Wat heeft Rutte te melden? Berghuis laat Fresen, die het radioprogramma presenteert als toegift na 35 jaar journalistiek in de frontlinie, weten dat Rutte wil praten over zijn premierschap en over de vraag of hij niet eerder had moeten stoppen. Het antwoord zal ongetwijfeld ‘ja’ zijn, vermoedt Fresen. Niettemin: groot nieuws.

NOS-collega Wilma Borgman, met wie Fresen werkt aan het portret van Rutte als premier, dat zou verschijnen onder de titel Het raadsel Rutte, vermoedt dat de bekentenis bedoeld is om de weg vrij te maken voor Dilan Yeşilgöz, zijn opvolger. ‘Ze willen duidelijk maken dat zijn fouten niet aan haar kleven. Yeşilgöz kan de VVD daarna vrijuit weer een rechts profiel geven’.

Toneelstukje volgens plan

Op de ochtend van 28 oktober, de dag van de radio-uitzending, zegt Yeşilgöz in het AD dat Rutte eerder had moeten stoppen, dat de VVD door de waterige compromissen te veel profiel heeft verloren. Zij zal als premier nooit zo lang blijven zitten.

Fresen vraagt een paar uur later aan Rutte: heeft zij gelijk? ‘Ja, dat vind ik.’ Zo verloopt het toneelstukje volgens plan: de gaande man offert zich op voor de komende vrouw, het partijbelang gaat boven het persoonlijk belang. Rutte trekt het boetekleed aan: ‘Ik ben nog de enige in het kabinet die er sinds 2010 zit. Dat betekent dat er ook grote dingen misgaan. Denk aan Groningen, denk aan de kinderopvangtoeslag waar we pas in 2019 zagen wat er speelde. Het is logisch dat dat ook aan mij kleeft, ik ben eindverantwoordelijk. Maar het wordt natuurlijk veel heftiger als je het al zo lang doet. Daardoor neemt ook je effectiviteit af.’

Het idee van Yeşilgöz om het premierschap aan maximaal twee termijnen te binden, omarmt Rutte ineens ook. ‘Dat had mij gedwongen om in 2021 te zeggen dat het mooi is geweest.’ Het feit dat de tweede termijn van Rutte al in 2017 ten einde kwam, doet evenwel vermoeden dat Rutte diep in zijn hart tot zijn pensioen had willen doorgaan.

Toch is dat niet zo. In 2014, als Rutte door Angela Merkel, François Hollande en David Cameron onder druk gezet wordt om president van de EU te worden, ziet de VVD-top de bui hangen. Minister Edith Schippers wordt aangewezen als zijn opvolgster. Rutte wil uiteindelijk niet en de topfunctie gaat naar de Pool Donald Tusk.

Anders is de situatie in 2017. Toen werd in de VVD-top afgesproken dat de opvolger van Halbe Zijlstra als fractievoorzitter ook de lijsttrekker en partijleider zou worden bij de eerstvolgende verkiezingen. Klaas Dijkhoff, als vader van een jong gezin, ziet dat evenwel niet zitten, vertelt hij aan Fresen en Borgman.

Maar Rutte komt er in 2019 bij zijn fractievoorzitter op terug: Dijkhoff: ‘Hij zei: hoe kun je dat nou niet ambiëren? Je bent een politicus, dit is toch het hoogst haalbare. Als ik in de weg zit, moet je het gewoon zeggen, dan moet ik gewoon opzij stappen.’ Rutte adviseert Dijkhoff in het Catshuis te gaan wonen. ‘Dan zie je je gezin elke dag en daar zijn ook scholen. Dat regel je toch gewoon.’

Gered door corona

Dijkhoff wordt gered door de coronacrisis, die de opvolgingskwestie naar de achtergrond doet verdwijnen. ‘Ik vond het ook wel lullig voor hem, want het beeld was dat hij mij in de weg zat en dat ik daarom uit de politiek ben weggegaan, maar het was dus precies andersom.’

Het raadsel Rutte (er is inmiddels een geactualiseerde editie) staat vol van dit soort grotere en kleinere nieuwtjes. Fresen en Borgman maakten gebruik van hun verblijf in de coulissen van de macht, maar voerden ook gesprekken met andere insiders onder wie Diederik Samson en Lodewijk Asscher van de PvdA, Sybrand Buma, Hugo de Jonge en Maxime Verhagen van het CDA, Alexander Pechtold van D66, Gert-Jan Segers en Carola Schouten van de ChristenUnie en Halbe Zijlstra en intimus Koen Petersen van de VVD.

Iedereen geeft hoog op over de inzet, het uithoudingsvermogen en het vakmanschap van Rutte. Afgezien van een periodieke woede-uitbarsting die even snel opkomt als verdwijnt, blijkt Rutte een teamspeler die niet struikelt over zijn eigen ego, maar juist zijn medespelers ‘comfort wil bieden’. Zijn ijzeren geheugen, ongeëvenaarde feitenkennis en fenomenaal beheer van relaties in binnen- en buitenland stellen hem in staat moeiteloos overeind te blijven tijdens debatten in de Tweede Kamer, in zijn kabinetten en op het Europese toneel.

We hebben te maken met een full prof die niet voor niets door president Joe Biden een en andermaal wordt benaderd voor de functie van secretaris-generaal van de NAVO. Begin 2023 houdt Rutte die boot naar Brussel niet langer af.

Het debat op 1 april 2021, over ‘functie elders’ en de leugen van de premier dat hij ‘geen actieve herinnering’ had aan gesprekken over het onschadelijk maken van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, wordt ook in dit boek gemarkeerd als het begin van het einde van Mark Rutte in de nationale politiek. Maar, stellen Fresen en Borgman terecht, de afbladdering begon al tijdens de formatie van 2017.

Rutte was dermate ‘uit vorm’ dat Halbe Zijlstra de beoogde coalitiepartners CDA, D66 en ChristenUnie binnenboord moest zien te houden. Tot grote ergernis van Rutte werd de aftrek van de hypotheekrente in het regeerakkoord verder beperkt.

Bittere aanvaringen

Daar stond dan wel de afschaffing van de dividendbelasting tegenover. CDA en VVD waren benaderd door ceo’s Paul Polman van Unilever en Ben van Beurden van Shell. Zij maakten duidelijk dat die afschaffing nodig was om het hoofdkwartier van hun multinationals in Nederland te houden. Toen Unilever en Shell toch naar Londen vertrokken en uitlekte dat Rutte en Buma waren bezweken onder de druk van de trouweloze topmannen, kwam het tot bittere aanvaringen met de Tweede Kamer over gebrek aan openheid en het achterhouden van informatie. De onvrede over de bestuurscultuur onder Rutte zou niet meer van het Binnenhof verdwijnen.

Ron Fresen en Wilma Borgman: Het raadsel Rutte. Een portret van binnenuit, Balans, 255 pagina’s, € 22,99.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediar en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe Mark Rutte uit vorm raakte en te laat de aftocht blies    verscheen eerst op Wynia's Week.

Ruim 1200 sympathisanten, onder wie 765 (voormalige) VVD-leden ondertekenden de afgelopen weken een brief waarin het hoofdbestuur van de partij werd gemaand de regeringssamenwerking met de PVV te heroverwegen.

Ronkend

Onder het ronkende opschrift ‘Vrijheid, respect en fatsoen. Liberalisme weer terug in de VVD’ trokken de twintig initiatiefnemers van de brief stevig van leer. ‘We maken gedrag en zaken mogelijk, die vorig jaar nog ondenkbaar waren in het bestuur van ons land. We maken ons grote zorgen over de coalitie waar wij in zijn gestapt. De politiek die wordt bedreven door partners uit deze coalitie past niet bij ons. We zijn volgens de boiling frog-dynamiek terechtgekomen in een situatie waar we als liberale partij nooit in terecht hadden mogen komen. We tolereren schadelijke situaties veel te lang en we verliezen de kracht om daar nog uit te komen.’

De brief kreeg veel media-aandacht, ook Wynia’s Week liet zich niet onbetuigd. Het broeit bij de VVD, iedereen kon het nu zien.

Inmiddels zijn er nieuwe ontwikkelingen. Die duiden erop dat de initiatiefnemers van de brief door de partijtop zeer serieus worden genomen. Zo staat er voor eind augustus een bijeenkomst gepland van de briefschrijvers met de Tweede Kamerfractie van de VVD, volgens een interne update van eerstgenoemden ‘om te kijken hoe we elkaar gaan versterken’: ‘We merken dat veel VVD’ers willen aanhaken en meedenken met ons initiatief. De energie de daarbij vrijkomt is heel gaaf.’

Het gekozen moment – eind augustus – heeft verwachtingen gewekt. Op 17 september is het Prinsjesdag, direct daarna beginnen de Algemene Politieke Beschouwingen. Is het wellicht de bedoeling dat de dissidente VVD’ers bij de Tweede Kamerfractie ideeën mogen aandragen voor dat belangrijke debat? Dat zou natuurlijk nóg gaver zijn.

Monopolie op Liberaal Denken

Volgens een onbevestigd gerucht moet er eerst nog wel een hobbel uit de weg worden geruimd. De website van de briefschrijvers heet namelijk liberalevvd.nl. Dat kan worden geïnterpreteerd als onrechtmatig gebruik van de partijnaam en suggereert bovendien dat de dissidenten over een monopolie op Liberaal Denken zouden beschikken. ‘Niet-liberale VVD’ers bestaan niet,’ schreef partijvoorzitter Eric Wetzels op 12 juli in een mail aan de leden. Dat was geen toevallige oprisping.

