De belangrijkste punten waren sinds het hoofdlijnenakkoord van mei 2024 natuurlijk al bekend, en het leek er op, dat er weliswaar wat zou worden bijgestuurd ten opzichte van de Jetten-agenda, maar dat het kabinet-Schoof echte keuzes uit de weg gaat.

Het regeerakkoord, dat het hoofdlijnenakkoord verder uitwerkt, bevestigt nu die voorlopige conclusie. Onheilspellend is dat al in het begin van dat hoofdstuk over de energietransitie de term ‘koploper’ opduikt: ‘De koploperspositie van Nederland in een verduurzamende wereld versterken we en bouwen we uit.’ De verantwoordelijke minister van Klimaat en Groene Groei, Sophie Hermans, sleept hier dus ballast van D66 het klimaatbeleid binnen. ‘Koploper’ is typisch een D66-mantra; hun partijprogramma stond er vol mee.

Geen kennis, geen ruggengraat

Hermans heeft behalve die mantra ook de topambtenaren van de vorige klimaatminister Rob Jetten geërfd, en zelf heeft ze blijkbaar noch de kennis, noch de politieke ruggengraat om hier resoluut afstand van te nemen. De energietransitie is geen internationale deugrace, en al zou de koploper aan de meet een erespeldje krijgen van VN-opperclown António Guterres, dan nog rechtvaardigt dit niet het aan de bedelstaf brengen van het eigen land met onhaalbare verduurzamingsdoelen.   

Een tweede berucht buzzwoord is ‘ambitie’. Een persoon of bedrijf kan een gezonde ambitie hebben en daar hoeft niks mis mee te zijn, want die doen dat voor eigen rekening en worden door de markt afgerekend op de resultaten. Maar de politiek onderneemt per definitie projecten van andermans geld. Zodra een politicus over ambitie begint, is dat vrijwel een garantie voor zelfoverschatting en onbetaalbaar deugbeleid.

En zo lezen we in het regeerprogramma: ‘Met de ambitie om 50 gigawatt windenergie op zee in 2040 te realiseren, voeren we de huidige Routekaart voor 21 gigawatt onverkort uit. Windturbines komen zoveel mogelijk op zee, in plaats van op land.’ Hermans neemt dus integraal het megalomane plan-Jetten over om in de komende dertig jaar de hele Noordzee vol te zetten met windmolens. Om deze getallen in proportie te plaatsen: Nederland verbruikt nu op de piekmomenten ongeveer 23 gigawatt aan stroom.

De eerste consequentie van die Routekaart is dat ook de ‘stekker op zee’ – in feite een hoogspanningsnet op de bodem van de Noordzee dat net zo groot is als ons hoogspanningsnet op land – ‘onverkort’ moet worden aangelegd. Kosten: naar ruwe schatting honderd miljard euro, al zijn deze bedragen niet in de rijksbegroting (de Miljoenennota) opgenomen. De stekker op zee wordt namelijk betaald door netbeheerder Tennet, formeel een bedrijf dat geen overheidsinstantie is (maar de staat is 100 procent aandeelhouder). Wat wel op de begroting staat voor de komende drie jaar: een lening aan Tennet van 44 miljard euro. In theorie worden die 44 miljard met rente terugbetaald tot 2042, maar dat geld komt, via de kosten voor netbeheer op uw energienota, net zo goed uit uw portemonnee als de belastingen.

De tweede consequentie van die 50 gigawatt (piekvermogen) aan windmolens op de Noordzee is dat er voor tientallen gigawatts aan elektrolysecapaciteit moet worden gebouwd. Elektrolyse maakt uit water en groene stroom groene waterstof, en dat is nodig om de gigantische stroompieken van de windmolenparken op zee op te vangen. Deze groene waterstof moet dan ondergronds worden opgeslagen als brandstof voor conventionele elektriciteitscentrales als het niet waait, en als buffer voor in de winter, als er veel meer behoefte aan stroom zal zijn dan in de zomer. Voldoende elektrolysecapaciteit is essentieel; zonder dat zijn die windmolens weggegooid geld, omdat ze meestal hun stroom niet kwijt kunnen en stilgezet moeten worden.  

Deplorabel rendement

Nog los van het deplorabele rendement van deze cyclus (driekwart van de primaire elektriciteit gaat verloren), ontbreekt in het regeerprogramma of de Miljoenennota elke indicatie van wat deze waterstofeconomie gaat kosten. Maar goedkoper dan die stekker op zee zal het vast niet worden. Wie in de begroting op zoek gaat naar een totaalbedrag, vindt alleen een relatief kleine bijdrage voor een paar pilotprojecten op het gebied van elektrolyse.  

