Wat was er gebeurd?

Een ‘fors’ interview

De totaal onzichtbare CDA-leider Wopke Hoekstra had te elfder ure besloten een signaal af te geven, een streep in het zand te trekken of hoe ze dat in Den Haag ook mogen noemen. Aan het AD had hij een ‘fors’ interview gegeven over de stikstofplannen van zijn eigen kabinet met als headline: het jaartal 2030 is voor het CDA niet heilig, het kan in bijzondere gevallen ook wel 2035 worden.

Wat hier nu zo fors aan is, was toen ook al moeilijk te zeggen. Maar goed, het is voor dit kabinet kennelijk belangrijker dat er rust is in eigen kring dan in eigen land. En dus was het heel erg, een bom.

Menigeen vergat de bom van Wopke

Even was Wopke een boerenheld, een dagje of zo, maar al snel zat hij weer in zijn hok. In de Kamer legde hij uit dat hij achter het kabinetsbeleid stond en tegelijkertijd – maar dat begrepen de geachte afgevaardigden natuurlijk wel – ook weer niet. In elk geval zou hij net als de rest van het kabinet wachten op het verslag van Johan Remkes, loodgieter in vaste dienst van deze wankele coalitie.

Al dan niet op verzoek van de premier haastte die zich niet waardoor menigeen de bom van Wopke vergat. En wat zal de bommenlegger blij zijn geweest toen Jesse Klaver – zich onbespied wanend – zei te hopen dat het kabinet het advies van Remkes snel zou omarmen voordat de boeren het lazen, want alles bleef bij het oude.

TINA

Het leverde de manipulatieve Klaver een publieke reprimande van Remkes op, maar helemaal ongelijk had de GL-leider niet. Er veranderen wel accenten, maar het stikstofbeleid staat verder onverkort overeind. Het verbaast dan ook niet dat het kabinet het advies van Remkes binnen de kortste keren overnam.

Hoekstra reist al weer lustig de wereld rond en laat de boeren over aan collega Van der Wal die geen andere tekst heeft dan TINA, there is no alternative. Zelf vindt ze dat heel krachtdadig en in de linkse ‘oppositie’ wordt ze erom gewaardeerd, maar het is van een ongekende geestelijke armoe die zich net als dat kaartje van d’r binnenkort tegen haar zal keren.

Die 500 groot-uitstoters zijn heus niet binnen een jaar onschadelijk gemaakt, zeker niet als de bewindsvrouw behalve boerenbedrijven ook andere industrieën wil aanpakken. We zien haar al aanbellen bij Tata en consorten.

Mede-executeur

Los daarvan, zo lang gedwongen bedrijfsbeëindiging boven de markt blijft hangen, zal het op het platteland blijven gisten.

LTO en andere niet-geradicaliseerde boerenclubs kunnen nog zo onder de indruk zijn van de donderpreek van Remkes richting het kabinet, woorden vervliegen en dan komt de realiteit weer in beeld.

Dat geldt ook voor de woorden van Hoekstra. Die zijn vervlogen en dus zal de achterban voor wie hij dat nummer in het AD opvoerde, hem binnenkort met de realiteit confronteren.

De poging van Hoekstra om zijn partij te redden is mislukt. Hij had moeten breken, voordat Remkes met zijn plannen kwam. Nu kan hij geen kant meer op. Hij wordt mede-executeur van menig boerenbedrijf.

Droomwereld

Bovendien zal allengs blijken dat Nederland met zijn jacht op stikstof een imaginair probleem wil oplossen, althans een onhaalbare droomwereld van ongerepte natuur najaagt. Als enige in Europa.

2030 … heilig of niet, het CDA zal die datum niet halen.

CDA, Christen-Democratisch Afscheid.

Wynia’s Week is er iedere week twee keer, 104 keer per jaar. U maakt als donateur deze onafhankelijke journalistiek mogelijk. Van harte welkom!

Het bericht Afscheid van het CDA verscheen eerst op Wynia's Week.

