaak bewegen. Nogal wat politici denken dat hier beleid op moet worden gemaakt. Maar anders dan voorlichting geven – en bijna iedereen weet heus wel dat elke dag pizza eten en roken ongezond is – valt er redelijkerwijs niet veel aan te doen.

Mensen die ongezond leven zijn geen slachtoffer. Zij maken eigen keuzes en dragen een eigen verantwoordelijkheid. Gezond leven hoeft ook niet duur te zijn. Seizoensgroenten zijn de goedkoopste vormen van voedsel, kraanwater kost veel minder dan frisdrank of bier, niet-roken is vele malen goedkoper dan roken, en wandelen of fietsen kost helemaal niets maar levert een enorme gezondheidswinst op.

Het subsidiëren van voedingswaren of het verstrekken van ‘gratis’ sportpassen is dus niet nodig om gelijke kansen op gezondheid te bevorderen. Zulke middelen creëren eerder ongelijkheid tussen de gesubsidieerde cliëntèle en de burgers die er (net) niet voor in aanmerking komen. Of de gesubsidieerde ‘armen’ zelf echt beter af zijn is nog maar zeer de vraag. Zij worden afhankelijk gemaakt en bevoogd in plaats van behandeld als volwassen en verantwoordelijke burgers. Die overigens, net als iedereen, natuurlijk het recht hebben te kiezen voor een ongezonde levensstijl. Wie dat lekkerder vindt mág ongezond eten verkiezen boven groenten en fruit; hij of zij mag op de bank blijven zitten in plaats van te gaan wandelen. Wie dat aangenamer vindt moet zo’n leven kunnen leiden in de wetenschap dat het zijn kans verkleint op om een hoge leeftijd te bereiken. Al blijven ook dat statistieken; over individuele gevallen zeggen die niet alles.

Kinderen en kansengelijkheid

Wat ik hierboven schreef over eigen verantwoordelijkheid geldt niet voor jonge kinderen, laat staan baby’s. Daarom voegde ik ook het woord ‘volwassen’ aan burgers toe. Wanneer een baby meteen wordt volgestopt met ongezonde etenswaren kan het kind daar niets aan doen maar kan er al veel voor later worden verpest. De vraag is hoe ver een overheid kan en mag gaan om hier iets aan te doen.

De uiterste consequentie van het bieden van volledig gelijke kansen aan eenieder ongeacht de familieachtergrond is het zo spoedig mogelijk weghalen van kinderen na hun geboorte en ze in staatsgestichten groot brengen. Dat zorgt inderdaad voor zo gelijk mogelijke kansen – nog niet voor gelijke uitkomsten, omdat ieder kind een eigen aard en eigen talenten behoudt – maar ook voor de gegarandeerd meest ellendige uitkomsten.

Behalve enkele communisten zal hopelijk niemand een zo vergaande emotionele en geestelijke verarming en mishandeling van kinderen bepleiten. Het zou ook een onaanvaardbare schending van de veiligheid van het huisgezin zijn, waarop slechts bij bewezen gevallen van kindermishandeling thuis ten behoeve van het kind mag worden ingebroken.

Soms compenseert de natuur

Erkend moet worden dat ook als we kansengelijkheid willen bevorderen die niet wordt gemeten aan de hand van uitkomsten, er grenzen zijn aan wat een overheid kan en mag doen. Dat het ene kind van jongs af aan wordt gestimuleerd te lezen en zich ook anderszins breed te ontwikkelen terwijl een ander kind thuis slechts desinteresse ontmoet en lamlendigheid om zich heen ziet, zorgt zeker voor een ongelijke stimulans. Een school zal dit slechts ten dele kunnen verhelpen.

We zullen ons bij deze beperkte mogelijkheden tot correctie neer moeten leggen omdat  het ‘geneesmiddel’ – inmenging van de staat in het gezin en staatsbevoogding – veel erger is dan de kwaal. Maar gelukkig zorgt de natuur hier soms voor compensatie.

Menig kind dat in een gespreid bedje belandt gaat het té goed en mist door het uitblijven van tegenslagen tijdens de jeugd het vermogen om later in het leven met zulke tegenslagen om te gaan. Terwijl kinderen die ondanks een weinig stimulerende omgeving thuis zelf met hun talenten vooruit willen komen, zich zo een ijzeren wil met doorzettingsvermogen vormen welke vaak cruciaal is voor succes zowel op school als later in het leven.

Ontplooiing van eigen talenten

Bovenstaande waarschuwingen laten onverlet dat ook vrijwel alle liberalen kansengelijkheid wensen te bevorderen. De plaats om dat vorm te geven is het onderwijs. Daar moeten kinderen ongeacht hun achtergrond gelijke kansen krijgen om hun talenten te ontwikkelen.

