Uit de brief van Klever blijkt dat NGO’s geen toegevoegde waarde hebben bij de uitvoering van ontwikkelingsprojecten. Subsidies fungeren als instandhoudingsbijdragen voor de betreffende clubs, die doorgaans over weinig achterban beschikken en zelf onvoldoende in staat zijn financiële middelen te genereren. Logische conclusie zou dan ook zijn om helemaal met dit beleid helemaal te stoppen.

Belastinggeld voor bevriende clubs

Hoewel het Nederlandse beleid op het terrein van ontwikkelingssamenwerking een lange traditie kent qua betrokkenheid van ‘maatschappelijke organisaties’ begon de huidige vormgeving met het programma Samenspraak en Tegenspraak van minister Ploumen. Dit programma liep van 2016 t/m 2020. Het huidige programma Versterking Maatschappelijk Middenveld startte in 2021 en loopt t/m 2025. Belangrijkste onderdeel hiervan is het programma Power of Voices.

De timing van de ingang van deze programma’s is niet toevallig. Steeds vond de aanbesteding van de partnerschappen met NGO’s plaats op het einde van een kabinetsperiode, waarmee een nieuw kabinet voor een voldongen feit werd gesteld. Dat is doorbroken door de vroegtijdige val van Rutte IV. Vanwege de nog lopende verplichtingen krijgen de in de brief aangekondigde veranderingen hun beslag in 2026.

Kern van deze programma’s vormen de ‘strategische partnerschappen’, waarbij consortia van NGO’s op bepaalde door het ministerie gespecificeerde terreinen volgens een door het ministerie beschreven methode projecten uitvoeren in ontwikkelingslanden. Hiermee zijn grote geldbedragen gemoeid. Alleen al de strategische partnerschappen hebben voor de periode 2021 t/m 2025 een budget van 1,4 miljard euro.

Een evaluatie van (onderdelen van) deze programma’s heeft nooit plaatsgevonden. Die van het programma Samenspraak en Tegenspraak werd diverse malen uitgesteld, waarna de mededeling kwam dat deze samen met die van het vervolgprogramma Power of Voices zou plaatsvinden.

‘Weinig vertrouwen in de kwaliteit’

Wel blijkt er nu een soort van meta-evaluatie van de strategische partnerschappen gereed, waaruit de brief van 11 november citeert, maar die met uitzondering van één onderdeel nog niet is gepubliceerd. Deze wel gepubliceerde evaluatie betreft de programma’s over Seksuele en Reproductieve Rechten en Gezondheid (SRGR), waar ook wordt gewerkt met partnerschappen met NGO’s. De conclusies van deze door de eigen directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie (IOB) uitgevoerde evaluatie zijn ontluisterend.

Wat betreft de effectiviteit merkt de IOB op dat: ‘De uitgevoerde evaluaties van initiatieven gericht op pleiten en beïnvloeden en capaciteitsversterking van maatschappelijke organisaties waren van lage kwaliteit. Daardoor blijft het onduidelijk in hoeverre deze initiatieven effectief geweest zijn.’

En verder: ‘Bovendien heeft IOB weinig vertrouwen in de kwaliteit van veel evaluaties van door het ministerie gesteunde SRGR-projecten en programma’s, uitgevoerd door ngo’s, internationale en multilaterale organisaties. Vaak waren de toegepaste onderzoeksmethoden niet geschikt om de bijdrage van de ondersteunde interventies aan waargenomen resultaten vast te stellen, met name op het niveau van outcome en impact.’ IOB concludeert: ‘Analyses van kosteneffectiviteit en kostenefficiëntie ontbreken.’

Ook is IOB kritisch over het laten uitvoeren van projecten via strategische partnerschappen met NGO’s: ‘Vanwege de complexe opzet van ngo partnerschappen hadden deze projecten ook te maken met bureaucratisch programmabeheer, hoge operationele kosten en vertragingen in de uitvoering.’ Alsmede over het blijvende resultaat ervan: ‘SRGR-projecten komen over het algemeen tot stilstand zodra de Nederlandse financiering eindigt, omdat er nauwelijks belanghebbenden zijn die bereid en in staat zijn om ondersteunde activiteiten over te nemen. Daarnaast is er slechts beperkt inzicht in de duurzaamheid van behaalde resultaten.’

De IOB doet de aanbeveling ‘Heroverweeg het huidige operationele model van de ngo-partnerschappen, om hoge beheerskosten en fragmentatie op het landenniveau te verminderen’.

Forse korting, geen breuk

De brief van minister Klever brengt een aantal forse wijzigingen aan in dit beleid, maar breekt er niet volledig mee. In de eerste plaats betreft dit het terugbrengen van het budget van het totale programma van 1,4 miljard euro naar een bedrag tussen 390 en 565 miljoen euro. Ook ligt de focus voortaan op drie aandachtsgebieden: gezondheid, handelsbevordering en mensenrechten.

Met name dat laatste onderwerp is echter een breed paraplubegrip, waar nog tal van stokpaardjes kunnen worden ondergebracht. Bijdragen aan het beperken van migratie wordt niet genoemd. Verder kondigt de minister aan dat de drempelwaarde voor het percentage waarin maatschappelijke organisaties zelf in hun inkomsten moeten voorzien, wordt opgetrokken van 25 naar 50 procent.

Clubs leven van subsidie

Het protest van betrokken NGO’s en vanuit de oppositie na het uitkomen van de brief was uiteraard niet van de lucht. Het daarbij gehanteerde frame is vertrouwd, omdat het al jaren succesvol wordt toegepast. Het geld dat NGO’s krijgen zou een vorm van solidariteit met mensen in arme landen zijn en hard nodig zijn  voor het bieden van hulp op tal van terreinen.

De organisaties die het uitvoeren zijn erin geslaagd zichzelf gelijk te stellen aan de goede doelen waaraan ze zeggen te werken en wie is er nu tegen goede doelen? Critici kregen zoals gebruikelijk volop ruimte om hun bezwaren te formuleren, zonder dat ze werden weersproken. Mensen die vinden dat het beleid op een andere leest dient te worden geschoeid, kwamen niet aan het woord, waarmee het speelveld handig werd afgebakend om verdergaande bezuinigingen te voorkomen.

Een eerste kritische noot bij het nieuwe beleid betreft de doelstelling: ‘Leidend voor het nieuwe kader is de wens van het kabinet om lokale maatschappelijke organisaties in ontwikkelingslanden te versterken voor hun activiteiten ter plekke.’ Dat is merkwaardig, aangezien je zou verwachten dat verhoging van de welvaart centraal zou staan. Wij zouden het toch ook niet accepteren als andere landen een dergelijk paternalisme tegenover ons ten toon zouden spreiden?

Dat het beleid niet kosteneffectief is en geen blijvende impact heeft, is duidelijk gebleken uit de in het voorgaande aangehaalde evaluatie en klinkt ook door in de brief. Er is dus geen toegevoegde waarde voor het betrekken van NGO’s bij de uitvoering van ontwikkelingshulp. Werd dit initiatief ooit genomen om meer draagvlak onder de Nederlandse bevolking te creëren, thans moet worden geconcludeerd dat het stuk voor stuk gaat om organisaties zonder noemenswaardige achterban.

Alleen linkse clubs kregen geld

Veel van de deelnemende NGO’s zijn voor hun voortbestaan afhankelijk van overheidssubsidie. Die stellen een organisatie als Milieudefensie in staat een capaciteit op te bouwen om diezelfde staat voor de rechter te dagen als ze haar zin niet krijgt op andere terreinen. Zoals eerder aangetoond hebben al de NGO’s die betrokken zijn (geweest) bij de programma’s van Ploumen en Kaag een uitgesproken links wereldbeeld. Dat lag al besloten in de aanbestedingscriteria. De rechtvaardiging waarom dit allemaal met belastinggeld moet worden gestimuleerd, ontbreekt ook in de brief van Klever.

De brief maakt verder een afweging die het huidige kabinet op wel meer terreinen maakt en waaruit een voorkeur oprijst voor het liever hanteren van de kaasschaaf dan het snijmes. Ondanks de forse bezuiniging wordt in de basis de structuur intact gelaten, waardoor een volgend kabinet niet alleen een dergelijk programma weer snel kan optuigen, maar ook de bureaucratische uitvoeringsstructuur op het ministerie en bij NGO’s in stand blijft.

Veel van het subsidiegeld wordt besteed in het westen, waar deze NGO’s hun kantoren hebben. Zij slaan een deel van hun vaste lasten om over deze projecten en schrijven uren van personeel met een functie op het hoofdkantoor toe aan deze projecten. Het zijn de hoge indirecte kosten waar de IOB over klaagt.

Ook stelt het optrekken van de drempel voor eigen inkomsten minder voor dan het misschien op het eerste gezicht lijkt. De drempelwaarde van nu 25 procent en straks 50 procent heeft betrekking op middelen die niet afkomstig zijn van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Zo kon het COC probleemloos deelnemen aan het huidige partnerschap. De organisatie werd voor 70 procent gefinancierd door Buitenlandse Zaken en voldeed daarmee aan de drempelwaarde. Dat van de resterende 30 procent het overgrote deel afkomstig was van het Ministerie van OCW deed er niet toe. En als een ander ministerie niet de helpende hand toesteekt, dan is er altijd nog wel de Postcodeloterij.

Nog niet de radicale breuk

De brief van Klever vormt dus niet de gehoopte radicale breuk met het beleid van haar voorgangers. Er wordt budgettair weliswaar fors gesnoeid, maar van een nieuwe filosofie die radicale keuzes maakt op basis van nieuwe beleidsinzichten, degelijke evaluaties en wetenschappelijk onderzoek is (nog) geen sprake.

Het is de vraag of die radicale keuzes worden gemaakt in de voor komend voorjaar toegezegde nadere uitwerking. Tijdens de eerste termijn van de begrotingsbehandeling op donderdagavond 14 november hadden behalve de oppositie ook de regeringspartijen VVD en NSC vragen bij de brief over het verminderen van de rol van NGO’s. De minister antwoordt de Tweede Kamer komende woensdag.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt. Kort na de jaarwisseling verschijnt zijn samen met Oswin Schneeweisz geschreven boek ‘De Nederwolf’ bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – dus ook in het jaar 2025! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De bezuiniging van minister Klever op ontwikkelingshulp is (nog) geen radicale breuk met haar voorgangers verscheen eerst op Wynia's Week.

