Die plannen zetten immers in op windenergie als dé dominante energiebron voor Nederland, gevolgd door zonne-energie. De elektriciteitsproductie van beide is grillig en onvoorspelbaar. Om de productie zodanig regelbaar te maken dat die de vraag kan volgen, is tijdelijke opslag van elektriciteit onmisbaar. Dat zou geen probleem zijn, als opslag van grote hoeveelheden elektriciteit in batterijen mogelijk was. Maar dat is niet zo. Batterijen zouden zowel qua vermogen (watt) als capaciteit (watturen) vele malen goedkoper moeten worden om dat haalbaar en betaalbaar te maken. Dat vergt een technisch wonder waar je geen toekomst op kunt bouwen.

Daarom zal het grootste deel van de windstroom op zee tijdens de piekproductie-uren gebruikt moeten worden om met elektrolyse waterstof te maken uit water. Die waterstof wordt opgeslagen, en wanneer er weinig wind en/of zon is wordt die verstookt in omgebouwde gascentrales om weer stroom op te wekken. Zonder voldoende back-upvermogen op basis van waterstof, kan hernieuwbare energie de elektriciteitsvoorziening van Nederland onmogelijk draaiende houden. En dat wordt nog belangrijker dan het nu al is, omdat de maatschappij nog verder geëlektrificeerd zal worden.

All-in met groene waterstof

Slechts in die context is begrijpelijk, hoe kwistig het kabinet-Rutte IV met miljarden strooide om die groene waterstof-economie van de grond te krijgen. Dat kabinet ging als het ware all-in in het pokerspel voor de toekomstige energievoorziening van Nederland: zonder voldoende groene waterstof zijn ook de tientallen miljarden euro’s, die zijn geïnvesteerd in zonne- en windenergie en het verzwaren van het elektriciteitsnet grotendeels weggegooid geld.

In het grote klimaatpakket dat klimaatminister Rob Jetten in juli 2023 naar de Tweede Kamer stuurde, wordt 7,5 miljard euro klaargezet voor het realiseren van 1 à 1,5 gigawatt aan elektrolysers en opslag voor groene waterstof (een elektrolyser is een installatie die met behulp van elektriciteit waterstof uit water haalt). Dat is nog maar een fractie van de minstens 10 gigawatt aan capaciteit die volgens de eerste ruwe schattingen nodig is.

In geen van de rapporten die Jetten heeft besteld over de energietransitie, wordt de mogelijkheid genoemd om met snel regelbare kerncentrales aan de variërende vraag naar elektriciteit te voldoen. Terwijl alle moderne kerncentrales snel bij te regelen zijn, en Frankrijk, met 70 procent kernstroom, dit allang doet.

Daarentegen is de productie van groene waterstof nog nergens ter wereld op gigawatt-schaal gerealiseerd. In theorie is het simpel, en op laboratoriumschaal is het dat ook, maar om de hernieuwbare elektriciteitsproductie te stabiliseren, moet Nederland ongeveer tienduizend ton waterstof per dag produceren. Dan gaan energie-efficiency en het gebruik van kostbare materialen een beperkende rol spelen.

Ook kunnen deze elektrolysers niet continu op hun optimale vermogen draaien. Immers, ze krijgen alleen de overschotten aan stroom van de windparken op zee, dus vaak ook niets. Over het algemeen is het voor de energie-efficiency van productieprocessen zeer ongunstig als die voortdurend aan het opstarten en weer afschakelen zijn. Er is daarom nog veel onzekerheid over wat de kosten per megawatt (de begin-investering) en per megawattuur (per kilo waterstof) gaan worden.

Een XXL-prijskaartje

De complete infrastructuur voor groene waterstof die ‘elektronen’ moet leveren, dat wil zeggen back-upvermogen aan elektriciteit, fungeert eigenlijk als een gigantische batterij om elektriciteit in op te slaan. Die ‘batterij’ moet niet alleen elke dag de fluctuaties van minuut tot minuut in de hernieuwbare elektriciteitsproductie opvangen, maar ook in de zomer waterstof opsparen voor de winter. Dan is namelijk de productie van elektriciteit uit zonnepanelen minimaal, terwijl de vraag naar elektriciteit in de winter juist groter is dan in de zomer.

De olifant in de kamer is, dat bij deze cyclus van elektriciteit → waterstof → elektriciteit ongeveer driekwart van de energie verloren gaat als afvalwarmte. Dat gaat in diverse stappen: bij de elektrolyse van water wordt slechts zo’n 70 procent van de elektriciteit nuttig gebruikt. Als de waterstof vervolgens wordt verbrand om weer elektriciteit te produceren, is het rendement hoogstens 50 procent (nota bene hetzelfde rendement als voor aardgas-centrales). Dat combineert dus tot een rendement van 35 procent (0,7 x 0,5 = 0,35). Daarnaast vergen het transport via pijpleidingen en de opslag van waterstofgas onder hoge druk ook nog energie, zodat netbeheerder Tennet in zijn prognoses rekent met een totaalrendement van 26 procent.

Hoe zouden we de kwaliteit van een batterij inschatten, die slechts een kwart van de erin gestopte energie teruggeeft bij ontladen? Of van een benzinetank die zo lek is, dat je er 80 liter benzine in moet gooien om 20 liter benzine echt bij de motor te krijgen? De grilligheid van de hernieuwbare stroomproductie en de energieverspilling in de groene waterstofcyclus hebben een ongemakkelijke consequentie: het gezamenlijke piekvermogen van al die windturbines op zee moet veel hoger zijn dan het maximale stroomverbruik.

De uiteindelijke ambitie is om het Nederlandse deel van de Noordzee helemaal vol te zetten met windturbines, en dan hebben we daar 70 gigawatt piekvermogen staan. De piek in de Nederlandse vraag is momenteel 17 gigawatt, wat tegen 2050 misschien oploopt tot 30 gigawatt. Aan die XXL-omvang van het windmolenpark met alle bijbehorende infrastructuur hangt uiteraard een XXL prijskaartje.

Een hectare per 100 megawatt

Hoeveel elektrolyse-capaciteit en waterstofopslag is nodig om de hernieuwbare energievoorziening te stabiliseren en die te laten voorzien in de actuele vraag naar elektriciteit? In de huidige plannen moet in 2030 in Nederland 4 gigawatt aan elektrolysevermogen staan, 8 gigawatt in 2032, oplopend tot 45 gigawatt in 2050. De totale elektrolysecapaciteit voor waterstof in de hele wereld is momenteel ongeveer 1 gigawatt. Wat moeten we ons voorstellen bij een elektrolyser van 1 gigawatt?

De eerste bouwprojecten in Nederland zijn nu in de planningsfase, dus dat geeft al een idee. Shell en Eneco gaan in de regio Rotterdam ieder elektrolysers bouwen van 200 megawatt (0,2 gigawatt), die in 2025 operationeel moeten zijn. De groene stroom voor de elektrolyser van Shell komt van het windpark Hollandse Kust Noord, dat voor een deel eigendom is van Shell. De artist’s impression van deze elektrolyser doet sterk aan een voetbalstadion denken, wat klopt met de schatting van de overheid dat elektrolyse ongeveer een hectare aan oppervlakte per 100 megawatt vergt.

Honderden voetbalstadions aan elektrolysers

In 2030 moeten in Nederland dus twintig voetbalstadions (4/0,2) aan elektrolysers staan, oplopend naar veertig voetbalstadions in 2032 en 225 van die voetbalstadions in 2050. Als je ziet welke weerstand het bouwen van grote datacenters al oproept, waar vinden we dan nog plek voor honderden voetbalstadions aan elektrolysers, waar alle benodigde hoogspanningsleidingen en pijpleidingen voor waterstof nog bijkomen?

De aandacht voor het ruimtebeslag van de hernieuwbare energietransitie gaat tot nu toe alleen maar over de windmolens en zonnepanelen. Volkomen buiten beeld is gebleven, dat de hele waterstof-, elektriciteits- en opslaginfrastructuur daaromheen ook nog forse happen uit onze schaarse beschikbare ruimte zal nemen. Terwijl door die transitie alleen de locaties van een handvol grote kolencentrales vrijkomen.

Hoeveel waterstof is nodig om de hernieuwbare elektriciteitsvoorziening van Nederland regelbaar te maken? Daar zijn geen getallen voor te vinden in de officiële toekomstscenario’s. Mijn eigen, heel globale berekening komt uit op een productie van 3,5 miljoen ton groene waterstof per jaar. Dat is ongeveer 45 miljard kubieke meter, ofwel anderhalf maal het volume aardgas dat we het afgelopen jaar verbruikten.

Maar terwijl aardgas een energiebron is, moet groene waterstof vooral de illusie overeind houden, dat een land kan draaien op uitsluitend ‘hernieuwbare’ energie.

Dit is een bewerkte voorpublicatie uit hoofdstuk 3 van De Klimaatoptimist, het deze week verschenen boek van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers over energietransitie in Nederland. Het is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht De Klimaatoptimist: De waterstof-economie van Rob Jetten heeft veel weg van een gesubsidieerde zeepbel verscheen eerst op Wynia's Week.

Er bestaat brede wetenschappelijke consensus dat biomassa niet duurzaam is en geen CO₂ bespaart. De minister erkent dit ook, en heeft dat in 2022 terecht vertaald naar beleid om geen nieuwe subsidieaanvragen meer goed te keuren. Toch zegde dezelfde minister een jaar later wel een nieuwe subsidieaanvraag voor biomassa toe. Ik weet niet wat mij meer verbaast: deze inhoudelijke en bestuurlijke irrationaliteit, of het feit dat de minister daar nog niet door Kamer en media over is doorgezaagd. Misschien gaat dat laatste alsnog gebeuren nu De Telegraaf het deze week aan de kaak stelde.

Dat doorzagen zou dan ook moeten gebeuren over de structurele, langdurige stroomtekorten in grote delen van het land. Netbeheerder Stedin heeft nu voorgesteld om openbare laadpalen tussen 16:00 en 21:00 uur uit te schakelen, omdat er in de namiddag en avond te weinig stroom zou zijn. Dat klinkt bizar. We weten toch al tien jaar dat er steeds meer elektrische auto’s, warmtepompen en elektrische fornuizen komen, en dat die met name in de namiddag en avond stroom verbruiken?

Journalisten laten zich afschepen

Dat komt, zo luidt het officiële antwoord, omdat de energietransitie sneller gaat dan voorzien. Maar dat is een doorzichtige onwaarheid. Want we horen óók dat de energietransitie niet snel genoeg zou gaan, vanwege maatschappelijke weerstand, vergunningsprocedures, grondstofschaarste en personeelstekorten. Er was een coronapandemie voor nodig om de wettelijk vereiste 25 procent CO₂-reductie in 2020 te halen, dus de energietransitie ging toen langzamer dan voorzien. We hebben inmiddels forse laadpaaltekorten, dus daar gaat minder stroom naartoe dan voorzien.

Bovendien stagneert sinds vorig jaar de vraag naar elektrische auto’s, vanwege de afbouw van aanschafsubsidies en belastingvoordelen. Verder is de verlichting van straten, gebouwen en huizen de afgelopen tien jaar grotendeels vervangen door zuinige LED-lampen. Die verbruiken met name in de namiddag en avond veel minder stroom dan de natrium-, tl- en gloeilampen van weleer. Het landelijke elektriciteitsverbruik schommelt al twee decennia rond 120 miljard kilowattuur per jaar, dus daar komt de huidige netcongestie ook al niet vandaan.

Cora van Nieuwenhuizen, voormalig VVD-minister van Infrastructuur en Waterstaat, sprak onlangs ook al doorzichtige onwaarheden. Zij lobbyt tegenwoordig als voorzitter van brancheorganisatie Energie-Nederland voor waterstof. Dat zou een goed alternatief zijn voor aardgas: met een hoge energiewaarde, en dus een onmisbare schakel in de energietransitie.