Het is een liberale denker die deze ontplooiingsgedachte het eerst heeft uitgewerkt. De Duitse liberale filosoof en latere onderwijsminister van Pruisen Wilhelm von Humboldt (1767-1835) schreef in 1792: ‘Het ware doel van de mens […] is de hoogste en meest harmonieuze ontplooiing van zijn krachten tot een compleet en consistent geheel. Vrijheid is de eerste en meest onmisbare voorwaarde die zo’n ontplooiing mogelijk maakt; maar daarnaast is essentieel – nauw verbonden aan vrijheid – een variëteit aan situaties. Die diversiteit is het gevolg van vrijheid.’

Deze woorden bevatten voor het onderwijs tevens de sleutel tot succes. Kinderen moeten allemaal op school zekere kernvaardigheden aanleren – voorop: lezen, schrijven en rekenen – en gemeenschappelijke kennis opdoen – zoals geschiedenis en basale kennis over de staatsinrichting van het eigen land. Maar zij moeten dit zoveel mogelijk op eigen niveau kunnen doen en daarnaast moeten zij de kans krijgen om hun eigen individuele talenten te ontwikkelen. Daarbij past een onderwijs dat de diversiteit aan talenten recht doet en ruimte biedt aan veelvormigheid.

Toetsen is eerlijk

Linkse onderwijshervormers en politici hebben het tegendeel gedaan en daarmee veel schade aangericht. Zo hebben zij aan het einde van de basisschool het toetsen van wat kinderen kennen en kunnen minder belangrijk gemaakt omdat dit zo ‘zielig’ zou zijn voor de tere kinderzieltjes. Daardoor kreeg het advies van de onderwijzers meer gewicht en werd vaak zelfs doorslaggevend. Maar die adviezen kunnen erg subjectief zijn en, zo blijkt, in de praktijk in het nadeel uitvallen van kinderen uit een sociaaleconomisch ‘lager’ milieu.

‘Ach, Henkie’s ouders hebben ook niet doorgeleerd, dus hij kan wel naar het vmbo’, is maar al te vaak over deze leerlingen geoordeeld als zij hun toetsen beter maakten. Daartegenover hebben goed opgeleide en vooral mondige, om niet te zeggen brutale, ouders het schooladvies van hun kind in veel gevallen ‘omhoog’ weten te praten.

Testen en toetsen zijn ‘blind’ voor het sociaaleconomisch milieu waar een kind uit komt. Ze kennen het geslacht of de kleur van het kind evenmin. Toetsen van kennis en vaardigheden doet dus het meeste recht aan wat een kind kan en heeft geleerd. Wie een eerlijk schooladvies wil met zo gelijk mogelijke kansen moet aan toetsen dus méér gewicht toekennen, niet minder. Alleen indien de toets-resultaten in groep 8 aantoonbaar afwijken van wat eerdere toetsen over het kind hebben laten zien, zou er nog bij uitzondering van af mogen worden geweken.

Geen dodende uniformiteit op de middelbare scholen

Dan volgt het secundair onderwijs. In de jaren zeventig hebben de socialisten onder aanvoering van Onderwijsminister Van Kemenade verwoede pogingen gedaan om een middenschool in te voeren, één school waar alle kinderen naar toe zouden moeten in plaats van scholen naar gelang ieders niveau. Die poging van het middelbaar onderwijs een eenheidsworst te maken is destijds mislukt. Maar het streven is helaas allerminst verdwenen. De gebruikte terminologie is anders maar met het uitstellen van de schoolkeuze en het steeds maar verder oprekken van de gemeenschappelijke ‘brugklassen’, zoals aanbevolen door linkse politici en de Onderwijsraad, wordt hetzelfde beoogd: uitwissen van elk verschil.

In de leeftijd van 12 tot 15 jaar weet inderdaad lang niet elk kind wat het (later) wil. Maar veel kinderen weten al wel (enigszins) in welke richting hun interesses gaan, en zeker ook in welke níet. Bovendien is veelal reeds duidelijk waar de individuele talenten misschien wel liggen en welke er duidelijk minder aanwezig zijn. Onderwijs dat kinderen gelijke kansen biedt om hun verschillende talenten nader te verkennen en te ontwikkelen, dient méér op hun verschillen te worden toegesneden in plaats van eenvormiger te worden gemaakt.

Daag intellectuele uitblinkers uit met onderwijs op eigen niveau en omgeven door medeleerlingen die elkaar in hun leergierigheid kunnen stimuleren. Bied leerlingen die handig zijn en plezier beleven aan knutselen en mooie dingen maken de kans deze talenten te ontwikkelen in plaats van hun leerplezier te bederven met elementen van algemene ontwikkeling waar zij verder niets aan hebben en die bij hen slechts weerzin tegen onderwijs teweeg brengen.

Goed secundair onderwijs is veelvormig onderwijs. Niet iedereen hoeft hetzelfde te doen of alles op eenzelfde niveau te volgen. Integendeel. Zoek aansluiting bij wat een individuele leerling uitdaagt. Dat vergt zeker het nodige van leerkrachten. Maar het haalt het beste in leerlingen naar boven. En dat beste verschilt. Die verschillen mogen er zijn, moeten er kunnen zijn. Pas wanneer iedere leerling de eigen unieke talenten kan ontwikkelen, kun je zeggen dat het onderwijs gelijke kansen heeft geboden.