Zou Hermans enig idee hebben van de kolossale omvang van haar ‘ambitie’? Over Jetten hoor ik uit betrouwbare bron dat hij weliswaar toen hij aantrad van toeten noch blazen wist, maar als minister wel in staat is gebleken bij te leren.

De parallellen tussen de loopbanen van Jetten en Hermans zijn nogal duidelijk: Jetten is afgestudeerd in bestuurskunde en heeft, behalve een blauwe maandag als regiomanager bij ProRail, nooit een baan buiten het Haagse D66-reservaat gehad. Hermans is afgestudeerd als politicoloog en heeft, behalve een blauwe maandag als medewerker bij een maatschappelijk adviesbureau, nooit een baan buiten het Haagse VVD-reservaat gehad.

Ik vrees dat ook zij bij haar aantreden van toeten noch blazen weet. Op z’n minst had in het regeerprogramma iets moeten staan over de samenhang tussen kerncentrales en windmolens: elke nieuwe kerncentrale maakt een groot windmolenpark (plus evenredig deel van de stekker op zee, plus bijbehorende elektrolyzers) overbodig.

Dit kabinet zet in op het bouwen van vier nieuwe, grote kerncentrales. Die leveren samen circa 6 gigawatt altijd beschikbare, regelbare elektriciteit. Als je dan nuchter naar het hele elektriciteitssysteem kijkt, maakt dat circa 20 gigawatt aan windmolenparken op zee en 10 gigawatt aan elektrolysecapaciteit overbodig.

Over deze cijfers valt tot op zekere hoogte te twisten; anderen zullen dit misschien te optimistisch vinden. Maar de notie dat kerncentrales windmolenparken overbodig maken, ontbreekt bij Hermans en dit kabinet. Ook een nuchtere kosten-batenafweging tussen enerzijds een kerncentrale en anderzijds een equivalent windmolenpark plus stekker op zee plus elektrolyzers is nergens te vinden.

Stel een adviseur aan

Het hele idee dat kernenergie een oplossing is die andere problemen doet verdwijnen, is blijkbaar bij dit kabinet nog niet ingedaald. Zoals ook blijkt uit dit citaat uit het regeerprogramma: ‘Voor de verduurzaming van de industrie zoekt het kabinet zoveel mogelijk aansluiting op het uitroltempo en beschikbaarheid van hernieuwbare energie, zoals windenergie op zee.’

Geachte minister Hermans, u kunt de industrie ook uitstekend verduurzamen met kerncentrales, daar is niet per se ‘hernieuwbare energie’ voor nodig. Sterker nog, met kernenergie gaat dat veel efficiënter dan met die ‘hernieuwbare’ wiebelstroom. Stel een adviseur aan die dat beseft, en die dat uw topambtenaren inpepert.   

Van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers verscheen De Klimaatoptimist, over energietransitie in Nederland. Het boek is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Nee minister Hermans, de energietransitie is geen deugrace waarin we koploper moeten zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Eén: bij herhaling waarschuwt Draghi dat het gevaarlijk is voor de toekomst van de Europese welvaartsstaat wanneer onze CO2-ambities zo veel dwingender zijn dan in de VS en China. Europa eist 55 procent minder CO2 in 2030; de VS heeft een ‘niet-bindende aspiratie van 50-52 procent minder CO2 gerekend vanaf een (hoger gekozen) startjaar in 2005’. En intussen opent China in hoog tempo meer kolencentrales, onder meer voor de stadsverwarming in het hoge Noorden. Jammer dat het moet, maar begrijpelijk. Ik ben een keer in januari in Harbin geweest (dicht bij de grens met Siberië, tien miljoen inwoners, overdag prachtig zonnig ski-weer bij 25 graden onder nul; ’s nachts min 30).

Twee: Voor de grote industrie is Draghi ’s belangrijkste aanbeveling: ‘Het is evident dat een breed gespreid aanbod van energie (vooral inclusief LNG en ook met nucleair) zorgt voor lagere prijzen en een concurrentievoordeel.’ Draghi berekent het verschil in kosten tussen Spanje (breed aanbod) en Duitsland (geen nucleair), en wil daarmee illustreren hoe kostbaar het is om een dogmatisch energiebeleid te voeren.