Het zou volgens van Nieuwenhuizen nu gaan om het bij elkaar brengen van vraag en aanbod. Potentiële afnemers die overstappen op waterstof willen immers zeker weten dat ze het ook geleverd krijgen, en producenten willen op hun beurt zekerheid dat er afnemers zijn alvorens ze investeren in dure waterstoffabrieken. De overheid zou daartoe een zetje moeten geven. Net als bij wind- en zonne-energie, die in het begin duur waren, maar daarna, door groei van vraag en aanbod, steeds goedkoper werden.

Onwaarachtige miljardenlobby

Haar hele betoog wemelt van de onwaarheden, maar van Nieuwenhuizen wordt er niet kritisch op bevraagd. Dat is merkwaardig, want de voorzitter van Energie-Nederland lobbyt hier namens haar kapitaalkrachtige achterban voor miljardensubsidies. Dát is het ‘zetje’ dat zij bedoelde.

Het is gissen waarom ervaren journalisten zo meegaand zijn in deze spijkerharde commerciële lobby om belastingmiljarden, en de vele onwaarheden die daarbij de ronde doen niet blootleggen. Misschien is het gebrekkige voorbereiding, of politiek correcte welwillendheid, of wellicht redactioneel opgelegde zelfcensuur. Ik heb geen idee, maar het baart me hoe dan ook zorgen.

Waterstof is geen alternatief voor aardgas

Waterstof is geen alternatief voor aardgas. Waterstof is geen immers geen delfstof, en aardgas wel. Waterstof moeten we eerst maken, en dat vergt heel veel energie waarvan meer dan een derde verloren gaat. Het is dus ook geen onmisbare schakel in de energietransitie, want hoe meer waterstof we maken, hoe meer energie we verspillen. Het is bovendien een gas met heel andere eigenschappen dan aardgas, dat niet zonder kostbare technische aanpassingen in bestaande leidingen en installaties kan worden toegepast.

Van Nieuwenhuizen erkende dit laatst terloops, en ik vermoed dat die kostbare technische aanpassingen bij het ‘zetje’ van de overheid horen. Het zou energiebedrijven moeten helpen om hoge kosten en risico’s aanvankelijk voor lief te nemen. Die bedrijven verlangen zekerheden, aldus hun voorzitter van Energie Nederland. Ze willen kortom deelnemen aan een loterij zonder nieten, waarin alle gebruikelijke ondernemersrisico’s van tegenvallende aanvoer en afzet door de overheid – dat wil zeggen door de belastingbetaler – worden gedragen.

Die risico’s zijn aanzienlijk, want in tegenstelling tot wat van Nieuwenhuizen betoogt worden waterstof, zonnepanelen en windmolens bij groei niet zóveel goedkoper dat ze zonder subsidies kunnen. De productiekosten van waterstof, zonnepanelen en windmolens worden namelijk vooral bepaald door grondstof- en energiekosten, niet door arbeids- en investeringskosten. Dat betekent dat volumegroei niet zomaar tot lagere productiekosten leidt, en zelfs hogere productiekosten kan veroorzaken naarmate grondstoffen en energie schaarser worden.

Dat laatste is een manifest risico, niet alleen voor waterstof, zonnepanelen en windmolens, maar ook voor elektrische auto’s. De vraag naar deze zaken blijkt te stagneren zodra subsidies en fiscale voordelen wegvallen. Energiereuzen zoals Siemens, Vattenfall en Orsted lijden inmiddels miljardenverliezen op windenergie, en trekken zich terug uit openbare aanbestedingen. We zagen al dat ook biomassa na meer dan tien jaar nog altijd niet zonder miljarden overheidssubsidies kan, en dat Vattenfall niks gaat bouwen bij Diemen als ze die 395 miljoen euro niet krijgen.

Misleidende technische informatie

Bovenop alle genoemde onwaarheden verschafte Van Nieuwenhuizen nog misleidende technische informatie. Waterstof heeft weliswaar een hoge energiewaarde per kilo, maar niet per kubieke meter. Het eerste is niet van belang voor een energietransitie, het laatste des te meer. Waterstofgas heeft van alle stoffen de laagste dichtheid, weegt daardoor heel weinig en is zeer volumineus ten opzichte van aardgas en andere brandstoffen.

Het verbranden van een kuub waterstof levert daardoor drie maal zo weinig energie op als het verbranden van een kuub aardgas. Dat betekent dat we van waterstof drie maal zoveel volume moeten rondpompen en verbranden, mogelijk bij hogere druk. Daarvoor zijn grotere en duurdere pompinstallaties nodig die meer energie verbruiken, alsmede zwaardere opslagtanks en transportleidingen met meer staal erin.

Belangen boven feiten en de natuur

Aan deze cruciale technische details wordt door Van Nieuwenhuizen en haar achterban voorbijgegaan, in de verwachting dat maar weinig mensen voldoende natuurwetenschappelijke kennis hebben om de vinger op de zere plek te leggen.

Die verwachting komt vaak uit, en dat is op zich nog wel begrijpelijk. Niet iedereen kan alles weten. Het is daarentegen wél laakbaar dat onderbouwde wetenschappelijke kritiek op het waterstof-, biomassa- en elektrificatiebeleid nauwelijks leidt tot kritische reflectie bij journalisten en tot beleidsaanpassingen bij bestuurders. Kennelijk prevaleren de politieke en commerciële belangen boven de wetenschappelijke feiten en de natuur waar het allemaal om begonnen was.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Maarten van Andel is chemicus en publiceerde onlangs ‘Kies Wijzer Klimaat. Praktische gids voor consument en kiezer’.  Dit verhelderende boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €17,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

Het bericht De energietransitie hangt van leugens aan elkaar – en de risico’s worden afgewenteld op de belastingbetaler verscheen eerst op Wynia's Week.

Om met dat laatste te beginnen: de term komt uit het Latijn, waar hij toneelspelen of gehuichel betekende. Huichelen is dan weer een vorm van onoprechtheid, je anders en vooral beter voordoen dan je bent of wilt zijn. Huichelen is dus een vorm van bedrog, maar toch iets heel anders dan liegen. Wie liegt ontkent of verdraait de waarheid, liegen gaat over feiten. Maar huichelen gaat over opvattingen, bedoelingen en toezeggingen, over goed en kwaad, stiekemheid en valse schijn. Het één zeggen, maar het ander doen. Huichelen is misbruik maken van de gebruikelijke morele meetlatten.

Hypocrisie gaat over consequenties

Hypocriet is de generaal die stoer tussen zijn van honger en kou rillende troepen komt zitten met een rantsoenblikje rats, kuch en bonen, maar dan veilig terug op het goedverwarmde hoofdkwartier alsnog een dikke biefstuk met goudgele frieten en een gul glas rode wijn gaat zitten verorberen. Hij mag die biefstuk best soldaat maken, daar is hij generaal voor. Maar wat niet deugt is dat hij met dat rantsoenblikje een solidariteit met de jongens voorgeeft die er niet is. Als de soldaten daarachter komen, is de man zijn geloofwaardigheid kwijt.

Iets dergelijks geldt voor degene die gehuld in een voor 12,50 euro bij Primark gescoord fleurig jurkje fulmineert tegen kinderarbeid en moderne slavernij. Iedereen snapt immers best dat geen enkele fabrikant voor zo’n prijs op een fatsoenlijke manier een complete jurk in de winkel kan leggen. Hypocrisie gaat dus over geen consequenties trekken uit wat je weet of geacht mag worden te weten.

Van weer een ander soort hypocrisie lijkt sprake bij Van Nieuwkerk. Dat de presentator zich achter de schermen van DWDD als een ongelikte potentaat gedroeg, wekte verbijstering en verontwaardiging, juist omdat niemand hem zich zo huichelachtig had voorgesteld. Dat zó’n ideale schoonzoon in werkelijkheid toch zó anders, zoveel minder aardig kon zijn dan we allemaal dachten…

Maar toch ligt het in zijn geval niet zo simpel. Van acteurs wordt gehuichel namelijk in zekere zin verwacht. Zich voordoen als iemand die ze niet zijn met eigenschappen die ze niet bezitten is de kern van hun vak. Samen met de toneelcrew creëren ze in de schouwburg, op het scherm of op het witte doek een schijnwereld waarin je als toeschouwer mee kunt gaan. Dat geldt ook voor presentatoren.

Hoewel het in beide gevallen gaat om een stel mensen die rond een tafel gesprekken voeren, is een talkshow iets heel anders dan een recht-toe-recht-aan vergadering. In een vergadering op kantoor bewaakt de voorzitter de orde en gaat het erom gezamenlijk te bepalen hoe het na de vergadering verder moet. Maar een talkshow is theater. Daar bestaat geen ‘na de vergadering’, maar moet de presentator, al dan niet met behulp van muzikale en theatrale kunstgrepen, vooral een sfeer van ontspannen gezelligheid creëren rond wat faits divers, om zo het kijkerspubliek tijdens de uitzending te amuseren. Niet voor niets heette Willem Duys’ oertalkshow een halve eeuw geleden Voor de vuist weg.

Voor toneelspelers en mensen als Van Nieuwkerk is het doodnormaal dat er enorme verschillen zijn tussen wat op het podium gebeurt en hoe het achter de schermen toegaat. Het podium is het domein van de schone schijn, achter de coulissen gaan de maskers af. Daar heersen de techniek en het zweet, daar gieren de zenuwen en prangt de angst voor mislukkingen. Dan lopen de emoties wel eens hoog op. Dat kan vervelend zijn, misschien zelfs ondragelijk, maar hypocriet is het zeker niet. Van hypocrisie is alleen sprake in the eye of the beholder, die te naïef meegaat in het Hilversumse klatergoud.  

Sander Schimmelpenninck: een onversneden hypocriet

Wie zich wel onversneden hypocriet gedraagt, is scheldcolumnist van de Volkskrant Sander Schimmelpenninck. Geen ander die met zoveel neerbuigend verbaal geweld iedereen die hem niet aanstaat de maat neemt. Schimmelpennincks Nederland is een gistende heksenketel vol ‘aso-apologeten’, ‘hordes’, ‘domrechts’, ‘ontaard electoraat’, ‘kanslozen’, ‘adrenaline-asocialen’, ‘proleten’, ‘stukjestikkers’, ‘prostaatpopulisten’, ‘conservatieve houwdegens’, ‘rechtse hitsers’, ‘bruine coalities’, ‘nepnieuwsfabrieken’ en ‘complotten’, gecompleteerd door ‘een nationalistisch-conservatieve vloed’ en ‘een morsige wethouder’.

Het is een oord waar men lijdt aan ‘lifestylerancune’, ‘asociaal-nihilisme’, ‘sektarisch conservatisme’, ‘polderfascisme’, ‘agressief beleden onwetendheid’, ‘harder-straffengewauwel’, politieke lamlendigheid’ en ‘politieke lafheid’. Allerhande lieden en groepen bouwen er ‘extreem-rechts’, ‘rancuneus’, ‘smakeloos en onnozel’ aan ‘een dictatuur van de domheid’ terwijl ze zich bezondigen aan ‘het legen van haar onderbuik’ en het ‘debiliseren van het debat’.

U ziet, dit zelf uit een nest van ‘concertgebouw-VVD’ers’ gevallen evenbeeld van Geert Wilders op z’n grofst zoekt op geheel eigen wijze de verbinding, wat hem er niet van weerhoudt om in een STER-commercial vanaf een grijzig treinperron  ‘iedereen’ voor te spiegelen dat er een prettig extra pensioentje op hem of haar ligt te wachten. Dat is uiteraard niet waar – je moet het echt eerst zelf neerleggen en de aanbieder (en Schimmelpenninck) rijk maken  – maar dat moeten die sukkels, links én rechts, maar zelf uitvinden. Kijk, dát is nou hypocrisie ten top: links-populistisch lullen en rechts zakkenvullen. Mensen buiten je bubbel eerst voor dom en onnozel uitmaken, en dan hun portemonnee helpen leegtrekken.

