In het najaar van 2008 schreef Mark Rutte, toen een onervaren en zoekende VVD-partijleider, een toekomstperspectief. De titel: Pamflet van een optimist. Hij wilde naast de klassieke VVD-onderwerpen zoals veiligheid, eigen huis en inkomen ook niet-materiële thema’s agenderen, zoals milieu en onderwijs. De ondertitel van zijn pamflet luidde: Naar een moderne economie: een Groen Rechtse toepassing op energie.   

Het pamflet viel slecht in de VVD. Jammer, want afgaand op wat Petra de Koning erover schrijft in haar gave biografie Mark Rutte (2020) stonden er verstandige dingen in. Nederland had er zijn voordeel mee kunnen doen. Rutte wilde bijvoorbeeld meer kerncentrales bouwen en voor onze energie niet afhankelijk worden van ‘de Poetins en Ayatollahs van deze wereld’.

Pamflet en groen rechts waren snel geschiedenis. De kritiek was: wie verzint een slogan als groen rechts, die zo overduidelijk voortborduurt op de naam van GroenLinks? Waarom de aandacht vestigen op een ándere partij?

Oud merk, nieuwe formule

Mark Rutte is weg, hallo Sophie Hermans. Dinsdag werd ze geïnstalleerd als minister. Ze is voormalig politiek assistent van Rutte, voormalig VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer én ze was de secondant van partijleider Dilan Yeşilgöz aan de formatietafel. Hermans heeft meegeholpen haar eigen ministerie op te zetten. Zij is de eerste minister van Klimaat en Groene Groei, een nieuw departement in het kabinet-Schoof.

De boodschap is: groen rechts is terug van weggeweest. De ‘merknaam’ die niet aansloeg, wordt opnieuw in de markt gezet. Nieuwe formule, wast nog witter, leve groene groei.

Wat groene groei is? Het is in elk geval onderwerp van controverse. Hermans suggereerde vorige week in een hoorzitting in de Tweede Kamer over haar voordracht als minister dat Nederland met groene dan wel duurzame innovaties wereldberoemd kan worden, net als met de Deltawerken en de gloeilamp. Maar hoe?

Eigenlijk is maar één ding zeker: als de overheid de economie stimuleert (subsidies, fiscale voordelen, opdrachten), leidt dat tot economische groei. Maar is dat groen?

Hermans typeerde haar nieuwe ministerie in de hoorzitting als ‘het ministerie van de toekomst, van vooruitgang en optimisme’. Ze wil dat Nederland ‘sneller onafhankelijk wordt van regimes waar je helemaal niet afhankelijk van wilt zijn’ en belooft ‘zorgvuldige, maar wel op tempo’ besluitvorming voor de bouw van nieuwe kerncentrales.

Klinkt als Mark Rutte in 2008.

Klimaatpolitiek als verdienmodel voor ondernemers

De VVD heeft altijd een gespannen relatie gehad met klimaatpolitiek. Twee ministers, Pieter Winsemius en Ed Nijpels, profileerden zich decennia geleden als ministers van milieubeleid, maar in de VVD, partij van autorijders en industriëlen, sloeg dat niet aan. Te betuttelend, te veel gedoe, te kostbaar.

Is het deze keer anders?

De VVD ‘bedient’ twee belangrijke kiezersgroepen: de middenklasse/eigenhuizenbezitters en de ondernemers/managers. Beide groepen houden niet van bemoeizucht van de overheid, van extra regels, verplichtingen, heffingen, verboden en wat er verder komt kijken bij klimaatpolitiek.

Vandaar de politieke nadruk op de báten van klimaatpolitiek. Er is geld te verdienen. Ondernemers zien klimaatpolitiek als een verdienmodel wanneer burgers bijvoorbeeld verplicht worden om warmtepompen aan te schaffen, van het aardgas af moeten of aangeraden wordt om zonnepanelen te nemen. Dat is voor bedrijven ‘gratis’ extra omzet. Je hoeft de potentiële klant niet te overtuigen, je hoeft er geen reclame voor te maken. Dat doet de overheid.

Hoe? Door burgers belastingvoordelen te schenken, zoals 2.950 euro subsidie op de aanschaf van elektrische auto’s. Dat was een punt uit het Klimaatakkoord, een polderafspraak tussen belangen- en lobbygroepen over klimaatbeleid, voorgezeten door…? Oud-VVD-minister Nijpels.

Burgers reageren op fiscale en financiële prikkels, managers net zo. Vandaar dat de topmanagers van vervuilende en stikstof uitstotende bedrijven als staalbedrijf Tata, kunstmestproducent Yara en chemieconcern Dow best zaken willen doen.

In hun hoofdlijnenakkoord over het kabinetsbeleid hebben PVV, VVD, NSC en BBB afgesproken dat het kabinet-Schoof de aanpak van het kabinet RutteVier voortzet: ‘maatwerkafspraken’ maken met de twintig grootste industriële concerns die in ruil voor steun van de overheid hun productieproces verduurzamen. Dat kan best prijzig worden. Voor Tata doet een bedrag van 3 miljard euro de ronde.

Het geld is er. De miljarden in het Klimaatfonds van het kabinet RutteVier hebben de verkiezingen overleefd.

Salto mortale

In dat krachtenveld wordt Sophie Hermans de verantwoordelijke minister. Het is, in de traditie van Rutte, best een ommezwaai, zo niet een salto mortale voor de VVD. Van het afserveren van groen rechts, via oppositie tegen klimaatdrammer Rob Jetten (D66), naar een coalitie met Jetten in twee kabinetten en nu naar met voortzetting van diens beleid. ‘Daar gaan we mee door,’ zei Hermans vorige week in de hoorzitting.

Voortzetting van het klimaatbeleid heeft namelijk machtige bondgenoten. Meteen al na de val van het kabinet RutteVier pleitte de Sociaal Economische Raad (SER), het ‘polderoverleg’ van werkgeverslobby VNO-NCW, de vakbonden en economische deskundigen, voor verdere uitvoering van het klimaatbeleid van het toen demissionaire kabinet. Het zou niet de eerste keer zijn dat VNO-NCW een politieke slag slaat. In 2017 maakte minister-president Rutte zich spreekbuis van de werkgeverslobby om de dividendbelasting af te schaffen en de hoofdkantoren van Shell en Unilever in Nederland te houden.

Wie dacht op de PVV te stemmen om de klimaatpolitiek door de shredder te halen, krijgt een kabinet van PVV met VVD dat het beleid wil voortzetten dat eerder uit de koker kwam van D66. Tot zover de invloed van de kiezer.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met dank aan verkiezingswinnaar PVV wordt het klimaatbeleid van verliezer Rob Jetten nu voortgezet door Sophie Hermans verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat De Jonge, zeker in het openbaar, een hoge pet op heeft van het werk van de AIVD, is logisch: als demissionair minister van Binnenlandse Zaken is hij politiek verantwoordelijk voor het reilen en zeilen van de dienst. Minder begrijpelijk is dat uitkomsten van AIVD-naslagonderzoeken ook door anderen – Tweede Kamerleden, journalisten – worden beschouwd als het laatste woord. Want niemand plaatste een kritische of relativerende kanttekening, zelfs PVV-aanvoerder Geert Wilders niet, die een paar weken eerder voormalig AIVD-baas Dick Schoof kandideerde als minister-president.

Waar zou de AIVD die glanzende reputatie als onfeilbaar orakel toch aan te danken hebben? De in het verleden geleverde prestaties waren lang niet altijd bemoedigend.

De Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), tussen 1949 en 2002 de directe voorloper van de AIVD, was decennialang vooral geboeid door de CPN. De belangstelling van de dienst voor het poldercommunisme kreeg obsessieve trekken. Ondanks het feit dat de CPN, na een korte bloeiperiode direct na de Duitse bezetting, een betrekkelijk geïsoleerd bestaan leidde en in 1977 terugviel naar nog slechts twee Kamerzetels, bleef de BVD maar doorgaan met infiltratieacties. De overkill werkte soms zelfs contraproductief: sommige lokale afdelingen van de CPN zaten zo vol met BVD-informanten, dat ze essentieel waren geworden voor het voortbestaan ervan.

Dat de maatschappelijke antenne van de dienst helemaal verkeerd stond afgesteld, bleek in 1970. De BVD werd toen compleet verrast door de bezetting door Molukse jongeren van de woning van de Indonesische ambassadeur in Wassenaar, waarbij een Nederlandse politieman werd doodgeschoten. Later volgden nog andere Molukse terreuracties, zoals de befaamde treinkapingen bij Wijster (1975) en De Punt (1977).

De ‘concentratie op het bekende extremisme’ had de BVD ‘het zicht belemmerd op geheel nieuwe risico’s’, concludeerde historicus Dick Engelen in zijn Geschiedenis van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (1995). Ook oud-BVD’er Frits Hoekstra wond er in zijn memoires In dienst van de BVD (2004) geen doekjes om: ‘Aan de gevoelens van frustratie onder jonge Molukkers werd door de dienst tot 1970 nauwelijks aandacht geschonken. De informatiepositie van de BVD onder Molukse jongeren was vrijwel nihil.’

Geen beveiliging voor Fortuyn

Sinds het begin van de jaren tachtig stak de BVD veel tijd en energie in het volgen van de Centrumpartij (later Centrumdemocraten) van Hans Janmaat. Zelfs nadat hij in 1998 bij gebrek aan kiezers verdween uit de Tweede Kamer, wist de dienst van geen ophouden. Meest pijnlijke moment, in hindsight: toen de BVD op 22 mei 2001 – minder dan vier maanden voor de aanslagen van 9/11 – haar jaarverslag over 2000 publiceerde. Met slechts vier zinnen over ‘Usama Ben Laden’ en zijn Al-Qaida-netwerk, maar twee pagina’s over ‘extreem rechts’.

In 2002 ging het helemaal mis met de risico-analyse rondom Pim Fortuyn. Niemand kon ontgaan dat hij in de laatste maanden van zijn leven Neerlands meest controversiële politicus was. Maar de BVD keek wat in de eigen mapjes en concludeerde dat er op het punt van de persoonsbeveiliging geen bijzondere maatregelen nodig waren. Broddelwerk, concludeerde later de onafhankelijke onderzoekcommissie-Van der Haak.

Eveneens in 2002 kwam al na enkele uren een einde aan de loopbaan van Philomena Bijlhout (LPF) als staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ze onderhield begin jaren tachtig betrekkingen met het bewind van Desi Bouterse, een kwestie waarover de media uitvoerig berichtten, hoewel de belastende gegevens niet naar boven waren gekomen bij het naslagonderzoek door de AIVD. ‘Leest men bij de dienst de krant wel?’ vroeg historicus en AIVD-expert Bob de Graaff zich af in NRC Handelsblad.

In 2003 kondigde prins Friso zijn verloving aan met Mabel Wisse Smit. Minister-president Jan Peter Balkenende vroeg de AIVD om een veiligheidsonderzoek – een veel grotere klus dan een naslagonderzoek – en al binnen een week lag er een verklaring van geen bezwaar. De dienst bleek er niet van op de hoogte dat Wisse Smit een innige, zo niet intieme relatie had onderhouden met de in 1991 vermoorde drugsbaron Klaas Bruinsma. Die onthulling werd een paar maanden later alsnog gedaan: door misdaadjournalist Peter R. de Vries.

Nog een blunder van formaat: op 2 november 2004 werd de islamkritische regisseur en columnist Theo van Gogh vermoord. Dader: moslimextremist Mohammed Bouyeri, die weliswaar door de AIVD werd gevolgd, maar als een niet al te belangrijke ‘bijfiguur’ totaal verkeerd werd ingeschat.

Gênante situaties

Behalve blunders waren er ook dikwijls gênante situaties. Bijvoorbeeld toen AIVD-baas Rob Bertholee – een voormalig landmachtgeneraal – in 2015 in een interview met NRC Handelsblad hoog opgaf van het zojuist uitgebrachte jaarverslag van zijn dienst. Een wel zeer bijzondere publicatie, meende hij. ‘Noem mij één vergelijkbare dienst in Europa die dat ook doet. Precies, die is er niet.’ Dat het Bundesamt für Verfassungsschutz, de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst, al veel langer jaarverslagen publiceert dan de AIVD – namelijk sinds de jaren zestig – en ook nog eens van veel betere kwaliteit, was Bertholee kennelijk niet bekend.

Onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten hebben op veel cruciale momenten gefaald, die conclusie is onontkoombaar. Bewieroking van de AIVD is om die reden nergens voor nodig en blind vertrouwen evenmin. De kans dat er met Gidi Markuszower in werkelijkheid weinig aan de hand is, en dat ‘negatieve bevindingen’ bij andere kandidaat-bewindslieden over het hoofd zijn gezien, is helaas aanzienlijk. Het is raar dat we dat allemaal maar gedogen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht De AIVD heeft te vaak geblunderd om nog ons blinde vertrouwen te genieten verscheen eerst op Wynia's Week.

Het gesprek van SYP WYNIA met Arnout Jaspers voor WWTV is niet alleen als video te bekijken en te beluisteren, maar is ook als podcast beschikbaar.   

Jaspers, optimist tenslotte, heeft enige hoop dat het nieuwe kabinet alsnog met de energievisie komt die in het hoofdlijnenakkoord ontbreekt. Zo wijst hij er op dat het bouwen van nieuwe kerncentrales ook gevolgen heeft voor de plannen van de kabinetten-Rutte voor het volbouwen van het Nederlandse deel van de Noordzee met windmolenparken: ‘Één kerncentrale maakt al een groot windmolenpark overbodig en voorkomt dat de Noordzee van een natuurgebied een industriegebied wordt.’

De ‘klimaatoptimist’ benadrukt dat er geen paniek nodig is om het klimaatbeleid aan de man te brengen. Nederland kan de klimaatverandering best aan, zegt Jaspers. In plaats van steeds harder alarm te slaan moeten we juist nuchter blijven.

‘DE KLIMAATOPTIMIST’ van Arnout Jaspers kost 23,50 (inclusief verzendkosten) is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, omvat 220 bladzijden, en is overal verkrijgbaar, onder meer in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER: www.wyniasweek.nl/product/de-klimaatoptimist/ Veel leesplezier!

Het bericht ‘Klimaatoptimist’ Arnout Jaspers heeft gratis advies voor het nieuwe kabinet. ‘We kunnen met veel minder windmolens toe!’ VIDEO! PODCAST! verscheen eerst op Wynia's Week.

De coalitiepartijen hebben ook 600 miljoen euro uitgetrokken voor de langdurige zorg. Om deze zorg te kunnen leveren zijn zo’n 11.000 nieuwe verpleegkundigen en verzorgenden nodig. En dat is een probleem. Want waar moeten al die extra handjes aan het bed vandaan komen?