Afgelopen mei pleitte Dick Dees, Kamerlid en staatssecretaris in de jaren zeventig en tachtig, in een lezing voor de JOVD-afdeling Breda voor het schrijven van een nieuw Liberaal Manifest. Hij maakte zich zorgen om de ‘enorme verrechtsing van de Nederlandse politiek’ en wilde opkomen voor ‘de kernwaarden van de liberalen, vrijheid, verantwoordelijkheid en verdraagzaamheid.’ Volgens NRC werd die oproep gesteund door een aantal VVD-prominenten: Ed Nijpels, Johan Remkes, Loek Hermans, Han ten Broeke en Jan Franssen.

Twee keer eerder een Liberaal Manifest

De afgelopen jaren werd vaker voorgesteld om opnieuw te bezinnen over waar de VVD voor staat. Tijdens de kabinetten-Rutte 3 en 4 kwamen die oproepen vooral van de rechterflank van de VVD. Die meende dat VVD-premier Mark Rutte te veel concessies deed aan linksere coalitiepartners als PvdA en D66. Maar welke VVD-standpunten werden omgezet in beleid, vroegen ze zich af? En waarmee kon de VVD naar de kiezer gaan als Rutte op een dag geen lijsttrekker meer was?

De afgelopen veertig jaar werd al twee keer eerder een Liberaal Manifest geschreven, in 1981 en in 2005. Onlangs, bij de aftrap van het nieuwe parlementaire jaar in september kondigde het partijbestuur aan dat een commissie gaat werken aan een nieuwe editie. De vorige dateert alweer van bijna twintig jaar geleden en ‘de oplossingen van toen zijn wellicht niet de oplossingen van morgen’, aldus het bestuur op de eigen website.

Veel VVD-leden vragen zich af waarom het partijbestuur er nu mee komt. De VVD heeft immers al 5 kernwaarden. Veel leden beschouwen die als tijdloos, dus waarvoor is een (nieuw) Liberaal Manifest nodig? Ook leden die meer aandacht voor inhoud willen, menen dat de partij nu dringender kwesties heeft om aan te pakken. Drie worden het vaakst genoemd: de interne verdeeldheid over regeringssamenwerking met de PVV, de gebrekkige ledeninspraak en het dalende ledenaantal.

Wie bekend is met de partijgeschiedenis, weet dat met de vorige twee manifesten niks werd gedaan. Dat had wel gekund, want in 1982 en in 2006 traden nieuwe partijleiders aan. Maar Ed Nijpels (1982-1986) noch Mark Rutte (2006-2023) beriep zich erop. Waarom zou het Manifest herschrijven nu meer zijn dan bezigheidstherapie?  

Vrees voor beïnvloeding partijkoers

Dees kreeg voor zijn oproep opvallend veel steun van partijgenoten die tegen samenwerken met de PVV zijn, zoals Nijpels, Frans Weisglas en de appgroep De Nieuwe VVD, waar ook Tweede Kamerleden Eric van der Burg en Christianne van der Wal bij aangesloten zijn. Dees en Weisglas waren Kamerlid onder Nijpels, zij moeten weten hoe weinig praktische betekenis het eerste Liberale Manifest had. Waarom denken zij er nu anders over?

Er bestaat vrees dat PVV-kritische leden de herschrijving van het Manifest willen gebruiken om de partijkoers te beïnvloeden. Bijvoorbeeld door erin te laten opnemen dat de VVD voortaan samenwerking met ‘ondemocratische partijen die de rechtsstaat bedreigen’ uitsluit. Zolang rechtse coalities zonder de PVV getalsmatig niet mogelijk zijn, wordt het steven dan automatisch gewend richting het politieke midden.

De vleugels

De tijd dat de VVD interne meningsverschillen kon wegwuiven met ‘de VVD heeft geen vleugels, hooguit een enkele vlerk’ is voorbij. Partijvoorzitter Henry Keizer (2014-2017) stelde de ‘Thematische Netwerken’ in. Een gedachte was dat leden met kennis van beleidsterreinen zo makkelijker informatie met Kamerleden konden delen dan via de eerdere partijcommissies, waarvoor experts gevraagd werden. Maar in een partij die steeds strakker en centraler geleid werd, bleken die netwerken het enige overgebleven verband waarin leden onafhankelijk van de partijtop konden opereren.

De linkervleugel is begaan met milieu en klimaat. De rechtervleugel miste onder premier Rutte een aantal ‘rechtse’ thema’s, waaronder standpunten van Frits Bolkestein (1990-1998) over asiel en de multiculturele samenleving. Netwerken als ‘Liberaal Groen’ en ‘Migratie en integratie’ werden zo verzamelpunten van gelijkgestemden.

Liever verenigen dan strijd

Eind 2019 verenigden rechtse VVD’ers zich in Klassiek Liberaal. Nadat op het partijcongres van juni 2022 een nipte meerderheid tegen het stikstofbeleid van VVD-minister Van der Wal stemde, organiseerden sociaalliberale partijgenoten zich in De Nieuwe VVD. De eerste groep herkent zich meer in de huidige coalitie dan in de kabinetten-Rutte vanaf 2012, bij de laatste is het omgekeerd.

De partij heeft ook leden die zich in geen van beide vleugels herkennen. Die maken zich zorgen om de interne polarisatie. Flanken zouden het herschrijven van het Liberaal Manifest kunnen aangrijpen om via moties de eigen voorkeuren erin te schrijven.

Daarom pleitten sommigen (onder wie oud-voorzitter Ivo Opstelten en JOVD-voorzitter Mauk Bresser) afgelopen zomer voor een ‘herijking van de liberale kernwaarden’. Zij erkennen dat er onder VVD-leider Rutte weinig ruimte was voor discussie, maar willen liever linker- en rechtervleugel verenigen dan een stammenstrijd aangaan.

Een partijbestuur wil per definitie een partij bij elkaar houden. Aankondigen dat een commissie onder leiding van Nanning Mol (burgemeester van Laren, Noord-Holland en voorzitter van de bestuurdersvereniging) aan de slag gaat met het Liberaal Manifest lijkt een vlucht naar voren. Een poging de ideologische discussies op een ordelijke manier te laten verlopen.

De commissie wordt formeel gepresenteerd op het najaarscongres van 30 november. Daarvoor werden al twee bijeenkomsten ingepland, in Dordrecht en in Zwolle. De eerste trok 40-50 bezoekers.

Een klein aantal leden heeft het liefst een partijbrede discussie, met bijeenkomsten in het hele land en moties. Die zijn teleurgesteld in de huidige opzet, waarbij het partijbestuur de agenda bepaalt.

Afleidingsmanoeuvre

Toch vinden ook veel voorstanders van inhoudelijke reflectie dit niet het juiste moment. Er zijn dringender kwesties. Opvallend: linker- en rechtervleugel zijn het oneens over de PVV, maar eensgezind over het belang van meer ledeninspraak.

Het huidige project lijkt bedoeld als afleidingsmanoeuvre, om te voorkomen dat een verdeelde achterban de toch al ingewikkelde regeringssamenwerking bemoeilijkt. Actieve VVD-leden zien alleen het verschil tussen een oprechte discussie met open einde en een kluitje in het riet. En kunnen eind november meer belang hechten aan een statutenwijziging die leden weer zeggenschap geeft over kandidatenlijst en partijprogramma.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat wil de VVD na Rutte? Verdeelde liberalen gaan debatteren over de eigen ‘kernwaarden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De Europese Commissie is begonnen met campagnes tegen voedselverspilling. De verspilling moet met de helft dalen tegen 2030. Tegen 2050 is voedselverspilling verboden. Lobbygroepen maken overuren. Want ze willen het wegwerpen van voedsel strafbaar maken. Maar dat is niet het hele verhaal…

Die plotse aandacht voor voedselverspilling komt niet zomaar uit de lucht vallen. Achter die strijd zitten groenlinkse stichtingen. Stichtingen die hoofdzakelijk op belastinggeld draaien. Geld van de Europese Commissie om bij diezelfde Europese Commissie en het Europees Parlement te lobbyen.

Miljoenen EU-subsidies

Dat laatste gebeurt niet erg subtiel. Afgelopen juni deed het zwaar door de EU gesubsidieerde European Environmental Bureau (EEB) een oproep aan het EU-voorzitterschap om ‘food waste‘ te bestrijden. Nog nooit van het EEB gehoord? Dat is ook niet de bedoeling, zolang EU-ambtenaren en Europarlementariërs hen maar kennen.

Het EEB was in 2023 goed voor ruim 72 miljoen euro EU-subsidies. Sinds de oprichting in 2016 kreeg het EEB liefst 96 miljoen euro. Middelen die in de EU-begroting hoofdzakelijk werden geboekt als onderzoeksgeld. In de praktijk organiseert het EEB bijeenkomsten voor ambtenaren en klimaatactivisten. Met copieuze maaltijden zo gaat het gerucht. De naam European Environmental Bureau lijkt bovendien bewust gekozen om de indruk te wekken dat het hier om een EU-agentschap handelt. Dat is het voor alle duidelijkheid niet.

De Europese Commissie begon de campagnes rond voedselafval op 27 september. Toen bracht Eurostat statistieken uit over ‘food waste’. 132 kg gemiddeld in de EU waarvan 72 kg bij huishoudens en 15 kg bij restaurants. Op 2 oktober zouden Nederlandse supermarkten het voedselafval in 2023 met bijna 1 procent hebben verminderd. Dit alles omdat de Europese Commissie de Afvalkaderrichtlijn strenger wil maken. Voedselafval is daar één aspect van. Omdat niemand voor verspillen van voedsel kan zijn is het een ideaal smeermiddel om elders strengere afvalregels door te drukken.