In het geval van het klimaat is het probleem dat veel klimaatactivisten oproepen tot, in de woorden van Jop Eikelboom op 2 juni 2023 in Trouw, ‘een nieuwe wereldorde waarin we allemaal minder consumeren en leven met minder luxe’. Of, zoals de Duitse journaliste Ulrike Herrmann het op 6 januari in de Volkskrant formuleerde: ‘het klimaat kan alleen gered worden door een oorlogseconomie’ met door de overheid bepaalde rantsoenering. Dat zijn diep ingrijpende ordeningen die uiteindelijk goedschiks of kwaadschiks aan iedereen moeten worden opgelegd. Wie publiekelijk ‘we allemaal’ aan zoiets wil onderwerpen, maar zichzelf nog de kleinste opoffering die ook maar iets in de richting van zo’n ordening gaat niet wil getroosten, maakt zich volledig ongeloofwaardig. Die laat zich inderdaad kennen als huichelaar van de bovenste plank.

Ook minder fundamentalistische mensen die zichzelf wel tot klimaatactivist bombarderen, maar onder het motto ‘dat toestel vliegt toch’ voor een lullige vakantie of een bruiloft naar pakweg Thailand vliegen, al dan niet vergezeld van een vage belofte van ‘compensatie’, kun je huichelachtigheid verwijten. Dat gebeurt inmiddels zo enthousiast dat GroenLinks zijn leden cursussen aanbiedt waar ze dat verwijt het hoofd leren bieden. Communicatietraining om niet huichelachtig over te komen.

Overigens maken hypocrisieroepers zich vaak schuldig aan een klassieke drogreden, de jij-bak. Een jij-bak (voor de modieus op Engels ingestelden onder u: het what-aboutism) is de volwassen versie van de kindermantra ‘alles wat je zegt ben je zelluf’. Bij kritiek op hun vlieggewoontes riposteren ze bijvoorbeeld: ‘dat is hypocriet, want jij rijdt zelf in een ouwe diesel’. Het probleem met zo’n redenering is dat het onwenselijke gedrag van de één het gedrag van de ander er niet beter of slechter op maakt.

Een uiting van schaamteloos egocentrisme

Maar hoe zit het nou met Rob Jetten? Was hij met zijn trots geposte minifilmpje hypocriet? Hijzelf meende dat juist  ‘geheimhouding’ huichelachtig geweest zou zijn. Daaruit blijkt in elk geval dat hij als BN’er in een glazen huis en als drager van een serieus ambt met een voorbeeldfunctie terdege besefte dat er aan zijn reis een luchtje zat, anders zou er immers niets zijn om geheim te houden.

Dat had hij goed gezien, maar het wil niet zeggen dat het eclatant uitventen van zijn familiebezoekje op Instagram er de geur van rozen aan gaf. Desalniettemin was zijn gedrag transparant, en daarmee dus niet hypocriet. Wel was het een uiting van even ongeremd als schaamteloos egocentrisme; een vertoon van vlerkerige ijdeltuiterij. Het was zwaaien met z’n dikke ik: ‘kijk mij ’s genieten, geweldig hè?’, zonder ook maar een spoor van de solidariteit die onontbeerlijk is voor het kweken van voldoende draagvlak voor welk klimaatbeleid dan ook.

Kortom, lang niet alles wat huichelachtig heet, is dat ook werkelijk, maar ‘recht voor zijn raap’ is niet per se altijd beter. Stiekem gedoe bijna steeds onaangenaam, maar transparantie wast geen dubieuze keuzes wit.  

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Is Rob Jetten met zijn kleffe vakantieselfie hypocriet of niet? verscheen eerst op Wynia's Week.

Stedin is de monopolist die gas en stroom levert aan 2,3 miljoen bedrijven en consumenten in Zuid-Holland, Zeeland en Utrecht. Het bedrijf is nu nog volledig in handen van 42 gemeenten in zijn eigen werkgebied. Stedin telt zo’n 5.000 werknemers.

Voor de goede orde: Stedin wordt ‘gered’, maar staat niet op omvallen. Met de kapitaalinjectie redt de rijksoverheid zijn eigen energiepolitiek, waarin gas plaats moet maken voor stroom. Voor verwarming, voor vervoer (laadpalen), voor elektrificatie van het bedrijfsleven.

500 miljoen voor Stedin is nog maar het begin

De investering van 500 miljoen is op zich al een indrukwekkend bedrag, maar het is nog maar een begin. Het is de stellige verwachting op de ministeries van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en van Financiën dat andere grote regionale netbeheerders, Liander en Enexis, ook een beroep zullen moeten doen op de rijksoverheid. Daarom kun je gerust stellen dat deze kapitaalinjectie de voorbode is van nationalisering door de rijksoverheid van de regionale netwerkbedrijven.

Waarom moet de rijksoverheid met kapitaal over de brug komen? Simpel gezegd: het overhaast ingevoerde gasverbod en de energiepolitiek van verduurzaming vallen veel duurder uit. Stedin, maar ook de andere netwerkbedrijven, schermen met fenomenale bedragen die zij willen investeren. Stedin: 8 miljard euro tot 2030.

De huidige eigenaren kunnen of willen er zelf geen extra geld meer in steken. Zij hebben de afgelopen vier jaar samen 451 miljoen euro bijgedragen, al was daarvan 251 miljoen de opbrengst van een verkocht dochterbedrijf dat zij niet aan zichzelf hebben uitgekeerd. Of alle gemeenten alles op alles hebben gezet om Stedin te steunen is de vraag. De eigenaren van Stedin waren ook eigenaar van energieleverancier Eneco, dat in 2019 voor de hoofdprijs (4,1 miljard euro) is verkocht aan twee Japanse bedrijven: Mitsubishi en Chubu.

Stedin mocht en mag niet worden verkocht, omdat de netwerkbedrijven in overheidshanden (gemeenten, provincies) moeten blijven. Je kunt de gemeenten niet verplichten deze opbrengst van Eneco volledig te herinvesteren in Stedin, maar het lag wel voor de hand.

Het demissionaire kabinet had de 500 miljoen euro vorig jaar al in de Miljoenennota 2023 gereserveerd. Zo lang hebben de onderhandelingen geduurd met de gemeenten over wat Stedin waard is en dus hoeveel aandelen de rijksoverheid voor zijn geld kreeg. Aan de onderhandelingstafel moet het hard zijn toegegaan. De rijksoverheid en de eigenaren keken heel verschillend naar de waarde, er bleef een verschil, maar in ‘constructieve onderhandeling’ is er toch een prijs overeengekomen, schrijven demissionaire ministers Sigrid Kaag (Financiën, D66) en Rob Jetten (EZK, D66) vrijdag aan de Tweede Kamer.

De Nederlandse Staat krijgt 11,9 procent van de aandelen en de ministers spreken dan ook van deelneming als bij staatsdeelnemingen (zoals Schiphol en de NS). Sterker nog: ze noemen zichzelf c.q. de rijksoverheid de lender of last resort, dat is de financier die als reddende engel optreedt als een bedrijf een vermogenstekort heeft.

De rijksoverheid gaat eerste viool spelen

Ze maken de Kamerleden attent op het feit dat Stedin er nog niet is. Ook een kapitaalinjectie van andere overheden die nog geen aandeelhouder zijn (lees: de provincies Utrecht en Zuid-Holland) ‘is gewenst’, schrijven de ministers. Benieuwd wie de provincies de duimschroeven gaat aandraaien.

Kaag en Jetten maken duidelijk dat de rijksoverheid straks de eerste viool zal spelen onder de aandeelhouders. Zo zijn al afspraken gemaakt over het dividendbeleid van Stedin. Want wat is gebleken? Voor sommige gemeenten is het dividend een welkome, vaste inkomstenbron. Anders gezegd: hoe hoger de tarieven van monopolist Stedin, hoe meer opbrengsten, hoe meer winst, hoe meer dividend.

Zo is een nutsbedrijf, want dat zou Stedin moeten zijn, een melkkoetje voor overheidseigenaren. De (te?) hoge tarieven zijn dan stiekeme belastingheffing op burgers en bedrijven. De klanten van Stedin zijn wat dat betreft afhankelijk van de waakzaamheid van de ACM, de Autoriteit Consument en Markt, die de tarieven moet goedkeuren.

Omdat bij Stedin en de andere netwerkbedrijven zoveel politici aan tafel zitten, moet ook de vraag gesteld worden: wat zijn de economische en politieke consequenties van de bemoeienis van de rijksoverheid?

Stedin is het eerste netwerkbedrijf dat wordt ‘gered’, maar niet de laatste. Ruim een jaar geleden, in juni 2022, schatte minister Jetten de kapitaalbehoefte van de regionale netwerkbedrijven op 4,5 miljard euro. Nu de ministers zich opwerpen als de redders in nood zullen de andere aandeelhouders hen aan hun woord houden. Kortom: Den Haag betaalt.

De gevolgen laten zich uittekenen. Bij Stedin bedingt de rijksoverheid niet alleen de benoeming van een commissaris, maar heeft zij ook zeggenschap gevraagd én gekregen op de investeringsplannen. Kortom: welk bedrijf, welke regio, welke stad of welke categorie activiteit krijgt prioriteit bij investeringen.

De machtsgreep staat haaks op de wensen van BBB en Omtzigt

Om nog maar te zwijgen van een vraag die verder in de toekomst ligt: moeten de regionale netwerkbedrijven niet worden samen gevoegd tot één landelijk onderneming. Zoals er ook één Gasunie is (gas), één Tennet (hoogspanning) en één Prorail (spoorinfrastructuur).

Het eerste gevolg, de rijksinvloed op de regionale investeringen, moet nog inzinken, maar is politiek pikant. De machtsgreep staat haaks op de wensen van BBB en Nieuw Sociaal Contract (Pieter Omtzigt) die de regio’s buiten Den Haag en de Randstad juist een grotere stem willen geven.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Gasverbod en elektrificatie blijken een bodemloze put. Dus springen Kaag en Jetten bij, met Haagse miljarden verscheen eerst op Wynia's Week.

Een koopje dus, de 28 miljard die zijn klimaatpakket kost. Stikstoffundamentalisten beweren dat de intensieve landbouw jaarlijks 6,5 miljard euro schade toebrengt aan de Nederlandse maatschappij. Dan is eenmalig 24 miljard voor het ecologisch verantwoord saneren van de landbouwsector een peulenschil, toch? Een nuchtere analyse laat van zulke claims geen spaan heel.

Wat is de prijs van graan in 2100?

Ter illustratie wat een luchtfietserij zulke berekeningen in principe al zijn: uitstoot van de broeikasgassen CO2 en methaan (en een beetje lachgas) worden per ton beprijsd op basis van de mondiale klimaatverandering die dit naar verwachting zal veroorzaken, en naar de geldelijke waarde van de schade die deze toekomstige klimaatverandering zal veroorzaken.

Je moet dan achtereenvolgens veronderstellingen doen over hoeveel graden opwarming een ton CO2 veroorzaakt, welke verandering het klimaat wereldwijd zal ondergaan door die opwarming, en welke invloed deze verandering per regio zal hebben op financieel meetbare parameters. Bijvoorbeeld: hoeveel minder wordt de oogst van graan in 2050, of zelfs in 2100, in de EU, Noord-Amerika, Afrika, enzovoort, met elke ton extra CO2-uitstoot?

Daar valt nauwelijks een zinnig woord over te zeggen – wat is de prijs van graan in 2050 of 2100? – waarbij bovendien gunstige effecten (meer CO2 is bevorderlijk voor de groei van planten, door hogere temperatuur valt er meer regen, enzovoort) simpelweg worden genegeerd. 

Nu specifiek over de jaarlijkse 6,5 miljard euro schade door de intensieve landbouw. Dat cijfer komt uit een rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) over milieuschade in het algemeen.