Grote personeelstekorten

Er zijn grote personeelstekorten in de zorg. Deze 30.000 extra banen die moeten worden opgevuld, komen bovenop de meer dan 50.000 vacatures die er nu al zijn. En dat aantal zal de komende jaren alleen maar toenemen. Door de vergrijzing zal de vraag naar zorg verder stijgen. Oudere zorgmedewerkers gaan met pensioen en veranderen van zorgverlener in patiënt. De zorg voor de grote geboortecohorten van na de Tweede Wereldoorlog moet worden geleverd door generaties die veel kleiner zijn. Jongeren hebben de banen voor het uitkiezen en de zorg is voor velen niet de eerste keus vanwege de hoge werkdruk, de onregelmatige werktijden en de volgens velen matige beloning. Volgens recente arbeidsmarktprognoses zal het personeelstekort in 2032 oplopen naar ten minste 137.000 personen. Daar komen de 30.000 vacatures van het kabinet-Schoof nog bovenop.

De werkgelegenheidseffecten van het coalitieakkoord waren aanleiding voor veel schampere reacties in de zorgsector. Hoe kunnen de coalitiepartijen plannen bedenken waarvoor veel extra mensen nodig zijn, terwijl de sector al met zulke grote tekorten kampt? Minder commentaar was er op de CPB-berekening dat twee derde van de extra uitgaven die de coalitiepartijen willen doen naar de zorg gaat. Van de 6,4 miljard euro die het nieuwe kabinet extra wil uitgeven gaat 4,2 miljard naar de zorg. Het overgrote deel daarvan is een verschuiving van particuliere naar collectieve uitgaven door de verlaging van het eigen risico en de verhoging van de zorgpremie.

Zonder de plannen van het nieuwe kabinet zouden de collectieve uitgaven aan zorg toenemen van 106 miljard euro dit jaar tot 119 miljard in 2028. Door de extra plannen zullen de zorgkosten aan het eind van deze kabinetsperiode niet 119, maar ruim 123 miljard euro bedragen. Dat is een stijging van 3,8 procent per jaar. Daar moet de kostenstijging als gevolg van de inflatie nog bij opgeteld worden. We moeten er rekening mee houden dat onze zorgpremie de komende jaren flink omhoog gaat.

Maar dan moeten die nieuwe zorgmedewerkers wel gevonden worden. Dat zal niet gaan door meer mensen op te leiden. Jongeren kiezen de laatste jaren eerder minder dan meer voor een beroep in de zorg. Voor de verpleegkunde opleidingen zijn de aanmeldingen zelfs gedaald.

Veel onbenut potentieel

Het activeren van de stille reserve in de zorg biedt meer perspectief. Het onbenut potentieel in de zorg is groot. Het overgrote deel van de zorgmedewerkers werkt in deeltijd. Van de verpleegkundigen werkt 80 procent in deeltijd, onder verzorgenden is dat zelfs meer dan 90 procent. Als al deze deeltijdwerkers 36 uur zouden gaan werken, zou het personeelstekort in één klap zijn opgelost. Hetzelfde geldt als alle mensen met een zorgdiploma die niet meer in de zorg werkzaam zijn, zouden terugkeren in de zorg. Ook dat zou het tekort meteen oplossen.

Het activeren van de stille reserve in de zorg kost echter geld, veel geld. Mensen moeten worden overgehaald om meer uren te gaan werken en het werk in een andere sector te verruilen voor de zorg. Dat kan alleen als er veel geld wordt uitgetrokken voor salarisverbetering, werkdrukvermindering en andere maatregelen om het werken in de zorg aantrekkelijker te maken.

Een paar jaar geleden hield een topambtenaar van VWS mij voor dat de stijgende zorgkosten helemaal geen probleem vormden. Want, zo zei hij, voordat de kosten een probleem gaan vormen zijn er al geen mensen meer om de zorg te leveren. De kostenstijging in de zorg zou vanzelf geremd worden door het gebrek aan personeel. Dat was ook de reden waarom toenmalig VWS-minister Hugo de Jonge nooit een plan heeft gemaakt om de stijging van de kosten te beperken.

Deze redenering was om twee redenen onjuist. Ten eerste dachten de topambtenaar en zijn minister kennelijk dat zodra er personeelstekorten waren, het kabinet geen nieuwe plannen meer zou maken die geld kosten en waarvoor meer mensen nodig zouden zijn. Als het om zorg gaat, willen politici echter altijd maar één ding: meer.

Kop in het zand

De tweede fout in hun redenering was dat personeelskrapte leidt tot loonstijgingen om mensen te verleiden in de zorg te gaan werken en dat daardoor de zorgkosten nog verder toenemen. Het personeelstekort leidt niet tot minder groei van de zorguitgaven zoals de topambtenaar dacht, maar doet de uitgaven aan zorg juist nog meer toenemen.

De coalitiepartijen van het kabinet-Schoof kiezen er net als alle voorgaande kabinetten voor om hun kop in het zand te steken en net te doen alsof in de zorg de bomen tot in de hemel groeien en voor elk plan een blik nieuwe zorgmedewerkers opengetrokken kan worden.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.  

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Dankzij het kabinet-Schoof zal de zorgpremie de komende jaren flink stijgen verscheen eerst op Wynia's Week.

Er wordt steeds vaker een beroep op jeugdhulp gedaan, dat staat vast. In 1997 betrof het 4 procent van de jongeren tot 18 jaar, nu is dat meer dan 13 procent. De kosten bedroegen in 2015, toen de gemeenten verantwoordelijk werden voor de jeugdhulp, 3,2 miljard euro. In 2022 was dat bedrag gestegen tot zo’n 6 miljard euro.

Of de hulp effectief is, weet men nauwelijks. Wel is duidelijk dat vooral bij meer ‘lichte’ hulpvormen zorgaanbieders aanzienlijke winsten maken. Aanbieders van complexe of specialistische zorg leiden daarentegen vaak verlies. Toch komen kinderen en jongeren met complexe problemen vaak op wachtlijsten terecht of ontvangen niet de zorg die ze nodig hebben.

Is alle jeugdhulp wel echt nodig?

Kinderen met lichte opvoedproblemen krijgen sneller dan vroeger professionele hulp. Steeds vaker gaat het daarbij om gezinnen met hogere inkomens. Die gezinnen zijn kennelijk beter dan arme gezinnen in staat om hulp bij de gemeenten te krijgen.

Er bestaat twijfel of die hulp in alle gevallen echt nodig is. Het gaat soms – of misschien wel vaak – om strubbelingen bij opvoeden en opgroeien die ouders en hun kinderen eeuwenlang zélf konden oplossen. Deze problemen ‘dienen daarom met voorrang in eigen kring binnen sterke sociale verbanden (thuis, op school, in de wijk, etc.) te worden opgepakt’,  schreef de inmiddels demissionaire VWS-staatssecretaris Maarten van Ooijen (ChristenUnie) in 2002 in een brief aan de Tweede Kamer.

Je zou zeggen: als gezinnen hun problemen ook zelf kunnen oplossen, laat ze dat dan ook dóen. Maar dat gaat zomaar niet. De wetgever heeft namelijk bepaald dat gemeenten een ‘jeugdhulpplicht’ hebben. Met de wet in de hand kunnen ouders daarom eisen dat de gemeente hen te hulp komt. Het blijkt voor gemeenten ingewikkeld te zijn om die hulp dan te weigeren.

Ook daarvoor lijkt een eenvoudige oplossing te bestaan: schrap de jeugdhulpplicht uit de wet. Er zijn al diverse commissies aan het werk geweest met allemaal deskundige mensen die dat inderdaad hebben voorgesteld. Eureka!

Toch is dat schrappen nooit gebeurd. Er moest, meende Van Ooijen, eerst maar eens een maatschappelijke dialoog komen. Belangenorganisaties van hulpverleners en patiënten zagen in die oproep een geheime agenda: het zou gaan om een poging van de regering om de verantwoordelijkheid voor de jeugdzorg terug te leggen bij de burgers. Men was, kortom, bang om verworven rechten te verliezen. Zo gaat dat als belangengroepen een stem krijgen bij de besluitvorming: je weet dan vrijwel zeker dat er weinig zal veranderen.