In ruim een jaar zijn de verwachtingen volledig afgebrokkeld. Hoekstra blundert. Hij laat zich de kaas van het brood eten. Hij verliest verkiezingen. Hij wordt genegeerd. Het voorlopig laatste, maar diepste dieptepunt speelde zich af op de ochtend van donderdag 31 maart 2022.

Hoekstra, minister van Buitenlandse Zaken, werd die donderdag als een schooljongen weggestuurd om zijn huiswerk over te doen. Ondanks alle mooie sanctiepraatjes waren er in Nederland nauwelijks Russische bezittingen bevroren of in beslag genomen. En juist Hoekstra werd geacht die sancties te coördineren.

De verwachtingen waren eerder nog wel zo hooggespannen. CDA-leider Sybrand Buma lanceerde de toen 42-jarige, boomlange en sportieve McKinsey-consultant in 2017 tot minister van Financiën. Meteen ging Hoekstra door voor een potentiële volgende CDA-leider en, wie weet, premier.

Hoekstra voegde zich in zoverre in die verwachting, dat hij zich profileerde als doortastende minister (KLM-aandelen kopen) die internationaal van wanten weet (toespraken, zuinige Europese coalitie vormen, Zuid-Europese landen de les lezen) en uitgekiende interviews die hem lieten zien als een sportieve familieman.

Het begon toen hij ‘geen beroepspoliticus’ bleek

Het afbladderen begon in het voorjaar van 2020. Hoekstra was inmiddels de CDA-hoop in bange dagen, maar hij liet het afweten als kandidaat-lijsttrekker onder het mom ‘meer bestuurder dan beroepspoliticus’ te zijn. Maar een half jaar later werd hij toch lijsttrekker, zij het nu zonder verkiezing, omdat lijsttrekker Hugo de Jonge zich onder druk terugtrok en Pieter Omtzigt door het CDA-bestuur slinks terzijde werd geschoven. Dat slechte begin kwam Hoekstra niet meer te boven.

De campagne was dramatisch. Hoekstra schaatste in Thialf terwijl de rest van Nederland niet binnen mocht schaatsen, Hoekstra veranderde hier en daar nog wat aan het verkiezingsprogramma – wellicht mede op aandringen van een grote sponsor – maar was verder niet erg op de hoogte van wat er in dat programma stond. Geïnterviewd in Nieuwsuur ging hij af. Hij pleitte daar tot verbijstering van vriend en vijand voor regeringsonderhandelingen met uitgerekend GroenLinks, SP en PvdA.

De verkiezingsdebatten waren geen succes. En niemand kan zich uit die dagen een onderscheidend idee van het CDA herinneren. Dat bleef zo in de ellenlange formatieperiode. Typerend zijn de formatiebeelden uit gebouw De Zwaluwenberg, waar pakkendrager Hoekstra in een T-shirt aanschoof, als ware hij de oudste zoon van het echtpaar Kaag en Rutte.

Het CDA was inmiddels junior-partner binnen de coalitie, want Hoekstra verloor niet alleen 4 van de 19 Kamerzetels, maar Pieter Omtzigt had zich ook nog eens afgescheiden. Er was enige reden om dat ook aan Hoekstra te wijten.

Hoekstra was graag minister van Financiën gebleven, maar ook dat werd hem niet gegund. Kaag eiste die prestigieuze en invloedrijke portefeuille op, waarop Hoekstra – wederom onbegrepen door zowel vriend als vijand – koos voor de vroeger prestigieuze, maar weinig invloedrijke portefeuille Buitenlandse Zaken.

Daar blunderde Hoekstra door ruzie te maken met de ambtenaren en zonder verklaring een andere ambtelijke rechterhand (een man) te kiezen dan intern voor hem was bedacht (en dat was een vrouw). Maar dan nog: wat moet een partijleider, gezinsman kennelijk, op Buitenlandse Zaken?

Met Mark naar Kiev

Hoekstra ging aan de vooravond van de Russische inval met premier Mark Rutte mee op bezoek naar Kiev, waar ze samen een dag in de wachtkamer werden gezet omdat president Zelenski voorrang gaf aan de Britse premier Boris Johnson. Maar wat deed Hoekstra daar?