Quota creëren ongelijke kansen

Voor het tertiair onderwijs geldt hetzelfde. Ik zal dit niet uitwerken maar mij aan het slot richten op de fase daarna, op het werk. Daar worden zogenaamd om gelijke kansen te bevorderen nogal eens quota ingesteld voor vrouwen en (etnische) minderheden om hun (al dan niet vermeende) achterstelling in het verleden recht te trekken. Quota bieden echter geen gelijke kansen maar houden in dat mensen uit de doelgroepen worden voorgetrokken en, kort gezegd, blanke mannen worden gediscrimineerd.

Hiermee wordt niemand recht gedaan. Blanke mannen krijgen minder kansen, soms zelfs geen enkele kans. Personen die tot de zogenoemde ‘voorkeursgroepen’ behoren worden evenmin beoordeeld op hun persoonlijke geschiktheid maar gereduceerd tot één voor de baan zelden relevant kenmerk. Het is beledigend voor de vrouw of de persoon uit een aangewezen ‘minderheid’ dat zij of hij kennelijk niet in staat werd geacht op eigen kracht voor de baan in aanmerking te komen.

Het instellen van quota of het voeren van een ‘voorkeursbeleid’ creëert hoogst ongelijke kansen. Soms wordt een schijnbaar gematigde variant gehanteerd. Dan wordt bij gelijke geschiktheid de voorkeur gegeven aan bijvoorbeeld een vrouw. Maar dat is onzin want geen twee kandidaten voor een functie zijn verder in alle opzichten gelijk.

Als de uiteindelijke keuze gaat tussen twee vrouwen of tussen twee mannen zal er ook een grond zijn om voor één van beiden te kiezen. Precies hetzelfde motief behoort doorslaggevend te zijn wanneer de uiteindelijke keuze is tussen een vrouw en een man.

Gelijke kansen gedijen bij variëteit

Daarmee komen we terug op de kern van de zaak. Werkelijk gelijke kansen bieden houdt in dat recht wordt gedaan aan de verschillen tussen individuen. Zodat eenieder op zijn of haar eigen individuele kwaliteiten wordt beoordeeld. Quota en de woke-ideologie reduceren individuen tot elementen in groepen. Dan wordt niet langer gekeken naar wie iemand zelf werkelijk is maar wordt deze persoon in een hokje geduwd. Mensen van vlees en bloed tellen dan niet meer, zij verdwijnen in dorre statistieken.

Het bieden van gelijke kansen op individuele ontplooiing, zo maakte de liberaal Von Humboldt eind 18^e eeuw reeds duidelijk, vergt daarentegen dat er ruimte wordt geboden aan een zo groot mogelijke variëteit.

Patrick van Schie is directeur van de TeldersStichting. Hij publiceert regelmatig in Wynia’s Week over liberalisme in de 21^ste eeuw.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Mogen we u noteren? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Voorkeursbeleid is het einde van de gelijke kansen verscheen eerst op Wynia's Week.

In dit tweede deel ga ik in op de momenteel veel besproken vermogensongelijkheid. Zijn mensen die meer vermogen hebben vergaard asociaal wanneer zij dit niet delen met mensen die minder of geen vermogen hebben? Of liggen de zaken ook hier heel wat genuanceerder?

Sparen maakt verschil

‘Vijf mythes over vermogensongelijkheid ontkracht’, bazuint het wetenschappelijk bureau van GroenLinks op zijn website. De aan GroenLinks gelieerde wetenschappers laten enkele infographics zien die ‘het probleem van de vermogensongelijkheid’ in één oogopslag duidelijk moeten maken. ‘Beelden zeggen immers meer dan woorden’, staat op de site te lezen. Het eerste plaatje moet aantonen dat de rijkste 10% van Nederland 43% van al het spaargeld bezit. Als dat nou niet onrechtvaardig is….

Maar het zegt natuurlijk helemaal niets. Een eenvoudig voorbeeld kan dit duidelijk maken. Neem twee mensen met exact hetzelfde inkomen, en verkerend in hetzelfde type huishouden. De een spaart elke maand € 250,- en de ander maakt zijn of haar salaris elke keer schoon op. Dan heeft de eerste persoon na twintig jaar € 60.000,- bij elkaar gespaard (voor zover althans de vermogensrendementheffing dit bedrag niet heeft aangetast) terwijl de tweede geen enkel vermogen heeft opgebouwd. Wat is er aan deze ongelijkheid onrechtvaardig? De persoon zonder vermogen had er ook voor kunnen kiezen een deel van zijn salaris te sparen. Hij of zij heeft een andere keuze gemaakt, wat natuurlijk prima is. Maar deze persoon verkeert dan door die eigen keuze wel in een andere vermogenspositie.

Sparen is niet alleen voor de ‘rijken’

Typisch voor een VVD’er, zal ik nu krijgen tegengeworpen: ‘de onderkant’ [het woord alleen al] kán helemaal niet sparen. Nu zal ik de laatste zijn om te ontkennen dat sparen voor de een makkelijker is dan voor de ander.