Er is ook nieuws over de in 2022 opgerichte appgroep ‘De Nieuwe VVD’. Dat is eveneens een vehikel van liberalen die hun partij naar links proberen te trekken; de belangrijkste beheerders zijn Erik Verweij, VVD-raadslid in Rotterdam, en Maarten Bakker, VVD-fractievoorzitter in Nijmegen, tevens mede-initiatiefnemers van de brief aan het hoofdbestuur. Onlangs meldde zich een prominent nieuw lid bij de appgroep: de vorige maand met 31.569 voorkeurstemmen gekozen VVD-Europarlementariër Anouk van Brug. Al eerder sloten de voormalige liberale bewindslieden – nu Tweede Kamerleden – Eric van der Burg en Christianne van der Wal zich aan.

Kabinetsbeleid uit de koker van D66

De linkervleugel van de VVD vindt steeds meer gehoor, zo lijkt het. Toch zou het verkeerd zijn om te doen alsof dat heel vanzelfsprekend is. Want waar maken de progressieve liberalen zich eigenlijk zorgen over?

De politieke erfenis van Mark Rutte bestaat uit kabinetsbeleid dat sinds 2017 hoofdzakelijk uit de koker kwam van zijn belangrijkste coalitiepartner D66. Niets wijst erop dat die erfenis nu wordt verkwanseld. Ruttes epigonen én zijn beleidskeuzes zijn in Den Haag nog steeds springlevend en alomtegenwoordig. Want ga maar na:

Ruttes opvolger als partijleider is sinds augustus 2023 Dilan Yeşilgöz. Ze was – nadat Klaas Dijkhof en Jeanine Hennis niet beschikbaar bleken – de voorkeurskandidaat van de door Rutte gedomineerde partijtop. 

De nieuwe liberale vicepremier Sophie Hermans is een voormalig politiek assistent en ‘tassendrager’ van Rutte. Als minister van Klimaat en Groene Groei, zo zei ze onlangs in de Tweede Kamer, is het haar inzet om de klimaatdoelen van Parijs te halen en het werk van haar D66-voorganger Rob Jetten, klimaatminister in RutteVier, voort te zetten. ‘Hij heeft hier de afgelopen jaren keihard voor gewerkt en met resultaat. En daar gaan we mee door.’

De nieuwe liberale minister van Justitie en Veiligheid is David van Weel. Hij was tussen 2016 en 2020 raadsadviseur Buitenlandse Zaken en Defensie van Rutte. Hij vergezelde de premier bij diens bezoeken aan het Witte Huis, onderhield de contacten met de buitenlandadviseurs van andere regeringsleiders en deed de G20-advisering.

Ook de nieuwe liberale minister van Financiën Eelco Heinen is een typische Rutte-liberaal: hij debuteerde in 2011 op het Binnenhof als beleidsadviseur en werd daarna hoofd beleid, politiek secretaris en – in 2021 – Tweede Kamerlid. De Volkskrant typeerde hem onlangs als ‘een financiële houwdegen die zweert bij een kleine overheid’ en ‘daarom de perfecte kandidaat om de PVV op financieel gebied bij de les te houden’.

Nog een typische Rutte-VVD’er: de nieuwe minister van Defensie Ruben Brekelmans. Voor hij in 2021 Tweede Kamerlid werd, was hij onder meer politiek assistent van VVD-staatssecretaris Mark Harbers (Asiel en Migratie). Brekelmans belichaamt vooral de continuïteit tussen het Oekraïnebeleid van het vorige en het huidige kabinet. Daar zit geen streepje licht tussen. Op de NAVO-top in Washington zei Brekelmans twee weken geleden dat de productie van wapens en munitie enorm moet worden opgeschaald om het land te kunnen blijven steunen. ‘Als we willen dat Oekraïne de oorlog wint en als we willen dat Oekraïne weer de overhand krijgt, zullen we meer moeten leveren.’

Euroscepsis blijft taboe

De al genoemde Eric van der Burg, voorheen staatssecretaris Asiel en Migratie in Rutte IV en de lieveling van de liberale linkervleugel, is nu woordvoerder buitenlandse zaken van de Tweede Kamerfractie. Op die post zal hij ervoor zorgen dat – net als in de Ruttejaren – euroscepsis in de VVD-gelederen taboe blijft. Het electorale succesnummer van Frits Bolkestein uit de jaren negentig staat al heel lang niet meer op het liberale menu. Van der Burg is de laatste VVD’er die daar spijt van heeft.

Laten we tot slot ook de nieuwe premier niet onvermeld laten. Nee, geen VVD’er uit de school van Rutte, maar een voormalig topambtenaar die tot 2021 lid was van de PvdA. Maar wie prees hij kort na zijn aantreden de hemel in als voorbeeld en ‘inspiratie’?

De linkervleugel van de VVD zou misschien eens wat minder moeten  klagen. Het tijdperk-Rutte is in Den Haag nog lang niet voorbij.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Rutte is in Den Haag nog steeds alomtegenwoordig. Dus waarom al die heisa van linkse VVD-dissidenten? verscheen eerst op Wynia's Week.

In de jaren 1971-1982 was Hans Wiegel het gezicht van het Nederlandse liberalisme. Onder zijn bezielende leiding werd de voorheen ietwat elitaire VVD een echte volkspartij.

Zijn jeugdige opvolger Ed Nijpels (1982-1986) gold als een representant van het oppervlakkige ‘Veronica-liberalisme’. Hij bleek als fractievoorzitter een maatje te klein en werd al snel op een zijspoor gerangeerd.

Na interim-leider Rudolf de Korte (1986) kwam de weinig charismatische intellectueel Joris Voorhoeve (1986-1990) aan het VVD-roer te staan. Zonder veel succes.

Pas onder aanvoering van Frits Bolkestein (1990-1998), taboedoorbreker op het terrein van immigratie en integratie, werd de weg omhoog weer gevonden. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1995 werd de VVD voor het eerst de grootste partij van het land.

Helaas bleek de fletse links-liberaal Hans Dijkstal (1998-2002) totaal ongeschikt om in Bolkesteins voetsporen te treden. Ook onder Gerrit Zalm (2002-2004) en Jozias van Aartsen (2004-2006) stagneerde de VVD.

Mark Rutte (2006-2023) daarentegen werd in 2010, na een moeizame start, de eerste premier van VVD-huize. Hij maakte zijn partij vier keer op rij de grootste bij Tweede Kamerverkiezingen en staat inmiddels in de boeken als de langstzittende minister-president ooit. Volgende week is zijn laatste werkdag in Den Haag; Dilan Yeşilgöz volgde hem in augustus 2023 reeds op als VVD-aanvoerder.

Partijleiders komen en gaan, daar is niets vreemds aan. Wat wél uitzonderlijk is, is dat er bij de VVD de afgelopen vijftig jaar ook steeds een belangrijke continue factor was, tot op de dag van vandaag.  

We hebben het over een inmiddels 72-jarige man die al sinds de hoogtijdagen van Wiegel een actieve rol speelt in de VVD, die sinds de jaren tachtig behoort tot de inner circle en die – om Rutte-biograaf en VVD-watcher Wilma Borgman te citeren – ‘als geen ander op de achtergrond richting geeft aan de partij’.

Op zijn cv staan topfuncties bij Europese en Amerikaanse communicatiebedrijven: KPN, Lucent, British Telecom, Alcatel-Lucent. Dankzij het fortuin dat hij daar vergaarde, wist hij in de jaren 1999-2001 drie keer op rij door te dringen tot de Quote 500 van meest vermogende Nederlanders.

Geselecteerd door Rudolf de Korte

Zijn naam is Ben (eigenlijk: Bernardus Johannes Maria) Verwaayen. Bij de VVD kwam hij voor het eerst in beeld toen de al genoemde Rudolf de Korte in 1971 een zogenoemde ‘nieuwe kiezerswerkgroep’ op poten zette, bedoeld om de partij aan meer jonge stemmers te helpen. Na een oproep in partijorgaan Vrijheid en Democratie meldden zich meer dan tweehonderd gegadigden. De Korte – die daar naderhand nog vaak tevreden op terugblikte – selecteerde er vijftien, onder wie behalve het 19-jarige VVD-lid Verwaayen ook de latere liberale kopstukken Jan Franssen en Loek Hermans.

Verwaayen, inmiddels rechtenstudent in Utrecht, kreeg al snel pr-werk te doen voor de VVD en kwam zo in 1978 ook in contact met Neelie Kroes, zojuist aangetreden als staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat in het eerste kabinet-Van Agt.

Sparring partner van Neelie Kroes

De 36-jarige bewindsvrouw – een volslagen vreemde eend in de bijt op een departement gevuld met duizenden mannelijke ingenieurs – kon wel een sparring partner gebruiken en Verwaayen speelde die rol met verve. Hij hielp Kroes ‘om evenwicht te krijgen tussen zichzelf zijn en de juiste toon vinden’, schreef Alies Pegtel in haar biografie Neelie (2014). ‘Reflecteren’, praten over welke accenten je legt, over de essentie van je boodschap, over wie je bent en over wie je wil zijn: het werd voor Verwaayen de rol van zijn leven. Kroes – die al snel met haar elf jaar jongere adviseur bevriend raakte – was de eerste prominente VVD’er die daar dankbaar van profiteerde.