Voor de Nederlandse landbouw berekent het PBL de schade door uitstoot van onder meer CO2, methaan (CH4) en ammoniak (NH3). Die schade wordt door voorstanders van ‘biologische’ landbouw voor het gemak gelijk gesteld aan de schade van de intensieve landbouw, terwijl ook extensieve, ‘biologische’  landbouw wel degelijk CO2, CH4 en NH3 uitstoten. 

Modellen berekenen geen reële kosten

De schade van NH3 uitgestoten door de landbouw in Nederland zou volgens het PBL te becijferen zijn, omdat die bijdraagt aan de vorming van fijnstof, wat in hoge doses slecht is voor de gezondheid. Een model berekent vervolgens welk verlies aan gezonde levensjaren dit bij lage doses oplevert, en vervolgens wordt dit verlies naar rato van de uitstoot van de landbouw aan die sector toegerekend.

En omdat er formeel een prijskaartje van ongeveer 70.000 euro hangt aan elk levensjaar van een Nederlander, kun je die bijdrage van de landbouw beprijzen.

Er is dus geen sprake van, dat dit reële kosten zijn die nu ieder jaar door de belastingbetaler moeten worden opgebracht om aanwijsbare schade door de landbouw te herstellen. Integendeel, als al die mensen inderdaad nog wat langer zouden leven – veelal in slechte gezondheid – zou dat voor de staat juist duurder zijn.

Omgekeerd is dit natuurlijk ook geen argument om de uitstoot van de landbouw dan maar niet te verminderen; het geeft slechts aan hoe absurd zulke berekeningen zijn. Voor de verdringing van biodiversiteit door de landbouw wordt een net zo wankele berekening opgezet, waar aan elke vierkante meter grond die van natuur in landbouwgrond verandert een ‘schade’ van 64 cent per vierkante meter per jaar wordt toegekend. 

Waar zulke exercities eigenlijk op neerkomen, is dat er een hoogst aanvechtbare rekensom wordt gemaakt over hoeveel het zou kosten om een paradijs te scheppen dat nooit bestaan heeft. Als volk worden we ouder dan ooit tevoren, maar in theorie zouden we gemiddeld nog een paar maanden langer leven als de lucht altijd perfect schoon was geweest, en een paar weken van die extra blessuretijd zou je kunnen toerekenen aan de NH3-uitstoot van de landbouw.

Ook kun je wel willen dat we in Nederland de natuur van 1900 terug krijgen en een wilde berekening maken hoeveel dat zou kosten, maar wij als Nederland kiezen ervoor om dat niet te doen, omdat dit met behoud van de welvaart en bevolkingsdichtheid anno 2023 simpelweg onmogelijk is. Die kosten worden dus niet gemaakt, en het is dan buitengewoon vreemd om dat als landbouwschade in de boeken te zetten.

Het moet gaan over mondiale reductie van broeikasgassen

Jettens claim over zijn maatregelenpakket van 28 miljard euro dat de komende dertig jaar 173 miljard euro klimaatschade gaat voorkomen, is zo absurd dat we er eigenlijk niet eens aan hoeven rekenen. Klimaatverandering is immers een mondiaal probleem, en het enige wat telt bij het tegengaan ervan, is de reductie in de mondiale uitstoot van broeikasgassen.

Nederland stoot minder dan een procent van dat totaal uit, en kan dus nooit meer dan een fractie van een procent aan de reductie bijdragen. Dus zal Jettens pakket van 28 miljard zelfs onder de meest optimistische aannames minder dan een procent van die vermeende 173 miljard klimaatschade in Nederland afschaven: een miljardje, of zo.

Kosten-batenberekeningen van het effect van klimaatmaatregelen voor alleen Nederland falen kansloos. De enige valide reden waarom een klein land als Nederland meedoet aan broeikasgasreductie, is internationale solidariteit. We moeten ons steentje bijdragen om geen internationale paria te worden.

Niettemin, hoe komt Jetten aan die 173 miljard? Dat is de bovengrens van de schatting op de Klimaatschadeschatter. Die gaat voor droogte, wateroverlast en hitte uit van een extreem klimaatscenario (RCP 8.5) dat al niet reëel meer is.

Maar het hilarische is, dat de Klimaatschatter ook een getal geeft voor de schade tot 2050 als er niets aan het klimaat verandert: die is 131 miljard euro. Dat is dus het kostenniveau wat we nu normaal vinden voor onderhoud aan rioleringen, dijken, funderingen en andere infrastructuur, en wat boeren al sinds jaar en dag te lijden hebben onder droogtes en wateroverlast.

Ook dat schadebedrag van 173 miljard euro is dus gebaseerd op vergelijking met een paradijselijke toestand die nooit bestaan heeft, namelijk een Nederland ‘zonder klimaat’ – wat dat ook moge betekenen.

Wat gaat in het hoofd van Rob Jetten om?

De hoge schatting voor de extra schade door extreme klimaatverandering tot 2050 is dus 173 min 131 is 42 miljard euro. Er is echter ook een lage schatting: daarin is het verschil slechts 77 min 56 is 21 miljard euro, minder dan een miljard euro per jaar. En let wel: nog steeds in dat extreme klimaatveranderingsscenario.

Ik vraag me serieus af: gelooft Jetten nu echt dat klimaatverandering tot 2050 ons 173 miljard euro extra gaat kosten? Wat gaat er in zijn hoofd om wanneer hij dat met een uitgestreken gezicht beweert vanachter het spreekgestoelte in de Tweede Kamer?

Hij zou toch moeten beseffen dat uitspraken van een minister, zeker wanneer die gedaan worden in ons parlement, een bijzondere status hebben. Dat we aan zulke uitspraken hogere eisen mogen stellen qua onderbouwing en waarheidsgehalte dan aan een pamfletje van een milieuactiegroep.

De minister is een speelbal van zijn partijtop en mediahypes

Jettens probleem is, denk ik, hetzelfde als dat van veel andere politici, en tweeledig. Goeddeels is het een kwestie van gebrek aan wetenschappelijke basiskennis en serieuze beroepservaring. Jetten is opgeleid in het praatjesvak bestuurskunde, heeft een blauwe maandag als stagiair en onbelangrijke manager bij NS gewerkt, en daarna alleen nog maar voor D66. Iemand als Jetten is daardoor een speelbal van zijn partijtop en mediahypes.

En voor de rest is het, vrees ik, de breed gedeelde opvatting dat liegen voor het goede doel oké is. Uiteraard heet het in Jettens hoofd geen liegen. Zelf zal hij er van overtuigd zijn dat hij met een heldere en stevige boodschap moet komen, die mensen in beweging krijgt. Nuance en proportionaliteit creëren slechts een false balance die de klimaatontkenners in de kaart speelt, dus daar moet je niet aan beginnen. Zo zal het hem zijn ingefluisterd door zijn spin-doctors, en daar houdt de brave Jetten zich aan.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving, die vrij beschikbaar is voor iedereen. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik’. Zijn columns verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Arnout Jaspers trekt avond aan avond door Nederland, op tournee met ‘De Stikstoffuik’. Dit zijn de eerstvolgende data:

• Zondag 25 juni 15:30 De Groene Zwaan – De Rijp aanmelden kan HIER)
• Woensdag 28 juni 19:30 – Schipborg (aanmelden kan HIER)
• Donderdag 29 juni 19:00 Sociëteit Croonenburgh – Peelbergen/Kronenberg – Horst aan de Maas (besloten)

Het bericht Jetten is opgeleid in het praatjesvak bestuurskunde, dat merk je aan zijn absurde berekeningen over klimaatschade verscheen eerst op Wynia's Week.

Met het bestaande beleid zou maximaal 50 procent CO₂-reductie in 2030 worden behaald. In het coalitieakkoord hebben de partijen van RutteVier afgesproken om te mikken op 60 procent reductie zodat tenminste 55 procent wordt gerealiseerd. Dat is ook het doel van de Europese Unie. Dat ging niet lukken.

Waar is het gasverbod gebleven, de biomassa?

De ‘aanvullende’ maatregelen die Jetten en premier Mark Rutte (VVD) woensdag presenteerden, hebben meer weg van een omslag dan van een inhaalslag. Het massaal aardgasvrij maken van woningen (‘gasverbod’) heeft bijvoorbeeld geen prioriteit meer. Er gaat juist geld naar isolatie.

Waar de gasbelasting in voorgaande jaren werd verhoogd om burgers en bedrijven van het gas te dwingen, gaat die de komende jaren juist naar beneden. Biomassa, ooit geprezen als bron van hernieuwbare energie, valt op door afwezigheid. Kernenergie, lang verzwegen, is wel terug. En groene waterstof is de nieuwe energiebelofte.

Het is niet de eerste keer dat een kabinet-Rutte van koers wijzigt. Op klimaatbeleid wordt wel vaker gedraaid. Ook eerder werd dan de vlucht naar voren genomen (zoals nu met waterstof, isolatie en ook kernenergie), zonder dat veel ruchtbaarheid wordt gegeven aan het verlaten van het vorige kroonjuweel (gasverbod, biomassa).

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) rekende vorig jaar uit dat met het huidige beleid maximaal 50, en misschien maar 39 procent CO₂-reductie ten opzichte van 1990 wordt behaald. Plannen om woningen van het gas te halen, blijven vooral plannen. De aanleg van warmtenetten duurt langer dan verwacht. Elektrisch rijden daarentegen wordt zo populair dat er niet genoeg ‘groene’ stroom voor auto’s is. Dus moeten de kolencentrales bijstoken om aan de toegenomen vraag te voldoen, wat de CO₂-uitstoot verhoogt.

Dan verhoogt ‘Europa’ ook nog eens de doelstellingen. Nederland heeft weliswaar voorgesorteerd op 55 procent CO₂-reductie in 2030 (toen RutteVier aantrad, was al duidelijk dat de EU dezelfde kant op zou gaan), maar eurocommissaris Frans Timmermans verhoogt ook de subdoelen voor hernieuwbare energie en bedrijven.

Het aandeel hernieuwbare energie (waartoe wel biomassa, maar niet kernenergie wordt gerekend) moet in heel Europa naar 40 procent. Nederland zou in 2030 op 27 procent uitkomen. Hoewel juist rond dat jaar een aantal nieuwe windparken op de Noordzee in gebruik zouden moeten worden genomen. Daardoor stijgt het aandeel hernieuwbare energie in de planning naar 36 procent. Van bedrijven wil Timmermans 48 procent reductie ten opzichte van 2005. Dat was 36 procent.

Gasambities blijken onhaalbaar

Dat RutteVier extra beleid moet maken om de 55 procent reductie te halen, komt deels doordat het beleid van RutteDrie niet voldoende oplevert. Met name de eerdere ambities en pretenties op het gebied van aardgas en warmte blijken onhaalbaar. In 2017 spraken VVD, CDA, D66 en ChristenUnie nog af om per jaar 30.000 tot 50.000 woningen van het gasnet los te koppelen en 50.000 woningen zonder gasaansluiting te bouwen. In 2030 zouden anderhalf miljoen woningen aardgasvrij moeten zijn.

Het is een fantasie geworden. In de 64 ‘proeftuinen’ die D66-minister Ollongren in de jaren 2017-2021 verspreid over het hele land uitrolde, zijn nog maar 1.800 woningen van het gas afgekoppeld. Van de 435 miljoen euro subsidie is 225 miljoen euro uitgegeven: 125.000 euro per aardgasvrije woning.

Formeel wordt nog steeds gestreefd naar een volledig aardgasvrije ‘gebouwde omgeving’ in 2050, maar er komt geen nieuw beleid om dat doel te halen. Stilletjes sterft het gasverbod uit 2017.

Nu: isolatie

Dit kabinet zet liever in op isolatie, met een Nationaal Isolatieprogramma van 4 miljard euro en door de verhuur van woningen met een laag energielabel in 2030 te verbieden. Jetten kondigde woensdag meer geld aan om ‘woningen in kwetsbare wijken waar energie-armoede voorkomt’ te verduurzamen.