Maar zoals er enerzijds mensen met een fors inkomen zijn die aan het einde van de maand toch niets overhouden, of die zelfs schulden op schulden stapelen – en heeft zo iemand het recht zich na twintig jaar te beklagen dat hij in de schulden zit? –, zo zijn er in de lage inkomensgroepen statistisch gezien onevenredig veel mensen die stevig roken. Ook dat is hun eigen keuze, zolang anderen maar van de rook verschoond kunnen blijven.

Een pakje sigaretten kost momenteel algauw minstens € 8,-. Wie een pakje per dag rookt had zich door dat niet te doen € 240,- per maand kunnen besparen, of afhankelijk van het merk zelfs anderhalf keer zoveel. Ook talloze mensen met een laag inkomen hadden na twintig jaar sparen dus € 60.000,- (of meer) aan spaargeld kunnen bezitten. En dan hadden zij nog een betere gezondheid gehad ook.

Liberalen vinden dat mensen zelf moeten weten waaraan zij hun geld besteden, als het althans hun eigen eerlijk verdiende geld is. Maar indien mensen verschillende keuzes maken voor wat betreft de vraag of zij alles meteen spenderen dan wel een deel van hun inkomen opzij zetten, is er niets oneerlijks aan hun op den duur ongelijke vermogenspositie.

Met statistieken wordt veel gegoocheld

Toch kwalificeren tal van politici vermogensongelijkheid zonder meer als ‘een groot probleem’ (PvdA) en als ‘onrechtvaardig’. Zo ook bijvoorbeeld het quasi-liberale D66 dat het overheidsbeleid voortdurend op vermogenseffecten wil evalueren om te kunnen ‘bijsturen’ wanneer ‘het overheidsbeleid niet toereikend is om de vermogensongelijkheid te reduceren’.

Simpele statistieken zeggen echter niets. Het genoemde voorbeeld met sparen toont aan dat er niet alleen verschillen ontstaan wanneer mensen verschillende keuzes maken maar ook door het voortschrijden der jaren. Een oudere heeft gemiddeld genomen veel meer gelegenheid gehad om te sparen dan een jongere, en warempel: ouderen zíjn in ons land ook veel vaker vermogend dan jongeren. Dat is even ‘onrechtvaardig’ als dat jongeren gemiddeld genomen harder kunnen lopen.

Voor wie denkt dat dit een flauwe opmerking is: maar liefst 40% van de ongelijkheid in vermogen in Nederland laat zich verklaren door verschillen in leeftijdsgroepen. Veruit de meeste Nederlanders zijn (financieel) ‘arm’ – naar Nederlandse maatstaven – op het moment dat zij de volwassen leeftijd bereiken; menigeen zal pas in de loop der tijd enig vermogen (kunnen) opbouwen.

Er zijn meer redenen waarom ‘beelden’ met statistieken soms een heel verkeerde voorstelling van zaken geven. Worden pensioenaanspraken in de cijfers meegenomen (ik schreef het de vorige keer al) of worden die weggelaten (zoals het geval is in de Nederlandse statistieken)? Wanneer die wel zouden worden verwerkt dan zou het vermogensaandeel van de rijkste 1% Nederlanders al direct met eenderde dalen.

Wordt er rekening gehouden met de omvang van het huishouden? Ook dat maakt nogal uit: het vermogen van meerpersoonshuishoudens is meestal beduidend hoger dan dat van éénpersoonshuishoudens. Lang niet alle alleenstaanden zijn dat uit eigen keuze, maar als het geen eigen keuze is, is het niet zo dat bepaalde vermogenscategorieën daar meer kans op maken dan andere. In nogal wat gevallen is het wel of geen relatie hebben overigens niet eens een constante factor in iemands leven.

Vermogen is geen ‘collectief’ bezit

Een bekende uitspraak luidt: er zijn drie soorten leugens: gewone leugens, verdomde leugens en statistieken. Dat wil niet zeggen dat statistieken waardeloos zijn, maar wel dat ermee kan worden gegoocheld. Je moet steeds weten wat er precies in een statistiek is verwerkt, en wat niet!, voordat je er iets zinnigs over kunt zeggen.

En dan nog; constateren dat er ongelijkheid in vermogen is houdt niet in dat dit verschil onrechtvaardig is. Wanneer mensen op een eerlijke manier hun vermogen hebben opgebouwd of verworven, wat is er dan oneerlijk aan dat de een meer heeft dan de ander? De taal die vooral in linkse kringen gebezigd wordt spreekt boekdelen. Daar heeft men het over de ‘verdeling’ van het vermogen. Alsof de vermogens behoren tot een collectief goed, en het aan politici en ambtenaren is dit zo gelijkmatig mogelijk over de burgers te verdelen.