Het deed denken aan de oude, maar toch echt vervlogen dagen dat Nederlandse ministers van Buitenlandse Zaken pretendeerden de Nederlandse stem in het buitenland te zijn. Maar echte buitenlandse zaken worden al decennia op het niveau van de regeringsleiders en presidenten gedaan en daar worden ministers als Hoekstra dikwijls eerder als een sta in de weg ervaren.

Coalitie op de tekentafel?

Toen Poetin daadwerkelijk Oekraïne binnenviel, was Hoekstra er snel bij om het openbreken van het nog jonge coalitieakkoord te vragen: ‘Ik denk dat we terug naar de tekentafel moeten’. Hij refereerde aan eerdere herzieningen van regeerakkoorden, ‘dat je opnieuw moet onderhandelen over de afspraken’. Maar D66-leider Sigrid Kaag, nu tevens minister van Financiën, wees dat idee nuffig af. Premier Mark Rutte steunde Kaag.

Kaag heeft inmiddels ook opzichtig de koers van Hoekstra (samen met noordelijke EU-landen aandringen op zuinig begrotingsbeleid) laten vallen en heeft in Europa een deal gesloten met de Spanjaarden waar Hoekstra nou juist ruzie mee maakte. En van het kolossale Wopke-Wiebes-fonds dat Hoekstra drie jaar geleden bedacht (miljarden lenen om te beleggen of te investeren) wordt weinig meer vernomen.

Hoe zit het met de Toeslagenaffaire?

Van de erfenis van Hoekstra op Financiën, als die er al was, wordt nu, al binnen enkele maanden, weinig meer vernomen. Met uitzondering dan van de Toeslagenaffaire, want die wist Hoekstra, toch ook minister van de Belastingdienst, aardig bij zich uit de buurt te houden, maar het is de vraag of dat zo kan blijven.

Wopke Hoekstra heeft het CDA geen kleur op de wangen gegeven. Hij heeft het CDA niet achter zich weten te verenigen, hij heeft – hoe moeilijk dat ook geweest moge zijn – geen serieuze poging gedaan Pieter Omtzigt in het CDA te houden en heeft mede daardoor de basis gelegd voor een gigantische erosie van de ooit zo machtige en als ‘stabiel’ betitelde ‘bestuurspartij’, die toch al niet stabiel was en ook al niet meer overtuigde als bestuurspartij.

Hoekstra koos, vermoedelijk ook omdat hem dat zelf beter uitkwam, voor een rol in de regering, terwijl het zeer de vraag is of het CDA daar het best mee af was. Hij kon er kennelijk niet onderuit het risico Hugo de Jonge weer minister te maken.

De grote belofte Wopke Hoekstra is, zoveel mag duidelijk zijn, mislukt als politicus. Hij wordt door zijn collega-partijleiders voorbijgelopen. Mark Rutte blijft aardig voor hem, als een soort beschermheer, maar die heeft daar dan ook alle reden voor. Zo houdt Rutte de coalitie bij elkaar en houdt hij het CDA – traditioneel een vijver voor de VVD om stemmen uit te vissen – klein. Nee, bij de VVD hebben ze geen klagen over Wopke Hoekstra.

Uitgerekend Omtzigt

Dat uitgerekend Pieter Omtzigt, de man die mede vanwege Hoekstra het CDA verliet en nu als een ware vereffenaar in de Kamer optreedt, Wopke Hoekstra in de Kamer pijnlijk toebeet (‘Ik weet niet of de regering beseft hoe ze voor paal staat’) is navrant, en misschien geen toeval. In een recente peiling van Maurice de Hond zou een Lijst Omtzigt – als die er zou komen – meteen de grootste partij van het land worden. En het CDA zou weer gehalveerd worden, nu naar 7 zetels: een tiende van wat de toenmalige CDA-partijen een halve eeuw geleden binnenhaalden.

In Den Haag en Hilversum worden de conclusies over Hoekstra, het CDA en de mogelijke consequenties voor het kabinet nog niet getrokken. Er wordt nog omheen gedraaid.