Toch was het niet subsidie, maar de torenhoge gasprijs die vorig jaar leidde tot besparingen door huishoudens. Het gemiddelde aardgasverbruik per woning nam volgens het CBS met een kwart af. Het aantal elektrische en hybride warmtepompen is in twee jaar tijd verdubbeld.

Een hybride warmtepomp kost al gauw 6.000 euro. De overheid geeft 30 procent subsidie. De verkoop van cv-ketels die op gas stoken wordt volgens plan in 2026 verboden.

Ook warmtenetten willen niet vlotten

RutteVier zette in op ‘duurzame’ warmtenetten, waarbij aardwarmte of restwarmte van fabrieken zou worden gebruikt om huizen te verwarmen. Ook dat wil niet vlotten. Inwoners en gemeentebesturen vragen zich af of het wel verstandig is om de warmte van een wijk afhankelijk te maken van een nabijgelegen fabriek of vuilverbrander.

Energiebedrijven trekken zich terug. Jetten heeft besloten om alle warmtenetten in publiek bezit te nemen. Anders zouden klanten worden overgeleverd aan monopolisten: een warmtenet kan niet door concurrenten worden gedeeld. Commerciële energiebedrijven zien hun investeringen in rook opgaan.

Toen biomassa, nu kernenergie

Vorig jaar kwam 40 procent van de Nederlandse elektriciteit uit hernieuwbare bronnen, vooral door de uitbreiding van wind- en zonneparken. Een vijfde van die ‘hernieuwbare’ energie werd nog steeds opgewekt door ‘biomassa’ – vaak hout – te verbranden.

RutteTwee pleitte voor een zo ‘hoogwaardig mogelijke inzet’ van biomassa. RutteDrie zette de subsidies op het bijstoken van biomassa in kolencentrales stop. RutteVier ging zelfs over tot het ‘zo snel mogelijk’ afbouwen van biomassa.

Kernenergie werd in de coalitieakkoorden van noch RutteTwee noch RutteDrie genoemd. In RutteVier spraken de regeringspartijen af om twee nieuwe kerncentrales te bouwen. Een welkome draai – kernenergie is CO₂-vrij – maar nog altijd een draai.

Lasten en lusten ‘eerlijk’ verdelen

Vooralsnog zijn het vooral de hoge inkomens die geprofiteerd hebben van belastingvrij elektrisch rijden en subsidies op warmtepompen en zonnepanelen. Jetten wil dat veranderen. De ‘lusten en lasten’ moeten ‘zo eerlijk mogelijk’ worden verdeeld. Er komt een subsidie op de aanschaf van tweedehands elektrische auto’s en geld om koopwoningen te isoleren.

Jetten erkent: ‘Het zal ook niet binnenkort voor iedereen betaalbaar worden.’ Maar hij wil meer oog hebben voor de haalbaarheid en betaalbaarheid van de verduurzaming.

Ook dat is een draai. Een jaar geleden zei Jetten nog het adagium ‘haalbaar en betaalbaar’ niet meer te willen horen: ‘Voor mij is het: Nederland gaat voor groen en iedereen moet kunnen meekomen.’ Maar om te zorgen dat echt iedereen mee kan komen, moet het beleid toch… haalbaar en betaalbaar zijn.

Nog een spanning: het kabinet verhoogt de lasten voor grote vervuilers. Nu betalen kleine bedrijven en huishoudens het hoogste tarief van de aardgasbelasting en grote bedrijven relatief minder. Jetten wil dat omdraaien.

Ook gaat de CO₂-belasting – een Nederlandse heffing bovenop de Europese CO₂-prijs – omhoog.

Tegelijkertijd maakt het kabinet 3 miljard euro beschikbaar om ‘maatwerkafspraken’ met grote bedrijven, zoals Tata Steel en Shell, te maken. Ook blijft de overheid betalen voor de uitbreiding van het stroomnet en opschaling van (groene) waterstof. Beide zijn nodig om bedrijven een alternatief te bieden voor fossiele brandstoffen.

In een debat met de Tweede Kamer moest minister van Economische Zaken Micky Adriaansen (VVD) vorige maand echter toegeven dat met slechts vier van die bedrijven ook maar een aanzet tot een afspraak is gemaakt: wat heet een ‘expression of principles’. Vervolgens moet er een ‘joint letter of intent’ komen. Pas dan volgt een bindende maatwerkafspraak.

Zoveel banen levert het niet op

Het scheppen van banen is voor VVD-premier Rutte de reden om ‘klimaatkoploper’ in de wereld te willen worden. Als Nederland pioniert, kan het innovaties over de hele wereld verkopen, is de gedachte. Jetten: ‘Als we voorop lopen in de groene omslag, plukken we daar als Nederland tot in de lengte der dagen de vruchten van.’

In de praktijk valt dat tegen. Er zijn wel Nederlandse fabrikanten van warmtepompen, maar al onze elektrische auto’s komen uit het buitenland. 80 procent van onze zonnepanelen komt uit China. De uitbreiding van wind-op-zee wordt vooral door buitenlandse ondernemingen, zoals het Amerikaanse GE en het Japanse Hitachi, gerealiseerd.

Wynia’s Week volgt het wonderlijke klimaatbeleid van de kabinetten-Rutte op de voet. Steunt u deze journalistieke missie? Graag! Donaties voor Wynia’s Week zijn van harte welkom – HIER!

Het bericht Rob Jetten zegt dat hij wil ‘versnellen’, maar hij is vooral aan het draaien verscheen eerst op Wynia's Week.

Vanaf die datum moeten, volgens de in 2021 aangenomen ‘bindende’ Europese Klimaatwet, de landen van de Europese Unie klimaatneutraal zijn. Het zou de gevaarlijke opwarming van de aarde beperkt houden tot de nog net acceptabele grens van 1,5 graad Celsius. Dat is weliswaar een vooral door Europese politici gekoesterde illusie, maar daar gaat het nu niet over. 

Paradijselijk Nederland

Het eindrapport is sterk ideologisch gekleurd. Het Expertteam zingt de lof van een klimaatneutraal Nederland, het beloofde land waar het uitstekend toeven is. Het is er schoner, stiller, socialer en groener. De planetaire grenzen worden weer gerespecteerd en de verwoesting van de natuur is een halt toegeroepen.

De bevolking woont in compacte groene steden en dorpen achter veilige dijken en met alle voorzieningen op loopafstand. De economie is niet meer uitsluitend gericht op materiële welvaart maar vooral ook op welzijn. Er wordt kleiner gewoond, minder gereisd en meer plantaardig gegeten.

De energievoorziening in dit paradijselijke, klimaatneutrale Nederland van 2050 is volledig gebaseerd op elektriciteit die, als het aan het Expertteam ligt, wordt opgewekt door de weersafhankelijke, hernieuwbare bronnen wind en zon en zo nodig aangevuld met houtsnippers. Voor kernenergie is in het paradijs geen plaats.

Dat het aanbod van elektriciteit dan sterk zal fluctueren is voor het Expertteam geen overweging. Gewoon de vraag afstemmen op het aanbod en met de ongemakken daarvan leren leven. Niet alles kan tenslotte. En in noodgevallen kun je altijd nog een beroep doen op met waterstof gestookte omgebouwde gascentrales en met houtsnippers gestookte omgebouwde kolencentrales. De huidige nadruk op waterstof vindt het Expertteam maar zwaar overdreven.

Dijkhoff doorbrak taboe op kernenergie

Hoe is dat Expertteam ook alweer tot stand gekomen? Daarvoor moeten we terug naar de nadagen van het kabinet Rutte-3. Tijdens de Algemene Beschouwingen in september 2020 nam de Tweede Kamer een motie aan van de toenmalige fractieleider van de VVD, Klaas Dijkhoff, medeondertekend door de fractieleiders van PVV, CDA en SGP, waarin de regering werd gevraagd de toepassing van kernenergie serieus te onderzoeken. In hun motie somden Dijkhoff c.s. nog maar eens de bekende voordelen van kernenergie op: schoon, geen CO2 uitstoot, bewezen technologie, gering ruimtebeslag, regelbaar en weersonafhankelijk. 

De poging van Dijkhoff c.s. om het decennialange taboe op kernenergie te doorbreken had succes. Tijdens de onderhandelingen voor het kabinet Rutte-4 in de zomer en herfst van 2021 wisten VVD en CDA de aarzelende coalitiepartners D66 en CU te overtuigen van het nut en de noodzaak van kernenergie. De partijen spraken af in de komende regeerperiode voorbereidingen te treffen voor de bouw van voorlopig 2 nieuwe kerncentrales. Het was een belangrijk keerpunt in het Nederlandse klimaatdebat, kernenergie was niet langer een taboe.

Na het akkoord over kernenergie en nog voor het aantreden van het nieuwe kabinet Rutte-4 kondigde de toenmalige VVD-staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat in Rutte-3, Dilan Yeşilgöz, de instelling aan van een onafhankelijk Expertteam dat de essentiële bouwstenen zou moeten aanleveren voor een Nationaal Plan Energiesysteem 2050, een blauwdruk voor de transitie naar het in Nederland gewenste energiesysteem in 2050. Het Expertteam zou met name moeten kijken naar het aandeel van kernenergie in de energiemix van 2050 en daarna. Dat was in de nieuwe situatie waarin kernenergie niet langer taboe was natuurlijk een uiterst relevante vraag.

In januari 2022 nam Jetten de klimaat portefeuille over van Yeşilgöz en benoemde op 21 april 2022 het door Yeşilgöz aangekondigde Expertteam. Jetten koos voor een breed ‘interdisciplinair’ team met bevlogen aanhangers van de Brusselse 1,5 graad ideologie. De voormalige topambtenaar Bernard Ter Haar van het ministerie van Financiën kreeg de leiding.

De adviseurs van Jetten trokken zich niets aan van Yeşilgöz

Vol trots overhandigde Ter Haar op 10 april 2023 het eindrapport van zijn Expertteam aan zijn opdrachtgever Jetten. De minister moet het rapport met gemengde gevoelens in ontvangst hebben genomen: van de oorspronkelijke opdracht aan het Expertteam, zoals voorzien door zijn voorganger Yeşilgöz, is niets maar dan ook niets terecht gekomen.

Het Expertteam heeft zich niets gelegen laten liggen aan de afspraken over kernenergie in het Coalitieakkoord en ook niet aan de essentiële vraag over het aandeel van kernenergie in de energiemix van 2050 en daarna. Dat het Expertteam is uitgekomen op een voor het kabinet Rutte-4 zeer ongewenst resultaat (kernenergie overbodig, waterstof zwaar overschat en eerherstel voor houtsnippers) is gezien de samenstelling en tussenrapportages van het Expertteam geen verrassing.

Voor de goede orde, een onafhankelijk Expertteam mag natuurlijk tegendraadse standpunten innemen, graag zelfs. Maar die moeten dan wel gebaseerd zijn op een robuuste logica en bovenal op gezond verstand. Dat is hier niet het geval. Het rapport staat vol met weidse ideologische vergezichten en theoretische beschouwingen en schema’s, maar ontbeert een logische en getalsmatige onderbouwing achter de tegendraadse conclusies.

In het eindrapport worden de zegeningen van ‘klimaatneutraliteit’ breed uitgemeten. Ter illustratie van het hoopvolle perspectief dat ons wacht beschrijft het Expertteam in het eindrapport een dag uit het leven van zo maar een naamloze burger in het klimaatneutrale Nederland van na 2050. De burger in kwestie is een man, een hoogopgeleide sociale stijger, die zich na een succesvolle loopbaan in de milieuadvies industrie (geen werk meer) heeft omgeschoold tot ontwikkelaar van trainingsmethoden voor beleidsmakelaars en industriële partijen in het buitenland.