Maar (bijna) alle vermogen is van oorsprong particulier. Overheden kunnen er slechts aan komen door lasten op te leggen aan burgers, verenigingen en bedrijven. Dergelijke dwang kan worden uitgeoefend voor taken die werkelijk in het algemeen belang zijn. Maar welk recht heeft een overheid om te bepalen dat vrijwillig tot stand gekomen overeenkomsten en de daaruit voortvloeiende vermogensposities anders moeten worden ‘verdeeld’? En dat burgers die eerlijk een vermogen hebben opgebouwd dat onvrijwillig (deels) moeten afstaan?

Eigendom is een fundamenteel mensenrecht

Volgens de liberale filosoof John Locke was de legitimiteit van het staatsgezag gelegen in het aan burgers verzekeren van hun ‘Lives, Liberties and Estates, which I call by their general Name: Property’. Het was zijns inziens niet aan de wetgevende macht (of aan welke overheidsinstantie ook) zich aan de eigendommen van burgers te vergrijpen. ‘Whenever the Legislatures endeavor to take away, and destroy the Property of the People […] they put themselves into a state of War with the People, who are thereupon absolved from any further Obedience.’ Politici die gaan herverdelen gaan hun boekje te buiten, en verspelen op die manier de (rechts)grond van hun gezag, aldus Locke.

Zo dacht men ruim drie eeuwen geleden, zal menigeen tegenwerpen; tegenwoordig wordt hier ‘moderner’ over gedacht. Maar wat níet veranderd is: (bijna) alle eigendommen zijn van particuliere origine. En wat zelfs versterkt is: het eigendomsrecht is in grondwetten en verdragen vastgelegd.

Artikel 1 van het Eerste Protocol van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM) luidt: ‘Iedere natuurlijke of rechtspersoon heeft recht op het ongestoord genot van zijn eigendom. Aan niemand zal zijn eigendom worden ontnomen behalve in het algemeen belang en onder de voorwaarden voorzien in de wet en in de algemene beginselen van internationaal recht.’

Is herverdelen in het algemeen belang? Is het niet juister te stellen dat met herverdeling specifieke groepen burgers worden begunstigd en wel direct ten koste van andere groepen burgers? Betracht een staat die zo handelt nog wel neutraliteit ten opzichte van de burgers? Of creëert hij aldus grove rechtsongelijkheid?

Illegale heffing op fictief rendement

De Nederlandse staat is eerder dit jaar door de Hoge Raad op de vingers getikt wegens de schending van het in het EVRM gegarandeerde mensenrecht op eigendom. Met de fictieve vermogensrendementheffing heeft de Belastingdienst jarenlang het eigendom aangetast van spaarders die hun vermogen niet belegden maar bij wie de staat, en een meerderheid van ons parlement, bewust deed alsof dit wel het geval was.

Zo werd een rendement belast dat er niet was, en waarvan politici en belastingambtenaren donders goed wisten dat het er niet was. De Belastingdienst krijgt immers van alle spaarders de tegoeden bij de banken door, zodat het precies bekend is welke ‘vermogende’ belastingplichtigen uitsluitend of grotendeels sparen en hoeveel – of beter uitgedrukt: hoe weinig – rente zij daarop hebben ontvangen.

Toch weten alleen de getroffenen die bezwaar tegen de fictieve vermogensrendementheffing hebben aangetekend, al zeker dat zij geld zullen terugkrijgen. De grote meerderheid die geen bezwaar maakte, waarschijnlijk omdat zij dacht dat dit zinloos zou zijn, moet maar afwachten of en in hoeverre de staatssecretaris en de Tweede Kamer het haar aangedane onrecht gaat rechtzetten.

Dat er verschil zou worden gemaakt is reeds onverteerbaar omdat burgers mensenrechten hebben ongeacht of zij bij schending ervan bezwaar maken of niet. Het kan bijvoorbeeld niet zo zijn dat een overheid censuur instelt voor burgers die de moeite niet nemen om naar de rechter te stappen om uitingsvrijheid te kunnen (blijven) uitoefenen.

Schending rechtzetten kan niet afketsen op kosten

De aarzeling om het onrecht voor alle gedupeerde spaarders recht te zetten berust op de kosten. Nog zo’n vreemd argument want als een mensenrecht van een burger is geschonden, mag het zo snel mogelijk ongedaan maken daarvan niet worden nagelaten omdat dit ‘te duur’ is.

De Tweede Kamer heeft in een breed ondersteunde motie aangegeven dat in ieder geval de ‘kleine spaarders’ tegemoet moeten worden gekomen. Dat oogt sympathiek, maar het maken van onderscheid tussen ‘kleine’ en ‘grote’ spaarders die even onterecht zijn aangeslagen voor nooit ontvangen rendement op hun vermogen creëert rechtsongelijkheid. Het is alsof de politie wel zonder gerechtelijk huiszoekingsbevel een villa mag doorzoeken, omdat het toch slechts ‘rijke’ burgers zijn. Dat kan natuurlijk niet in een rechtsstaat.

Linkse politici staan al klaar met plannen om de ‘kosten’ van een tegemoetkoming – hoe ruim of kleinzielig ook – te verhalen op de ‘vermogenden’. Die zouden dan dus een sigaar uit eigen doos krijgen. Bedenk wel: wat kosten zijn vanuit het oogpunt van de staat waren gelden waar deze staat om te beginnen nooit recht op had. Het zou dan beter zijn wanneer de staat de tering eens naar de nering ging zetten.