Onvoldoende professionals

Dan is er nog iets. Als gezegd zijn de gemeenten sinds 2015 verantwoordelijk voor de jeugdhulp. Dat houdt in dat zij ook beslissen wie hulp krijgt en wat voor hulp. De wetgever dacht namelijk dat de gemeenten die toegang beter konden regelen dan de provincies of het rijk. De gemeente staat immers dicht bij haar burgers.

Maar wat schreef Van Ooijen in 2022 in een Kamerbrief? ‘Er is veel diversiteit in de wijze waarop de toegang is geregeld. Het is daarbij de vraag of er voldoende kennis en expertise “aan de voorkant” is. (-) Onze inzet is: stevige lokale teams die triage [selectie] goed op orde hebben, werken aan het herstel van het gewone leven, gezinsgerichte werken en zelf hulp verlenen door goed opgeleide professionals, met juiste expertise, ruimte en mandaat en voldoende tijd om te leren en reflecteren.’

Had de wetgever dat niet eerder kunnen bedenken? Was het niet ver van tevoren al duidelijk dat het een hele toer zou worden, zeker voor kleine gemeenten met een beperkt budget, om ‘goed opgeleide professionals’ aan te trekken?

De zorgeloosheid waarmee de zogeheten decentralisatie van de jeugdhulp is ingevoerd, is stuitend. Maar we krijgen een nieuwe regeringsploeg, die zal toch wel de ontwerpfouten uit het stelsel van de jeugdhulp weten te verwijderen? Dat valt tegen. In het hoofdlijnenakkoord staat alleen dat PVV, VVD, NSC en BBB de eind 2022 gepresenteerde Hervormingsagenda Jeugd willen uitvoeren.

Het schijnt dat Fleur Agema (PVV) graag minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport wil worden. Laten we haar maar waarschuwen: wat de jeugdhulp betreft kan ze op het nulpunt beginnen. Ook zullen de kosten voorlopig wel blijven stijgen. Arme gemeenten.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Fleur Agema mag hopen dat ze niet de hervorming van de jeugdhulp op haar ministeriële bordje krijgt verscheen eerst op Wynia's Week.

In opeenvolgende regeringen leek de VVD soms genegen tot inperking van de asielstroom, maar door aarzelingen of verzet van coalitiepartners kwam daar niets van terecht. Inmiddels is de electorale markt voor asielmoralisme danig geslonken.

Vergelijkingen met de jodenvervolging

Weerstand tegen het aantal in Nederland toegelaten asielzoekers was een drijvende kracht achter het succes van Pim Fortuyn, die in 2002 tegen de Volkskrant zei: ‘Veertigduizend per jaar, dat is in vier jaar tijd een stad van een omvang van Groningen (-) en meestal een enkele reis onderklasse’. Het was een eerste schending van een politiek taboe .

Voorstanders van ruimhartig asielbeleid schuwden vergelijkingen met de Tweede Wereldoorlog niet. ChristenUnie-Kamerlid Tineke Huizinga zei in 2006 – terwijl VVD-minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie Rita Verdonk een strenger asielbeleid bepleitte  – dat de uitzetting van een uitgeprocedeerd gezin ‘deed denken aan hoe de Duitsers vroeger de joden kwamen ophalen’.

Migratiedeskundigen én linkse politici benadrukten graag mogelijke positieve effecten van asielmigratie voor Nederland. Vicepremier Lodewijk Asscher (PvdA) spiegelde tijdens de toestroom van Syriërs in 2015 voor dat ‘de apotheker uit Aleppo’ arbeidstekorten in Nederland ging helpen opvullen. Toen demograaf Jan van de Beek met Hans Roodenburg, Joop Hartog en Gerrit Kreffer in 2021 in eigen beheer het rapport Grenzeloze Verzorgingsstaat uitbracht over de hoge kosten van (asiel)migratie, werden de conclusies door hoogleraar sociale geschiedenis Leo Lucassen bestempeld als ‘politiek gemotiveerd’.

Het asieldebat in Nederland zat niet zelden vol (bijbelse) metaforen over barmhartigheid en naastenliefde. Socioloog Ruud Koopmans zet in zijn boek De asielloterij Het Europese vluchtelingenbeleid van 2015 tot de Oekraïneoorlog (2023) juist uiteen dat de moraliteit van het huidige Europese asielbeleid kwestieus is: we belonen mensen met genoeg geld om de bewaking van de buitengrens van de EU via mensensmokkelaars te omzeilen. Een deel van hen voldoet niet aan de criteria voor asiel, maar kan toch blijven omdat Nederland in de praktijk vrijwel nooit uitgeprocedeerde asielzoekers uitzet. De armste hulpbehoevenden op de wereld komen zelden aan onze landsgrenzen: die bereiken hooguit een UNHCR vluchtelingenkamp buiten Europa waar de leefomstandigheden niet zelden mensonterend zijn.

Zodra asielzoekers in de media een naam en een gezicht krijgen én minderjarig zijn, kwam er snel publieke steun voor hun zaak. In 2011 voelden Jeroen Pauw en Paul Witteman in hun talkshow CDA-staatssecretaris Henk Bleker aan de tand: waarom mocht de afgewezen minderjarige asielzoeker Mauro uit Angola, die recht tegenover Bleker aan de talkshowtafel zat, niet in Nederland blijven?

Hoogleraren, UNICEF en Defence for Children kwamen in het geweer en riepen de regering op een uitzondering te maken voor Mauro op basis van het Kinderrechtenverdrag van de VN. Verzet binnen de CDA-fractie kwam onder andere van de ‘dissidente’ CDA-Kamerleden Ad Koppejan en Kathleen Ferrier.  Verantwoordelijk minister Gerd Leers van het CDA bleef echter bij zijn besluit.

Pardonregelingen voor ‘schrijnende gevallen’

Al vanaf 2000 drongen vluchtelingenorganisaties aan op een generaal pardon voor wat zij ‘schrijnende gevallen’ noemden: afgewezen asielzoekers die al jarenlang in Nederland verbleven. Het CDA toonde zich gevoelig voor oproepen tot compassie van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De VVD was tegen, maar op voorspraak van de PvdA kwam het generaal pardon er in 2007 bij aanvang van het kabinet-Balkenende IV dan toch.

In 2012 kwam er discussie over een mogelijk kinderpardon, op voorspraak van de Kamerleden Diederik Samsom (PvdA) en Joël Voordewind (ChristenUnie) én na een lobby onder burgemeesters door GroenLinkser Tofik Dibi. Het CDA was verdeeld, de VVD was tegen. Het kinderpardon kwam er in 2013 onder het kabinet-Rutte II (VVD en PvdA). Mauro was één van de begunstigden.  

In 2018 leidde de dreigende uitzetting van Lili en Howick, twee tieners uit Armenië, tot publieke verontwaardiging, vooral nadat premier Mark Rutte had gezegd dat je in de politiek ‘soms hard moet zijn’. De Kinderombudsman en Defence for Children adopteerden de zaak. Verantwoordelijk VVD-staatssecretaris Mark Harbers ontving bedreigingen. Misdaadjournalist Peter R. de Vries tweette dat Lili en Howick ‘bij hem mochten onderduiken’. Onder druk van de publieke opinie maakte Harbers een uitzondering voor de twee tieners.