De rol van lobbygroepen achter dit strengere beleid is opvallend. Zero Waste Europe, Safe Food Advocacy Europe, FeedBack EU enzovoort lobbyen fel om de Afvalkaderrichtlijn strenger te maken. Ze eisen 50 procent minder voedselafval. Niet alleen in supermarkten, maar ook bij burgers thuis. Wettelijk afdwingbaar! Dus straf of boete als u te veel voedselresten weggooit. Uw koelkast of vuilzak worden een war zone. Het grote publiek merkte niets van dit alles, want het beperkte zich tot de parlementaire wandelgangen in Straatsburg en Brussel.

Mensen kunnen niet koken

Met haar campagne ‘zero waste, more taste’ schakelt de Europese Commissie nu een versnelling hoger. Inclusief een kookboek. Wie de eisen leest merkt hoe ingrijpend het allemaal kan zijn. De EU wil dat de overheid in uw koelkast en uw gft-biozak komt loeren. Met als argument: de Europese burgers verspillen te veel voedsel. Bijna 60 miljoen ton per jaar.

Van die meer dan 59 miljoen ton is 5 procent voor rekening van de huishoudens en 46 procent zou uit de voedselketen komen. Volgens de Europese Commissie komt al dat voedselafval door impulsaankopen, slechte planning en het feit dat mensen niet goed genoeg kunnen koken. ‘Te weinig kookvaardigheden’ staat er letterlijk. Bovendien is het voedsel te goedkoop. Een beschimmelde plak kaas wegwerpen voelt niet genoeg aan als een groot verlies.

Tegen het consumeren van vlees

De bureaucratie in Brussel vindt de burgers te dom. Ze begrijpen het verschil tussen een door de EU opgelegd onderscheid zoals ‘best before’ en ‘use by’ niet. In het Nederlands ‘te gebruiken tot’ en ‘ten minste houdbaar tot’. Bij ‘te gebruiken tot’ gaat het om producten die in korte tijd kunnen bederven en waarbij het eten een risico voor de gezondheid kan inhouden. Bijvoorbeeld: zuivel, vlees, vis. Op de verkoop na die datum staat een wettelijk verbod. Bij ‘ten minste houdbaar tot’ is geen sprake van gevaar.

Lobbygroepen bewerken de Europese Commissie en het Europees Parlement om die afvalkaderrichtlijn zo streng mogelijk te maken. Daarbij richten ze zich op twee zaken. Ten eerste verpakkingen voor voedsel (vooral plastic folies) en ten tweede het voedsel zelf. De strijd tegen de verpakkingen is vooral een vermomde strijd tegen fossiele brandstoffen waar de meeste kunststoffen van gemaakt zijn. De strijd tegen de voeding is een vermomde strijd tegen het consumeren van vlees.

Het zwaartepunt van die lobbygroepen ligt in Nederland en in Brussel. De modus operandi is steevast dezelfde. Zero Waste Europe had in 2024 vijf online-vergaderingen met hoge EU-figuren. Hoe weten we dat? Omdat er een meldingsplicht bestaat. Wat valt op? Ze ontmoeten dikwijls dezelfde medewerkers. Dat zijn meestal kabinetsleden van Europese commissarissen. In 2023 sprak Zero Waste Europe Helena Braun van het kabinet van Frans Timmermans. De Estse juriste Helena Braun blijkt al jaren één van de topfiguren die de stichting regelmatig officieel aanspreekt. In totaal 13 keer sinds 2018. In 2017, 2020 en 2022 spraken de lobbyisten van Zero Waste Europe dan weer Frans Timmermans persoonlijk.

De financiering van deze ngo is interessant. In 2022 ontvingen ze 450.000 euro subsidie van de Europese Commissie… om te lobbyen over klimaatonderwerpen. Daarmee is de Europese Commissie de grootste financier van Zero Waste Europe. De ondertussen opgedoekte Zwitserse MAVA Foundation pour la Nature gaf 320.000 euro. MAVA ging er prat op samen te werken met het World Economic Forum (WEF) en het Wereldnatuurfonds (WWF).

3,85 miljoen euro subsidie

Het Amerikaanse Plastic Solutions Fund gaf 231.900 euro. De Zwitserse Kristian Gerhard Jebsen Foundation schonk 261.000 euro. Het Amerikaanse Break Free From Plastic (BFFP) gaf 150.000 euro. Die laatste is een zeer extreme lobbygroep tegen fossiele brandstoffen en tegen kunststoffen die onder ander Coca-Cola, Nestlé en Danone aanviel met rechtszaken.

Merk op hoezeer de anti-plastic-lobby vertegenwoordigd blijkt en dat het geld van buiten de EU komt. De rest van het totale budget van bijna 3,9 miljoen euro komt van donaties van stichtingen. Het gaat hier overigens niet over één organisatie. Eigenlijk gaat het om zes stichtingen. Zero Waste Europe ontving 2,67 miljoen euro subsidies van de Europese Commissie. Stichting Zero Waste Europe ontving 1,18 miljoen euro subsidies. Een totaal van 3,85 miljoen euro belastinggeld voor deze twee Nederlandse stichtingen.

Veganistische stichtingen

Tussen 2014 en 2023 ging 25,51 miljoen euro EU-geld naar de groep Zero Waste Europe. Daarvan is slechts 16,81 miljoen euro uitbetaald omdat de stichtingen te weinig stukken ter rechtvaardiging konden voorleggen. Opvallend daarbij is dat onder Frans Timmermans (PvdA) als Europees Commissaris de subsidies de hoogte in schoten. Van 0,69 miljoen euro in 2020 naar 9,15 miljoen in 2021; 8,59 miljoen in 2022 en 0,93 in 2023 het jaar dat Timmermans de Commissie verliet.

Safe Food Advocacy Europe (SAFE) lijkt hetzelfde verhaal. 61,51 miljoen euro aan EU-subsidies toegekend tussen 2018 en 2023 waarvan al 46,24 miljoen euro uitbetaald in 2023. De Belgische stichting Safe Food blijkt een club van veganistische stichtingen uit heel Europa. Ze beweren een ngo te zijn die consumenten beschermt in de voedingssector. In april 2024 presenteerden ze hun ‘onderzoek’ rond food waste management aan het kabinet van de Eurocommissaris voor landbouw.

SAFE mocht 767.877 euro op de rekening bijschrijven in 2022. Die EU-middelen lijken hun enige inkomsten. Eens te meer lijkt de Europese Commissie dus lobbygroepen te sponsoren om bij haar een bepaalde politieke agenda te komen verdedigen. Vervelend detail is dat de EU-subsidies die SAFE meedeelt aan het lobbyregister van de Europese Unie niet overeenstemmen met de cijfers die diezelfde EU via het Financial Transparency System bekend maakt.

In 2022 kreeg SAFE volgens FTS liefst 27,88 miljoen euro toegewezen en daarvan ontvingen ze 19,29 miljoen euro. In 2023 kregen ze 12,66 miljoen euro toegewezen en daarvan werd al 9,9 miljoen euro uitgekeerd. Inkomsten die niet te controleren vallen op de balans en resultatenrekening omdat de stichting die in België niet publiek hoeft te maken.

Flexitariërs

De lucratieve subsidiemolen van de Commissie begunstigde nog een andere Nederlandse stichting. Stichting FeedBack EU van Frank Mechielsen uit Rijswijk. De stichting heeft sinds 2024 twee lobbyisten in het Europees Parlement rondlopen.

Opnieuw vallen banden op met de vegetarische/veganistische lobby. Feedback is lid van de True Animal Proteins Price Coalition. TAPP Coalitie is een Nederlandse stichting die fundamenteel tegen vleeseten is. ‘Wij geloven dat elke dag vlees eten niet meer van deze tijd is.’ Ze presenteren zich als flexitariërs. Feedback heeft verder banden met andere Nederlandse stichtingen: Transitie Coalitie Voedsel (TCV) en Handel Anders!

Paul Polman

Naar eigen zeggen ontvangt Stichting Feedback EU geen EU-middelen. Hun grootste donateur in 2023 was de ngo Feedback Global die het voorzien heeft op veebedrijven in Australië. Een andere donateur is de European Climate Foundation (ECF). De ECF is één van de machtigste groenlinkse lobbygroepen in Brussel. Een instrument van superrijken waaronder voormalig Unilever-topman Paul Polman. Het immense jaarbudget van meer dan 40 miljoen euro van de ECF komt hoofdzakelijk van de Nationale Postcode Loterij in Nederland en van Amerikaanse stichtingen. Het management van ECF bestaat uit voormalige socialistische politici.

Op haar beurt participeert Stichting Feedback EU in het European Environmental Bureau (EEB). Waardoor de vraag rijst waar het EU-geld uiteindelijk belandt.

Al drie kookboeken

Achter de nobele strijd tegen voedselafval en voedselverspilling zit dus een strijd tegen de plasticindustrie en de vleeswaren- en zuivelindustrie. Met steun van hoge figuren binnen de Europese Commissie. De Commissie blijkt immers het lobbyen bij het Europees Parlement te financieren. Open en bloot.

Te veel voedselafval strafbaar stellen klinkt als slecht nieuws. Zeker als huishoudens 72 kilogram voor hun rekening nemen van de gemiddeld 132 kilogram voedselafval. Het ophalen van voedsel en afval duurder maken, verpakkingen verbieden en vooral burgers straffen is een drastische ingreep. Daar malen die ngo’s natuurlijk niet om. Ondertussen kan de burger het kookboek Sensational! van de Europese Commissie downloaden. Dit is trouwens al het derde kookboek na Bon Appétit en het EU Holiday Cookbook.

Lode Goukens is journalist en docent.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe Brussel in uw vuilniszak gaat kijken. Met dank aan Frans Timmermans verscheen eerst op Wynia's Week.

In de economie bestaat een theorie die wordt aangeduid met de woorden ‘creatieve destructie’. Die theorie houdt zo ongeveer in dat voortdurende innovatie de enige bron van economische groei is. Wat achterhaald is, wat niet meer werkt, wat is vastgeroest in tunnelvisies, regelgeving en instituties staat economische groei alleen maar in de weg.

Innovatie vernietigt al die verouderde visies en praktijken, creëert nieuwe praktijken die in een proces van trial & error worden getoetst en al dan niet standhouden. Creatieve destructie is een proces dat nooit eindigt, dat oude manieren van werken voortdurend vernietigt, en dat verouderde bedrijven sloopt en nieuwe bedrijven marktmacht geeft.