Maar na weer verloren verkiezingen (voor de gemeenteraad, deze keer), na steeds weer teleurstellende publieke optredens van Wopke Hoekstra met steeds weer alleen maar ontwijkende dan wel nietszeggende dan wel ronduit foutieve antwoorden kan de conclusie niet anders luiden dan dat de politieke carrière van Wopke Hoekstra zijn einde nadert.

Hoekstra is inderdaad geen beroepspoliticus gebleken, hij is misschien wel helemaal geen politicus. Zelfs zijn eigen CDA liet hem op 31 maart vallen, toen hij met de mond vol tanden stond vanwege de schamele Poetin-sancties.

Het eerder zo almachtige CDA van ‘we rule this country’ is ook door Hoekstra niet gered van de marginalisering. Dat is niet per se de schuld van Hoekstra, maar er is ook niets dat er op wijst dat hij zelfs maar een begin van een herstel tot stand heeft gebracht, integendeel.

Er werden binnen en buiten het CDA allemaal verwachtingen op Wopke Hoekstra geprojecteerd, die bij nader inzien vooral gebaseerd waren op zijn verschijning, op zijn eerdere voorzitterschap van het Leidse studentencorps en op het feit dat hij al jong partner was bij McKinsey.

Dat Wopke Hoekstra niet aan de verwachtingen heeft kunnen voldoen betekent ook, dat het CDA voorlopig niet – en wie weet, misschien wel nooit -meer een premier meer zal leveren. Daarvoor is trouwens ook meer nodig dan een verschijning en een cv. Daar is ook een partij voor nodig met een aansprekende, authentieke, agenda die breed wordt gedragen. Zonder zo’n agenda kan zelfs een beroepspoliticus er niets van bakken.

Wynia’s Week publiceert twee keer per week scherpe analyses over politiek, economie en samenleving. De donateurs maken dat mogelijk. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Pim van Galen spreekt met Syp Wynia over de politieke toestand in Nederland, onder meer over het CDA en Wopke Hoekstra.

De videogesprekken van Pim van Galen met Syp Wynia zijn er nu ook als podcast. Luister HIER.

Het bericht Wopke Hoekstra is mislukt als politicus verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch is er vooralsnog slechts één kandidaat voor de titel politicus van het jaar: Mark Rutte. Wie had dat dit voorjaar kunnen denken?

Petra de Koning, politiek verslaggever van NRC Handelsblad en auteur van een veelgeprezen biografie van Rutte, wist het zeker toen ze op zaterdagavond 3 april aanschoof bij Nieuwsuur: nu Gert-Jan Segers had gezegd dat de ChristenUnie wel bereid was de samenwerking met de VVD te continueren, maar niets voelde voor een kabinet-Rutte-IV, was de premier zijn ‘geloofwaardigheid echt kwijt’.

Eerder die week had de voltallige oppositie een motie van wantrouwen tegen Rutte gesteund. De quote van Segers was de druppel. D66-leider Sigrid Kaag, zo voorspelde De Koning, ging nu het voortouw nemen in de formatie. ‘Rutte mag dat nu niet meer doen.’

In de Nieuwsuur-uitzending kwam ook een aantal VVD-prominenten aan het woord. ‘Voor Rutte is het moment gekomen om iets anders te gaan doen, in het belang van de VVD. Zijn onderhandelingspositie is nagenoeg weg,’ zei oud-Tweede Kamerlid Gert-Jan Oplaat.

Ook was er aandacht voor een tweet van de liberale oud-Kamervoorzitter Frans Weisglas: ‘Dit is het einde van Rutte. Ik ben bedroefd.’

De Koning sloot het item af. Het is niet ondenkbaar, zei ze, dat Rutte binnenkort vervangen gaat worden door oud-minister Edith Schippers, de voormalige nummer twee van de VVD die het Binnenhof in 2017 vaarwel zei. ‘Zij wordt het meest genoemd.’

Wat is er sindsdien gebeurd? Het is een wonderbaarlijk verhaal.