In 2019 volgde onder Rutte III discussie over een tweede kinderpardon, na ‘kerkasiel’-acties (met steun van de PKN) en terwijl gemeenten zichzelf uitriepen tot ‘kinderpardongemeenten’. Tim Hofman van BNNVARA filmde voor de documentaire Terug naar je eige land hoe hij – samen met de in een AZC verblijvende 8-jarige Iraakse jongen Nemr – verhaal ging halen bij onder andere VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff. CDA-fractieleider Sybrand Buma ging op instigatie van partijprominenten als Ernst Hirsch Ballin akkoord met een tweede kinderpardon, ook al waren meer CDA-kiezers tégen dan vóór.   

Buitenslapers als katalysator

In 2022 verschenen beelden in de media van asielzoekers die buiten op het gras sliepen bij het aanmeldcentrum in Ter Apel. Mensenrechtenorganisaties, Kamerleden en talkshowgasten spraken hun afschuw uit. Verschillende migratiedeskundigen verzekerden de kijkers dat de asielinstroom in Nederland niet bijzonder hoog was (of lager dan in ons omringende landen ) en dat het beroep dat asielzoekers deden op woningen en de verzorgingsstaat verwaarloosbaar was. Tegelijk maakten sommige media, De Telegraaf en PowNed voorop, zich boos over overlast veroorzakende ‘veiligelanders’ én over de beslissing van gemeenten als Utrecht om statushouders voorrang te geven op wachtlijsten voor sociale woningen.

Het politieke tij rond asielmigratie begon langzaam te keren. De linkse en christelijke partijen zagen hun gezamenlijke zetelaantal de afgelopen jaren kelderen. Ook de politieke invloed van (vaak links-protestante) christelijke organisaties nam af naarmate hun kerken verder leegliepen.

In 2018 nam de Kamer de motie Dijkhoff/Buma aan die opriep de gevolgen van bevolkingsgroei te onderzoeken, iets wat de overheid sinds de jaren zeventig niet meer had gedaan. Vanaf 2022 onderzocht een staatscommissie onder oud-topambtenaar Richard Van Zwol (inmiddels formateur) de impact van immigratie, waaronder asiel. Van Zwol benoemde in zijn eindrapport – dat twee maanden ná de verkiezingen uitkwam – dat asielzoekers vaker in Nederland blijven dan bijvoorbeeld arbeidsmigranten en adviseerde – omkleed met allerlei rechtstatelijke mitsen en maren – ook inperking van de asielmigratie.

Politieke wisseling van de wacht

De VVD kreeg in 2023 te maken met oproer in eigen kring toen VVD-staatssecretaris Eric van der Burg via de Spreidingswet gemeenten wilde verplichten asielzoekers te huisvesten. Op een VVD-partijcongres in juni 2023 moest premier Mark Rutte toezeggen dat de VVD nu echt ging inzetten op inperking van de asielmigratie. De VVD poogde vergeefs de coalitiepartners D66 en ChristenUnie (het CDA was aan de zijde van de VVD beland) akkoord te laten gaan met beperkingen van gezinshereniging. Mirjam Bikker van de ChristenUnie verkondigde voor de camera: ‘Er zijn dingen die je ons niet kunt vragen’.

Op 22 november volgde een onverwacht grote verkiezingsoverwinning van de PVV. Inmiddels ligt er een hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB en gaat het nieuwe kabinet, aldus Wilders, ‘het strengste asielbeleid ooit’ uitrollen.  

‘Empathie voor migranten kalft in rap tempo af, onder kiezers van vrijwel alle partijen,’ kopte de Volkskrant deze week. Uit onderzoek in opdracht van de krant bleek ook dat bijna de helft van de kiezers weer grenscontroles wil binnen de EU. De ban van het asielmoralisme is definitief gebroken.

Coen de Jong is auteur van de boeken ‘Dwingeland’ (2021) en ‘Wokeland’ (2022), beide onder meer verkrijgbaar in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De ban van het asielmoralisme is definitief gebroken verscheen eerst op Wynia's Week.

Het betrof de beslissing van de Food and Drug Administration (FDA) om de anticonceptiepil toe te laten. Vier moedige pioniers hadden het project op poten gezet. Het was, zo schreef Jonathan Eig in zijn prachtige boek The Birth of the Pill (2014), een merkwaardig gezelschap:

De feministische verpleegkundige Margaret Sanger, die in 1916 in Brooklyn de eerste Amerikaanse kliniek voor geboortebeperking had geopend.

De visionaire, maar ook enigszins onberekenbare bioloog Gregory Pincus, die aan zijn experimenten met reageerbuisbevruchting bij konijnen de bijnaam ‘Dr. Frankenstein’ had overgehouden.

‘Silver-haired gynaecologist’ John Rock, zo weggelopen uit een ziekenhuisroman en aanvankelijk promotor van periodieke onthouding, die als rooms-katholiek over de juiste papieren leek te beschikken om de pil te promoten bij kerkelijke autoriteiten.

En Katharine McCormick, een steenrijke weduwe die voor de kliniek van haar vriendin Sanger al eens pessaria van Europa naar Amerika had gesmokkeld, en die bereid bleek het hele project te financieren.

Samen werden ze de John, Paul, George en Ringo van een baanbrekend anticonceptiemiddel dat als brandstof van de seksuele revolutie ging fungeren.

Voortplanting werd een kwestie van kiezen

Zeker voor de idealistische Sanger, die had verwacht dat de pil zou leiden tot meer huwelijksgeluk en een einde aan de groei van de wereldbevolking, gold dat ze niet alle gevolgen goed had voorzien. Het aantal echtscheidingen begon in de jaren zestig juist explosief te stijgen en de wereldbevolking stabiliseerde niet, maar groeide in hoog tempo door: van ongeveer drie miljard in 1960 naar naar ruim acht miljard nu.  

Maar toch: sinds de introductie van de pil – vanaf 1963 ook te koop in Nederland – is ons voortplantingsgedrag meer dan ooit tevoren een kwestie van kiezen geworden. Het wel of niet realiseren van een kinderwens is – hoe oneerbiedig het misschien ook klinkt – tot hetzelfde domein gaan behoren als het wel of niet aanschaffen van een nieuwe auto of het wel of niet boeken van een vakantie.

De logische consequentie daarvan zou moeten zijn dat burgers zoveel mogelijk zélf verantwoordelijkheid dragen voor hun beslissing om wel of geen kinderen te nemen. Minstens zo logisch zou het moeten zijn om het principe van eigen verantwoordelijkheid ook te laten gelden voor burgers die ervoor kiezen om het nemen van kinderen te combineren met het hebben van een baan buitenshuis.

Die keus kan in een liberaal land immers niet minder ‘goed’ of ‘slecht’ zijn dan de keus om het nemen van kinderen níet te combineren met het hebben van een baan buitenshuis. En dus zouden politici ervoor moeten passen om die eerste categorie ouders door middel van ‘gratis’ kinderopvang gericht te ontlasten.

‘Gratis’ kinderopvang voor de Quote 500

Tot op heden is de vergoeding voor kinderopvangkosten afhankelijk van het inkomen: ouders met een lager inkomen krijgen meer vergoed dan gezinnen die het breder hebben. Maar in hun onlangs gepresenteerde hoofdlijnenakkoord kondigen PVV, VVD, NSC en BBB aan dat de plannen van het demissionaire kabinet voor een stelselherziening van de kinderopvang worden doorgezet. Dat betekent dat er een inkomensonafhankelijke compensatie komt waarbij alle werkende ouders 96 procent van de kinderopvangkosten vergoed krijgen.