Populisme is machtigste stroming geworden

Deze klassiek-liberale visie, gepropageerd door de beroemde econoom Joseph Schumpeter (1883-1950), lijkt nu steeds meer over te slaan naar het politieke domein. Al twintig jaar wordt het oude systeem (waarin de oude maar inmiddels vermolmde middenpartijen met elkaar de macht deelden en belangen uitwisselden) door het populisme uitgedaagd. Populisme legt een kloof bloot, en leeft vanuit de vaststelling dat het oude systeem inherent ondemocratisch is geworden omdat het niet langer representatief is.

Grote delen van de bevolking voelen zich niet langer vertegenwoordigd omdat hun zorgen en gerechtvaardigde verlangens geen stem in de volksvertegenwoordiging hebben. In die situatie heeft het populisme zich als het grote alternatief aangediend, met beperkt succes aanvankelijk, maar sinds 22 november vorig jaar als de machtigste politieke stroming in het parlement.

De populistische destructie heeft een einde gemaakt aan een verouderd systeem dat niet langer paste bij de samenleving zoals die zich heeft ontwikkeld. Maar wat is de creatie die het populisme ervoor in de plaats wil stellen?

Die creatie is geen ideologie, zoals de oude partijen elk door een onderscheiden ideologie (christendemocratisch, sociaaldemocratisch, liberaal) werden geschraagd. Het populisme benoemt problemen die jaren lang verwaarloosd zijn en is vervolgens vooral pragmatisch, zo niet schaamteloos opportunistisch. Linksom of rechtsom of recht door het midden – als het probleem maar wordt benoemd en opgelost.

Twee scenario’s

Dat is precies wat we nu zien gebeuren in de vaderlandse politiek. Mensen ‘ervaren’ problemen met de instroom van asielzoekers en, vooral, hun gebrekkige integratie. Deze ervaring is inmiddels uitgeroepen tot een crisis die alleen maar met noodrecht kan worden bestreden. Als ambtelijke adviezen, de Raad van State en een meerderheid in de Eerste Kamer, en ook het tegenstribbelen van coalitiepartner NSC, dat noodrecht onbereikbaar lijken te maken, dan kiezen we voor spoedwetgeving.

Als ik het goed begrijp komen beide scenario’s aanstaande maandag in de ministerraad, en we zien nu al uit naar het vervolg op die discussie in het kabinet. Komen ze er met elkaar uit, komen ze met een voorstel dat ongetwijfeld veel discussie en strijd zal oproepen, of implodeert de boel en leidt de destructie tot chaos in plaats van tot de creatie van een alternatieve, ongekende oplossing?

Innovatie in uitkomst en proces

De politiek van het populisme heeft er ondertussen wel voor gezorgd dat in ‘het asieldossier’ meer dan ooit beweging is gekomen – zowel op Europees niveau (naar minister-president Schoof op zijn eerste Europese Raad in Brussel vaststelde) als op nationaal niveau in de vorm van onaangekondigde improvisaties en proefballonnetjes. Het idee om in Oeganda een ‘hub’ voor in Europa uitgeprocedeerde asielzoekers in te richten, een idee geopperd door een minister die er niet over gaat (PVV’ster Reinette Klever van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp), overviel zelfs Schoof. Maar hij noemde het een ‘innovatief idee’.

Die woordkeuze is verhelderend – het laat precies zien welke politieke kracht zich nu in Nederland breed maakt. De innovatie zit niet alleen in de uitkomst (wat voor beleid gaan we krijgen?), maar ook in het proces – de onvoorspelbare werkelijkheid van onverwachte uitspraken en met aplomb gebrachte voorstellen nemen oude procedures en waarborgen, een hele bestuurcultuur, radicaal op de schop.

De destructie waar Schumpeter het over had, is onweerstaanbaar, als een tsunami, en wie zich ertegen verzet, wordt er vroeg of laat door meegesleurd en gaat ten onder. Dat is in deze coalitie de rol van NSC. Het verzet heeft natuurlijk iets nobels. Schumpeter beschreef zelf al dat innovatie niet alleen oude, vermolmde systemen vernietigt, maar ook de instituties die noodzakelijk zijn voor het voortbestaan van veranderingen en vernieuwingen.

Een verwoestende natuurkracht

Op de politiek toegepast: de creatieve destructie kan zich ook zomaar richten op basisprincipes, op onze Grondwet, op internationale afspraken – allemaal van die zaken die nodig zijn om de kracht van het nieuwe te kanaliseren en in goede banen te leiden.

Het nieuwe populisme en zijn creatieve destructie van alles wat een pragmatische oplossing van problemen in de weg staat, is een verwoestende natuurkracht. De leider van NSC zit ziek thuis, en zijn partij staat in de peilingen op drie zetels.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: De innovatieve kracht van het populisme neemt de hele bestuurscultuur op de schop   verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Verlies elkaar niet als polarisatie dichtbij komt’, zoals de campagne heette, was volgens SIRE dringend nodig omdat ‘1,4 miljoen Nederlanders het contact met vrienden, familie en collega’s heeft verminderd of zelfs beëindigd omwille van meningsverschillen over actuele maatschappelijke onderwerpen’. Natuurlijk was de boodschap van de campagne niet een-op-een dat er niet fel gediscussieerd mag worden, maar wel dat je er beter bijtijds de stekker uit kunt trekken en je zegeningen kunt tellen in plaats van door te draven tot er intieme dan wel cruciale contacten definitief verstoord raken. Via allerhande spotjes, billboards, video’s en advertenties werd op z’n minst de indruk gewekt dat we tegen onszelf, en dan met name tegen onze zucht tot gelijk hebben, beschermd moeten worden, althans, als we nog een sociaal leven en wat bestaansvreugde willen overhouden.

Polarisatie werd, kortom, gepresenteerd als iets om bang voor te zijn.

Kunstmatige jubelsfeer

De negatieve sfeer rond polarisatie past in een bredere trend. De gevestigde partijen en ook de traditionele omroepen, wier profielen steeds vager worden en die steeds losser raken van hun ideologische wortels, vluchten steeds vaker in even zonnige als betekenisloze vooruitgangsmantra’s. De meest onthutsende slogan in dezen, die het imago van positivisme op de meest gratuite manier etaleert, was die van D66 bij de afgelopen Europese verkiezingen: ‘Stop stilstand. Stem vooruit.’

Maar, als gezegd, niet alleen de gevestigde politieke partijen lijken bevangen door de angst niet enthousiast en welwillend genoeg achter de samenleving te staan. Wat te denken van de zowat panische slogan ‘Wij zijn voor’ van BNNVARA? Alsof deze ooit kritische organisatie nu uit alle macht als een blijmoedig ‘ja!’ roepende omroep bekend wil staan. En alleen BNNVARA zijn constructieve burgerplicht vervult en je als niet-lid te bewijzen hebt dat je geen polariserende zuurpruim bent die in plaats van netjes ‘voor’, zoals BNNVARA, ‘tegen’ is.

Het zou allemaal lachwekkend zijn als die jubelsfeer niet zo kunstmatig is; bedacht door gezichtsloze technocraten.    

Het is geen toeval dat Sigrid Kaag tijdens haar Haagse periode door diezelfde omroepwereld talloze malen is uitgenodigd, en vervolgens in een eindeloze reeks talkshows alle ruimte heeft gekregen, om Nederland en de Nederlanders op te roepen zich als een constructief lid van de Europese Unie en de internationale gemeenschap op te stellen. En gedurende haar hele ministeriële carrière benadrukte dat de beleefde en hoogstaande debatten die zij voor ogen had door ‘de verharding van het politieke klimaat’ tot haar verdriet maar niet plaatsvonden (fatsoen en optimisme als hoeksteen van een politieke moraal). Dat D66-Kamerlid Tjeerd de Groot een ON-journalist uitschold voor ‘fascist!’ en Sander Schimmelpenninck op een D66-congres nota bene over misplaatste ‘polarisatieverwijten’ sprak terwijl hij de term ‘domrechts’ met de frequentie van een lidwoord pleegt rond te strooien, zag Kaag voor het gemak even over het hoofd.

Polarisatie in het Den Uyl-tijdperk

Ruim vijftig jaar geleden was de zojuist geschetste, ideologische leegte nog ver weg. En gold het verschijnsel polarisatie, volgens Van Dale ‘de vorming van tegengestelde polen’, als een volstrekt gelegitimeerde politieke strategie. Destijds sprak men het werkwoord ‘polariseren’ met respect uit. In de tijden van PvdA-premier Joop den Uyl werden de confessionele partijen (KVP, ARP en CHU, die later gedrieën tot het CDA fuseerden) vanuit progressieve hoek gezien als obstakels naar de ‘door spreiding van kennis, macht en inkomen’ gekenmerkte heilstaat. Om die heilstaat versneld te laten aanbreken, schoof links de nuance terzijde en probeerde PvdA’er Ed van Thijn, de toenmalige strateeg van de polarisatiepolitiek, bewust twee kampen te creëren: een progressief en een conservatief kamp. Waarachter het idee schuilging dat als het politieke speelveld op die manier versimpeld zou worden, en er een binaire keuze aan het volk zou worden voorgelegd, de kiezers in meerderheid progressief zouden stemmen. En het zegenrijke werk voor de heilstaat voortaan in een gunstig gezinde Tweede Kamer naar de hoogste versnelling kon worden getild.

Wie de politieke arena van toen beschouwt, en de vergeleken met nu gemoedelijke cultuur in en rond de Kamerbankjes, kan bijna niet anders concluderen dan dat polarisatie destijds een vrij onschuldig, partijpolitiek spel was. Geen politicus raakte in paniek van het feit dat standpunten scherper werden aangezet voor politiek gewin (sterker, dat maakte het werk spannend). En geen politicus ontwikkelde de gewoonte in wetenschappelijke rapporten te duiken om het standpunt van de tegenstander zwart te maken (zo’n ijver zou gepercipieerd zijn als bizarre ontkenning van politiek-inhoudelijke verschillen). Juist vanwege de substantieel andere wereldbeelden van partijen, en hun soms diametraal andere kijk op de essenties van het leven, werden meningsverschillen veel makkelijker geaccepteerd, net als het aanwakkeren van die meningsverschillen: polarisatie.   