De nieuwe partijvoorzitter Jan Kamminga haalde zijn generatiegenoot Verwaayen in 1983 naar het hoofdbestuur van de VVD. Het waren de jaren van de snelle opkomst en even snelle aftocht van Ed Nijpels, die in zijn in 2022 verschenen memoires onthulde zich vaak ‘doodeenzaam’ te hebben gevoeld. Toch werd hij, vermeldde Nijpels in een speciaal dankwoord, telkens ‘door dik en dun gesteund’ door Verwaayen. Ook Loek Hermans genoot steeds diens support, hoewel hij in 1990 niet luisterde naar Verwaayens dringende advies om zich, als concurrent van Frits Bolkestein, te kandideren voor het fractievoorzitterschap.

Vriendelijk en bemoedigend

Rond de eeuwwisseling gold Verwaayen als een vertrouweling van Hans Dijkstal, maar stond hij, aldus Petra de Koning in haar boek over Mark Rutte (2020), eerst en vooral bekend om zijn scherpe vragen. ‘In zijn ogen deed je het niet zomaar goed. Maar hij was ook vriendelijk en bemoedigend, en hij was voor niemand in de partij een bedreiging. Verwaayen wilde op de achtergrond blijven en helpen.’ 

Op verzoek van Jozias van Aartsen zette Verwaayen zich in 2006 aan het schrijven van een nieuw liberaal verkiezingsprogramma. Tot verbazing van vriend en vijand resulteerde het in een tabloidkrantje van vier pagina’s met nauwelijks teksten over immigratie en integratie, hét politieke thema van de achterliggende jaren. Voor ex-liberaal Geert Wilders was het een gouden kans om zijn nieuwe partij in de markt te zetten: de PVV debuteerde met 9 zetels. De VVD daarentegen verloor 6 zetels en hield er slechts 22 over, de slechtste score sinds de donkere dagen van Joris Voorhoeve. Tot overmaat van ramp ontspon zich een vete tussen lijsttrekker Mark Rutte en zijn nummer twee Rita Verdonk, die de meeste voorkeurstemmen bleek te hebben vergaard.

Verwaayen – schijnbaar onaangedaan over zijn eigen bijdrage aan het electorale debacle – kon het niet aanzien. De VVD-top, zo vertelde hij Rutte, zou er goed aan doen op regelmatige basis schoon schip te maken. In Verwaayens eigen woorden, opgetekend door Wilma Borgman: ‘Is het stipje op de horizon nog steeds dat stipje op de horizon? Doe jij nog steeds wat ik dacht dat je doet? Praat jij wel voldoende met mij voordat je een besluit neemt?’

Een bijeenkomst dus waar het kleine groepje VVD’ers dat de belangrijke beslissingen nam in elk geval één keer per jaar alles tegen elkaar kon zeggen, met als doel de eenheid in het kernteam te bewaren. Nooit meer onbegrip als vroeger tussen Wiegel en Nijpels, nooit meer incompatibilité d’humeur als voorheen tussen Van Aartsen en Zalm, nooit meer oorlog als tussen Rutte en Verdonk. Locatie werd het vakantiehuis van Verwaayen in het Zuid-Franse dorpje Goult.

‘De eerste jaren kwam Rutte in zijn eentje al een dag eerder,’ schreef Petra de Koning. ‘Dan aten ze de pruimentaart die Heleen, de vrouw van Ben Verwaayen, had gebakken. Rutte zei het nooit, maar Ben en Heleen Verwaayen wisten al heel snel dat het nooit een andere taart mocht zijn dan pruimentaart. Daar was Rutte aan gewend.’

Een herboren Mark Rutte

Het Goult-beraad in de zomer van 2008 werd legendarisch. Behalve Rutte was vicefractievoorzitter Edith Schippers aanwezig, partijvoorzitter Ivo Opstelten en Uri Rosenthal, de fractievoorzitter in de Eerste Kamer.

‘Mark is bruggenbouwer bij uitstek,’ vertelde Verwaayen veertien jaar na dato aan Borgman, ‘maar was nog niet zeker van zijn inhoudelijke verhaal. Zo kwam hij in Goult binnen: niet overtuigend. We hebben drie dagen pittige gesprekken gevoerd en toen hij wegging, had hij de essentie van zijn boodschap gevonden, de essentie van wie hij wilde zijn. (-) Marks eureka-moment kwam toen hij het had over vooruitgang, zorgen dat je mensen kans op ontplooiing biedt. En vooral de toonzetting daarvan: niet meer sippig, maar positief. Zijn talent is tot ontplooiing gekomen toen hij dat verhaal bij zichzelf vond.’

Het ‘verhaal’ dat Rutte omarmde, lag in het verlengde van zijn eerder beleden sympathie voor D66 en sloot ook wonderwel aan bij de progressief-liberale opvattingen van Verwaayen. Het concept stond echter haaks op de ideeën die Bolkestein in de jaren negentig had verkondigd. De ‘ontplooiingsideologie’, sneerde Bolkestein graag, is een vrijbrief voor paternalisme, want de overheid zal dan de vraag moeten beantwoorden wat goed is voor ontplooiing en wat niet. Eindresultaat: ‘De mens wordt immobiel, inflexibel en hulpbehoevend’, met alle gevolgen van dien voor de staatsfinanciën. Niet toevallig speelde Verwaayen in de Bolkesteinjaren een minder prominente rol in de VVD. 

De ‘herboren’, niet meer sippige Rutte liet In november 2008 van zich horen met een Pamflet van een optimist en imponeerde in 2009 als oppositieleider bij de Algemene Beschouwingen. Een jaar later won hij zijn eerste verkiezingen door zowel CDA-premier Jan Peter Balkenende als PvdA-‘droomkandidaat’ Job Cohen af te troeven. Het tijdperk-Rutte was begonnen.

Op audiëntie in Goult

De reputatie van het Goult-beraad leed er uiteraard niet onder. Naast klankbord en gespreksleider van therapeutische bijpraatsessies met de partijtop ging Verwaayen zich gaandeweg ook ontpoppen als beoordelaar van nieuwelingen. Voor ambitieuze VVD’ers, liberale kandidaat-bewindslieden incluis, werd het een vaste gewoonte om eerst in Goult of – later – het Noord-Hollandse Bergen bij Verwaayen op audiëntie te gaan. ‘Ik stel vragen, over vertrouwen, performance, keuzes, over het een zeggen en het ander doen,’ vertelde hij in 2022 aan Borgman. ‘En ik krijg antwoorden, en als ze niet eerlijk zijn, gaat de drilboor erop.’

Zijn steeds hechter wordende relatie met de premier zorgde ervoor dat Verwaayen op het Binnenhof bekend kwam te staan als ‘Rutte-fluisteraar’. ‘Ik weet niet eens wat dat is,’ reageerde hij in 2011 in NRC Handelsblad. Hoe de verhoudingen dan wel lagen? Het was, zei Verwaayen, eerder ‘als een vader die iets tegen zijn zoon zegt’. Het gerucht dat Rutte hem soms wel drie keer per dag belde, sprak hij met klem tegen. ‘Hahaha, dat doet hij alleen als ik niet meteen reageer. Vaak hoor ik weken niks van hem.’

Maar toch. Drie weken vóór op 7 juli van het vorig jaar zijn kabinet viel, was Rutte nog een dag bij Verwaayen op bezoek, in diens appartement in Parijs. Ging het daar over de spanningen in de coalitie of het scenario van een aanstaande breuk? Nee, volgens een reconstructie die het Algemeen Dagblad later maakte. Wel zou het zijn gegaan over het thema leiderschap. ‘Rutte is daar heel filosofisch in,’ blikte Verwaayen terug. ‘Wat is leiderschap, hoe lang moet het duren, wat wil en kan je ermee?’ Op 9 juli, twee dagen ná de val van zijn kabinet, nam Rutte het besluit om de vaderlandse politiek vaarwel te zeggen. Verwaayen was de eerste die hij inlichtte.

Is het louter liefde voor de VVD die Verwaayen drijft? Daar zijn al vaak vraagtekens bij geplaatst. Hoe zuiver was het dat Verwaayen in 1988 op voordracht van zijn goede vriendin minister Kroes van Verkeer en Waterstaat werd benoemd tot algemeen directeur van PTT Telecom? Hoe toevallig was het dat Kroes – inmiddels president van Universiteit Nyenrode – een paar jaar later commissaris werd van een joint venture van KPN Telecom in Jakarta, die Verwaayen in 1994 oprichtte?

Van meer recente datum is de constatering van Ton F. van Dijk in HP/De Tijd (2018) dat Verwaayen en zijn zoon Robert als mede-eigenaren van hun in 2014 opgetuigde investeringsfirma Keen Venture Partners (‘keen to work with exceptional founders at the early stages of building leading European tech companies’) een direct belang hebben bij een gunstig fiscaal klimaat voor investeerders in scale-ups. ‘Ten minste één keer sprak Rutte hierover voorafgaand aan de totstandkoming van het VVD-verkiezingsprogramma van 2017 met Robert Verwaayen op het Catshuis.’ In het programma kwam vervolgens een passage terecht waarin het belang van scale-ups werd benadrukt (‘de bakermat van innovatie’), gevolgd door een pleidooi voor belastingvrijstelling binnen de inkomstenbelasting voor particulieren die in durfkapitaal willen investeren. ‘Opvallend,’ aldus Van Dijk.

De onderzoeksjournalisten Kim van Keken en Joost Ramaer zetten vorig jaar in Vrij Nederland alle gevallen van ogenschijnlijke belangenverstrengeling op een rijtje, en concludeerden: ‘De VVD heeft veel te danken aan zakenman en Rutte-fluisteraar Ben Verwaayen, is het beeld. Maar omgekeerd heeft Verwaayen zijn zakelijke carrière vooral aan de VVD te danken.’