Omtzigt werd van Rutte-probleem weer Hoekstra-probleem

Aanvankelijk leek het voor de premier onmogelijk om los te komen van het beeld dat hij – in de eerste dagen van de kabinetsformatie – was betrokken bij een snode poging om het voor hem lastige CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt aan een ‘functie elders’ te helpen. Maar wat een geluk: de affaire-Omtzigt werd plots een CDA-affaire.

Op 10 juni lekte een notitie uit waarin Omtzigt schreef dat hij zich regelmatig niet veilig voelde in het CDA, en dat partijleden hem in appgroepen uitscholden voor ‘psychopaat’ en ‘teringhond’. Ook werd Omtzigt naar eigen zeggen geen lijsttrekker hoewel hem beloofd zou zijn dat hij Hugo de Jonge mocht opvolgen als die zich zou terugtrekken. Voorts zou het CDA een groot sponsorbedrag hebben aangenomen zonder dat te registreren.

CDA: zakkende peilingen

Vijf dagen later, op 15 juni, beëindigde Omtzigt zijn CDA-lidmaatschap. In maar weinig beschouwingen die sindsdien aan zijn persoon zijn gewijd, komt nog de naam van Rutte voor. Omtzigt hangt niet langer als een donkere wolk boven de premier, maar boven het CDA van Wopke Hoekstra.

De christendemocraten zijn sinds het vertrek van Omtzigt nog slechts goed voor circa 7 zetels in de peilingen en de leden – naar het gebezigde jargon te oordelen vooral de gereformeerden onder hen – voeren debatten die nu nog gaan over ‘idealen’ en ‘kernwaarden’, maar die, als de cijfers niet snel verbeteren, zomaar Hoekstra als onderwerp zouden kunnen krijgen.

Bovendien: hoe moet het verder met het CDA als het voorkeurstemmenkanon Omtzigt een eigen partij zou beginnen of – een scenario dat voor het CDA misschien nog wel gevaarlijker is – samenwerking zou zoeken met de BoerBurgerBeweging (BBB) van Caroline van der Plas?  

Dan Sigrid Kaag.

Het begon allemaal op 17 maart, met haar mislukte poging om Rutte af te troeven bij de stembus. De VVD bleef D66 maar liefst 10 zetels voor. Het was niet eens spannend: tegen de PvdA-uitdagers Job Cohen (1 zetel verschil) en Diederik Samsom (3 zetels verschil) had Rutte het in 2010 en 2012 veel moeilijker gehad. Zelfs de prijs voor de grootste zetelwinst ging aan Kaag (plus 5) voorbij. Thierry Baudet (plus 6) deed het net iets beter.

Het ‘nieuwe leiderschap’ van Kaag kreeg daarna de ene deuk na de andere.

Zo bleek in haar electorale kielzog een advocaat in de Tweede Kamer te zijn gekomen met een wijdverbreide reputatie op het punt van ongepaste seksuele avances richting jonge jongens, soms nog minderjarig. Aan ‘s mans politieke loopbaan kwam al na 17 dagen een einde.

Van Beiroet naar Binnenhof

Vervolgens ontstond opschudding over de bemoeienissen van Kaag en haar campagneteam met de ‘documentaire’ Sigrid Kaag: van Beiroet tot het Binnenhof.

‘Het programma,’ zo vatte Telegraaf-columnist Ronald Plasterk de zaak samen, ‘is gemaakt door de VPRO, die wordt geleid door een oud-campagneleider van D66. Er is in overleg met de publieke omroep (die onder leiding staat van een D66’er) een uitzenddatum gekozen kort voor de verkiezingen om maximale electorale impact te hebben. De film is mede gefinancierd door het Nederlands Filmfonds (voorzitter was D66’er Thom de Graaf), en kreeg een extra subsidie van minister Van Engelshoven (D66). Het programma is uitgebreid bekeken door team-Kaag, inclusief de minister, en het is op suggestie van het team op allerlei punten aangepast.’