Die nonchalance jegens polarisatie lijkt de parlementaire democratie, helaas, voorgoed te hebben verlaten.

Juist omdat de democratie niet meer gestut wordt door een palet aan levende, contrasterende, door kiezers te begrijpen ideologieën, maar gereduceerd lijkt tot een uit de lucht gevallen pot met universalistische belangen, zijn we de omgang met polarisatie verleerd. Van deze pot met belangen namelijk, een groeiende kluwen van mensenrechten en natuurrechten, is een elite gaan vinden dat het voorrang heeft boven alles. Tot gevolg hebbend dat iedereen die iets schrijft of zegt dat tegen die belangen ingaat, of er niet volledig mee strookt, al snel het verwijt krijgt ‘populist’ te zijn of ‘desinformatie’ te verspreiden. Waarna het gelegitimeerd is de discussie met die persoon niet meer te hoeven voortzetten.   

Neem de huidige grimmigheid rond migratiebeperking. Het uitspreken van de wens in Nederland een restrictiever toelatingsbeleid in te voeren, en daarmee de instroom te laten dalen, wordt vrijwel meteen opgevat als een misdaad tegen de menselijkheid en komt je vrijwel onmiddellijk op de beschuldiging van ‘xenofobie’ te staan. De gevestigde partijen en dito media – die zich, zoals aangetoond, in de meest inhoudsloze slogans aan ons presenteren – zijn huiverig de problemen van een te snelle bevolkingsgroei in alle openheid te bespreken, net als de zich opstapelende wachtlijsten op de woningmarkt en in de zorg. Liever framen zij de migratie-perikelen als een logistiek vraagstuk en redetwisten zij over de falende bureaucratie dat voor meer opvangcapaciteit had moeten zorgen.

Het komt erop neer dat er twee soorten polarisatie dreigen te ontstaan: eentje die zich binnen de smalle kaders van het gewenste afspeelt en eentje daarbuiten. Waarbij de gewenste polarisatie, overdreven gesteld, alleen nog maar mag gaan over de kleur sokken die je draagt of het type behang dat je aan de muur hangt.   

Weg met de achterkamertjes

Slotconclusie? Onze ‘lege’ democratieën zijn bij uitstek gebaat bij polarisatie. Dankzij het onvermoeibaar agenderen van het migratievraagstuk door de PVV stevenen we nu af op een reële keuze tussen een Nederland dat zijn soevereiniteit bewaart dan wel inlevert. Met andere woorden, migratie – dat als issue steeds hoog op de prioriteitenlijstjes van kiezers blijkt te staan – dient niet weggestopt te worden in de achterkamertjes, maar moet het hart zijn van waar de politiek de komende periode om draait!

Polarisatie-angst is dan ook gevaarlijker voor onze democratie dan polarisatie.  

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie-angst is gevaarlijker dan polarisatie verscheen eerst op Wynia's Week.

Uitstel van executie 

Hoewel de val van de regering-Scholz voorkomen werd door een last minute-begrotingsakkoord tussen de coalitiepartijen, is het slechts uitstel van executie. Een nieuwe crisis kan het vonnis voltrekken. Bijvoorbeeld door een voor de partij van Scholz, de sociaal-democratische SPD, en/of de Groenen dramatische verkiezingsuitslag bij de volgende maand te houden verkiezingen in de deelstaten Saksen-Anhalt, Thüringen en Brandenburg. Volgens de polls dreigen SPD en de Groenen daar zelfs onder de kiesdrempel van 5 procent te geraken.  

Maar ook als die gifbeker voorbijgaat is het naar verwachting in ieder geval bij de landelijke verkiezingen volgend jaar einde verhaal voor de regering-Scholz. Alle polls voorspellen een groot verlies voor zowel SPD als de Groenen en een dito winst voor de christen-democratische alliantie van CDU en CSU. Een nieuwe coalitieregering zal behalve de CDU/CSU waarschijnlijk bestaan uit de FDP en de van Die Linke afgesplitste partij van Sahra Wagenknecht. De met de Nederlandse PVV vergelijkbare AfD staat eveneens op winst, maar zit vooralsnog in een cordon sanitaire. 

Het begon met de ‘Energiewende’ van Merkel, waarbij alle kerncentrales werden uitgefaseerd en goedkope fossiele energie werd vervangen door onregelmatige ‘intermitterende’ zonne- en windenergie (wiebelstroom). De energieprijs verdubbelde en werd een belangrijke kostenpost voor de Duitse industrie. Met de sancties tegen Rusland en de (door … , ja door wie?) opgeblazen NordStream 2 werd het er niet beter op. De Duitse energie draaide bijna volledig op goedkoop Russisch gas en moest van de ene op de andere dag omschakelen naar andere energiebronnen of duur geïmporteerde LNG (uit de VS). 

En het einde van de stijging van de energieprijs is nog niet in zicht. Door het toenemende gebruik van electriciteit (warmtepompen, electrische auto’s, electrische fornuizen, e.d.) moet het netwerk worden uitgebreid en aangepast, een miljardenoperatie, die naar de industrie en de consument zal worden doorbelast. 

Industriële zelfmoordpolitiek 

Het resultaat is een krimpende industrie. Niet alleen gaat de kostenpost energie absoluut omhoog, ook relatief wordt energie duurder. In omringende landen met een minder rigoreuze energietransitiepolitiek, bijvoorbeeld Frankrijk dat vasthoudt aan  kernenergie, is de energie veel goedkoper dan in Duitsland. De Duitse industrie verliest dus concurrentiekracht.  

En niet alleen in Europa. Ook wereldwijd boet de Duitse industrie in aan concurrentievermogen. In de VS wordt nog volop (goedkope) fossiele brandstof gebruikt en dat geldt eigenlijk voor de hele wereld. Alleen in sommige landen in Europa, waaronder Duitsland én Nederland, wordt een industriële zelfmoordpolitiek gevoerd. 

Begrotingstekort 

Maar er zijn meer problemen bij onze Oosterburen. In Nederland worstelen we met een ongebreidelde instroom van niet-integrerende niet-westerse migranten, maar in Duitsland is dat probleem nog veel groter. Met de welkompolitiek van Merkel – ‘Wir schaffen das’ – is het land overspoeld met vreemdelingen, die allerlei problemen veroorzaken. Zoals minder veiligheid op straat, vooral voor jonge vrouwen, meer (drugs)criminaliteit, discriminatie van de LHBTI-gemeenschap en een uit de hand lopend beroep op bijstandsuitkeringen. 

De staatshuishouding werd de dupe. Duitsland kende traditioneel een enorm begrotingsoverschot, maar een minder goed presterende en kleinere industrie (vorig jaar 5 procent minder omzet) betekende minder belastinginkomsten. Tezamen met extra uitgaven voor Oekraïne, een substantieel hoger defensiebudget alsmede een sterk oplopende rekening voor bijstandsuitkeringen dreigde een enorm begrotingstekort. 

Een delicaat probleem, omdat niet alleen het Stabiliteits- en Groeipact van de eurozone dat verbiedt, maar ook de Duitse wet. Het betreft de zogenaamde Schuldenbremse (letterlijk: schuldrem), die een tekort van meer dan 0,35 procent van het bruto binnenlands product (bbp) niet toestaat. Vanwege het hyperinflatietrauma uit de jaren dertig alsmede de uit de hand gelopen kosten van de Duitse hereniging werd de Schuldenbremse in 2009 in de wet verankerd. 

De begrotingsperikelen betekenden bijna het einde van de huidige coalitie van SPD, de Groenen en de liberale FDP. De voorman van laatstgenoemde partij Lindner zei niet mee te zullen werken aan het plan van Scholz om de Schuldenbremse af te schaffen. Als Scholz dat niettemin zou doorzetten, dreigde Lindner de coalitie op te blazen. Hij kan dit doen, want hij is naast minister van Financiën ook partijleider van de FDP. Het kwam niet zo ver, want na weken van crisisberaad bereikte men een begrotingsakkoord voor 2025. 

De problemen zijn echter niet weg en de Duitse kiezer ziet de huidige coalitie de problemen niet oplossen. De steun voor de SPD van Scholz en voor de Groenen van Habeck en Baerbock is in de polls dramatisch gedaald. Van hun oorspronkelijke aanhang is minder dan de helft over. 

EU-industriepolitiek  

De oplossingen zullen moeten komen van een nieuwe regering. Van de huidige wordt niet meer verwacht dat ze met rigoreuze oplossingen komt. Wellicht dat de regering-Scholz zich nog inlaat met de door Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen voorgestelde EU-industriepolitiek, waarvan vooral Franse en Duitse firma’s zouden profiteren, maar zonder grootschalige financiering van de EU-industriepolitiek zal dat weinig impact hebben op de kwakkelende Duitse industrie.  

Dergelijke grootschalige financiering ligt echter niet voor de hand. Dat is alleen mogelijk met de uitgifte van eurobonds door de Europese Commissie, een financieringswijze die door coalitiepartner FDP van een veto zal worden voorzien. Maar zelfs als de FDP én Nederland en alle overige lidstaten van de eurozone overstag gaan en instemmen met eurobonds, zal een EU-industriepolitiek de Duitse (noch de Nederlandse) industrie helpen. In het verleden is overtuigend aangetoond dat industriepolitiek niet werkt. Het binnenkort uitkomende rapport-Draghi – waarin EU-industriepolitiek wordt aanbevolen – zal daar niets aan veranderen, 

Stop het klimaatbeleid 

Echte oplossingen zullen moeten komen van een nieuwe regering. De problemen die het land ondervindt zijn namelijk van een dergelijke omvang dat zij niet met een simpele handomdraai kunnen worden opgelost. Om weer de industriële reus van weleer te worden zal het roer 90 graden om moeten en zal de nieuwe aanpak lang moeten worden volgehouden. 