Burger woont klimaatneutraal

De burger woont samen met zijn partner Robin, een verpleegkundige, en hun kinderen in een comfortabel klimaatneutraal huis in een compacte groene stad in het westen van het land waar alle voorzieningen te voet en met de fiets bereikbaar zijn.

Als de burger ’s morgens opstaat is Robin al met een elektrische deelauto met een bereik van 500 km vertrokken naar haar ziekenhuis in de grote stad. Hij begint de dag met een verfrissende douche die is uitgerust met een 5 minuten knop en maakt daarna, omdat Robin al weg is, een gezond ontbijt klaar voor zijn kinderen. Na het ontbijt fietsen de kinderen door een groene autoluwe wijk met roodborstjes naar hun klimaatneutrale school.

Prachtige treinreis naar Rome

Ondertussen vult de burger de wasmachine en de vaatwasser en gaat daarna lopend naar zijn werkplek in het plaatselijke deelkantoor. De twee machines zijn verbonden met een smart-grid en zullen die dag op een voor het klimaat optimaal moment aanslaan. Een geruststellende gedachte. Onderweg naar zijn werkplek ontmoet de burger Khalid, een vroegere collega uit zijn milieutijd die zich ook heeft omgeschoold tot ontwikkelaar van trainingsmethoden.

Het wordt vandaag een rustige dag, in de morgen een paar online afspraken met klanten en in de middag een brainstorm. Vlak voor lunchtijd krijgt de burger een telefoontje uit Rome met het verzoek de volgende dag in Rome aanwezig te zijn voor een belangrijke bespreking. Tussen de middag luncht hij in een vegetarisch, co-operatief buurtrestaurant waar hij veel van zijn wijkgenoten ontmoet.

Na de lunch boekt de burger online een treinreis naar Rome. Verbazingwekkend hoe goedkoop dat nu is, dat was vroeger wel even anders. De burger is nog nooit in Rome geweest en verheugt zich zeer op zijn bezoek en de mooie uitzichten vanuit de trein.

Heus, geen satire

De werkdag zit er op en de burger wandelt terug naar huis, waar hij de was uithangt en de vaatwasser uitruimt. Robin is inmiddels ook thuisgekomen nadat ze de auto weer op de lader heeft aangesloten. Dat moet want er is die avond nog een bezoekje aan opa en oma gepland die helemaal in het oosten van het land wonen. Op die momenten is een auto echt een uitkomst. De kinderen verheugen zich op het weerzien met opa en oma. Voor het gezin naar het oosten vertrekt leest de burger nog de laatste twee hoofdstukken uit een goed boek.

Tot zover de dag uit het leven van zo maar een burger in 2050. Om alle misverstand te voorkomen, dit verhaal staat echt in het rapport en is geen poging tot satire. 

Nog liever houtstook dan kernenergie

Tot slot, hoe is het Expertteam in vredesnaam tot de conclusie gekomen dat kernenergie overbodig is in de energiemix van de toekomst? Dat is eenvoudig uitgelegd. Allereerst vervroegt het Expertteam met een onnavolgbare redenering de deadline voor het bereiken van een klimaatneutrale elektriciteitsvoorziening van 2050 naar 2035. Die datum is voor het Expertteam een harde deadline die hoe dan ook zal moeten worden gehaald. Immers, de toekomst van de mensheid staat op het spel en er is geen tijd te verliezen.

Vervolgens constateert het Expertteam dat de bouw van een kerncentrale lang duurt, al gauw zo’n 10 jaar of meer, en dat het dus lang niet zeker is of er in 2035 in Nederland al nieuwe kerncentrales operationeel kunnen zijn. Met die onzekerheid wenst het Expertteam niet te leven. Dus moet volgens het Expertteam in 2035 alle energie komen van wind, zon en houtsnippers. Jammer, maar voor een klimaatneutrale elektriciteitsvoorziening per 2035 komt kernenergie in Nederland te laat. Tabé kernenergie.

De redenering van het Expertteam is natuurlijk van de zotte. Je mag nooit meer met de trein reizen omdat je één keer de trein hebt gemist, nadat kort daarvoor, geheel willekeurig, de vertrektijd van de trein is vervroegd. Het Expertteam had natuurlijk ook de zelfbedachte deadline naar een wat later tijdstip kunnen verschuiven, b.v. naar 2040, nog steeds ruim binnen de grenzen die de Europese Unie heeft opgelegd.

Wat het Expertteam ook niet door heeft is dat een klimaatneutraal elektriciteitssysteem in 2035 geen eindpunt is. De vraag naar elektriciteit zal zeker in de periode na 2035 tot 2050 nog aanzienlijk toenemen en in die periode zou kernenergie wel degelijk een belangrijke rol kunnen spelen.

Maar er is meer. Het Expertteam heeft een ander en zo mogelijk nog zotter argument achter de hand. Borssele, de voorlopige vestigingsplaats voor de twee kerncentrales uit het Coalitieakkoord, zou ongeschikt zijn. Waarom?

In Borssele komen de kabels van de windparken Borsele-1 en -2 aan land en is er volgens het Expertteam te weinig plek voor ook nog eens de kabels van de twee nieuwe kerncentrales. Toch gek dat de netbeheerders daar nog nooit op hebben gewezen. Bovendien, als het al waar zou zijn moet je op zoek naar een alternatieve vestigingsplaats. En die zijn er plenty.

Raadsel: wat hebben ze tegen kernenergie?

Het is een raadsel waarom de leden van het Expertteam zo’n moeite hebben met kernenergie en waarom ze zulke idiote en ondoordachte argumenten naar voren brengen om de invoering ervan te blokkeren. Tijdens de presentatie van het eindrapport zei de voorzitter van het Expertteam dat de discussie over kernenergie erg ideologisch is geworden en dat hij en zijn collega’s daar juist afstand van willen houden. ‘Wij hebben geprobeerd een niet-ideologisch verhaal te houden, op basis van gezond verstand en feiten’ aldus Ter Haar. Tja.

Met alle respect voor de deskundigheid van de klimaat bevlogen leden van het Expertteam Energiesysteem 2050: het eindrapport moeten we maar zo snel mogelijk vergeten en bijzetten in de kast van irrelevante overheidsrapporten. Het is een volstrekt nutteloos document dat de klok jaren terugdraait.

De klok terug

Is eindelijk in de politiek het besef doorgedrongen dat een bewezen en schone techniek als kernenergie een essentiële rol kan spelen in de energietransitie, komt er een team van zogeheten energie-experts de politiek vertellen dat kernenergie overbodig is en dat het ook anders kan.

Ja dat kan zeker, met ruimtevretende wind- en zonneparken, met CO2 uitstotende en vervuilende houtsnippercentrales, en met nog te ontwikkelen energie slurpende waterstofcentrales annex waterstoffabrieken, die van het dichtbevolkte Nederland een groot industrieterrein maken. En dan hebben we het nog niet eens over de gigantische kosten om zo’n elektriciteitssysteem in de lucht te houden.

Jacques Hagoort schrijft voor Wynia’s Week over energiebeleid. In januari voorspelde hij al dat de ‘experts’ van Jetten met een onbruikbaar advies zouden komen. De afgelopen dagen haakten ook Arnout Jaspers en Roelof Bouwman in op deze verontrustende ontwikkeling.

Wynia’s Week houdt ook de merkwaardige bewegingen van het Nederlandse klimaat- en energiebeleid scherp in de gaten. Wilt u deze broodnodige berichtgeving als donateur mede mogelijk maken? Heel graag! Hartelijk dank!

Het bericht Met deze adviseurs van Rob Jetten is Nederland op weg naar dromenland verscheen eerst op Wynia's Week.

Die ‘doelen’ behelzen: het beperken van de wereldwijde opwarming tot 1,5°C ten opzichte van het niveau van voor de industriële revolutie en het terugbrengen van de uitstoot van broeikasgassen tot netto-nul in 2050 en in 2030 met 55% ten opzichte van 1990. In de woorden van de voorzitter van de Europese Commissie Von der Leyen zal Europa ‘het eerste klimaatneutrale continent’ ter wereld worden.   

Critici van het ambitieuze Europese klimaatbeleid wordt steevast voorgehouden dat het beleid stevig is verankerd in de wetenschap. En dat is ook zo. De klimaatdoelen van de EU zijn direct terug te vinden in het fameuze SR15 rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), de wetenschappelijke klimaattak van de VN. De politiek heeft goed geluisterd naar de wetenschap en heeft de wetenschap vertaald in beleid. Wie kan daar nou op tegen zijn?

‘De wetenschap’ blijkt politiek te zijn

Maar zo eenvoudig is het niet. Het SR15 rapport ligt sinds kort onder vuur door twee recente, ‘peer reviewed’ wetenschappelijke artikelen over de totstandkoming van het rapport en de belangrijkste conclusies. Het ene artikel is gebaseerd op onderzoek uitgevoerd door een vijftal Nederlandse wetenschappers van de Universiteit van Utrecht (zie hier).

Het andere is van de hand van twee Franse wetenschappers verbonden aan respectievelijk het  Centre for the Sociology of Innovation (CSI) dat is gelieerd aan de Universiteit van Parijs en aan het onderzoeksinstituut Centre Alexandre Koyré (zie hier, achter betaalmuur). De wetenschappers zijn gespecialiseerd in bestuurlijke processen, met name op het grensvlak van (klimaat)wetenschap en politiek (science-policy interface).

De conclusies van zowel het Nederlandse als het Franse onderzoek zijn nagenoeg eensluidend en dodelijk voor het wetenschappelijk gehalte van het SR15 rapport. De onderzoekers laten overtuigend zien dat de belangrijkste conclusies van het rapport niet voortkomen uit objectief, onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek maar het product zijn van ‘politieke ijking’ (‘political calibration’), zoals de Nederlandse onderzoekers het deftig noemen.

Politieke ijking kan worden omschreven als het proces waarbij geleidelijk aan door de betrokken wetenschappers dankzij intensief contact met politiek belanghebbenden wordt toegewerkt naar een door de politiek gewenst antwoord. ‘Cooking the books’ heet dat in de financiële wereld. Van een solide wetenschappelijke basis van het Europese klimaatbeleid is dus in de verste verte geen sprake.  

Hoe zat het ook al weer met het SR15 rapport? De directe aanleiding was een verschil van inzicht tussen de onderhandelaars over de voorgestelde opwarmingsdoelen in het Akkoord van Parijs van december 2015. In dat akkoord werd overeengekomen de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder de 2°C en als het even kan tot 1,5°C.

Lobby bepaalde het doel

Volgens de meeste klimaatwetenschappers zou de ‘ruim onder de 2°C‘ al een hele toer worden en was een beperking tot 1,5°C uitgesloten. Niettemin kwam de 1,5°C toch in het akkoord terecht dankzij een effectieve lobby van de OASIS, een alliantie van kleine eilandstaten, in nauwe samenwerking met de activistische klimaatbeweging.

Wel werd in Parijs door de onderhandelaars afgesproken de haalbaarheid van de 1,5°C te laten onderzoeken door het IPCC. Het IPPC pakte het onderzoek grondig en groots aan, geheel in de stijl van de grote overzichtsrapporten over de staat van het klimaat die het IPCC periodiek uitbrengt.

Ruim 90 klimaatwetenschappers uit 40 landen, verdeeld over drie verschillende werkgroepen schreven mee aan het rapport. Na 4 beoordelingsrondes van het concept rapport verscheen het finale rapport op 8 oktober 2018, bijna 3 jaar na het Akkoord van Parijs.

Het kan, als je CO2 uit de lucht haalt

Tot verrassing van velen luidde de conclusie dat het wel degelijk mogelijk was om aan de 1,5°C grens te voldoen. Dan zou wel de uitstoot in 2030 moeten worden teruggebracht naar ruwweg 50% van de uitstoot in 2010 en naar netto nul in 2050. Netto slaat op de onvermijdbare uitstoot van broeikasgassen die zou moeten worden geneutraliseerd door nog te ontwikkelen ‘negatieve-emissie technologieën’: het afvangen of uit de lucht halen van CO2 en vervolgens ergens opslaan.