Koploperschap is risicovol

Wat nu dreigt is dat onze politici deze concrete aanbevelingen daar laten en hun ammunitie afvuren op een ander voorstel, namelijk nóg een Europees investeringsfonds. De Duitse liberalen van de FDP kwamen direct met bezwaren en het is politiek veilig voor VVD, PVV en BBB om in dat spoor mee te lopen. Een schimp naar de zorgeloze krekels aan de Middellandse Zee die ons geld willen uitgeven doet het altijd goed bij de mieren in de Nederlandse politiek. Vraag het aan ‘Il Duro” Gerrit Zalm (VVD) en Jeroen Disselbloem (PvdA).

Politiek lastiger maar veel nuttiger is het om ook de twee voor Nederland moeilijke aanbevelingen van Draghi alvast aan te pakken. Draghi waarschuwt Europa dat er hoge kosten zijn verbonden aan de ambitie om koploper te willen zijn met een onwrikbaar doel voor CO2-reductie op de zo korte termijn van 2030. Dat geldt des te meer voor een kleine, open economie die extra moeite heeft met de CO2-reductie, onder meer omdat wij hier de grootste haven hebben van heel Europa. Die haven stoot veel CO2 uit, maar werkt ook ten behoeve van onze buurlanden waar de containers vanuit Rotterdam per auto, trein of schip naartoe gaan. Dat vraagt om aanpassing van onze klimaatwet – niet om te stoppen met pogingen om minder CO2 uit te stoten, maar om de kwestie beter te plaatsen binnen de Europese context.

De tweede aanbeveling van Draghi is voor Nederland zo mogelijk nóg controversiëler. Hij wil lagere energiekosten door een optimale mix van verschillende energievormen. Nergens anders in de EU is dat meer dringend dan in Nederland want wij hebben de hoogste energiekosten van heel Europa. De EU publiceert regelmatig een vergelijking en stelt daarbij het EU-gemiddelde op honderd. In het laatste verslag staat Nederland eenzaam op de hoogste plaats met 150. De nummer twee op deze ranglijst is Duitsland met 124; alle andere EU-landen zijn goedkoper, met Frankrijk bijvoorbeeld op 92.

Het heeft natuurlijk geen zin om in Brussel te vergaderen over pan-Europese subsidies voor de industrie – en te hopen dat Nederland een evenredig deel krijgt van nieuwe projecten – wanneer de energiekosten bij ons 20 procent hoger zijn dan in Duitsland, 60 procent hoger dan in Frankrijk en 65 procent hoger dan in Spanje.

Lagere kosten beloven van energie is politiek moeilijk voor Hermans. Haar VVD leunt aan tegen het grote bedrijfsleven van VNO-NCW dat wel werk ziet in het bekabelen van de Noordzee voor nog veel meer windmolens en voor het bouwen van waterstoffabrieken in Europoort. Dat alles lukt niet zonder hoge subsidies van het ministerie van Klimaat en Groen Groei. Daarom, denk ik, staat de VVD zo dubbel in ‘wind op zee’, heel anders dan coalitiepartners PVV en BBB die om financiële en milieuredenen tegen zijn. Gaat het kabinet toch door met ‘wind op zee’ dan komen bovenop de subsidies voor de aanleg van de snel roestende tweehonderd meter hoge gevaartes nog de kosten van onderhoud en versterking van de energiekabels die alleen voor de Noordzee op zo’n vijftig miljard dreigen uit te komen. Die zien we straks terug in de energiekosten.

Breken met het beleid van Jetten

Stoppen met ‘wind op zee’ om de energiekosten omlaag te krijgen, betekent breken met het door Rob Jetten ingezette beleid. Het zou de VVD plaatsen in het centrumrechtse kamp, en misschien wil die partij dat (nog) niet. Oppositieleider Frans Timmermans zal zeker theatraal gaan beweren dat een ondragelijk hete planeet voor de VVD kennelijk onbelangrijk is, en dat de liberalen dus niets meer geven om de toekomst van onze kinderen. Dat wordt voor Hermans dus een uitdaging om de juiste woorden te vinden, maar het moet. Energie in Nederland goedkoper maken kan niet zonder een stop op meer windmolens in de Noordzee.

Het tweede punt van Draghi – een goed gespreid aanbod van energiedragers – is daarmee vergeleken makkelijker. Nederland staat al voorgesorteerd voor meer kernenergie en de tegenstand tegen meer import van LNG lijkt politiek wel te overwinnen. Hermans hoeft dan niet zo zeer haar eigen partij te overtuigen, maar moet de strijd aangaan met de ambtenaren op haar ministerie en met adviesorganen als het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en de Wetenschappelijke Klimaatraad.