Een fascinerend beeld

Een ondernemer die zonder openlijk mandaat fungeert als godfather van de politieke partij die in bestuurlijk Nederland aan de belangrijkste touwtjes trekt, waarbij het mes ook nog eens aan twéé kanten lijkt te snijden: het is een meer dan fascinerend beeld, uniek in onze parlementaire historie. In veel landen zouden er boeken en documentaires over Verwaayen zijn gemaakt. Dat die aandrang hier niet bestaat, wat zegt dat over onze politieke en journalistieke cultuur?

In zijn klassieker Tegels lichten (1972) beschreef journalist Henk Hofland een Nederland waar bestuurders, politici, directeuren en magistraten leven in het vaste besef dat zij over het onvervreemdbare monopolie beschikken om ‘te bekokstoven’. Dat land, zo lijkt het verschijnsel Verwaayen te bevestigen, is achter de schermen van de VVD dagelijks te bezichtigen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht De godfather van de VVD zorgde goed voor Rutte, maar ook voor zichzelf verscheen eerst op Wynia's Week.

Meer dan ooit tevoren worden deze ‘Europese verkiezingen’ een strijd tussen links en rechts, tussen meer en minder macht, geld en bevoegdheden naar Brussel. Dat proces wordt nog versterkt doordat in heel wat EU-landen – waaronder Nederland – ook regeringen kritischer zijn geworden op de Europese eenwording. En dat terwijl de Brusselse trein normaliter de neiging heeft door te denderen.

Het woord is aan Jan Werts. Of dat nieuwe Europese migratiepact waar veel van wordt verwacht de asielinstroom zal beperken? Werts: ‘Ik ken hier in Brussel eigenlijk niemand die gelooft in de uitvoering van dat pact.’

Dit voorjaar begint de EU toetredingsonderhandelingen met Oekraïne en Moldavië. Is dat geen gevaarlijke vlucht naar voren, meer landen erbij en uitgerekend landen in oorlog of onder Russische intimidatie?

Werts: ‘Om tot zaken te komen probeer je altijd in de gedachtewereld van jouw tegenpartij te komen. Doen we hier even. In 1989 valt de Berlijnse Muur. In 2004 haken wij acht Oost- en Midden-Europese landen aan, waarvan drie (Baltische staten) tot de Sovjet-Unie hoorden. In 2007 nog eens twee: Roemenië en Bulgarije. In 2013 arriveert Kroatië in Brussel. Moskou gaf op dit enorme verlies aan invloed geen kick. Tot zover was er kennelijk daar geen probleem.

‘In 2008 opent de NAVO in Boekarest de optie om Oekraïne en Georgië later toe te laten. President Bush junior wilde dat lidmaatschap daar zelfs meteen toestaan. De Europese leiders onder aanvoering van Merkel en Sarkozy stonden echter op de rem.

‘Mijn bevriende collega’s Frans Boogaard (AD) en Hans de Bruijn (GPD) waren erbij en zaten bij de persconferentie helemaal vooraan. “Na de persconferentie moesten wij de spuugdruppels van de daar eveneens genodigde volop fulminerende Poetin van onze wangen wrijven. Zó totaal woedend was hij”, zegt Boogaard nu. Achteraf kun je je afvragen hoe het was gelopen als Bush zijn zin had gehad. Waren we er dan zonder oorlog af gekomen? Of hadden we al veel eerder een juist veel grotere oorlog gehad? In elk geval had het Westen al die jaren wel meer begrip mogen tonen voor de gepijnigde Russische gevoelens, en had het meer moeten doen om met Rusland on speaking terms te blijven.’

‘Zet die bijeenkomst dan misschien de toon voor de verwijdering van vandaag? Nadien worden Albanië, Bosnië-Herzegovina, Montenegro, Moldavië, Noord-Macedonië, Servië en het supergrote Oekraïne (voorheen behorend tot de Sovjet-Unie) allemaal serieuze kandidaten voor het volledige EU-lidmaatschap. Met Wit-Rusland wordt ook nog aangepapt, maar dat mislukt. De lange westkant van Rusland grenst nu aan EU-landen (of kandidaten). Vervolgens zoekt Brussel ijverig overeenkomsten van samenwerking met de landen zuidelijk onder Rusland. Zoals Armenië, Azerbeidzjan, Georgië, Kazachstan, Oezbekistan enz.  Kijk op de landkaart en je schrikt (zeker als Rus): tweeëntwintig landen uit de invloedsfeer van Moskou gehaald. Het lijkt op ‘n omsingeling, traditioneel hét angstbeeld van de heersers over Rusland.

‘Wél met één toevoeging: genoemde landen willen allemaal weg uit de Russische invloedssfeer. Mogen wij ze dan weigeren?’    

Henry Kissinger zei lang geleden al dat als je een club wilt verzwakken je die vooral eindeloos moet vergroten. Waarom lijkt niemand in Brussel dat te beseffen?

‘Midden jaren zeventig interviewde ik de Belgische eerste minister Leo Tindemans, destijds gezaghebbend in Europa. Ik herinner mij, dat hij (off-the-record) ongelukkig was met de uitbreiding van zes naar negen landen, wat later naar twaalf, enzovoort. Vandaag naar de EU van 36 landen waarop men nu aanstuurt. Wil je een hecht en sterk verenigd Europa bouwen dan kan dat alleen met de Oude Zes. Of hoogstens met negen, dus inclusief het VK, Denemarken en Ierland, was ’s mans overtuiging.

‘Waarom Tindemans dat nooit openlijk zei? “Elke Europese staat kan verzoeken tot dit Verdrag te mogen toetreden” (artikel 98 EGKS-verdrag van 1951). Zo staat het tot op vandaag in alle Europese verdragen.’

Er is een nieuwe golf richting Europese defensie gaande, onder invloed van de Russische agressie en onzekerheid over de VS. Maar hoe realistisch is het dat het wat wordt? ‘Europese’ troepen zijn nooit wat geworden. Er is geen buitenlandse politiek die nodig is voor een gezamenlijke defensie.

‘Je kunt pas over een Europees leger spreken nadat je een stevig collectief buitenlands beleid hebt. Hoe wil je anders over “oorlog en vrede” besluiten? Voor defensie is een gemeenschappelijke strategie en een uniform commando vereist. Maar hoe dan? Duits legercommando namens Europa? Uitgesloten. Of gaan de Fransen de Duitsers bevelen? 

‘Van dat vereiste buitenlands beleid is na zeventig jaar proberen en lippendienst geen sprake. Israël, Rusland, Venezuela, de Palestijnse staat, China, welk spanningsveld je ook noemt, de EU-27 denken er (vaak sterk) uiteenlopend over. “Team Europe” kakelt per kakofonie omdat de gekoesterde nationale belangen te veel verschillen. Geen hoofdstad piekert er over haar nationale autonomie wat te dimmen, laat staan in te leveren. De grote landen zéker niet, de kleintjes evenmin. “De EU is helaas slechts een toeschouwer” (Zaungast), zo commentarieert de gezaghebbende Neue Zürcher Zeitung. 

‘De EU-landen doen er beter aan niet massaal aan hun NAVO-verplichting te blijven verzaken om minimaal twee procent van hun welvaart (bbp) in defensie te steken. En hun defensie-industrie onder de regels van de Europese interne markt te brengen, met als gevolg forse kostenbesparingen. Dat zou Europa echt versterken. Beter dan het hedendaagse bla-bla over een oorlogseconomie of een onbereikbaar gezamenlijk buitenlands optreden.’

Een andere poging tot Europese oplossing: het pact voor het indammen van illegale immigratie. Wat zeg jij?

‘Wordt het zojuist in Brussel afgesloten migratiepact werkelijk uitgevoerd? Dat zal immigratie dan zeker indammen. Er ligt nu een gedetailleerd akkoord en dat is gezien de spanningen rond dat dringende probleem, best knap werk. Maar Polen en Hongarije liggen nu al(weer) volop dwars. Ik ken hier eigenlijk niemand die gelooft in de uitvoering van dit pact. In september 2015 is een vergelijkbaar politiek bindend akkoord gesloten. Dat is later bevestigd door het Hof in Luxemburg, maar vervolgens door de hoofdsteden nooit gerealiseerd. Dus ondanks de intussen voortgaande migrantenstroom richting EU: twee tot drie miljoen nieuwkomers per jaar, het getal schommelt nogal. 

‘Speciale akkoorden voor beperking van de toestroom zoals met Turkije, Tunesië, Mauritanië en Egypte lijken mij effectiever en bovendien humaner gezien het kerkhof dat de Middellandse Zee is. Tot nu toe krijgen alleen de landen die migratie buiten de EU om zelf regelen – zoals Denemarken, intussen Zweden – het opgelost.’

Mark Rutte was bijna veertien jaar het gezicht van Nederland in de EU. Hoe zou je zijn ‘Europese record’ samenvatten? Heeft hij iets voor Nederland bereikt in Europa?

‘Geen Nederlandse regeringschef kreeg via de Europese Raad voor elkaar wat Rutte is gelukt. Ik heb ze alle zeven vanaf Joop den Uyl in 1975 hier bezig gezien. Houdt voor ogen dat Duitsland en Frankrijk daar samen de toon zetten. In crisessituaties speelde Rutte daar dan, ook volgens buitenlandse media, zijn rol.

‘Ik noem de tsunami aan vluchtelingen van 2015-2016 met als gevolg de geslaagde EU-Turkije Deal. Of neem juli 2015: Griekenland failliet. Kanselier Merkel, president Macron, Raadsvoorzitter Tusk en premier Tsipras sluiten in urenlang nachtelijk beraad het conceptakkoord. Opnieuw is Rutte dan de enige van de reeks andere leiders die daar weer aanwezig is.