De conclusies werden direct enthousiast omarmd door politici en beleidsmakers die een radicaal klimaatbeleid voorstonden, de klimaatleiders van de VN, de activistische klimaatbeweging, zowel de gevestigde (Milieudefensie, Greenpeace) als de opkomende (Fridays for Future, Extinction Rebellion), de talrijke klimaat NGO’s en niet te vergeten de mainstream media.

Aan het werk!

De boodschap was simpel: de wetenschap heeft gesproken, het is zeer zorgwekkend gesteld met het aardse klimaat, de 1,5°C is een kritieke grens die onder geen beding overschreden mag worden, een drastische verlaging van de uitstoot is geboden, het is één minuut voor twaalf, en nu aan de slag. Zoals premier Rutte het later tijdens de VN-klimaatconferentie in Glasgow zou verwoorden: geen woorden maar daden, actie, actie, actie.

De EU liet er geen gras over groeien. Al op 28 november 2018, ruim een maand na de verschijning van het SR15 rapport, kwam de Europese Commissie (onder voorzitterschap van Jean-Claude Juncker) op verzoek van het Europees Parlement en de Europese Raad met een strategienota over het lange termijn klimaatbeleid van de EU met de wervende titel: ‘Een schone planeet voor iedereen. Een Europese strategische langetermijnvisie voor een bloeiende, moderne, concurrerende en klimaatneutrale economie’. 

De nota had de conclusies van het SR15 rapport kritiekloos overgenomen (want ‘wetenschap’) en zou als basis dienen voor het klimaatbeleid van de nieuwe Europese Commissie die in 2019 de Commissie-Juncker zou gaan opvolgen.

En daar was Timmermans

Na het nodige geharrewar trad op 19 november 2019 de nieuwe Europese Commissie aan met als voorzitter de christendemocraat Von der Leyen. En jawel, klimaatbeleid stond op nummer één van de prioriteitenlijst van Von der Leyen, met volledige instemming van het Europese Parlement en de Europese Raad. Ter ondersteuning van de nieuwe Commissie riep het Europese Parlement de volgende dag de klimaatnoodtoestand in Europa uit.

Eerstverantwoordelijke voor het klimaatbeleid werd de bevlogen sociaaldemocraat Frans Timmermans. Volgens Timmermans staat door de opwarming van de aarde ‘het lot van de mensheid op het spel’ en moet de EU het voortouw nemen in de strijd tegen de opwarming van de aarde. Von der Leyen had geen betere keus kunnen doen.

Nog binnen een maand na haar aantreden, op 11 december 2019, publiceerde de Commissie-Von der Leyen de eerste contouren van een nieuw Europees klimaatbeleid onder de pretentieuze titel Europese Green Deal (EGD). De EGD was inderdaad geheel geënt op de strategienota van de voorgaande Commissie Juncker en dus op het SR15 rapport.

In het daaropvolgende jaar werden in nauwe samenwerking met het Europees Parlement en de Europese Raad de details van de EGD verder uitgewerkt. Op 28 juni 2021 nam het Europese Parlement een bindende kaderwet aan waarin de klimaatdoelen werden verankerd: een opwarmingslimiet van 1,5°C, een reductie van de uitstoot van broeikasgassen van 55% in 2030 en een netto-nul uitstoot in 2050. Tenslotte lanceerde de Commissie op 14 juli 2021 een detail uitwerking van het EU-klimaatbeleid tot 2030 in het Fit for 55 pakket.  

En nu?

Nu, bijna 5 jaar na de publicatie van het SR15 rapport zit de EU met de gebakken peren. Er is een ongekend megalomaan en peperduur klimaatbeleid opgetuigd op grond van onwerkelijke en onhaalbare klimaatdoelen die ook nog eens zijn vastgelegd in een bindende Europese klimaatwet.

Ondanks heldhaftige pogingen van Timmermans tijdens de laatste VN-klimaatconferenties de landen in de wereld over te halen het 1,5°C doel te onderschrijven is dat tot nu toe onbeantwoord gebleven. En tot overmaat van ramp hebben ook de meeste klimaatwetenschappers hun geloof in de haalbaarheid van de 1,5°C grens en de daaraan gekoppelde klimaatneutraliteit in 2050 verloren. Zie hier.

De enigen die daar nog wel in geloven zijn politici en bestuurders die hun politieke lot afhankelijk hebben gemaakt van het slagen van het 1,5°C doel en natuurlijk klimaatactivisten die geen boodschap hebben aan praktische haalbaarheid.

‘De wetenschap’ moet weer helpen

Wat staat de EU nu te doen? Hel zal wel even slikken worden voor de Europese Raad, het Europese Parlement en de Europese Commissie maar een grondige herziening van de EGD is onontkoombaar. Althans als je de wetenschap recht wil doen, en wie wil dat niet?

De hoofdrol is daarvoor weggelegd voor de als onderdeel van de EGD ingestelde Europese Wetenschappelijke Klimaatraad. Het probleem is wel dat een aantal leden van die raad rechtstreeks betrokken is geweest bij het SR15 rapport. Zij zullen over hun schaduw moeten heen springen maar voor echte wetenschappers is dat geen punt, al zal het wel enige tijd vergen.

Wat nu, Rob Jetten?

Ook Nederland, de zelfverklaarde klimaatkoploper van de EU, ontkomt niet aan een herijking van het klimaatbeleid. Het zal neerkomen op een tempering van de klimaatplannen en daar zal de net begonnen klimaatminister Rob Jetten niet mee ingenomen zijn.

Maar ook hier kan de in november vorig jaar door minister Jetten ingestelde Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) de pijn verzachten. De voorzitter en de chef-du-bureau zijn inmiddels al aangesteld en zijn druk bezig met de verdere bemensing van de raad en het bureau. Midden 2023 moet de WKR bestaande uit negen parttime leden en 25 fulltime ondersteuners operationeel zijn.

De eerste opdracht van de minister aan de WKR ligt er al. De minister wil graag voor het eind van het jaar advies over ‘klimaatneutraliteit (2050) en doorvertaling daarvan naar de beleidsagenda 2025-2035 die in 2024 moeten worden opgeleverd’. 

Vanzelfsprekend zal de onafhankelijke WKR in dat advies ook de huidige onwerkelijke en onhaalbare Nederlandse klimaatdoelen moeten betrekken. Zeker nu aan die kwalificatie degelijk wetenschappelijk onderzoek ten grondslag ligt. En daar kun je niet omheen.

Wegkijken of ontnuchteren?

De Europese leiders en politici kunnen er natuurlijk ook voor kiezen de kop in het zand te steken en niets te doen, dat wil zeggen doorgaan op het sinds 2019 uitgezette pad. Het gevolg is dan wel dat Europa in de wereld meer en meer in een uitzonderingspositie zal komen te verkeren om in 2050 te eindigen in een klimaatneutrale oase in een nog steeds broeikasgassen uitstotende wereld.

Als het al zou lukken de ambitieuze plannen tot een goed einde te brengen. De EU mag in dat geval dan in 2050 klimaatneutraal zijn, de opwarming van de aarde zal er niet meetbaar door zijn veranderd. Daarvoor is de huidige uitstoot van broeikasgassen in de EU eenvoudigweg te gering ten opzichte van de wereldwijde uitstoot (niet meer dan 8%).

Wynia’s Week blijft opletten als anderen verzaken. Doet u mee? Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In Brussel en Den Haag proberen ze vergeefs de temperatuur in de wereld te regelen verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat kan overigens nog wel veranderen. De Amerikaanse milieuwetgeving stamt uit de jaren zestig en zeventig, toen fabrieken chemisch afval in rivieren dumpten en zure regen de oerbossen van Noord-Amerika bedreigde. Die zware vervuiling is zo goed als verdwenen, maar de regels bestaan nog steeds en houden een halve eeuw later vooral duurzame energie tegen. Joe Manchin, de meest rechtse Democraat in de Senaat, wil de regels versoepelen.

Kikkers eerst

Een voorbeeld: Het Israëlische bedrijf Ormat wil in de Dixie-vallei van Nevada een aardwarmtecentrale bouwen. Daar komt nagenoeg geen CO₂ bij vrij. Natuurbeschermers vrezen dat als Ormat de warmwaterbronnen in de vallei aftapt, de kikkers die er leven in het nauw komen.

De federale natuurbeheerder deelt die zorg en heeft de lokale kikker tot bedreigde diersoort verklaard. Ormat gaat onderzoeken of de centrale kan worden gebouwd zonder de kikkers te verdrijven.

Zo niet, dan zijn er andere warmwaterbronnen. Maar het kost bedrijven veel tijd en geld om de milieudiensten tevreden te stellen. Dat moet in Amerika vaak ook nog eens dubbelop: eerst bij de staat, vervolgens federaal. Gemiddeld zijn energiebedrijven vierenhalf jaar aan tijd en 4,2 miljoen dollar kwijt aan een milieuvergunning.

Er zijn uitschieters. Vineyard Wind, een windmolenpark van 62 turbines voor de kust van het eiland Martha’s Vineyard – ten zuiden van Boston – , dat 400.000 huizen van stroom moet voorzien, werd pas na tien jaar goedgekeurd. En toen duurde het, mede door corona, nog twee jaar voordat er gebouwd kon worden. Al met al zal er 14 jaar tussen de vergunningsaanvraag en de oplevering van het park zitten.

Voor kerncentrales gelden extra eisen, waardoor het aanvragen van een vergunning in de tientallen miljoenen dollars loopt. Goedkeuring van een nieuw type kernreactor is nog kostbaarder: NuScale, een bedrijf dat kleine, zogenoemde modulaire kernreactoren bouwt, was naar eigen zeggen een half miljard dollar kwijt aan de procedure, die zes jaar in beslag nam.

Manchin wil het sneller

De Democraat Manchin wil dat het sneller gaat. Dat zien niet al zijn partijgenoten zitten. Manchin zou een richtlijn (geen deadline) van twee jaar in het leven willen roepen voor het verlenen van milieuvergunningen. Omdat hij daarin geen onderscheid maakt tussen ‘groene’ en ‘bruine’ stroom – Manchin vertegenwoordigt de kolenstaat West-Virginia – betichten linkse senatoren als Bernie Sanders en Elizabeth Warren hem ervan ‘Big Oil’ te dienen.

Manchin zou tegenstanders maximaal 150 dagen de tijd willen geven om vergunningen bij de rechter aan te vechten. Sanders en Warren noemen dat het ‘stoomwalsen’ van ‘burgerparticipatie’.

Manchin moet dat soort retoriek serieus nemen, want de Democraten hebben precies de helft van de zetels in de federale Senaat. Zonder Sanders en Warren komen zijn plannen er niet door. (De Republikeinen zijn tegen, want die vinden op hun beurt dat Manchin niet ver genoeg gaat.)

Rechtszaken duren jaren

Net als in Nederland halen milieuactivisten in Amerika graag hun gelijk bij de rechter. Neem Cape Wind. Dat had een windmolenpark van 130 turbines ten noorden van Vineyard Wind moeten worden. De staatsoverheid gaf in 2005 toestemming. Tegenstanders vochten de vergunning aan. De zaak kwam bij het hooggerechtshof van Massachusetts terecht, die het energiebedrijf in 2010 in het gelijk stelde. Een jaar later volgde de federale milieudienst. Tegenstanders gingen toen bij het federale hof in beroep en kregen in 2016 alsnog gelijk. De ontwikkelaar trok in 2017 – na een lijdensweg van twaalf jaar – de stekker uit het project.

Landelijk wordt er twintig keer meer windenergie in vergunningsprocedures en rechtszaken opgehouden dan er daadwerkelijk is gebouwd.