Gekonkel dat deed denken aan de donkerste dagen van de verzuiling, toen veel politici en journalisten nog op één kussen sliepen. Wilde D66 dat bestel niet ‘opblazen’, zoals Hans van Mierlo ooit zei, in plaats van restaureren?

Onderhandelaar Kaag

Tezelfdertijd zorgde ook Kaags opstelling tijdens de kabinetsformatie voor steeds meer gefronste wenkbrauwen.

De verkiezingsuitslag van 17 maart was glashelder: de regeringspartijen behielden hun meerderheid in de Tweede Kamer en boekten zelfs een kleine winst (plus 2 zetels). Al sinds 1998 was dat niet gebeurd.

Voortzetting van de samenwerking lag dus voor de hand, maar werd door Kaag geblokkeerd. In plaats van de ChristenUnie dienden de PvdA en GroenLinks tot het nieuwe kabinet toe te treden: twee door de kiezers afgestrafte linkse oppositiepartijen die samen nooit eerder zo weinig zetels haalden. Met de ChristenUnie zouden te grote verschillen bestaan op vooral het punt van ‘medische ethiek’.

Zelfs in het hoofdredactioneel commentaar van het doorgaans D66-vriendelijke NRC Handelsblad werd Kaag nu bestraffend toegesproken:

‘De afwijzing van de ChristenUnie door D66 riekt naar oude Haagse politiek, niet naar nieuw leiderschap. Het is volkomen logisch voor de insiders van het dagelijkse politieke spel, maar voor ieder ander niet te volgen. Midden in de coronacrisis en een grote politieke vertrouwenscrisis én na vijf maanden formeren is het niet de tijd om te beginnen over onderwerpen die echt niet meteen zullen spelen.’

De D66-leider slaat wild om zich heen

Een dag na de publicatie van een peiling waarin D66 de op 17 maart geboekte terreinwinst weer ruimschoots inleverde (min 6 zetels), hield Kaag deze week haar H.J. Schoo-lezing. Tot verbijstering van haar gehoor nam ze de gelegenheid te baat om premier Rutte af te fakkelen.

‘Zo’n uiting van verachting van je onderhandelingspartner, dat heb ik nog nooit gezien,’ reageerde historicus en hoogleraar Gerrit Voerman, hoofd van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen.

‘Ik begrijp werkelijk niet waar Sigrid Kaag mee bezig is,’ schreef Andries Knevel in een massaal gelikete tweet. ‘Eerst een snelle formatie blokkeren door hautain de ChristenUnie af te wijzen. Nu hard uithalen naar Rutte. Gaat lekker zo. Zullen we maar zonder D66 doorgaan? Dat gaat sneller.’ 

Vijf maanden nadat hij politiek dood werd verklaard en zelfs VVD’ers ervoor pleitten om zonder hem verder te formeren, is het niet langer Rutte maar zijn voormalige uitdager Kaag die naar de zijlijn wordt gewenst.

De aanvallers liggen in de touwen, Rutte stijgt in de peilingen

Ondertussen – wat een ongekend krachtsvertoon – haalt de partij van de premier in de peilingen meer zetels dan zijn huidige coalitiepartners D66, CDA en ChristenUnie samen.

Nee, er is nog geen nieuw kabinet. Maar in minder dan een half jaar tijd is Mark Rutte vanuit een bijna kansloze positie getransformeerd tot een politicus die in Den Haag geen serieus te nemen rivalen meer heeft.

Laten we het maar een spektakelstuk noemen.

Het bericht De wonderbaarlijke terugkeer van teflon-Mark verscheen eerst op Wynia's Week.

Die nazomer kondigden Hoekstra en Minister van Economische Zaken Eric Wiebes in de Miljoenennota aan te zullen komen met een door de overheid op te zetten investeringsfonds van enkele tientallen miljarden. Met dit fonds zouden investeringen in de Nederlandse economie kunnen worden gefinancierd.