Tellen planten meer dan mensen?

Alle politieke gekronkel om onder het vonnis van de Hoge Raad uit te komen, en om een geschonden mensenrecht goed te maken, is des te opmerkelijker omdat veel politici, zeker ter linkerzijde, altijd star vasthouden aan rechterlijke uitspraken over door de politiek te nemen maatregelen in verband met stikstof of klimaatakkoorden.

Hebben planten in ons land meer rechten dan burgers? Misschien vinden de Partij voor de Dieren en D66 dat. Planten en mensen zijn inderdaad niet gelijk. Maar hopelijk beseffen politici in meerderheid dat rechten van burgers zwaarder behoren te wegen dan die van planten.

Patrick van Schie is directeur van de TeldersStichting, het wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme gelieerd aan de VVD. Hij schrijft op uitnodiging van Wynia’s Week regelmatig over liberalisme in de 21^ste eeuw. Eerdere afleveringen vindt u HIER.

Het bericht Vermogen behoort niet toe aan de staat verscheen eerst op Wynia's Week.

Het gelijkheidsfetisjisme

Op zoek naar een meerderheid ook in de Eerste Kamer voor de bijstelling van haar financiële plannen is de coalitie ook bij de fractievoorzitters van PvdA en GroenLinks langs gegaan. Die stelden als ‘absolute voorwaarde’ aan eventuele steun: ‘Het kabinet moet ongelijkheid fundamenteel bestrijden.’ Inmiddels hebben beide linkse partijen het kabinet laten weten dat het naar hun steun kan fluiten.

Natuurlijk is het niets nieuws dat linkse partijen meer gelijkheid nastreven, en wel in de vorm van (nog) meer nivellering. De roep om meer gelijkheid klinkt echter veel breder in de politiek. Coalitiepartij D66 acht het bijvoorbeeld essentieel om ‘gelijke kansen’ te bevorderen; en wie zou daar nou tegen kunnen zijn?

Het probleem bij D66 is echter dat zodra daar een ongelijkheid qua situatie wordt waargenomen, die partij meteen de conclusie trekt dat er ‘dus’ geen gelijke kansen zijn geweest. Zelfs in sommige niet-linkse partijen klinkt inmiddels geregeld de roep om ongelijkheid coûte que coûte te bestrijden.

Is ongelijk wel onrechtvaardig?

De media zwepen deze sentimenten flink op. De zeer bemiddelde journalisten Sander Schimmelpenninck, Jeroen Pauw en Joris Luyendijk buitelden afgelopen jaar zowat over elkaar heen om hun schuldbesef af te kopen met programma’s of boekjes vol klachten over de vreselijke ongelijkheid die in ons land zou bestaan.

Kim Putters, scheidend directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, mocht onlangs in een aantal tv-programma’s een afscheidsboekje toelichten waarin hij de ‘structurele ongelijkheid’ als een van onze voornaamste problemen aanwees. Sprak hij hier als wetenschapper of eerder als prominent PvdA-lid?

In al deze gevallen wordt ongelijkheid automatisch als een probleem aangewezen. Ongelijkheid is ‘niet acceptabel’, stelde Attje Kuiken direct nadat zij tot PvdA-fractievoorzitter in de Tweede Kamer was gekozen. ‘Ongelijk = onrechtvaardig’, roepen linkse politici en media in koor.

Opmerkelijk genoeg blijft deze bewering meestal onbestreden. Misschien zijn degenen die het niet met de bewering eens zijn beducht voor ‘asociaal’ te worden uitgekreten? Áls er al kanttekeningen bij de alarmerende geluiden over ongelijkheid worden geplaatst, dan is het meestal om aan te geven dat het met de ongelijkheid wel meevalt.

Vaak worden appels met peren vergeleken

Nu is het ook goed om niet alle beweringen over feitelijke ongelijkheid meteen voor waar over te nemen. Wanneer we het bijvoorbeeld hebben over vermogensongelijkheid – hét mikpunt tegenwoordig voor links, in navolging van hun hedendaagse goeroe Piketty – dan is het wel van belang te weten of pensioenaanspraken wel of niet in de cijfers zijn meegenomen.

Dat maakt namelijk nogal verschil. De meeste mensen in loondienst hebben een ‘stille reserve’ in de vorm van hun pensioenaanspraken, die vaak niet als vermogen worden geteld terwijl ze dat wel zijn.

Ook is het bijvoorbeeld van belang te weten of ouderen simpelweg worden vergeleken met jongeren. Die laatsten hebben veelal nog geen vermogen kunnen opbouwen maar gaan dat vaak nog wel doen. Voordat je het weet is er sprake van een vergelijking van appels met peren.