Kinderopvang wordt zo de facto een bijna ‘gratis’ publieke voorziening, óók voor werkende ouders met topinkomens. De malle consequentie daarvan is dat kinderloze burgers met modale en beneden modale inkomens met hun belastinggeld nóg meer gaan meebetalen aan de kinderopvangkosten (ook) van vermogende ouders. Buschauffeur Harry en zijn vrouw Anneke, die bewust hebben gekozen voor een kindvrij leven, financieren zo de crèche voor het kroost van Wijnand en Charlene uit de Quote 500.

Typisch katholiek

Een dergelijke stelselherziening van de kinderopvang stond jarenlang vooral bij progressieve partijen hoog op de politieke agenda. Maar er is helemaal niets progressiefs aan. ‘Asociaal’ zou een betere typering zijn, of desnoods ‘typisch katholiek’. Want in Nederland was de rooms-katholieke staatsman C.P.M. Romme (1896-1980) de geestelijk vader van het – klaarblijkelijk – nog altijd zeer populaire idee dat mensen met kinderen inkomensonafhankelijke cadeautjes zouden moeten krijgen uit de staatskas.

Romme namelijk was als minister van Sociale Zaken in het vierde kabinet-Colijn (1937-1939) dé grote man achter de invoering van de kinderbijslag. Echtparen hadden volgens hem het ‘recht’ om een gezin te stichten en ‘dus’ had de staat de plicht om zulks door middel van een toeslag te vergemakkelijken.

Die opvatting had – uiteraard – alles te maken met Rommes rooms-katholieke inborst. Het huwelijk kende in zijn visie slechts één doel: voortplanting, liefst op zo ruim mogelijke schaal. Saillant detail: tijdens de Duitse bezetting bleek dat de nazi’s er niet veel anders over dachten, want onder hun leiding trad Rommes kinderbijslagwet op 1 januari 1941 in werking.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Ook het nieuwe kabinet wil ‘gratis’ kinderopvang. Dat is niet progressief, maar asociaal verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is ook menselijkerwijs vrijwel onmogelijk, om na een koehandelig, maanden durend onderhandelingsproces tussen vier partijen waarin de ratio vaak ver te zoeken is, in een week tijd een coherent programma te schrijven over zoveel verschillende, maar toch samenhangende beleidsterreinen. Eigenlijk denk ik dat een ChatGPT-achtig systeem dat binnenkort beter kan dan de mens, maar dat terzijde.

Gelukkig geen ‘koploper’ meer

De PVV/VVD/NSC/BBB-coalitie benoemt ‘Energie, leveringszekerheid en klimaatadaptatie’ terecht als een van de tien hoofdpunten in haar programma.

Het begint zelfs met een stukje visie: ‘Voor energie en leveringszekerheid is Nederland nu te afhankelijk van onbetrouwbare landen. De energietransitie moet gericht zijn op het verminderen van bestaande en het voorkomen van nieuwe afhankelijkheid.’

Deze aspecten van het energiebeleid zijn onder opeenvolgende kabinetten, tot Rutte IV aan toe, compleet verwaarloosd. Alles moest altijd wijken voor ‘klimaatkoploper’ worden, met zelfopgelegde doelstellingen voor uitstootbeperking die nog strenger waren dan waar we in EU-verband voor getekend hebben. Daar is deze coalitie heel duidelijk over: er komen geen ‘nationale koppen’ meer bovenop Europees beleid. Zo wordt Jettens extra CO2-heffing, bovenop het EU-systeem van CO2-beprijzing (het ETS-systeem) afgeschaft.

De nieuwe coalitie maakt hier terecht een draai: de energietransitie moet niet alleen goed zijn voor de wereld, maar ook voor Nederland. Je kunt niet van de burger verwachten dat die tot 2050 honderden miljarden euro’s afdraagt, alleen maar voor deugpunten op internationale klimaatpodia en solidariteit met de rest van de wereld.

Concreet komt de coalitie met een aantal op zich zinnige voornemens, maar een coherent plan van aanpak is het niet. Duidelijkste voorbeeld: kernenergie.

Na decennia lang verketterd te zijn door de Nederlandse politiek, inclusief door wat destijds de rechterflank was, namelijk de VVD, kán kernenergie weer. De vergunning voor Borssele wordt verlengd tot na 2033, en onder het kabinet Rutte IV mocht ‘onderzocht’ worden of er in Nederland plaats is voor twee nieuwe kerncentrales. Klimaatminister Jetten had daarvoor een inspraak- en vergunningstraject van zeven jaar (!) ingepland, waarna eventueel met de bouw kon worden begonnen en de eerste stroom uit die nieuwe centrales rond 2035 het net op kon.

De onderbouwing ontbreekt

De nieuwe coalitie neemt dat over, maar doet er een schepje bovenop: nog twee nieuwe kerncentrales, dus in totaal vier.

Op zich prima, maar waarom vier nieuwe kerncentrales, en geen vijf of zes? Of drie? Wat is de onderbouwing? Kijken we vervolgens naar windenergie. Daarover zegt het hoofdlijnenakkoord: ‘Windmolens komen zoveel mogelijk op zee, in plaats van op land, waarbij eerst gekeken wordt naar ruimte voor de visserij. Hier wordt een zorgvuldige balans gezocht.’

Blijkbaar willen ze in principe dus doorgaan met Jettens programma om zoveel mogelijk windmolens op de Noordzee neer te zetten, waarbij ruimte voor de visserij de randvoorwaarde is. Dat laatste is duidelijk een BBB-item op de boodschappenlijst, waar je op zich begrip voor kunt hebben.

Maar er is een veel belangrijker randvoorwaarde: hoe veel windenergie hebben we eigenlijk nodig? Er staat nu 4 gigawatt (piekvermogen) aan windmolens op de Noordzee, en volgens het traject-Jetten moet dat worden uitgebouwd tot 21 gigawatt in 2030, en 70 gigawatt in 2050. Dat is reusachtig, als je bedenkt dat de maximale vraag naar elektriciteit momenteel ongeveer 20 gigawatt is. Die enorme overcompensatie is nodig omdat wind op zee gemiddeld maar de helft van het piekvermogen levert. Voorts zal gemiddeld meer dan de helft van die windmolens bezig zijn stroom te leveren voor de zeer inefficiënte productie van groene waterstof. Die is namelijk nodig als brandstof voor omgebouwde gascentrales, die de dips in de stroomproductie van die kleinste helft windmolens op moeten vangen. 

Bij de coalitie lijkt het besef te ontbreken, dat kernenergie zeer effectief is in het vervangen van windenergie. Als je het hele systeem bekijkt, komt het er op neer dat elke kerncentrale (1,6 gigawatt) anderhalf windmolenpark (5 à 6 gigawatt) overbodig maakt. Met vier nieuwe kerncentrales kunnen dus al zes van Jettens gedroomde windmolenparken worden geschrapt. Zo hou je vanzelf ruimte zat over voor de visserij.

De cafetaria-aanpak is gebleven

Met elk windmolenpark dat je overbodig maakt, wordt dus ook een flink brok groene waterstofproductie overbodig. Maar over groene waterstof zegt dit akkoord alleen maar: ‘Daarnaast wordt het Klimaatfonds gebruikt voor investeringen in innovaties en technologie zoals “CCS” en groene waterstof.’ Elke reflectie op de samenhang tussen het aandeel kernenergie, het aandeel windmolens en de productieomvang van groene waterstof ontbreekt.

Eigenlijk zien we in dit akkoord dus op energiegebied weer dezelfde cafetaria-aanpak als in het Klimaatakkoord uit 2019 en de klimaatplannen van Jetten: per opwekking- of besparingsmiddel wordt op politieke gronden besloten of men daar meer of minder van wil, waarna er een waaier van subsidies, heffingen en regulering wordt opengeklapt.