Een pas op de plaats zal moeten worden gemaakt met de energietransitiepolitiek/klimaatbeleid. De door vele politici, onder wie onze eigen voormalige minister-president, bepleite groene groei is een illusie gebleken. Zeker op de korte termijn. CO2-reductie is geen verdienmodel, het is slechts een kostenpost. Wellicht dat op de lange termijn nieuwe firma’s die geen of weinig CO2 uitstoten een bijdrage gaan leveren aan de economie, maar voorlopig is dat niet het geval. Klimaatbeleid prijst bedrijven die een dergelijk (rigoreus) beleid voeren alleen maar uit de markt. 

Stop het open-grenzenbeleid 

Een tweede maatregel zal vermindering van belasting- en regeldruk moeten zijn. Deze is in Duitsland (en Nederland) hoger dan elders en naast dure energie een tweede kostenpost voor het bedrijfsleven. 

Als derde noodzakelijke verandering van beleid zal een halt moeten worden toegeroepen aan het open-grenzenbeleid van Merkel. Duitsland (en Nederland) zullen weer grip moeten krijgen op wie er binnenkomen. Buitenlandse arbeidskrachten die onvervulbare vacatures vervullen, prima. Bijvoorbeeld met behulp van een puntensysteem, zoals door Canada gehanteerd. Maar niet langer niet-integrerende niet-westerse migranten, die alleen maar problemen veroorzaken en hun hand ophouden. 

Naast deze drie cruciale maatregelen zal de rechtsstaat weer gehandhaafd moeten worden. Met veiligheid op straat en zwaardere straffen voor overtreders oftewel een lik-op-stuk beleid. En een einde zal gemaakt moeten worden aan het gedogen, oogluikend toestaan en wegkijken. 

Op basis van de polls lijkt de kiezer ook duidelijk die kant uit te willen. De vier genoemde maatregelen staan overduidelijk in het verkiezingsprogramma van zowel de CDU als de CSU. Oppositieleider Merz van de CDU staat een dergelijk beleid al langer voor. Hij werd echter ‘kaltgestellt’ door Merkel die hem niet als opvolger wilde. Nu is Merz de gedoodverfde nieuwe bondskanselier van Duitsland. 

Hij wil een coalitie met de FDP en waarschijnlijk ook met de nieuwe partij van Sahra Wagenknecht, die het verrassend goed doet in de peilingen. Haar partij kan omschreven worden als cultureel rechts en economisch links. Maar blijkbaar niet te links voor Merz om haar uit te sluiten van een coalitie. Gedrieën zullen zij volgens de polls een ruime meerderheid in de Bondsdag krijgen. 

Ruk naar rechts 

Met de AfD heeft Merz gezegd niet te willen regeren. Het lijkt er derhalve op dat de AfD in een cordon sanitaire blijft. Tenzij de partij de peilingen verslaat en zo groot wordt dat men niet langer om de Alternatieve für Deutschland heen kan, een situatie die vergelijkbaar zou zijn met wat er in Nederland met de PVV is gebeurd. 

Vandaar dat vanuit CDU/CSU-kringen met zorg wordt uitgekeken naar de verkiezingen in september en oktober in het oosten van het land, waar de AfD traditioneel hoog scoort. Voorspeld wordt een harde tweestrijd tussen de CDU en AfD, vooral in Saksen-Anhalt en Thüringen (minder in Brandenburg).  

Wat de uitkomst ook zal zijn, eerst bij de regionale en volgend jaar bij de landelijke verkiezingen, er waait een andere wind in Duitsland. De ruk naar rechts die we in heel Europa zien, zal zich volgens de polls ook in Duitsland voltrekken. 

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs.  

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ook Duitsland staat een ruk naar rechts te wachten verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Zuyderland Ziekenhuis heeft vestigingen in Heerlen en Sittard-Geleen. Het ziekenhuisgebouw in Sittard-Geleen is groots en modern, dat in Heerlen is meer dan vijftig jaar oud en toe aan nieuwbouw. Het bestuur van het ziekenhuis wil de nieuwbouw gebruiken om de hoogcomplexe en spoedeisende zorg te concentreren op de ene locatie en de hoogvolume planbare zorg op de andere locatie. Volgens het ziekenhuisbestuur draagt concentratie bij aan het verminderen van het personeelstekort.  

Er zijn te weinig gespecialiseerde verpleegkundigen om hoogcomplexe en spoedeisende zorg en de geboortezorg op beide locaties aan te bieden. De bouw van een ziekenhuis in Heerlen waarin plaats is voor hoogcomplexe en spoedeisende zorg en voor geboortezorg kost echter 230 miljoen euro méér dan deze zorg op de reeds bestaande locatie in Sittard-Geleen te concentreren. Een lening van 230 miljoen euro bovenop het bedrag dat het al moet lenen voor de nieuwbouw, zou het Zuyderland jaarlijks ongeveer 16 miljoen euro extra aan rente en aflossing kosten. Dat is vrijwel evenveel als de jaarlijkse winst van het ziekenhuis.  

Fel verzet 

Het Zuyderland ziekenhuis heeft daarom besloten de hoogcomplexe en spoedeisende zorg in Sittard-Geleen te concentreren. In het nieuwe ziekenhuis in Heerlen komt wel een spoedeisende hulppost voor minder complexe gevallen. Met een gebroken been kun je dus in de toekomst op de spoedeisende hulp in Heerlen terecht, als je een hartaanval krijgt, brengt de ambulance je naar Sittard-Geleen of Maastricht. Dat laatste is overigens nu ook al vaak de praktijk. De vestiging in Heerlen zal zich vooral gaan toeleggen van de hoogvolume laagcomplexe zorg zoals heup- en staaroperaties. 

De nieuwbouwplannen stuiten op fel verzet onder een deel van de bevolking in Heerlen. Zij hebben zich verenigd in de actiegroep ‘Ziekenhuisalliantie behoud ziekenhuis Parkstad’ en eisen dat de hoogcomplexe en spoedeisende zorg in Heerlen behouden blijft en dat de geboortezorg, die nu in de vestiging in Sittard-Geleen is gehuisvest, naar Heerlen komt. Met demonstraties in Heerlen en Den Haag zetten ze hun standpunt kracht bij.  

Het verzet wordt aangewakkerd door de SP, GroenLinks-PvdA en de partij van Fleur Agema, de PVV. Bij de eerste demonstratie liep GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans voorop. De Tweede Kamer heeft in april al een motie aangenomen, waarin het kabinet wordt opgeroepen de intensive care en spoedeisende zorg in Heerlen te behouden. Deze motie werd onder andere door de PVV van Fleur Agema gesteund. 

Wat opvalt is de hautaine houding die de Heerlense actiegroep aanneemt. De hoogcomplexe en spoedeisende zorg moet naar Heerlen, ook als dat betekent dat deze zorg in Sittard-Geleen verdwijnt. Zo boycot de Heerlense VVD-burgemeester Roel Wever, een van de actieleiders, een informatiebijeenkomst over de financiële onderbouwing van de plannen van het Zuyderland, ondanks dat het de burgemeester zelf was die om een dergelijke bijeenkomst had gevraagd. De reden van de boycot: de burgemeesters, wethouders en raadsleden van de omliggende gemeenten zijn ook uitgenodigd. De burgemeester van Heerlen wilde een exclusieve bijeenkomst voor zichzelf. Dat Wever zijn eigen rol bij de nieuwbouw schromelijk overschat, bleek al eerder toen hij volkomen misplaatst het vertrouwen in de bestuursvoorzitter van het Zuyderland Ziekenhuis opzegde. Zijn arrogante en ongepaste gedrag wekt irritatie. 

Als Tweede Kamerlid heeft Fleur Agema zich altijd hard gemaakt voor volwaardige streekziekenhuizen. De grote vraag was dan ook of ze als minister aan dat standpunt zou vasthouden of zich zou houden aan de bestuurlijke regels. Wettelijk heeft de minister of de Tweede Kamer namelijk geen zeggenschap over de inrichting en de investeringen die ziekenhuizen doen.  

Een enorm precedent 

Er waren drie mogelijkheden. De eerste was dat minister Agema aan de eisen van de actiegroep tegemoet zou komen en 230 miljoen euro zou uittrekken zodat in Heerlen een groot ziekenhuis met IC en volledige spoedeisende hulp kan worden gebouwd. Blijft nog de vraag waar het personeel voor deze afdelingen vandaan moeten komen. Geld kan Agema wel geven, gespecialiseerde verpleegkundigen niet.  

Geld van het ministerie zou bovendien een enorm precedent scheppen. Als de minister dat doet, staan er direct andere ziekenhuizen in Den Haag op de stoep die ook geld willen. Dan is het hek van de dam. Andere ziekenhuizen in Zuid-Limburg zullen zich benadeeld voelen door het douceurtje van de minister en naar de rechter stappen. Het is zeer waarschijnlijk dat de rechter de minister dan zal terugfluiten. Op grond van Europese regels is het namelijk niet toegestaan om staatssteun aan ziekenhuizen te geven. 

De tweede mogelijkheid was dat minister Agema zou zeggen dat ze de eisen van de actiegroep Ziekenhuisalliantie steunt, maar helaas geen mogelijkheden heeft om 230 miljoen euro te geven of het bestuur te dwingen haar besluit te herzien. Agema blijft dan trouw aan haar standpunt als Tweede Kamerlid, maar blijft tegelijk binnen de kaders van de wet. Deze reactie van de minister zou de druk op het bestuur van het Zuyderland Ziekenhuis zodanig kunnen opvoeren dat ze haar besluit herziet en toch een ziekenhuis met IC bedden en volledige 24/7 spoedeisende hulppost in Heerlen gaat bouwen. Ook de geboortezorg kan dan in Heerlen blijven. De actievoerders in Heerlen, de PVV en de SP en de kleinzoon van een mijnwerker uit Heerlen, Frans Timmermans, zouden dan hebben bereikt wat ze willen. Jammer voor de inwoners van de gemeente Sittard-Geleen, want daar zouden dan de IC bedden en de complexe spoedeisende zorg verdwijnen. 