Een krachtig beleid voor méér nucleair en voor méér vloeibaar gas kan op steun rekenen van heel ons mkb. De VVD zal al die ondernemers en hun medewerkers niet nog langer willen zien wegdrijven naar PVV en BBB. Dus hangt het er dan praktisch van af of Hermans voldoende handig is om haar eigen ambtenaren mee te krijgen. Het lot van voormalig Kamervoorzitter Khadija Arib is een waarschuwing dat in ons Haagse moeras niet alleen mannen bezwijken onder anonieme beschuldigingen van hun ambtenaren. Krijgt Hermans de ambtenaren wel mee, dan is het alleen nog nodig om de geluiden van een paar milieuprofessoren te neutraliseren met stemmen van deskundigen die het wél eens zijn met Draghi‘s adviezen om energie goedkoper te maken.

In 1982 kwam de omslag naar een verstandiger beleid niet omdat de nieuwe premier Ruud Lubbers een genialer econoom was dan zijn voorgangers Joop den Uyl en Dries van Agt. De omslag kwam omdat de objectieve economische omstandigheden omsloegen. Vanaf dat moment luisterde niemand meer naar professor Jan Pen met zijn theorie dat de economie moest krimpen.

Andere tijden, andere geluiden

Misschien is er heel binnenkort ook geen podium meer in de media voor de nazaten van Pen. De milieuprofessoren, bedoel ik, die pleiten voor ‘degrowth’ omdat ze alles willen opofferen voor minder CO2-uitstoot. Andere tijden brengen andere geluiden naar voren.

In Duitsland valt Volkswagen om en daalt de consumptie met anderhalf procent per jaar. Draghi geeft Duitsland en Nederland, twee landen met hoge energiekosten en te weinig vloeibaar gas en nucleair, de logische richting aan naar herstel. Nu maar hopen dat Sophie Hermans en haar VVD die tekenen verstaan.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Nederland heeft de duurste energie van Europa. Wanneer gaat Sophie Hermans daar wat aan doen?   verscheen eerst op Wynia's Week.

Op thema’s als asiel- en migratie en stikstof ‘kennen wij de VVD niet meer terug’. ‘Daar schieten je de tranen in de ogen.’ Aldus Reinier Geerligs. Hij spreekt namens de groep ‘Klassiek Liberaal’, ruim honderd actieve VVD-leden die zich ernstig zorgen maken over de koers van hun partij.

‘Er moet zuurstof in de VVD worden geblazen,’ zegt Geerligs, lid van de kerngroep van Klassiek Liberaal. Geerligs is 37 jaar en werkzaam in de personeelssector. Hij woont in Rijssen, Overijssel.

‘Liberale kernwaarden terug’

Klassiek Liberaal werd twee jaar geleden opgericht omdat het profiel en de zichtbaarheid van hun partij hen zorgen baarde. SYP WYNIA spreekt met Reinier Geerligs in deze aflevering van Wynia’s Week TV, tevens podcast.

Doorgaans is er hooguit zacht gemor in de VVD-gelederen, als partijleider Mark Rutte weer verregaande concessies heeft gedaan aan andere coalitiepartijen (of aan grote landen binnen de EU). ‘Klassiek Liberaal’ binnen de VVD, een groep kaderleden, wethouders en statenleden, laat het daar niet bij. De VVD moet terug naar de liberale wortels, ‘de thema’s van Frits Bolkestein’ moeten weer op de agenda en de VVD in de Tweede Kamer moet zich kritisch, dualistisch opstellen over het regeringsbeleid.

Herhaaldelijk valt het woord ‘pijnlijk’ of zelfs ‘enorm pijnlijk’ in het gesprek met Reinier Geerligs. Over wat er het afgelopen jaar door de VVD allemaal weggegeven is in de coalitiebesprekingen. Over de boeren die van het CDA overgestapt waren naar de VVD en nu overstappen naar de BoerBurgerBeweging van Caroline van der Plas.

‘Wat ik merk is dat veel VVD-leden het kabinetsbeleid met argusogen volgen,’ zegt Geerligs. ‘Als het gaat om de gestegen lastendruk, om migratie, om het klimaat en stikstof: allemaal thema’s waarvan wij zeggen: wij horen de VVD te weinig. Wij zijn ook een ondernemerspartij. Maar ondernemers draaien op voor de kosten van het kabinetsbeleid.’