Windmolens zijn gevaar voor vogels

Cape Wind moest het ontgelden, omdat de federale rechter vond dat de impact van de bouw van het windmolenpark op het zeeleven niet voldoende was bestudeerd.

Vaker zijn het vogels die windmolens in de weg zitten. Of eigenlijk andersom: de vogels waren er uiteraard eerst. Hoeveel vogels er door de wieken van windturbines worden geveld is onbekend. In 2013 deden twee wetenschappers los van elkaar onderzoek. De een kwam op een schatting van 234.000, de ander op 573.000. Sindsdien is het aantal windmolens verdubbeld.

Dat lijkt geen ramp wanneer je weet dat jaarlijks een miljard vogels zich doodvliegen tegen gebouwen en nog eens 1,3 tot vier miljard vogels door katten worden gevangen. Maar dat zijn vooral kleine vogels, zoals huismussen en kolibries, die in de VS niet worden bedreigd. Vogelbeschermers maken zich zorgen om roofvogels, zoals adelaars, haviken en valken, die nogal eens door windmolens uit de lucht worden geslagen.

Wat lijkt te helpen is één van de drie wieken zwart schilderen. Dan zien de vogels de windmolens beter. Ook experimenteren de Amerikanen met sensoren die de turbines stilzetten wanneer er een roofvogel in de buurt vliegt.

De staat Missouri zet ‘s avonds het grootste windmolenpark uit voorzorg uit. Zo wordt er natuurlijk wel (veel) minder stroom opgewekt.

De beste oplossing is windparken niet midden in de leefgebieden en trekroutes van vogels bouwen. Daarvoor moeten die gebieden en routes echter wel in kaart worden gebracht, en laat dat nu nét tijdens zo’n meerjarige vergunningsprocedure gebeuren.

Wynia’s Week is er twee keer in de week, 104 keer per jaar. De donateurs maken al die broodnodige publicaties mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht In de VS helpt het milieu de natuur tegen het klimaat. Nog wel. verscheen eerst op Wynia's Week.

De lezing van Jetten droeg de prozaïsche titel ‘Klimaat’ en zou volgens de aankondiging gaan over hoe Jetten de klimaatdoelen wil halen en tegelijkertijd de energievoorziening wil waarborgen. Dat zou maar een saaie en droge bedoening zijn geworden.

Een empathische klimaatminister

In  plaats daarvan koos Jetten ervoor, zijn toehoorders nu eens precies uit te leggen wat hem als sociaalliberaal drijft om zich met hart en ziel voor het klimaat in te zetten. Het leverde een onthullend inkijkje op in het gedachtengoed van de jongste en meest ambitieuze minister uit het kabinet Rutte 4.

Jetten begon de lezing met zijn versie van wat in het leven en werk van Herzberg centraal had gestaan. Dat was zijn medemenselijkheid (het beste voor hebben met de medemens) en zijn empathie (inlevingsvermogen). En laten dat nou juist de twee kernbegrippen zijn die voor Jetten leidend zijn in zijn werk als klimaatminister.

Klimaatverandering ziet Jetten als een acute existentiële bedreiging. En juist voor de mensen in klimaatnood en voor de komende generaties wil Jetten opkomen, als minister en als vertegenwoordiger van de ‘eerste generatie die de gevolgen van klimaatverandering op grote schaal merkt’ en de ‘laatste generatie die er nog iets aan kan doen’.

In zijn lezing liet Jetten zich kennen als een bevlogen en doctrinair klimaatstrijder. Hij is er vast van overtuigd dat als we niet heel erg snel ingrijpen de aarde voor mensen onleefbaar wordt. De bron van alle kwaad is onze verslaving aan de fossiele brandstoffen kolen, olie en gas. Daardoor is de concentratie van CO2 in de atmosfeer sinds het begin van de industriële periode drastisch toegenomen wat heeft geleid tot een gevaarlijke opwarming van de aarde en een daaraan gekoppelde verontrustende verandering van het klimaat. Met als gevolg, onder andere, zeespiegelstijging, overstromingen, bosbranden, droogten, hongersnoden, gewapende conflicten en vluchtelingenstromen.

Naar het beloofde land

Jetten wil ons zo snel mogelijk, uiterlijk 2050, van onze fossiele verslaving afhelpen om zo doende de mondiale opwarming van de aarde te beperken tot anderhalve graad Celsius. Met die opwarming valt nog net te leven. In Jettens beloofde land wordt alle energie opgewekt uit hernieuwbare en schone bronnen. ‘Onze natuur is dan schoner en diverser, niet langer alleen een grondstof maar een bron van leven, vermaak en verwondering’. En in de economie zal ‘de groei van levenskwaliteit gaan boven de groei van kapitaal’.

Jetten wil breken met het huidige economische systeem ‘waarin onze eindeloze productie en consumptie ten koste gaat van een eindige aarde’. En ook nog eens de oorzaak is van grote sociale en economische ongelijkheid. Onder leiding van Jetten zal de overheid ‘stevig ingrijpen in de economie, ten gunste van mens en cultuur’. Hij zal er ook voor waken dat op weg naar 2050 gewone burgers buiten de boot vallen.

‘Nationaal burgerberaad’

Ook wil Jetten burgers mee laten praten en beslissen over de weg naar 2050 door het instellen van een nationaal burgerberaad, waarvoor het ‘de hoogste tijd is’. Maar aan het overkoepelende klimaatdoel van anderhalve graad en het afgeleide doel van klimaatneutraliteit in 2050 mag onder geen beding worden getornd. Voor die doelen heeft de kiezer hem een duidelijk mandaat gegeven, aldus Jetten.

Jettens kennis van het klimaat en klimaatverandering is eendimensionaal en bestaat uit niet meer dan de welbekende en simplistische clichés en slogans die regelmatig zijn te horen in kringen van klimaatactiegroepen waarmee hij zich niet zonder trots vereenzelvigt. Hij heeft alle waardering en sympathie voor de acties van Urgenda, Milieudefensie en Extinction Rebellion. Vooral met jeugdige actievoerders (Greta?) voelt hij zich zeer verbonden.

Een goed voorbeeld van het klimaatsimplisme van Jetten is zijn duiding van de recente ernstige overstromingen in Pakistan: die zijn zonder enige twijfel een rechtstreeks gevolg van de opwarming van de aarde.  Dat klimaatwetenschappers met de beste wil van de wereld dat niet kunnen bevestigen, hoe graag ze dat ook zouden willen, is niet aan Jetten besteed.

Het is overduidelijk dat Jetten leeft in een sprookjesland ver verwijderd van de echte wereld. Hij gelooft heilig dat als gevolg van zijn ambitieuze Nederlandse klimaatbeleid de mondiale opwarming van de aarde beperkt zal blijven tot maximaal anderhalve graad.

Moeite met de kolen

Toen Jetten kortgeleden door externe omstandigheden gedwongen werd ‘de kolencentrales weer harder te laten draaien’ heeft hij het daar persoonlijk heel moeilijk mee gehad, zo bekende hij zijn toehoorders.  Want door de extra uitstoot van die centrales zou het doel van de maximale opwarming van anderhalve graad wel eens in gevaar kunnen komen. Nu hoeft de minister zich daar realiter geen zorgen over te maken, want het sluiten of openen van een paar kolencentrales in Nederland heeft nul kom nul invloed op de mondiale opwarming.

De anderhalve graad doelstelling is een kostbare illusie en een product van provinciaals wensdenken. Het is uitvoeringstechnisch onhaalbaar en geopolitiek wereldvreemd. Weliswaar hebben klimaatactivisten en activistische wetenschappers sinds 2018 geprobeerd de anderhalve graad tot een soort mondiale norm te verheffen, maar dat is inmiddels jammerlijk mislukt.

‘Keerpunt 22’

Er is vandaag de dag geen serieuze klimaatwetenschapper meer te vinden die de anderhalve graad nog wil verdedigen. Helaas zijn de Europese klimaatpolitici nog niet zover maar dat zal uiteindelijk wel komen. Ook Jetten zal op enig moment de harde feiten onder ogen moeten zien.

Opmerkelijk is ook, hoe Jetten zijn eigen rol ziet in de strijd tegen de mondiale klimaatverandering. Zonder enige gêne riep hij in zijn lezing zijn klimaatprogramma uit tot Keerpunt 22, naar het jaar 2022 waarin hij aantrad als minister van Klimaat.

Met de komst van Jetten wordt zo eindelijk de strijd tegen de klimaatverandering eens goed aangepakt, wat daarvoor gebeurde mag geen naam hebben. En in 2072, 50 jaar na Keerpunt 22 en ruim 20 jaar na de intocht in zijn beloofde land, zal het Nederlandse volk vol trots en dankbaar terugkijken op wat Jetten met zijn Keerpunt 22 voor elkaar heeft weten te brengen.

Terug naar 1972

Met Keerpunt 22 verwees Jetten naar Keerpunt ‘72, het fameuze regeerakkoord waarmee in 1972 de progressieve partijen D66, PvdA en PPR – de volgorde is van Jetten – gezamenlijk de verkiezingsstrijd ingingen. Volgens Jetten een radicaal akkoord waarin vooral de hand van Hans van Mierlo, de oprichter van D66, te herkennen was.

Van Mierlo was destijds zeer onder de indruk van de hype rond het in 1972 verschenen rapport van de Club van Rome en zou die ideeën toen hebben ingebracht in Keerpunt ‘72. Eigenlijk moeten we Van Mierlo dus zien als een klimaatactivist avant la lettre en staat Jetten dus in een lange D66-traditie.

Jetten maakt hier wel een potje van de parlementaire geschiedenis ter meerdere glorie van zijn partij en hemzelf. In tegenstelling tot wat Jetten in zijn lezing beweerde, was Keerpunt ‘72 helemaal niet zo’n revolutionair programma, het was niet meer dan een onbetaalbaar progressief wensenpakket (‘iedereen een auto’). Een heel erg duur Sinterklaaslijstje, volgens de destijds gezaghebbende Groningse hoogleraar economie en PvdA-sympathisant Jan Pen (1921-2010).

Jetten was hoogst waarschijnlijk in de war met het rapport van de commissie-Mansholt, waar Van Mierlo ook deel van uitmaakte. Dat was inderdaad een radicaal rapport, geïnspireerd op het Club van Rome-rapport waarbij de economische ordening van Nederland op de schop werd genomen, precies zoals Jetten nu ook voorstelt in zijn Keerpunt 22.

Maar van de voorstellen van Mansholt c.s. is maar bitter weinig in Keerpunt ‘72 terecht gekomen, want dat ging de toenmalige PvdA-lijsttrekker Joop den Uyl veel te ver. En ook Keerpunt ‘72 zelf is voor de drie progressieve partijen niet het keerpunt geworden waar ze op hadden gehoopt. 

Hij heeft de beste bedoelingen

Wat heeft Jetten met zijn Herzberglezing zijn toehoorders en lezers duidelijk gemaakt? Allereerst dat zijn hart op de juiste plek zit en dat hij zeer gedreven en onbaatzuchtig zijn idealen probeert te verwezenlijken, daar is geen twijfel over mogelijk. Waar wel aan getwijfeld kan worden is aan zijn werkelijkheidszin.

De klimaatdoelen die Jetten nastreeft zijn extreem, onhaalbaar en wereldvreemd. Keerpunt 22 zal uiteindelijk hetzelfde lot treffen als Keerpunt ‘72. Het verschil is wel dat de bedenker van Keerpunt 22 nu aan de knoppen zit en voorlopig ongehinderd zijn gang kan gaan. Totdat de wal het schip keert.

Jacques Hagoort volgt het klimaatbeleid op de voet. Hij is één van de tientallen gedreven, deskundige en/of nieuwsgierige auteurs die samen Wynia’s Week maken. Doet u als donateur mee aan Wynia’s Week? Van harte welkom! Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Rob Jetten leeft in zijn eigen Teletubbieland verscheen eerst op Wynia's Week.