Vervolgens is het wel de vraag of de banken bereid zijn het ziekenhuis 230 miljoen euro extra te lenen. Dat is niet gezegd. In 2023 maakte het ziekenhuis 19 miljoen euro winst. Deze winst zou bijna volledig verdampen door de 16 miljoen euro aan extra rente en aflossing die het ziekenhuis moet betalen. Door extra geld te lenen wordt de financiële positie van Zuyderland erg benard. Er hoeft maar iets tegen te zitten en het ziekenhuis belandt in financieel zwaar weer. Waarschijnlijk zullen de banken dat risico te groot vinden en niet bereid zijn het extra geld te lenen. 

In de voetsporen van Pia Dijkstra 

De derde mogelijkheid was dat minister Agema, net als haar voorganger Pia Dijkstra van D66, aan de Tweede Kamer en de actievoerders duidelijk maakt dat ziekenhuizen private organisaties zijn die over hun eigen beleid gaan en dat de minister en de Tweede Kamer geen wettelijke bevoegdheid hebben zich daarin te mengen.  

Uiteindelijk koos Agema voor de laatste optie. ‘Het toekomstplan voor de Zuyderland-vestiging in Heerlen levert een zo volwaardig mogelijk ziekenhuis op’, zei de minister na afloop van haar bezoek tegenover de regionale nieuwszender L1. En ze voegde eraan toe: ‘De minister mag een individueel ziekenhuis niet financieel ondersteunen. Dat zou staatssteun zijn.’ Het populistische kamerlid Fleur Agema is bestuurder geworden. 

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.    

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Van populist tot bestuurder: Fleur Agema is onherkenbaar veranderd  verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we ons in dat kader eens voorstellen dat de Jonge Socialisten in de PvdA zouden besluiten een onderscheiding in te stellen voor de Socialist van het Jaar. En dat die prijs dan zou gaan naar SGP-leider Chris Stoffer.

Of dat het CDJA, dat is de jongerenclub van het CDA, zou besluiten een onderscheiding uit te reiken aan de Christendemocraat van het Jaar. En dat voormalig kabinetsinformateur en Telegraaf-columnist Ronald Plasterk die prijs dan in ontvangst zou mogen nemen.

Iedereen zou dat heel vreemd vinden. Chris Stoffer immers is volgens geen enkele definitie een aanhanger van het socialisme en Ronald Plasterk staat bekend als een overtuigd atheïst.

Een wonderlijk verschijnsel

Was het in de politiek altijd maar zo eenvoudig. Want wat gebeurde er in 2005? De aan de VVD gelieerde jongerenorganisatie JOVD riep toenmalig GroenLinks-aanvoerder Femke Halsema uit tot Liberaal van het Jaar. Hier en daar werden een paar wenkbrauwen gefronst, maar er was ook veel begrip. Want inderdaad, waarom zouden liberalen – net als de Amerikaanse liberals – niet ook links kunnen zijn? Bovendien: vergeleken met de hardliners in GroenLinks – ontstaan als overlevingsproject voor communisten, pacifisten en christen-radicalen – maakte Halsema steeds een ondogmatische, ja zelfs ‘vrijzinnige’ indruk. En is vrijzinnigheid eigenlijk niet de ‘kern’ van het liberale denken?

Liberalisme, zo bleek maar weer eens, is in Nederland een wonderlijk verschijnsel waar je vele kanten mee op kunt. Hoe zou dat toch zo gekomen zijn?

Het staat in alle geschiedenisboekjes te lezen: in de tweede helft van de negentiende eeuw was het liberalisme op het Binnenhof de meest vitale politieke stroming. Maar na 1900 gingen katholieken, protestanten en socialisten de toon zetten en zakte het liberalisme steeds verder weg. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 werd een historisch dieptepunt bereikt: de Liberale Staatspartij (LSP) haalde nog slechts 3,95 procent van de stemmen.

De collectivistische tijdgeest stond haaks op het streven van liberalen naar zoveel mogelijk individuele vrijheid. Zowel door rechts (de nationaalsocialisten voorop) als door links (de communisten voorop) werd liberalisme geassocieerd met dikbuikige, sigarenrokende ondernemers en verfoeilijk laissez-faire-kapitalisme – ten nadele van de gewone man.

Na de Duitse bezetting bleek er weinig te zijn veranderd. In de ogen van de roomse en rode politici die nu op het Binnenhof aan de touwtjes trokken, diende er niet minder maar juist méér sociaal-economische ordening te komen, met de overheid als opzichter en opvoeder.

Liberalisme onder het tapijt

Werd het liberale vaandel niettemin hardnekkig hooggehouden door de geestelijke nazaten van Johan Rudolf Thorbecke? Verdedigden ze hun gedachtengoed fervent tegen alle aantijgingen en verdachtmakingen?

Niet echt. De LSP ging in 1946 op in de Partij van de Vrijheid (PvdV). De oprichters lieten met opzet de aanduiding ‘liberaal’ uit de partijnaam en ook in het manifest en het program van de PvdV kwam de term niet voor.

De oprichting van de VVD, op 24 januari 1948, was het gevolg van een fusie van de PvdV met een groep aanhangers van Pieter Oud. Voor de oorlog was Oud aanvoerder geweest van de Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB), een kleine, progressieve en aanvankelijk ook pacifistische partij die nadrukkelijk niet liberaal wilde worden genoemd. Na de bezetting was de VDB opgegaan in de Partij van de Arbeid. Oud had van die stap spijt gekregen en greep nu zijn kans om, samen met een handjevol geestverwanten, een stempel te drukken op de VVD.

‘Vroegere liberalen’ en ‘vroegere vrijzinnig-democraten’ zijn in de VVD ‘tot elkander gekomen’, zo stond te lezen in het eerste verkiezingsprogramma en ook in het door Oud geschreven beginselprogramma van de VVD werd het liberalisme behendig onder het tapijt geveegd. ‘De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie wenst het verenigingspunt te zijn van allen, die op grond van hun overtuiging, dat vrijheid, verantwoordelijkheid en sociale gerechtigheid de fundamenten behoren te zijn van een op christelijke grondslag berustende samenleving als de Nederlandse, de in dit program neergelegde beginselen tot uitgangspunt willen nemen van hun staatkundig streven,’ zo vermeldde artikel 1.

Kort en goed: Nederland kent een liberale partij waarvan de oprichters zich geneerden voor het liberalisme. Maar het kan nog gekker. Daarvoor moeten we terug naar 1966, toen D66 het levenslicht zag.

Geen principes, maar feiten

In zijn boek Daarom D66 zette medeoprichter Hans Gruijters in 1967 uiteen dat het bestaansrecht van zijn partij was gelegen in het afzweren van ideologische leidraden. Niet principes, maar feiten dienden in de politiek leidend te zijn. De ‘gefixeerde maatschappijbeelden’ van christendemocraten, socialisten, liberalen en andere ideologen verduisterden de rationele discussie – en konden we dus missen als kiespijn.

Voor wie dat nog niet duidelijk genoeg was, stond in het boek van Gruijters tevens het eerste Politiek Program van D66 afgedrukt. ‘De Democraten ’66,’ zo begon de tekst, ‘vormen een Nederlandse politieke partij die op 14 oktober 1966 is opgericht. Deze oprichting vond plaats omdat de ideologieën van de bestaande partijen geen antwoord meer geven op de vragen die ons bezighouden.’

Een onbegrijpelijke paradox

Iets meer dan dertig jaar hield D66 aan dat anti-ideologische pragmatisme vast. Tot het partijcongres in 1998 in meerderheid een motie steunde waarin werd voorgesteld om D66 voortaan ‘sociaal-liberaal’ te noemen.

Voor het eerst kreeg de partij een ideologisch etiket. Een samenhangende verantwoording voor die koerswijziging bleef vreemd genoeg achterwege. Wel schreef toenmalig fractievoorzitter Thom de Graaf een wonderlijk artikel in NRC Handelsblad. Daarin betoogde hij niet alleen dat de partij altijd al sociaal-liberaal was geweest, maar ook dat een sociaal-liberale ideologie ‘niet bestaat’. Partijboegbeeld Hans van Mierlo, die zijn toespraken graag doorspekte met onbegrijpelijke paradoxen, kon er een puntje aan zuigen. ‘Hafmo’ was overigens tegen de liberalisering van zijn geesteskind, net als – uiteraard – Gruijters, die in 2004 zijn D66-lidmaatschap aan de wilgen hing.

Meer verwarring dan duidelijkheid

Nederland heeft dus – in de gedaante van de VVD – niet alleen een liberale partij die aan het liberalisme aanvankelijk geen woord wilde vuilmaken, maar ook – in de gedaante van D66 – een sociaal-liberale partij die decennialang betoogde dat ideologische leidraden slechts politieke ellende veroorzaken. Is het een wonder dat het liberalisme in zo’n land is verworden tot een begrip dat meer verwarring schept dan duidelijkheid?

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom heeft het liberalisme in Nederland toch zoveel rare aanhangers? verscheen eerst op Wynia's Week.

Tom van der Meer schrijft dat 2021 ‘een heel slecht jaar’ was voor de Nederlandse politiek. Hij vervolgt:

‘2021 was de culminatie van jarenlange visieloze middenkabinetten. Het kabinet viel voortijdig over een van de grootste naoorlogse bestuurlijke schandalen. De verkiezingscampagne kon geen richting geven aan de formatie. De onderlinge verhoudingen verzuurden na de onwaarheden van Rutte over de gelekte notitie ‘Omtzigt functie elders’. Vervolgens waren de traditionele regeringspartijen maandenlang niet bereid of bij machte een nieuwe coalitie te vormen. Na de vorming van nóg een stroeve middencoalitie, dezelfde als de vorige, betaalde het politieke midden uiteindelijk in 2023 de electorale rekening.’

De BBB werd dat voorjaar de grootste in de Eerste Kamer, de PVV in november de grootste in de Tweede Kamer en NSC maakte met 20 zetels de grootste klapper sinds de LPF in 2002.

Kiezer blijft in het ongewisse

Het probleem zit volgens Van der Meer in de wisselwerking tussen kiezers, politici en bestuur. De samenleving kent talloze conflicten. Het is aan de politieke partijen om die conflicten te verwoorden, vorm te geven en onderling de competitie over alternatieven aan te gaan. Alleen zo heeft de kiezer daadwerkelijk wat te kiezen.