‘In 2020 leidt Rutte de groep van zuinige landen (met Denemarken, Finland, Oostenrijk en Zweden). Zij ageren tegen 500 miljard aan giften aan vooral zuidelijke landen tot herstel van de coronacrisis. Zij slagen er dwars tegen Duitsland en Frankrijk in, dit bedrag te verlagen naar 390 miljard.’

Hoe kijken ze in Brussel en in andere hoofdsteden tegen het kabinet ‘Wilders I’ aan? Of wordt ervan uitgegaan dat de soep niet zo heet gegeten wordt? Is het populisme het nieuwe normaal?

‘De recente draai van “radicaal rechts” om niet meer uit de EU te stappen (lukt toch niet) maar die te ondergraven, komt hard aan. “Het Europese project staat voortaan van binnenuit op het spel”,  zegt de vooraanstaande Franse socialist en voormalig Eurocommissaris, Pierre Moscovici in een interview met de Brusselse Le Soir, van 20 maart.

‘Zelf denk ook ik overigens dat de soep niet zo heet gegeten wordt. Rechts wil zich vooral bewijzen als alternatief voor links, dat wordt de inzet. Zo gezien is de komende politieke wending in Nederland, of ze nu lukt of niet, als politiek conflict goed voor de democratie.’

Gaat Nederland straks een andere positie innemen in het Europese krachtenveld?

‘Zeker weten. Laat onze nieuwe premier voorlopig hier vooral achter de Duitse kanselier aanhobbelen. Dan maak je als Nederlander geen brokken.

Je telt als leider van een kleiner land pas mee als de buitenlandse pers zich na de Europese top om je verdringt. Rutte arriveert hier in 2010. Maar pas vanaf ongeveer het Nederlandse Raadsvoorzitterschap van 2016 komt hij uit de verf. De nieuwkomer moet zich in dit grote gezelschap eerst maar ‘ns bewijzen en het spel leren doorzien.’ 

Nederlandse politici als Rutte, Timmermans en Hoekstra hebben er een handje van om zuidelijke en Oost-Europese landen te kritiseren. Kan Nederland niet beter voor zichzelf opkomen dan anderen de maat te nemen?

‘Het is in de Europese Raad totaal ongebruikelijk dat nationale leiders daar elkaar openlijk bekritiseren. Rutte doet dat wel. Eerst tegen Griekenland en Italië. Later volgen Polen en Hongarije. Zo kreeg hij de bijnaam “sheriff Rutte”. 

‘In 2021 protesteert een ruime meerderheid van de leiders per brief tegen Hongaarse wetgeving over seksuele opvoeding en bescherming van het gezin die tegelijk negatief focust op de LGBTQ+-gemeenschap. In de eerstvolgende Europese Raad gaan diverse leiders daarop door. 

‘Maar alleen Rutte vraagt de Hongaarse premier Viktor Orbán waarom hij niet uit de Europese Unie stapt. “Daar hebben we verdragsartikel 50 voor. Hongarije moet op dit punt op de knieën”,  zegt hij staande voor de Nederlandse ambassade, waar de LGBTQ+-regenboogvlag demonstratief aan de gevel wappert. “Ofwel ben je lid van de EU en deel je de waardengemeenschap, ofwel ga je eruit”. Mooi gezegd, maar heeft het enig effect gehad?’

Het Europees parlement krijgt mogelijk een veel eurosceptischer samenstelling. Dat is een fundamentele zwaai. Tot dusver was dat juist de EU-fanclub. Wat zijn de gevolgen?

‘Voor het eerst gaan twee nu nog kleine politieke fracties meetellen, afhankelijk van de verkiezingsuitslag. De ‘eurorealistische’ Europese Conservatieven en Hervormers (ECR) zijn sterk pro-NAVO en voor het behoud van de nationale zelfstandigheid. Zij telt 67 op nu 705 parlementsleden. Minder migranten en minder Brusselse regelneverij zijn prioriteiten. Onder meer de SGP, JA21, regeringspartij Broeders van Italië (met premier Meloni, power woman in de Europese Raad) en het Poolse Recht en Rechtvaardigheid zitten hier bij elkaar. Volgens de prognoses klimmen zij naar 85 zetels.

‘Dan het radicaal-eurokritische Identiteit en Democratie (ID) met onder meer de PVV, FVD, het Franse Nationaal Front, Vlaams Belang, de Italiaanse Lega en Alternative für Deutschland (AfD). Telt nu 62 leden en zou naar 98 gaan. Kloppen de prognoses – wat nog wel onzeker is – dan worden de radicalen in negen EU-landen, waaronder Nederland, de grootste. Tel je de genoemde twee op – hoewel ze wel verschillen – dan draait die combine uit op ongeveer 180 leden. Dat is meer dan de 173 waarop de EVP/CDA/BBB/NSC – in Straatsburg altijd de grootste – zou eindigen.

‘Dat telt. Zo’n parlement staat ongekend kritisch tegenover een Europees klimaat- en milieubeleid en migranten uit moslimlanden. Tegelijk zullen de middenpartijen wat richting rechts opschuiven willen ze niet weggevaagd worden zoals met het CDA gebeurde.

‘Komende jaren mikt de Europese Raad op migratie, defensie, veiligheid en een internationaal sterker bedrijfsleven. Er is dan voortaan duidelijk minder focus op klimaatverandering of milieubeheer, citeert nieuwsagentschap Politico van 11 april uit een uitgelekte beleidsnota. Bullets not bees, zo vatten zij het samen. Direct na het vertrek van Timmermans uit Brussel is voorzitter Von der Leyen dan ook al gaan bijsturen. Zij wil aanblijven tot 2029.’

Jan Werts is sinds 1975 EU-correspondent in Brussel. Hij promoveerde daar in 1991 op de besluitvorming in de EU. Hij is auteur en coauteur van tien boeken over Europa.  

Wynia’s Week wordt gedragen door de donateurs. Doe u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Alleen wie migratie buiten de EU om regelt – Denemarken, Zweden – krijgt het tot dusver opgelost’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Rutte verstrengelt belangen

Rutte ontkent ondertussen glashard en verontwaardigd dat de Nederlandse gulheid richting Oekraïne ook maar iets te maken heeft met zijn sollicitatietournee voor de NAVO. Pim van Galen: ‘Als Rutte verontwaardigd doet, dan moet je opletten.’

Dit videogesprek van PIM VAN GALEN en SYP WYNIA voor WWTV is er ook als podcast. Kijk HIER

Scherp aan de wind

De formatie vlot ondertussen niet. Wynia heeft wel een advies voor de formerende partijen. ‘Gooi het roer om. Zeil scherp aan de wind. Altijd willen Nederlandse politici het braafste jongetje van de klas zijn. Nooit gebeurt iets waar een rechter knorrig over zou kunnen doen. Steeds moeten we gidsland zijn, koploper met klimaat, voorland met stikstof, aardiger dan anderen over asiel. Als we eens ophielden met die ijdelheid en de Nederlandse burgers centraal stellen moet er snel een regeerakkoord te maken zijn.’

Die vuistregels werken ook bij het begrotingsbeleid en bij asiel, de belangrijkste wrijfpalen, zegt Wynia. ‘Als we niet de behoefte hebben om anderen de maat te nemen met het begrotingsbeleid, hoeven we daar zelf ook niet in voor te gaan. Als we een normaal Europees land worden met regels voor asielzoekers hebben die ook minder reden om naar hier te komen. En de meeste van die Nederlandse uitzonderingen zijn morgen af te schaffen. Daar heb je meer aan dan aan de utopie dat je verdragen zou kunnen veranderen.’

De artikelen, video’s en podcasts van Wynia’s Week zijn gratis beschikbaar – voor iedereen! Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Nieuwe coalitie moet van Nederland weer normaal land maken’ verscheen eerst op Wynia's Week.

En of dat nieuwe Europese migratiepact waar in Den Haag veel van wordt verwacht de asielinstroom zal beperken? Werts: ‘Ik ken hier in Brussel eigenlijk niemand die gelooft in de uitvoering van dit pact.’

Dit voorjaar begint de EU toetredingsonderhandelingen met Oekraïne en Moldavië. Is dat geen gevaarlijke vlucht naar voren, meer landen erbij en uitgerekend landen in oorlog of onder Russische intimidatie?

Om tot zaken te komen probeer je altijd in de gedachtewereld van jouw tegenpartij te komen. Doen we hier even. In 1989 valt de Berlijnse Muur. In 2004 haken wij acht Oost- en Midden-Europese landen aan, waarvan drie (Baltische staten) tot de Sovjet-Unie hoorden. In 2007 nog eens twee: Roemenië en Bulgarije. In 2013 arriveert Kroatië in Brussel. Moskou gaf op dit enorme verlies aan invloed geen kick. Tot zover was er kennelijk daar geen probleem.

In 2008 opent de NAVO in Boekarest de optie om Oekraïne en Georgië later toe te laten. President Bush junior wilde dat lidmaatschap daar zelfs meteen toestaan. De Europese leiders onder aanvoering van Merkel en Sarkozy stonden echter op de rem.

Mijn bevriende collega’s Frans Boogaard (AD) en Hans de Bruijn (GPD) waren erbij en zaten bij de persconferentie helemaal vooraan. ‘Na de persconferentie moesten wij de spuugdruppels van de daar eveneens genodigde volop fulminerende Poetin van onze wangen wrijven. Zó totaal woedend was hij’, zegt Boogaard nu. ‘Achteraf kun je je afvragen hoe het was gelopen als Bush zijn zin had gehad. Waren we er dan zonder oorlog af gekomen? Of hadden we al veel eerder een juist veel grotere oorlog gehad? In elk geval had het Westen al die jaren wel meer begrip mogen tonen voor de gepijnigde Russische gevoelens, en had het meer moeten doen om met Rusland on speaking terms te blijven’.