Maar mensen verschillen, en dat is maar goed ook

Dat laatste punt brengt ons meteen bij de kern van de zaak. Mensen verschillen van elkaar, in tal van opzichten. Zij verschillen in karakter, in belangstelling, in ijver, in mate van voorzichtigheid en voorzienendheid, en ga zo maar voort. Gelukkig maar. Ik weet niet of er hier in Nederland (nog) mensen zijn die blij worden bij het zien van gelijkvormige massa’s die marcheren langs de leiders van landen die gelijkheid prediken, zoals in Rood-China en Noord-Korea nog volop gebeurt.

Meer mensen zullen in ons land waarschijnlijk – en hopelijk – toch de mening huldigen dat mensen zich moeten kunnen ontplooien naar hun eigen aard en aanleg, een opleiding moeten kunnen volgen die hun werkelijke belangstelling heeft en hun leven zoveel mogelijk naar eigen voorkeuren en inspanningen vorm moeten kunnen geven.

Wie diversiteit wil moet mensen vrij laten

Als zij dat (kunnen) doen, wanneer burgers dus de vrijheid wordt gelaten zoveel mogelijk zichzelf te zijn en hun eigen dingen te doen, dan bloeit… het verschil. Wie echte diversiteit wil moet deze niet van bovenaf opleggen maar doet er goed aan mensen zoveel mogelijk vrij te laten. Ja, de een zal dan meer verdienen dan de ander, omdat zijn of haar beroep schaarser is of omdat de een meer uren werkt dan de ander.

Het kan ook zo zijn dat mensen heel graag bij een tv-programma een bepaalde presentator zien; ja zelfs dat zij daarbij de voorkeur geven aan Sander Schimmelpenninck. Mijn keuze hoeft immers niet die van anderen te zijn. Wie als presentator meer gewild is, wie ‘beter in de markt’ ligt, kan een hogere vergoeding bedingen. De eerder genoemde journalisten hebben er zelf nooit blijk van gegeven daar vies van te zijn.

Er is meer dan geld alleen

Vreemd genoeg wordt juist in kringen waar men (publiekelijk) te keer gaat tegen ‘geldzucht’ en ‘economisme’ (Jesse Klavers lelijke bijdrage aan de Nederlandse taal) nauwelijks erkend dat er meer is in het leven dan het financiële aspect. Dat wie lange dagen (en avonden) maakt aan de Zuidas misschien wel meer krijgt bijgeschreven op zijn bankrekening maar niet per se gelukkiger is dan iemand die een minder jachtig bestaan in een plattelandsdorp verkiest. En dat het allebei prima is zolang het eigen keuzes zijn.

Dat een vrouw die zich richt op de opvoeding van haar eigen kinderen en met haar echtgenoot afspreekt dat hij (het merendeel van) het huishoudinkomen inbrengt, niet ongeëmancipeerd is maar gewoon haar zelfgekozen levensinvulling volgt. En dat iemand met een eigen onderneming of zelfstandig beroep misschien niet altijd het meeste verdient maar zijn of haar beloning ontvangt in de vorm van het kunnen volgen van een eigen passie. Dat we dat moeten respecteren, ja waarderen.       

Gelijk belonen kan hoogst oneerlijk zijn

De meeste Nederlanders vinden dat werken mag lonen. Wie meer uren maakt mag (natuurlijk) meer verdienen dan wie zich met dezelfde werkzaamheden minder uren bezig houdt. Wie per uur twee keer zoveel tomaten plukt als een ander mag ook evenredig meer verdienen. Zo niet in de socialistische logica.

Maar wat is er eerlijk aan dat iemand die de kantjes ervan afloopt evenveel vangt als iemand die zich echt inspant? Of wat is er eerlijk aan dat iemand die slechts het hoognodige doet evenveel verdient als iemand die de verantwoordelijkheid voelt dat het bedrijf zo goed mogelijk loopt, en die daarnaar handelt?

Filosoof Jurriën Hamer springt hier de nivelleerders bij. Hij valt in zijn publicaties het begrip ‘verdienste’ aan. Dat de een harder werkt dan de ander zou niet zijn of haar verdienste zijn. De luie of onwillige [mijn aanduidingen] collega kan er ook niets aan doen dat hij of zij minder werkt.

Dat een klaploper net zo beloond zou moeten worden als de harde werker, zal er bij heel veel mensen niet in gaan. Gelijke beloning bij ongelijke prestatie wordt over het algemeen juist als hoogst onrechtvaardig ervaren.

Het ís ook onrechtvaardig naar degene die zich meer inspant. Die inspanningen worden dan immers niet gewaardeerd. Gelijke beloning ongeacht de mate waarin iemand zich inzet werkt ontmoedigend. Gelijk loon naar ongelijke inzet is bovendien schadelijk voor het bedrijf, ja voor de economie als geheel.

Welke verschillen wil links zoal compenseren?

Dit brengt ons terug bij het gegeven dat mensen ongelijk zijn. Zij zijn unieke wezens. Zelfs een eeneiige tweeling is niet geheel identiek. En naarmate mensen ouder worden en meer eigen keuzes in het leven hebben kunnen maken, groeit de – spontane! – diversiteit. Dat mensen van elkaar verschillen, en mogen verschillen, is allereerst goed voor henzelf. Een keurslijf doet niemand goed, behalve wellicht een volstrekt ziel- en kleurloos wezen. Een keurslijf doet ook niemand recht.