Dat een Nederlandse Minister van Financiën kwam met dit idee markeert een kentering in de Nederlandse geschiedenis van de overheidsuitgaven. Eeuwenlang was Nederland een financieel conservatief land. We kunnen erop bogen dat ons land een van de zeer weinige landen in de wereld is die nooit failliet is gegaan. Door deze reputatie is de rente die we moeten betalen als we lenen altijd lager geweest dan de ons omringende landen.

Politieke draai

Nu, een jaar later, zitten we midden in de economische gevolgen van de Corona-crisis. Het Wopke-Wiebes-fonds is nog niet opgetuigd, maar de manier waarop de Nederlandse overheid omgaat met haar financiën ligt in dezelfde lijn als de gedachte die ten grondslag lag aan dat fonds. We kunnen (bijna) gratis lenen om de economie aan de gang te houden, dus waarom zou de overheid dat niet doen?

Voor veel mensen is het een vreemd en ook wel pijnlijk gezicht. Jarenlang werd er door onze overheid bezuinigd op tal van diensten. De overheidsfinanciën moesten op orde komen, werd ons verteld. Belastingen en heffingen gingen omhoog, diensten werden verschraald. Er was te weinig geld om publieke banen een fatsoenlijke salarisverhoging in het vooruitzicht te stellen.

De afgelopen jaren moesten we de broekriem aanhalen. De bescheiden economische groei werd opgeslokt door de overheid. En dat was niet voor het eerst. Uit onderzoek van DNB en de Rabobank blijkt dat Nederlandse burgers al decennialang niet meeprofiteert van de economische groei.

En toch kan de overheid ineens al deze argumenten overboord gooien, waardoor investeringsfondsen kunnen worden verzonnen en begrotingstekorten gefinancierd die oplopen tot misschien wel 10% op jaarbasis. Wat is hier aan de hand? Hoe kan dit allemaal? Is schuld ineens niet meer van belang?

Met de pet in de hand

Tot de kredietcrisis van 2008 en de eurocrisis van 2012 was de conservatieve manier van denken nog aanwezig bij onze overheid. Voordien moesten overheden met de pet in de hand rond om geld op te halen als er onvoldoende belastinggeld was opgehaald om de begroting sluitend te krijgen. Als de financiële sector de overheidsuitgaven te uitbundig vond, dan kon ze forceren dat de overheid meer rente moest gaan betalen om het geld te kunnen lenen.

Eerder schreef ik al over de draai die Klaas Knot, de president van De Nederlandsche Bank, hierin heeft gemaakt. Schulden mochten tot de kredietcrisis en de eurocrisis niet worden doorgeschoven naar volgende generaties, daarna wel. Europese afspraken over de omvang van de staatsschuld moesten toen wel worden geëerbiedigd, nu niet meer. De draai en de mentaliteitsverandering kwam door de manier waarop die crises zijn bestreden door centrale banken.

Met het massaal opkopen van staatsleningen in diverse opkoop programma’s staken centrale banken de Rubicon over. Het maakte iets duidelijk dat voordien nog niet goed op het netvlies stond van onze bestuurders en politici: de centrale rol van staatsschuld in ons bancaire en financiële systeem. Door het interveniëren in de markt voor staatsleningen gelden de oude financiële wetten niet meer.

Lenen zonder gevolgen

Nog in de jaren negentig zei Bill Clinton’s politiek adviseur James Carville dat hij na zijn dood zou willen terugkeren als de markt voor staatsleningen. Die markt was tenminste in staat iedereen te intimideren, inclusief de overheid. Er was zelfs een term voor, ‘Bond vigilantes’, te vertalen als financiële poortwachters.

Die tijd is dus voorbij. De maatregelen die centrale banken hebben genomen om de kredietcrisis en de eurocrisis te bezweren hebben diepe sporen achter gelaten. Ze hebben de noodmaatregelen nooit kunnen afbouwen. Er is sindsdien sprake van permanente financiële ondersteuning. Het is nodig om de economie te stimuleren, aldus de centrale banken. De hieruit voortvloeide lage en zelfs negatieve rente zet overheden aan tot ruimer fiscaal beleid.