Zet die bijeenkomst dan misschien de toon voor de verwijdering van vandaag? Nadien worden Albanië, Bosnië-Herzegovina, Montenegro, Moldavië, Noord-Macedonië, Servië en het supergrote Oekraïne (voorheen behorend tot de Sovjet-Unie) allemaal serieuze kandidaten voor het volledige EU-lidmaatschap. Met Wit-Rusland wordt ook nog aangepapt, maar dat mislukt. De lange westkant van Rusland grenst nu aan EU-landen (of kandidaten). Vervolgens zoekt Brussel ijverig overeenkomsten van samenwerking met de landen zuidelijk onder Rusland. Zoals Armenië, Azerbeidzjan, Georgië, Kazachstan, Oezbekistan enz.  Kijk op de landkaart en je schrikt (zeker als Rus): tweeëntwintig landen uit de invloedsfeer van Moskou gehaald. Het lijkt op ‘n omsingeling, traditioneel hét angstbeeld van de heersers over Rusland.

Wél met één toevoeging: genoemde landen willen allemaal weg uit de Russische invloedssfeer. Mogen wij ze dan weigeren?    

Henry Kissinger zei lang geleden al dat als je een club wilt verzwakken je die vooral eindeloos moet vergroten. Waarom lijkt niemand in Brussel dat te beseffen?

Midden jaren zeventig interviewde ik de Belgische eerste minister Leo Tindemans, destijds gezaghebbend in Europa. Ik herinner mij, dat hij (off-the-record) ongelukkig was met de uitbreiding van zes naar negen landen, wat later naar twaalf enz. Vandaag naar de EU van 36 landen waarop men nu aanstuurt. Wil je een hecht en sterk verenigd Europa bouwen dan kan dat alleen met de Oude Zes. Of hoogstens met negen, dus inclusief het VK, Denemarken en Ierland, was ’s mans overtuiging.

Waarom Tindemans dat nooit openlijk zei? ‘Elke Europese staat kan verzoeken tot dit Verdrag te mogen toetreden’ (artikel 98 EGKS-verdrag van 1951). Zo staat het tot op vandaag in alle Europese verdragen.

Er is een nieuwe golf richting Europese defensie gaande, onder invloed van de Russische agressie en onzekerheid over de VS. Maar hoe realistisch is het dat het wat wordt? ‘Europese’ troepen zijn nooit wat geworden. Er is geen buitenlandse politiek die nodig is voor een gezamenlijke defensie.

Je kunt pas over een Europees leger spreken nadat je een stevig collectief buitenlands beleid hebt. Hoe wil je anders over ‘oorlog en vrede’ besluiten? Voor defensie is een gemeenschappelijke strategie en een uniform commando vereist. Maar hoe dan? Duits legercommando namens Europa? Uitgesloten. Of gaan de Fransen de Duitsers bevelen? 

Van dat vereiste buitenlands beleid is na zeventig jaar proberen en lippendienst geen sprake. Israël, Rusland, Venezuela, de Palestijnse Staat, China, welk spanningsveld je ook noemt, de EU-27 denken er (vaak sterk) uiteenlopend over. ‘Team Europe’ kakelt per kakofonie omdat de gekoesterde nationale belangen te veel verschillen. Geen hoofdstad piekert er over haar nationale autonomie wat te dimmen, laat staan in te leveren. De grote landen zéker niet, de kleintjes evenmin. ‘De EU is helaas slechts een toeschouwer’ (Zaungast) zo commentarieert de gezaghebbende Neue Zürcher Zeitung. 

De EU-landen doen er beter aan niet massaal aan hun NAVO-verplichting te blijven verzaken om minimaal twee procent van hun welvaart (bbp) in defensie te steken. En hun defensie-industrie onder de regels van de Europese interne markt te brengen, met als gevolg forse kostenbesparingen. Dat zou Europa echt versterken. Beter dan het hedendaagse bla bla over een oorlogseconomie of een onbereikbaar gezamenlijk buitenlands optreden.

Een andere poging tot Europese oplossing: het pact voor het indammen van illegale immigratie. Wat zeg jij?

Wordt het zojuist in Brussel afgesloten migratiepact werkelijk uitgevoerd? Dat zal immigratie dan zeker indammen. Er ligt nu een gedetailleerd akkoord en dat is gezien de spanningen rond dat dringende probleem, best knap werk. Maar Polen en Hongarije liggen nu al(weer) volop dwars. Ik ken hier eigenlijk niemand die gelooft in de uitvoering van dit pact. In september 2015 is een vergelijkbaar politiek bindend akkoord gesloten. Dat is later bevestigd door het Hof in Luxemburg, maar vervolgens door de hoofdsteden nooit gerealiseerd. Dus ondanks de intussen voortgaande migrantenstroom richting EU: twee tot drie miljoen nieuwkomers per jaar, het getal schommelt nogal. 

Speciale akkoorden voor beperking van de toestroom zoals met Turkije, Tunesië, Mauritanië en Egypte lijken mij effectiever en bovendien humaner gezien het kerkhof dat de Middellandse Zee is. Tot nu toe krijgen alleen de landen die migratie buiten de EU om zelf regelen (zoals Denemarken, intussen Zweden) het opgelost.

Mark Rutte was bijna 14 jaar het gezicht van Nederland in de EU. Hoe zou je zijn ‘Europese record’ samenvatten? Heeft hij iets voor Nederland bereikt in Europa?

Geen Nederlandse regeringschef kreeg via de Europese Raad voor elkaar wat Rutte is gelukt. Ik heb ze alle zeven vanaf Joop den Uyl in 1975 hier bezig gezien. Houdt voor ogen dat Duitsland en Frankrijk daar samen de toon zetten. In crisessituaties speelde Rutte daar dan, ook volgens buitenlandse media, zijn rol.

Ik noem de tsunami aan vluchtelingen van 2015-2016 met als gevolg de geslaagde EU-Turkije Deal. Of neem juli 2015: Griekenland failliet. Kanselier Merkel, president Macron, Raadsvoorzitter Tusk en premier Tsipras sluiten in urenlang nachtelijk beraad het conceptakkoord. Opnieuw is Rutte dan de enige van de reeks andere leiders die daar weer aanwezig is.

In 2020 leidt Rutte de groep van zuinige landen (met Denemarken, Finland, Oostenrijk en Zweden). Zij ageren tegen 500 miljard aan giften aan vooral zuidelijke landen tot herstel van de coronacrisis. Zij slagen er dwars tegen Duitsland en Frankrijk in, dit bedrag te verlagen naar 390 miljard.

Hoe kijken ze in Brussel en in andere hoofdsteden tegen ‘Wilders 1’ aan? Of wordt ervan uitgegaan dat de soep niet zo heet gegeten wordt? Is het populisme het nieuwe normaal?

De recente draai van ‘radicaal rechts’ om niet meer uit de EU te stappen (lukt toch niet) maar die te ondergraven, komt hard aan. ‘Het Europese project staat voortaan van binnenuit op het spel’, zegt de vooraanstaande Franse socialist en voormalig Eurocommissaris, Pierre Moscovici, in een interview met de Brusselse Le Soir, van 20 maart.

Zelf denk ook ik overigens dat de soep niet zo heet gegeten wordt. Rechts wil zich vooral bewijzen als alternatief voor links, dat wordt de inzet. Zo gezien is de komende politieke wending in Nederland, of ze nu lukt of niet, als politiek conflict goed voor de democratie.

Gaat Nederland straks een andere positie innemen in het Europese krachtenveld?

Zeker weten. Laat onze nieuwe premier voorlopig hier vooral achter de Duitse kanselier aanhobbelen. Dan maak je als Nederlander geen brokken.

Je telt als leider van een kleiner land pas mee als de buitenlandse pers zich na de Europese top om je verdringt. Rutte arriveert hier in 2010. Maar pas vanaf ongeveer het Nederlandse Raadsvoorzitterschap van 2016 komt hij uit de verf. De nieuwkomer moet zich in dit grote gezelschap eerst maar ‘ns bewijzen en het spel leren doorzien. 

Nederlandse politici als Rutte, Timmermans en Hoekstra hebben er een handje van om zuidelijke en Oost-Europese landen te kritiseren. Kan Nederland niet beter voor zichzelf opkomen dan anderen de maat te nemen?

Het is in de Europese Raad totaal ongebruikelijk dat nationale leiders daar elkaar openlijk bekritiseren. Rutte doet dat wel. Eerst tegen Griekenland en Italië. Later volgen Polen en Hongarije. Zo kreeg hij de bijnaam ‘sheriff Rutte’. 

In 2021 protesteert een ruime meerderheid van de leiders per brief tegen Hongaarse wetgeving over seksuele opvoeding en bescherming van het gezin die tegelijk negatief focust op de LGBTQ+-gemeenschap. In de eerstvolgende Europese Raad gaan diverse leiders daarop door. 

Maar alleen Rutte vraagt de Hongaarse premier Viktor Orbán waarom hij niet uit de Europese Unie stapt. ‘Daar hebben we verdragsartikel 50 voor. Hongarije moet op dit punt op de knieën’, zegt hij staande voor de Nederlandse ambassade, waar de LGBTQ+-regenboogvlag demonstratief aan de gevel wappert. ‘Ofwel ben je lid van de EU en deel je de waardengemeenschap, ofwel ga je eruit’.