Zo krijg je dus de verplichte elektrische warmtepomp (door deze coalitie nu geschrapt), overal woonhuizen ‘van het gas af’ (vooralsnog vrijwel compleet mislukt), en de onhoudbare salderingsregeling voor het terugleveren van zonne-energie. De coalitie wil die laatste nu in één keer, zonder afbouw, schrappen, maar pas in 2027. Dat staat trouwens niet in dit hoofdlijnenakkoord, terwijl dat toch best belangrijk is, zowel principieel als financieel.

Niet wéér een carrièrepoliticus als klimaatminister

Ondanks de schrille retoriek uit het linkse kamp over deze coalitie en dit hoofdlijnenakkoord, staan ook in dit hoofdstuk geen radicale maatregelen, en Nederland wil zich gewoon aan alle internationale overeenkomsten houden. Ook op energiegebied gaat er geen rechtse revolutie plaats vinden, en klimaatontkenners krijgen bij hen geen voet aan de grond.

Veel zal afhangen van het aanstellen van een vakkundige minister, die gezag afdwingt door relevante kennis en ervaring. Dus, formateur, deze keer asjeblieft niet een carrièrepoliticus die nooit een echte baan gehad heeft, maar partijtechnisch aan de beurt is voor een ministersportefeuille.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. In juni verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Waarom 4 nieuwe kerncentrales, en geen 5 of 6? Dan kunnen we meteen flink bezuinigen op windmolenparken verscheen eerst op Wynia's Week.

Pastors (1965) is een jongen van onder de grote rivieren (Beneden-Leeuwen) die voor zijn studie economie naar Rotterdam kwam. Als student was hij lid van SSR. Dat staat voor Societas Studiosorum Reformatorum: vereniging van gereformeerde studenten, maar de club was reeds in 1967 zozeer van haar gereformeerde grondslag losgeweekt dat zij uit de landelijke koepel werd verstoten.

Dit alles spreekt al in het voordeel van Pastors: een ex-gelovige uit de provincie, net als Geert Wilders en Caroline van der Plas.

Diepe vriendschap met Pim Fortuyn

Na zijn studie kwam hij onder de hoede van Pim Fortuyn. Hij werkte bij diens OV-studentenkaart BV, en in die jaren ontstond een diepe vriendschap tussen het jonge talent en de Godfather van het Nederlandse populisme. Toen Fortuyn in 1998 zijn Palazzo di Petro aan het G. W. Burgerplein in Rotterdam betrok, nam Pastors Fortuyns huis aan de Randweg op Rotterdam-Zuid over. Hij woont daar nog steeds, en de aldaar nog altijd rondwarende geest van Fortuyn is hem blijven inspireren. Pastors is de zoon van Fortuyn – zij het dat hij diens extravangante flamboyance niet heeft geërfd. Pastors is een ingetogen, rustige man.

En ook deze eigenschap kwalificeert hem: hij is een van de belangrijkste representanten van de politieke stroming die nu met Wilders’ PVV aan de macht is gekomen, maar is nooit betrapt op al te gewaagde of uitzinnige uitspraken.

Toen Fortuyn in januari 2002 Leefbaar Rotterdam oprichtte en enkele maanden later het stadhuis aan de Coolsingel bestormde, werd Pastors wethouder. Vanaf dat jaar, tot op de dag van vandaag, heeft hij zich ingezet voor de verbetering van de situatie in de verloederde Rotterdamse volkswijken. Hij deed dat bestuurlijk bekwaam maar tegelijk onorthodox. Zo bood hij huurwoningen aan de bewoners te koop aan. Als wethouder bleek hij bovendien het onheilige bondgenootschap tussen islamisme en progressief-links in de smiezen te hebben. Zijn uitspraken daarover kostten hem in november 2005 zijn baan. En toen hij in 2006 als lijsttrekker van Leefbaar Rotterdam de verkiezingen verloor van de PvdA, weigerde hij met deze partij samen te werken en koos hij voor een rol in de oppositie.

Ook deze inzet voor bestaanszekerheid en goede woningen en infrastructuur, gecombineerd met een diepe afkeer van modern links, is een eigenschap die hem als politicus met de nieuwe coalitie van PVV, VVD, NSC en BBB verbindt.

Een geestverwant van Wilders

Ondertussen had zich in de politiek een interessant verschijnsel voorgedaan: Geert Wilders had zich afgescheiden van de VVD en begon een nieuwe partij (2004). Pastors en zijn mede-Pimmiaan Joost Eerdmans zijn vanaf het begin bij de ideeënvorming rondom deze nieuwe partij betrokken geweest. Er waren geheime overleggen in hotel Delta in Vlaardingen en over Wilders’ eerste manifest (de Onafhankelijkheidsverklaring uit maart 2005) is ook de adem van Pastors en Eerdmans gegaan. Wilders verbrak in 2005 tamelijk abrupt de samenwerking met beide heren omdat hij politici met een sterk eigen profiel toen niet in zijn omgeving duldde. De proletarisering van de PVV is toen begonnen.

Die luxe kan Wilders zich nu niet meer permitteren. Waarom zou hij nu niet alsnog een beroep doen op een geestverwant met wie hij in het verleden al eerder heeft samengewerkt?

Na de mislukking van het avontuur met Wilders, richtten Pastors en Eerdmans in de zomer van 2006 een nieuwe partij op (EénNL), maar kwamen bij de verkiezingen van dat jaar enkele duizenden stemmen tekort voor een Kamerzetel. En toen hij enkele jaren later in de Rotterdamse gemeenteraad opnieuw tot het voeren van oppositie leek te worden veroordeeld, nam hij het besluit om de politiek te verlaten en als ‘topambtenaar’ een nationaal programma voor het aanpakken van de problemen op Rotterdam-Zuid te gaan leiden.

Pastors is dus een man die aan de knoppen wil zitten, wil besturen, en daarbij altijd zeer pragmatisch en ‘verbindend’ te werk is gegaan. Met concrete maatregelen, zonder al te grote verhalen, heeft hij werkelijke problemen voor gewone mensen willen oplossen – en met die inzet heeft hij in Rotterdam veel ervaring opgebouwd en waardering geoogst.

Ruime politieke en bestuurlijke ervaring

Met andere woorden: Pastors is een man die ideologisch/levensbeschouwelijk naadloos past in de nieuwe coalitieploeg, is een liberale Fortuynist, kent Wilders en werkte al eerder met hem samen, heeft een uitgebreide politieke en bestuurlijke ervaring, en is gericht op het concreet oplossen van reële problemen. Bovendien: Pastors is een nette, niet al te ambitieuze man. Misschien zelfs een beetje lui, wat mij ook in zijn voordeel lijkt te spreken. Hij draagt altijd keurige pakken en is zelden op een dasloos optreden betrapt. Hij wordt binnenkort zestig  – en beschikt dus over de rijpheid die voor het hoge ambt van minister-president is vereist.

Dus waarom zou Marco Pastors niet de nieuwe premier van Nederland worden? Dat hij dezer dagen nauwelijks wordt genoemd, lijkt mij ook een goed teken.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom niet Marco Pastors? verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoofdstuk 7 van het hoofdlijnenakkoord handelt over ‘goed bestuur en een sterke rechtsstaat’. De coalitie wil het vertrouwen van de burger in de overheid herstellen. Er komt een agenda voor vernieuwing van de democratie, de rechtsstaat, het bestuur en de controle daarop. ‘Doel is het versterken van het belang van de Grondwet en van grondrechten, van “checks and balances” in ons democratisch bestel, van rechtsstatelijke instituties en rechtsbeginselen,’ stelt het akkoord. Dat klinkt goed, maar kan de coalitie die ambities waarmaken? 