Hoewel er ook stemmen zijn geweest tegen het opkopen van staatsleningen door centrale banken, heeft het niet mogen baten. Stemverhoudingen binnen de Europese Centrale Bank verschoven in de richting van Frankrijk en de zuidelijke Europese landen. Weerstand hiertegen van binnenuit bleek onmogelijk. Niet voor niets verlieten Jürgen Stark en later Axel Weber de ECB toen ze bemerkten dat de Duitse monetaire rol in de EU was uitgespeeld.

Gevaar ligt verder weg

De permanente ondersteuning van economie en staatsleningen had averechtse effecten. Bedrijven staken zich dieper in de schulden en overheden ondergingen een mentaliteitsverandering. Lenen was nooit zo goedkoop en er kwam geen einde aan. De rente daalde alleen maar verder. En toen kwam Corona. Bedrijven kwamen in problemen en overheden moesten hen ondersteunen. Geheel volgens de nieuwe denkrichting waren begrotingstekorten opeens geen probleem meer.

Voor nu lijkt het allemaal nog te werken. Schulden lopen verder op, maar de rente blijft laag. Het IMF heeft echter al gewaarschuwd voor een ontkoppeling van financiële en reële economie. Die laatste staat er een stuk beroerder voor. De werkloosheid zal snel oplopen en ook faillissementen van vooral kleinere bedrijven nemen toe. Het gevaar van een tweede golf van corona-besmettingen is aanwezig, maar ook van een tweede golf van financiële neergang, aldus het IMF.

Op de langere termijn speelt nog een ander, groter, gevaar. Omdat staatsschuld de kern vormt van onze politieke economie en het financiële systeem, moet de waarde ervan stabiel blijven. Centrale banken hebben de afgelopen jaren laten zien hoe ver ze hierin gaan, ze kunnen er nu niet meer mee stoppen. De centrale bank der centrale banken (BIS) noemt dit ‘fiscale dominantie’. Het ontneemt de overheid de prikkel om nog te letten op uitgaven.

Niet meer kiezen

In deze nieuwe werkelijkheid kunnen overheden doen wat ze willen. Er is geen marktcorrectie meer. De bevolkingen van democratische landen zijn gegijzeld. Er kan niet meer worden gekozen voor politieke richtingen die streven naar begrotingsevenwicht en echte marktwerking in de economie. Politieke ideologieën zoals het conservatisme of het klassieke liberalisme staan aan de zijlijn. Socialisme en corporatisme, de ondoorzichtige vervlechting van publieke en private belangen, hebben de overhand.

Afscheidingsbewegingen zoals bijvoorbeeld die in het Spaanse Catalonië of Italiaanse Lombardije mogen niet slagen. Er ontstaat dan namelijk onmiddellijk onzekerheid over de legitimiteit en de waarde van staatsleningen van die landen. Vlaanderen zal Wallonië financieel moeten blijven ondersteunen, hoe zeer de Vlaamse bevolking hier ook tegen is. Anders loopt de Belgische staatsschuld gevaar. Het is een gevaar voor het voortbestaan van de euro.

Op dit moment vormen de politieke instabiliteit en de oplopende maatschappelijke onrust in de VS misschien wel het grootste gevaar. Het kan uitmonden in twijfel over de waarde en rol van de Amerikaanse staatslening. Dit kan desastreus uitpakken, omdat die de kern vormt van ons mondiale financiële bestel. Het kan leiden tot een economische depressie en geopolitieke conflicten.

Einde van de status quo?

Ministers van Financiën zoals onze Wopke Hoekstra en centrale bankiers zoals onze Klaas Knot handhaven met hun beleid de status quo. Daardoor is de kijk op de houdbaarheid van staatsschuld veranderd. Het leidt tot bestuurlijke inertie, overheidsdwingelandij, een zombie-economie, verarming van de middenklasse en sociale onvrede.

Positief is dat het steeds meer politici, bestuurders en economen inzien dat er iets fundamenteel scheef zit. Het kan de opmaat zijn naar echte politieke oppositie en positieve verandering.

Het bericht Gratis geld voor Wopke Hoekstra verscheen eerst op Wynia's Week.