Kabinet gedomineerd door D66

‘VVD-thema’s dreigen onder het tapijt te worden geveegd,’ aldus Geerligs. ‘Nu is er weer de plicht om over een paar jaar hybride warmtepompen aan te schaffen. Dat is een vorm van dwang. Dwang is er ook voor gemeenten die statushouders voor een woning voorrang moeten geven boven burgers van Nederland. De dwang komt steeds meer naar voren [in het kabinetsbeleid] en dat is een ontwikkeling waarvan wij vinden dat de VVD daar veel actiever in moet optreden,’ zegt Geerligs. ‘Wij vinden dat de VVD terug moet naar de liberale kernwaarden.’

Er is niet alleen in het coalitieakkoord teveel ingeleverd, zegt Geerligs, maar op veel te veel punten wordt het kabinetsbeleid gedomineerd door D66 en D66-leider Sigrid Kaag. ‘Frits Bolkestein was kritisch op de [uitdijende] Europese Unie. Maar wat je nu merkt, is dat de VVD het pad volgt van D66. En D66 wil vooral heel veel Europa. Wij willen een verstandig Europa. En geen eurobonds [EU-staatsleningen].’

‘Sigrid Kaag is wel heel dominant aanwezig’ zegt Geerligs. ‘Zij is minister van Financiën, maar bemoeit zich met alles, behalve financiën. We zien dat D66 wel een hele dikke vinger in de pap heeft over waar we heen willen met Nederland.’

‘Fractie is te volgzaam’

Geerligs mijdt persoonlijke kritiek op partijleider Mark Rutte en richt zijn pijlen vooral op de Tweede Kamerfractie van de VVD. Die is te volgzaam, te onzichtbaar, te weinig kritisch op het kabinet.

Er is volgens Geerligs voldoende ruimte voor regeringspartij VVD om met eigen plannen te komen: ‘Het coalitieakkoord is op hoofdlijnen gesloten. De VVD-fractie heeft alle vrijheid om zich te ontwikkelen tot buitenboordmotor van het kabinet. Er moet veel meer dualisme komen.’

Asiel: Denemarken als voorbeeld

‘Wij missen een lange termijnvisie, zegt Geerligs. ‘Waar staat Nederland over dertig jaar?’ Weer noemt hij Frits Bolkestein, succesvol partijleider in de jaren ’90, als voorbeeld. ‘Die zei ruim dertig jaar geleden al: het migratiebeleid, daar moeten we mee uitkijken. Daar was de VVD leidend mee. Nu niet. Te weinig.’ Als het aan Klassiek Liberaal ligt neemt Nederland op migratiegebied een voorbeeld aan een land als Denemarken, dat wil dat asielzoekers zich niet in Europa, maar in het (Afrikaanse) Rwanda melden en daar worden geselecteerd.

Geerligs maakt zich zorgen over de toekomst van de VVD. ‘De PvdA was ook de grootste. Het CDA was de grootste. Ook voor de VVD bestaat de kans dat je lang de grootste bent en daarna kopje onder gaat. Dat de VVD al zo lang de grootste is, is op zich een knappe prestatie. Maar juist dan moet er continu zuurstof in de partij worden geblazen. Dat vergt debat en dat vergt durf.’

De VVD na Rutte

Wat is de VVD na Rutte? Geerligs: ‘Ik heb geen glazen bol. Maar daarom zijn wij er. Wij zorgen dat ons geluid gehoord wordt. Wij hebben goede contacten in de partij, in het hele land. Wij komen met moties in de Algemene Ledenvergadering.’

‘Waarom wij de VVD van Bolkestein terug willen is ook de noodzaak van een vooruitziende blik, zegt Geerligs. Bolkestein bleef in de Kamer zitten, als het VVD-gezicht. Sophie Hermans, de huidige VVD-fractievoorzitter, moet die Bolkestein-rol op zich nemen. ‘Zij moet het doen. We zouden van haar graag meer visie willen zien. Wat wil Sophie Hermans met de VVD?’

Wynia’s Week valt iedere woensdag en zaterdag in vele duizenden mailboxen. De donateurs maken dat mogelijk. Bent u nog geen donateur? U kunt zich HIER aanmelden. Hartelijk dank!

Het bericht VVD-leden roeren zich: ‘Bij VVD-koers schieten tranen je in de ogen’ verscheen eerst op Wynia's Week.