Het voeren van politieke strijd over ideeën, stelt Van der Meer terecht, zijn de gevestigde partijen echter verleerd. In plaats van vraagstukken te agenderen, voeren ze brandende kwesties van de agenda af. In plaats van te laten weten met wie ze willen regeren, laten ze de kiezer in het ongewisse. De kabinetsformatie is dan ook een black box, met een uitkomst die geen enkele relatie heeft met de verkiezingscampagne die eraan voorafging.

Sinds het eerste kabinet-Rutte in 2012 is de kiezer er volgens Van der Meer niet meer aan te pas gekomen. Of het nu ging over het pensioenstelsel, het stikstofbeleid, de aardgaswinning of corona: het was technocratisch management op basis van compromissen achter gesloten deuren en van verstoppertje spelen achter experts, rechters en Europese instellingen.

Van der Meer: ‘Wanneer de regering en het parlement grote maatschappelijke uitdagingen neerleggen bij de maatschappelijke overlegtafels, verliest de politiek het primaat. Wanneer publieke taken worden verzelfstandigd of gedecentraliseerd, verliest de nationale politiek grip om daaraan te sturen. En wanneer coalitiepartijen politieke keuzes presenteren als technocratische besluiten, onttrekken zij lucht aan een inhoudelijke oppositie.’

Breng ideologische geladenheid terug

Van der Meer heeft heimwee naar de stembusakkoorden uit de jaren zeventig, naar de strijd tussen Den Uyl en Wiegel. Ook het optreden van Bolkestein in de jaren negentig, als aanjager van het debat over migratie en de Europese integratie, kan zijn goedkeuring wegdragen. Vooral omdat Bolkesteins VVD enerzijds de kabinetten-Kok in het zadel hield, maar anderzijds precies duidelijk maakte waar zij voor stond. Compromissen waren noodzakelijke politieke keuzes, geen voldongen feiten.

Politieke partijen moeten weer net zo ideologisch geladen worden als in de vorige eeuw, vindt Tom van der Meer (die weinig ziet in een ander kiesstelsel, referenda of een kiesdrempel). Van Denemarken en Zweden kunnen we leren dat blokvorming van verwante partijen de kiezers alternatieven biedt en dat minderheidskabinetten de oppositie invloed én medeverantwoordelijkheid geven.

Het probleem met zijn analyse is, dat Van der Meer lijdt aan de kwaal die de academische politicologie nog altijd in zijn greep houdt: de misvatting dat de klassieke politieke partij het begin en het eind van de parlementaire geschiedenis is. In werkelijkheid heeft het parlement het grootste deel van de negentiende eeuw gefunctioneerd zonder partijen. Vervolgens zijn in de loop van de vorige eeuw de leden weggelopen en de achterbannen in rook opgegaan. Partijen zijn vandaag de dag niet meer dan clubs voor politiek personeel en zij die dat willen worden.

Leven in de brouwerij

Sinds de doorbraak van de Leefbaar-beweging 30 jaar geleden is het agenderen van politieke vraagstukken in handen gekomen van volkstribunen – van Henk Westbroek en Pim Fortuyn, via Geert Wilders en Thierry Baudet tot en met Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt.

Van der Meer zou, net als veel kiezers, blij moeten zijn met populistische bewegingen die migratie, stikstofbeleid en bestuurlijk falen op de politieke agenda zetten. Maar hij moet niets hebben van populisten omdat ze de elite als corrupt zien en het goede volk als één en ondeelbaar. Zo staat het inderdaad in de politicologische leerboekjes. Maar juist zijn eigen analyse biedt voldoende munitie voor de stelling dat het regime van de partijendemocratie voorbij is en dat nieuwe bewegingen onmisbaar zijn voor leven in de politieke brouwerij.

Tom van der Meer: Waardenloze politiek, Querido Facto, 207 pagina’s, € 20

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Partijendemocratie is voorbij en populisten zijn onmisbaar geworden verscheen eerst op Wynia's Week.

Als we de uitslag van de laatste Europese verkiezingen op de kaart van Europa projecteren, dan blijkt de sociaal-democratie zich vooral aan de randen van Europa te handhaven (in Scandinavië, Spanje, Portugal en Roemenië). De christendemocratie moet het vooral van het midden van Europa hebben (Spanje en Duitsland), maar ook daar wordt haar meerderheidspositie bedreigd. Italië, Frankrijk, delen van België en Nederland, Oost- en Midden-Europa hebben massaal rechts gestemd.

Rechtse opkomst wordt hoogst ongewenst gevonden

Hoe komt dat, dat rechts zo in de lift zit? Verrassend genoeg blijken geleerde politicologen geen idee te hebben. Het heeft iets te maken met ‘globalisering’, met kieswetten, veiligheid en economische factoren. Het heeft te maken met de teloorgang van de sociaal-democratie (in Wallonië bijvoorbeeld, waar de sociaal-democraten hun ideologische veren niet hebben afgeschud, is er geen sprake van een rechtse opkomst, anders dan in Vlaanderen). Mensen voelen zich onveilig door oorlogsdreiging en inflatie, en rechtse politici spelen op die gevoelens in – denken de politicologen.

En terwijl de politicologen het allemaal nog niet zo goed weten, weten de politici het wel. Ze weten in ieder geval dit: die stijging, die ook bij de laatste verkiezingen voor het Europees Parlement zichtbaar werd, is hoogst ongewenst. De rechtse fractie van de Patriotten werd deze week uitgesloten toen er in het Europees Parlement belangrijke baantjes werden verdeeld.

Beide reacties – zowel van de politicologen als van de politici – wijzen op een gedeelde overtuiging. De groei van rechts is ongewenst, want zij vormt een bedreiging van ‘de democratie’. Die groei is te wijten aan enkele (tijdelijke, want oplosbare) crises, die populistische politici de wind in de zeilen geeft. We moeten die politici isoleren en ondertussen onze problemen oplossen, zodat de agenda van die politici geen weerklank meer vindt. Rechts is een vlo, die zich helaas op de Europese hoofdhuid heeft gevestigd en snel moet worden doodgeknepen.

Achter deze gedeelde overtuiging gaat een diepere overtuiging schuil. Vroeger noemden we die de ‘whig interpretation of history’: het geloof dat we ons langzaam maar zeker aan een duister en onderdrukkend verleden ontworstelen en onomkeerbaar op weg zijn naar een glorieuze toekomst. Die toekomst noemen we ‘democratie’ maar in feite bedoelen we er een bepaalde vorm van (sociaal-) liberalisme mee, samen te vatten in de slogan ‘ieder voor zich’ (individualisme) en ‘de staat voor ons allen’.

Lekker onszelf zijn

De val van de Muur in 1989 leek deze visie te bevestigen: de grote ideologische conflicten (tussen kapitalisme en communisme) behoorden definitief tot het verleden, de geschiedenis was (in die zin) voorbij, iedereen was nu ‘liberaal’. In dit perspectief is verzet tegen deze gang van de geschiedenis een hinderlijk en betreurenswaardig intermezzo. Maar we kunnen optimistisch zijn, want willen we niet allemaal hetzelfde: lekker onszelf zijn en een overheid die voor alles zorgt?

Dit perspectief op de onvermijdelijke liberale heilstaat staat ook centraal in het recente boek van Marijn Kruk over de (volgens hem uiteindelijk kansloze) ‘populistische revolte’ in Europa (hier besproken door Hans Wansink). In een interview met Martin Sommer voor De Nieuwe Wereld werd dit perspectief nadrukkelijk in verband gebracht met het beroemde boek van Francis Fukuyama uit 1992 over Het einde van de geschiedenis en de laatste mens.

Niet iedereen wil dat paradijs

Maar hier wordt iets belangrijks over het hoofd gezien. Fukuyama schetst de geschiedenis als een treinreis die zijn eindstation vindt in de liberale democratie. Maar hij erkende ook dat sommige treinen (culturen) dat eindstation nooit zullen bereiken, dat andere treinen dat eindstation niet zullen wíllen bereiken, en dat er passagiers zullen zijn van treinen die wel in het paradijs zullen aankomen, maar zich daar zullen vervelen, of dat paradijs in toenemende mate als een bedreiging zullen zien en het zullen háten.

Dat alternatief dringt zich op als de liberale democratie haar beloften niet aan iedereen vervult en afhakers in haar midden heeft, of als die liberale democratie een leven impliceert dat ons uiteindelijk niet bevredigt omdat het essentiële aspecten van ons wezen veronachtzaamt of verwerpt. Dan is er geen vredig einde van de geschiedenis, maar conflict en geweld.

Onder de huidige discussie gaat dus ook een debat schuil over wie wij mensen zijn en wat wij willen. Zijn wij ‘laatste mensen’, die alleen maar zo comfortabel mogelijk door dit leven willen komen, gesteund door de helpende hand van de overheid en het pilletje van Drion in het nachtkastje voor het geval het comfort ophoudt? Of is er iets in ons dat meer wil dan dat?

Willen we een saai maar overzichtelijk bestaan waarin we geestdodend werk ’s avonds met de spanning van Netflix compenseren? Of willen we in vertrouwen met elkaar kunnen leven, een gemeenschap vormen, een cultuur delen met elkaar en die onderhouden, zonder die in liberale onverschilligheid te verkwanselen, willen we leven met trots en eergevoel, en erkenning van wie wij zijn?

Op de vraag van Fukuyama moet een antwoord komen

De opkomst van het populisme, van ‘rechts’, wordt vrijwel altijd in verband gebracht met het negeren van de gerechtvaardigde zorgen van gewone mensen door liberale politici. Dat is natuurlijk een belangrijke factor. Ons is een paradijs beloofd, en die belofte bleek en blijkt vaak voos. Maar daaronder en daarachter gaat ook een diepere vraag schuil, een vraag die Fukuyama al ruim dertig jaar geleden aan ons heeft voorgelegd maar die wij niet hebben begrepen of niet wilden of niet konden begrijpen. Maar als we de gesignaleerde opkomst van ‘rechts’ in goede banen willen leiden, moet er op die vraag wel een antwoord komen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Groei van rechts komt ook voort uit afkeer van de liberale heilstaat verscheen eerst op Wynia's Week.