Het toetsingsverbod gaan verdwijnen

Om hun doel te bereiken, hebben de coalitiepartijen een groot aantal afspraken gemaakt. Zo zal een grondwetsherzieningsvoorstel worden ingediend tot het schrappen van het toetsingsverbod in artikel 120. De klassieke bepalingen van de Grondwet worden dan toetsbaar. Een nieuw grondwettelijk (constitutioneel) hof zal voor die toetsing instaan. 

Ook komt er een correctief referendum en een Europawet, die de informatievoorziening en de procedures bij voorbereiding en totstandkoming van Europese wetgeving regelt. Dat zal voor het milieu- en klimaatbeleid een belangrijke verbetering betekenen, hoewel de wet niet kan voorkomen dat de EU inefficiënte en onwenselijke wetgeving uitvaardigt. 

Het akkoord voorziet ook in ‘een wetenschappelijke standaard voor het gebruik van modellen en algoritmes’. De door overheden gebruikte klimaat- en stikstofmodellen hebben ongetwijfeld mede ten grondslag gelegen aan dit voorstel, dat mogelijk ook te maken heeft met het streven om overheid en burgers beter weerbaar te maken tegen desinformatie en ‘deepfakes’.

Modellen zullen ‘openbaar en navolgbaar’ moeten zijn, maar juistheid is kennelijk geen vereiste. Een ‘bijsluiter’ moet duidelijk maken waarvoor modellen wel en niet bedoeld zijn en waarvoor ze gebruikt kunnen worden. Aan modellen die ten dienste staan van overheidsbeleid stelt het akkoord gek genoeg geen aanvullende eisen, terwijl juist daar de grootste problemen liggen.

In hoofdstuk 7 komen ook de zogenoemde algemeen belang-acties aan de orde. Onderzocht zal worden – en dat is in lijn met een door de Tweede Kamer aangenomen motie van Chris Stoffer (SGP) – ‘of en hoe nadere vereisten gesteld kunnen worden aan de representativiteit van belangenorganisaties met een ideëel doel op grond van artikel 3.305a Burgerlijk Wetboek’.

Daarbij gaat het om organisaties als Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace, die pretenderen in het algemeen belang namens alle Nederlanders juridische procedures te voeren. Let wel: organisaties die de bestuursrechtelijke weg volgen, bijvoorbeeld door vergunningen aan te vechten, zoals de commerciële MOB van Johan Vollenbroek met regelmaat doet, vallen buiten de reikwijdte van deze maatregel.

Gesubsidieerd wantrouwen tegen democratische politiek

De regeling van artikel 3.305a Burgerlijk Wetboek staat op gespannen voet met de beginselen van onze democratische rechtsstaat. Het staat veelal door de overheid gesubsidieerde clubjes toe om via de rechter democratisch genomen besluiten opzij te zetten en de beleidsvoering over te nemen. Met dergelijke algemeen belang-acties kan, zoals Milieudefensie zegt, ‘de democratie onder curatele worden gesteld’. Er ligt een diep wantrouwen tegen democratische politiek aan ten grondslag.

Dat probleem wordt niet opgelost door aan representativiteit ‘nadere eisen’ te stellen. Artikel 50 van onze Grondwet is heel duidelijk: alléén de Staten Generaal vertegenwoordigen ‘het hele Nederlandse volk’. Andere instellingen of organisaties met die claim zijn per definitie onbevoegd.

Het alternatief is om de algemeen belang-actie af te schaffen of volledig te democratiseren. Afschaffing is vrij simpel. Democratisering wil zeggen dat iedere burger de bevoegdheid krijgt een juridische procedure in te stellen om de staat te verplichten de wet na te leven. Dit laatste is de zogeheten ‘citizen’s suit’ die we kennen uit de Verenigde Staten.

Ook als algemeen belang-acties onmogelijk worden gemaakt, is het overigens goed denkbaar dat rechters – bijvoorbeeld op grond van internationale verdragen of ongeschreven recht – uitspraken doen die afwijken van de opvattingen van een meerderheid van de volksvertegenwoordiging. In die gevallen zou de wetgever een rechterlijke uitspraak met beleidsimplicaties buiten werking moeten kunnen stellen.Dit systeem is in de Canadese grondwet opgenomen en staat bekend als de ‘Canadian override’. Er zijn wel voorwaarden gesteld aan deze mogelijkheid tot buitenwerkingstelling. Een soortgelijke regeling zou ook in onze Grondwet niet misstaan.

Naast de algemeen belang-acties fungeren de door de EU gepropageerde ‘burgerpanels’ als instrumenten om de schijn van democratie te wekken. Het moet lijken op een volksberaad dat brainstormt over beleidsopties, maar in werkelijkheid zijn de panels zorgvuldig samengestelde groepen van burgers die geacht worden ‘experts’ na te praten en die op die basis voorgekookt beleid afstempelen.   

Burgerpanels worden verkocht als ‘directe democratie’ en worden onder meer ingezet bij de uitvoering van klimaatbeleid. Dit soort manipulatieve schertsvertoningen is echter geen verrijking voor de democratie. Het hoofdlijnenakkoord zwijgt over dit verschijnsel.

De eigen agenda van de vierde macht

Onze Grondwet kent een wetgevende, een uitvoerende en een rechtsprekende macht. In de praktijk is er echter ook nog een vierde macht: het ambtelijk apparaat. Voor de nieuwe regering zal het een hele opgave worden om die vierde macht achter het nieuwe beleid te krijgen. Het vervangen van hoger personeel kan helpen, maar dat wordt bemoeilijkt door de rechtsbescherming die ambtenaren genieten. Bovendien kunnen ook lagere ambtenaren hun eigen agenda en verwachtingen hebben, in het bijzonder nu zij jarenlang het beleid van de Rutte-kabinetten hebben uitgevoerd.  

Het regeerakkoord stelt terecht dat betrouwbare informatievoorziening in een rechtsstaat van wezenlijk belang is. Daarom zal de NPO eindelijk gesaneerd worden. Maar dat is niet voldoende om betrouwbare informatievoorziening en open debat te waarborgen.

Partijdige bestrijding van extremisme

Neem de vorige week door het kabinet gepresenteerde Nationale Extremismestrategie 2024-2029. Het rapport gaat over het bestrijden van ‘extremisme’, maar voor progressief ‘activisme’ geldt dan weer een uitzondering: dat is alleen ‘hinderlijk of provocerend’. Rechtse extremisten daarentegen zouden de democratische rechtsorde ‘ondermijnen’ en ‘structureel delegitimeren’ door ‘systematisch’ aan te zetten ‘tot wantrouwen tegen instituties als de wetenschap, de rechtspraak of de journalistiek’.

Dat zijn precies de drie ‘instituties’ waarop (klassieke) liberalen en andere niet-progressieven vaak forse kritiek hebben. Daarmee zijn deze politieke stromingen op voorhand verdacht gemaakt. Tevens hekelt het rapport‘het zaaien van twijfel over zaken waar binnen de wetenschap weinig onenigheid over bestaat’. Maar is (ook) dergelijke kritiek niet bij uitstek het kenmerk van een democratische rechtsstaat? 

Het is niet te hopen dat de noodzakelijke uitwerking van het hoofdlijnenakkoord aan deze ‘extremismestrategie’ ten prooi valt. Anders is er nog een lange weg te gaan voordat onze democratie weer een beetje op de rails staat.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Onze democratische rechtsstaat verdient een veel grotere opknapbeurt dan de nieuwe coalitie heeft afgesproken verscheen eerst op Wynia's Week.