Dit neemt niet weg dat er ‘onverdiende’ verschillen zijn die soms voordelen opleveren welke lang niet iedereen kan genieten. Zo is wetenschappelijk vaak vastgesteld dat lange mensen – in ieder geval lange mannen – meer aanzien genieten dan hun kleinere medemensen. Of zij dat extra aanzien ook verdienen is vers twee.

Evenzo wordt niet ieders uiterlijk gelijk gewaardeerd. Er zijn mensen die mooier worden gevonden dan andere. Daar hebben zij niets voor hoeven doen, maar zij vinden eenvoudiger een partner, worden (al dan niet terecht) eerder geloofd, en zo meer. Of zij overigens gelukkiger zijn, is maar de vraag.

En wat zouden we aan verschil in lengte of (vermeende) schoonheid moeten doen? Moet er voorrangsbeleid komen voor kleine of voor als ‘lelijk’ beschouwde mensen? Is het niet beter de schouders op te halen dan jaloers te worden? En om de eigen kwaliteiten en zegeningen te tellen?

Tegen toekenning door links van privileges aan ‘zielige’ groepen

Dit wil allemaal niet zeggen dat álle ongelijkheid maar aanvaard moet worden. Als liberaal ga ik uit van individuen die uniek, en dus ongelijk zijn. En ik verlang dat deze individuen hun leven zoveel mogelijk naar eigen voorkeur kunnen inrichten. Daarop hebben zij allemaal een gelijk recht. De ene burger mag niet meer vrijheid verlangen dan welke medeburger ook.

De grens aan ieders vrijheid is waar de vrijheid van een ander in het gedrang komt. Ongeacht wie die ander is wiens vrijheid in de knel komt. Ieder heeft een gelijk recht op vrijheid en de grenzen die daaraan moeten worden gesteld dienen voor iedereen gelijk te zijn. Kortom: elke burger dient gelijk te zijn voor de wet. Privileges zijn uit den boze. Rechtsgelijkheid moet gewaarborgd zijn.

Moeten vrouwen later AOW krijgen dan mannen?

Natuurlijk zijn er bijzondere omstandigheden waarin het maken van onderscheid door een overheid wel geoorloofd moet zijn. Zo is het redelijk dat het recht op door de staat bekostigd initieel onderwijs slechts tot aan een zekere leeftijd wordt gegeven; binnen die leeftijdscategorie mag echter geen onderscheid worden gemaakt. Wel naar type onderwijs, wat aansluit bij het kind in kwestie, maar niet of er een recht op onderwijs als zodanig is.

Ditzelfde geldt voor een ouderdomsvoorziening. Gegeven het stelsel dat een burger op grond van gevorderde leeftijd aanspraak kan maken op AOW, doet het geen afbreuk aan de rechtsgelijkheid daar een leeftijdsgrens aan te stellen. In beginsel zal iedere burger ongeacht andere kenmerken daar namelijk ooit aanspraak op kunnen maken. Al weten we dat dit in zoverre een fictie is dat sommige burgers daar genetisch gezien meer kans op maken en er langer van zullen kunnen genieten dan andere.

Wie de ongelijkheid in daadwerkelijk genoten AOW-gerechtigde jaren wil wegnemen, zou de AOW moeten afschaffen. Of zou, als hij zich zo graag op statistieken beroept, ten minste de leeftijd waarop vrouwen AOW krijgen hoger moeten leggen dan die voor mannen. Vrouwen worden namelijk gemiddeld genomen nog altijd een paar jaar ouder en genieten nu dus langer AOW.

Links strooit met nieuwe privileges

Ik hoor de verontwaardiging al uit linkse hoek. En voor alle duidelijkheid: het is niet míjn pleidooi een verschil aan te brengen in de AOW-gerechtigde leeftijd; het is een verschil dat logischerwijs juist zou moeten worden gemaakt door al diegenen die statistische ongelijkheden in uitkomsten onaanvaardbaar vinden.

Of maken zij soms verschil tussen wie er wordt achtergesteld? Is achterstelling van zogenaamd ‘witte’ heteroseksuele mannen voor links ineens geen probleem? Geldt een discriminatieverbod bij linkse mensen alleen voor wie tot de door hun uitverkoren groepen behoren? Links strooit zo met nieuwe privileges. Die schending van de rechtsgelijkheid moet door liberalen, en door iedereen die wérkelijk om de rechtsstaat geeft, ten principale worden bestreden.

Patrick van Schie is directeur van de TeldersStichting, het wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme gelieerd aan de VVD. Hij schrijft op uitnodiging van Wynia’s Week regelmatig over liberalisme in de 21^ste eeuw. Eerdere afleveringen vindt u HIER.

Het bericht Ongelijkheid mag best, maar ongelijkheid voor de wet niet verscheen eerst op Wynia's Week.