Mooi gezegd, maar heeft het enig effect gehad?

Het Europees parlement krijgt mogelijk een veel eurosceptischer samenstelling. Dat is een fundamentele zwaai. Tot dusver was dat juist de EU-fanclub. Wat zijn de gevolgen?

Voor het eerst gaan twee nu nog kleine politieke fracties meetellen, afhankelijk van de verkiezingsuitslag. De ‘eurorealistische’ Europese Conservatieven en Hervormers (ECR) zijn sterk pro-Navo en het behoud van de nationale zelfstandigheid. Zij telt 67 op nu 705 parlementsleden. Minder migranten en minder Brusselse regelneverij zijn prioriteiten. Bijvoorbeeld de SGP, JA21, regeringspartij Broeders van Italië (met premier Meloni, power woman in de Europese Raad) en het Poolse Recht en Rechtvaardigheid zitten hier bijeen. Volgens de prognoses klimmen zij naar 85 zetels. 

Dan het radicaal eurokritische Identiteit en Democratie (ID) met onder andere de PVV, FVD, het Franse Nationaal Front, Vlaams Belang, de Italiaanse Lega, Alternative für Deutschland. Telt nu 62 leden en zou naar 98 gaan. Kloppen de prognoses (wat nog wel onzeker is) dan worden de radicalen in negen EU-landen, waaronder Nederland, de grootste. Tel je de genoemde twee op (hoewel ze wel verschillen) dan draait die combine uit op ongeveer 180 leden. Dat is meer dan de 173 waarop de EVP/CDA/BBB/NSC – in Straatsburg altijd de grootste – zou eindigen.

Dat telt. Zo’n parlement staat ongekend kritisch tegenover een Europees klimaat- en milieubeleid en migranten uit Moslimlanden. Tegelijk zullen de middenpartijen wat richting rechts opschuiven willen ze niet weggevaagd worden zoals met het CDA gebeurde.

Komende jaren mikt de Europese Raad op migratie, defensie, veiligheid en een internationaal sterker bedrijfsleven. Er is dan voortaan duidelijk minder focus op klimaatverandering of milieubeheer, citeert nieuwsagentschap Politico van 11 april uit een uitgelekte beleidsnota. Bullets not bees zo vatten zij het samen. Direct na het vertrek van Timmermans uit Brussel is voorzitter Von der Leyen dan ook al gaan bijsturen. Zij wil aanblijven tot 2029.

Jan Werts is sinds 1975 EU-correspondent in Brussel. Hij promoveerde daar in 1991 op de besluitvorming in de EU. Hij is auteur en coauteur van tien boeken over Europa.  

Wynia’s Week wordt gedragen door de donateurs. Doe u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Jan Werts: ‘Alleen wie de migratie buiten de EU om regelt – Denemarken, Zweden – krijgt het tot dusver opgelost’ verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ik was als diplomaat een groot deel van de tijd bezig met lobbyen voor Nederlandse kandidaten voor internationale functies,’ zegt Vervloed: een commissie hier, een gezant daar, diverse Europese functies.’ Hij acht het niet verstandig dat Rutte zich zo openlijk en in een vroeg stadium kandidaat heeft gesteld voor de NAVO. Hij wijst er op dat Rutte vooral slecht ligt aan de oostflank van de NAVO: de Baltische staten, Hongarije, Turkije. En de Roemeense president heeft zichzelf kandidaat gesteld.

Vervloed dicht met name een tot dusver onbekende tegenkandidaat van Rutte kansrijk, te weten de Poolse minister van Buitenlandse Zaken Radek Sikorski. ‘Die ligt goed bij de Amerikanen en zou voor iedereen acceptabel zijn, hoor ik in de wandelgangen,’ zegt Vervloed.

Johannes Vervloed ziet bij de Europese verkiezingen in juni een omwenteling ten gunste van Euro-sceptische partijen, waardoor het Europees parlement niet meer de grootste fanclub van de EU zou zijn.

Als oplossing voor de Oekraïne-oorlog volgt Vervloed wijlen de Amerikaanse topdiplomaat Henry Kissinger: De Krim naar Rusland, Donbass een bufferzone en de rest van Oekraïne lid van de NAVO. ‘Dan kijkt Poetin wel uit om dat romp-Oekraïne binnen te vallen.’ Vervloed denkt dat Poetin wel te vinden zou zijn voor onderhandelingen met zo’n uitkomst: ‘Dat is ook in zijn belang.’

De artikelen, video’s en podcasts van Wynia’s Week zijn gratis beschikbaar – voor iedereen! Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Deze WWTV-video is ook te beluisteren als podcast, zowel via Spotify als via Apple. Kijk ook HIER

Het bericht ‘Poolse minister is kansrijke rivaal van Rutte bij de NAVO’ verscheen eerst op Wynia's Week.

PIM VAN GALEN spreekt met SYP WYNIA in WWTV over de poging van demissionair premier Mark Rutte om secretaris-generaal van de NAVO te worden. Heeft Rutte zijn premierschap de afgelopen jaren wellicht ondergeschikt gemaakt aan dat voornemen? Anders gezegd: betalen de burgers van Nederland linksom of rechtsom voor de privé-ambitie van Rutte?

Enkele routes vallen alvast samen met de NAVO-ambitie van Rutte: de Nederlandse Oekraïne-koers, de relatie met de Verenigde Staten en de kabinetsval in Nederland. Na aanvankelijk zeer gereserveerd te zijn geweest over militaire steun aan Oekraïne, werd Nederland eind 2022 qua Oekraïne zonder duidelijke aanleiding plotseling ‘aanjager’ – een soort koploper, zowel in geld als in tanks en straaljagers.

Even later, op 17 januari 2023, legde Rutte een warm bezoek af aan de Amerikaanse president Joe Biden, bij welke gelegenheid Rutte voor zover bekend weinig weerstand bood tegen het Amerikaanse plan om de export van chipmachines van ASML naar China te verbieden. Bij dezelfde gelegenheid polste Biden Rutte voor de NAVO of gaf hem daarvoor zijn steun.

Een half jaar na het bezoek aan Washington liet Rutte zijn vierde kabinet vallen en kondigde hij het eind van zijn nationale politieke carrière aan. Weer enkele weken later stelde hij zich kandidaat voor de NAVO. De tijdlijn roept vragen op, dat is het minste dat er over te zeggen valt. En sindsdien reist Rutte in hoog tempo de wereld rond, van Kiev tot Caïro en verder.

Het zou ook niet voor het eerst zijn als een Nederlandse premier zijn kansen op een internationale functie zou vergroten door zijn buitenlandbeleid aan te passen (wellicht tegen het Nederlandse belang in). Syp Wynia noemt als voorbeelden de kandidatuur van toenmalig premier Ruud Lubbers voor een topbaan bij de Europese Unie (begin jaren negentig) en de poging van toenmalig premier Jan Peter Balkenende in de jaren 2007-2009, eveneens om een topfunctie bij de EU te bemachtigen.

De artikelen, video’s en podcasts van Wynia’s Week zijn gratis beschikbaar – voor iedereen! Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan HIER Hartelijk dank!

Deze WWTV-video is ook te beluisteren als podcast, zowel via Spotify als via Apple. Kijk ook HIER.

Het bericht Is de sollicitatie-campagne van Mark Rutte wel in het Nederlandse belang? verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze meer kritische benadering van de EU kwam uit de koker van Frits Bolkestein, partijleider van de VVD tussen 1990 en 1998. Aanvankelijk nam de VVD met haar positieve kijk op de Europese eenwording geen standpunt in dat afweek van de andere grote partijen. Vanaf de eerste directe verkiezing van het Europese Parlement in 1979 tot en met de verkiezingen van 1994 stelde de VVD niet eens een eigen Europees verkiezingsprogramma op. Er werd campagne gevoerd met het algemene programma van de Europese liberalen, hoewel die programma’s in 1989 en 1994 wel werden opgesteld door een commissie met een VVD-Europarlementariër als voorzitter. Begin 1992 pleitte een partijcommissie van de VVD zelfs nog voor federalisering van Europa. Maar Bolkestein zag het anders en hij kreeg zijn partij mee.

Een Europa op hoofdlijnen

Binnen de VVD krijgen leiders doorgaans pas werkelijk gezag na gewonnen verkiezingen. Voor Bolkestein gold dit vanaf de Tweede Kamerverkiezingen van 1994. In augustus 1998 droeg hij het partijleiderschap over aan Hans Dijkstal, maar de Europese verkiezingen van 1999 verliepen nog in Bolkesteins geest. Behalve het program van de ELD(R), de Europese federatie waarvan de VVD deel uitmaakte, was er een eigen tienpuntenplan, waarin werd gesteld dat Europa zich diende te beperken tot hoofdlijnen.

Dijkstal sloeg echter al snel een andere toon aan dan zijn voorganger. In tegenstelling tot Bolkestein – een rechts-liberaal met een conservatieve uitstraling – was Dijkstal eerder een links-liberaal. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 leed de VVD onder zijn aanvoering een dramatische nederlaag: min 14 zetels. Vooral de Lijst Pim Fortuyn (LPF) profiteerde; Dijkstal ruimde onmiddellijk het veld.

Het was het begin van een moeilijke tijd voor de VVD. De nieuwe lijsttrekker Gerrit Zalm zorgde in 2003 nauwelijks voor electoraal herstel (plus 4 zetels); zijn opvolger Mark Rutte deed het bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 nog slechter (min 6) en raakte ook nog eens verstrikt in een machtsstrijd met voorkeurstemmenkanon Rita Verdonk.

In 2009 werd Tweede Kamerlid Hans van Baalen lijsttrekker bij de Europese verkiezingen. Het was de eerste keer dat een prominente VVD’er het Binnenhof verruilde voor het Europees Parlement. Sommigen zagen het als het wegpromoveren van iemand die populairder kon worden dan partijleider Rutte. Van Baalen was een vertrouweling van Bolkestein, ook wiens leiding ook het Europese verkiezingsprogramma van de VVD was opgesteld.

De VVD verloor niettemin één van haar vier Europese zetels en werd bovendien voor het eerst voorbijgestreefd door de PVV. Rutte kreeg het op een liberale partijbestuursvergadering dan ook zwaar te verduren, maar mocht toch blijven. Wel veranderde zijn imago. Rutte, die in 2008 nog had gepleit voor een ‘groenrechtse’ VVD, werd omgevormd tot een liberale voorman die de nadruk legde op oude vertrouwde VVD-issues als belastingverlaging, veiligheid en automobiliteit.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 werd de VVD voor het eerst ’s lands grootste partij; Rutte werd premier. Bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 2012 gebeurde vervolgens iets merkwaardigs: tijdens de campagne bestreed Rutte op felle wijze oppositiepartij PvdA, maar al op de verkiezingsavond besloot hij dat de sociaaldemocraten zijn nieuwe coalitiepartner moesten worden. Daar begon het beeld dat Rutte zich in campagnetijd rechts voordeed, om vervolgens met links te gaan regeren.

De noodzaak van een ‘sterke EU’

In 2019 waren er opnieuw verkiezingen voor het Europees Parlement. Volgens Rutte waren die ‘niet zo relevant’, nationale verkiezingen waren belangrijker. Deze nonchalance was zichtbaar bij de samenstelling van de commissie die dat jaar het Europese verkiezingsprogramma van de VVD mocht opstellen. Na voormalig Eurocommissaris Bolkestein (2009) en vicepresident Pim van Ballekom van de Europese Investeringsbank (2014) kwam die commissie nu onder leiding te staan van Ruben Brekelmans, die slechts kon bogen op zijn voorzitterschap van het buitenlandsnetwerk van de VVD. Pas in 2021 werd hij Tweede Kamerlid.  

Volgens het VVD-programma voor de Tweede Kamerverkiezingen van dat jaar was Nederland een ‘soeverein land binnen de Europese Unie’ en was een sterke EU ‘noodzakelijk om de manier van leven van Nederlandse burgers te beschermen’. Ook was er oog voor ‘Europese strategische soevereiniteit’. Het verkiezingsprogramma van de VVD voor de Europese verkiezingen van 6 juni aanstaande begint met de Russische invasie van Oekraïne in 2022.

Terugkijkend valt op dat Bolkestein een meer kritische benadering van de EU introduceerde op het moment dat hij nog geen verkiezingen had gewonnen en zijn partijleiderschap nog niet onomstreden was. Hij onderhandelde zijn partij zowel in 1994 als in 1998 kabinetten in met de PvdA en D66, zónder zijn kritiek op de EU terug te nemen. Een groot verschil met Rutte. Onder zijn leiding regeerde de VVD vanaf 2012 met de PvdA en vanaf 2017 met D66, maar nu werd de liberale koers wél in pro-Europese zin bijgesteld.  

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe Mark Rutte de liberale euroscepsis van Frits Bolkestein overboord gooide  verscheen eerst op Wynia's Week.

Rechtse kiezers

Kan de VVD vergeleken worden met Open Vld, de Nederlandstalige liberale partij van Vlaanderen? Nederland kent geen taalstrijd, België geen verdeling van liberalen in D66 en VVD (door de zuiderburen omschreven als ‘links-liberaal’ en ‘rechts-liberaal’), om maar twee verschillen te noemen.

De partijgeschiedenis van VVD en Open Vld kan in ieder geval vergeleken worden vanaf eind jaren zeventig, begin jaren tachtig. De VVD werd qua omvang pas ‘volkspartij’ in de jaren zeventig, toen Hans Wiegel (1971-1982) nadrukkelijk op rechtse kiezers mikte. In de jaren zeventig waren de Vlaamse liberalen nog op het centrum gericht, om rond 1980 een met de VVD vergelijkbare koers in te slaan. Toen kozen ook de Vlaamse liberalen voor het op orde brengen van de overheidsfinanciën en het bevorderen van de vrije markt. Beide partijen waren in de jaren tachtig juniorpartner in regeringen met christendemocratische premiers.

Electoraal bleek die koers succesvol voor de liberalen. Na 1982 volgden Wiegels opvolgers eerder een sociaal-liberale koers, en in 1986 en 1989 verloor de VVD zetels. Onder Frits Bolkestein (1990-1998) maakte de partij een ruk naar rechts – in 1994 en 1998 werden zetels gewonnen. De Vlaamse liberalen verloren in 1985, maar bleven in de coalitie en drukten hun stempel op het beleid. Vanaf 1987 groeide de partij bij iedere verkiezing.

In de jaren negentig ging de partij, of in ieder geval partijleider Guy Verhofstadt (1982-2008), nog een stap verder. Naar Brits voorbeeld moest België een tweepartijenstelsel krijgen, waarbij rechtse christendemocraten en rechtse Vlaams-nationalisten zich zouden voegen bij de liberalen. Om die reden werd de partij in 1992 omgevormd tot Vlaamse Liberalen en Democraten (VLD). Het tweepartijenstelsel kwam er nooit, maar het illustreert dat de VLD zichzelf rechts van het midden zag.

Onenigheid: centrum of rechts?

Kiezers waardeerden de koers, maar het partijkader was verdeeld. Bolkestein en Verhofstadt werden polariserend gevonden. Schrok hun uitgesproken koers niet ook kiezers af? Bolkestein sloot in 1994 regeerakkoorden met PvdA en D66 (de ‘Paarse’ kabinetten van premier Wim Kok, 1994-1998 en 1998-2002), maar Verhofstadt bleef veroordeeld tot de oppositie. Andere partijen wilden niet met hem samenwerken.

De kritiek kwam deels van kaderleden die de partijleiders te ‘rechts’ of te ‘populistisch’ vonden. In de jaren negentig vervaagden de ideologische verschillen. Volgens sommigen zou verkiezingswinst voortaan in het centrum liggen, bij gematigde kiezers. Uitgesproken rechtse kiezers zouden immers toch niet overstappen naar de sociaaldemocraten.

Naar het sociaal-liberalisme

In 1997 publiceerde Verhofstadt het pamflet De Belgische ziekte, waarin hij nadrukkelijk de Britse premier Tony Blair prees om diens ‘derde weg’ en Kok om het poldermodel. Bolkestein en D66-leider Hans van Mierlo noemde hij niet. Met deze publicatie stapte Verhofstadt over naar het sociaal-liberalisme. Inhoudelijk werden vanaf dat moment de overeenkomsten met D66 groter dan met de VVD.

De VVD leek van plan het Vlaamse voorbeeld te volgen. In 1998 veroverde de VVD 38 Kamerzetels, het grootste aantal tot dan. De dag na het aantreden van Paars II droeg Bolkestein het partijleiderschap over aan Hans Dijkstal. Een overtuigende formele verklaring is nooit gegeven, maar de eerder sociaal-liberale Dijkstal had volgens sommigen meer kans om in 2002 premier te worden van het verwachte Paars III.

In 1999 kreeg België zijn eerste Paarse kabinet, met Verhofstadt als premier (1999-2003). Getalsmatig hadden liberalen en socialisten daarvoor ook de groenen nodig. De drie stromingen waren eensgezind over immateriële kwesties (abortus, euthanasie, homohuwelijk) en in hun afkeer van discriminatie en het extreemrechtse Vlaams Blok. Het ergerde de rechtervleugel van de VLD dat de coalitiepartners wel hun zin kregen op voor hen belangrijke thema’s (zoals het afbouwen van kernenergie wat een wens van de groenen was), maar dat de grootste regeringspartij geen werkelijke versobering van de overheidsfinanciën voor elkaar kreeg.

In Nederland en België werd het eerste Paarse kabinet beloond door de kiezer, maar werd de kleinste coalitiepartner (D66 in Nederland, de groenen in België) afgestraft. Onvrede ontstond tijdens het tweede kabinet. Daarna leverden de christendemocraten opnieuw de premier, terwijl die samenwerkten met een nieuwe partij rechts van de liberalen: in Nederland de LPF in 2002, in België de Vlaams-nationalistische en liberaal-conservatieve N-VA (in Nederland vooral bekend door de Antwerpse burgemeester Bart De Wever en sinds 2022 ook door de Vlaamse minister Zuhal Demir). In beide gevallen stonden de liberalen voor de vraag of en hoe ze rechtse kiezers konden terugwinnen van christendemocraten en de nieuwe rechtse partij.

Eerst Verhofstadt-Vld, dan Rutte-VVD

Tot ongeveer de millenniumwisseling konden VVD’ers denken dat hun Vlaamse zusterpartij het Nederlandse voorbeeld volgde. Verhofstadt was alleen eerder premier dan Rutte. En vanaf het moment dat Rutte premier werd, vertoonde de ontwikkeling van de VVD overeenkomsten met wat eerder bij Open Vld gebeurde.

Vanaf het moment dat Verhofstadt premier werd, draaide de partij steeds eenzijdiger om hem. Daarnaast kwam het zwaartepunt steeds meer bij landelijke politici en hun medewerkers te liggen, ten koste van de invloed van plaatselijke politici en gewone leden. Waar de achterban mee had kunnen leven, als de aloude partijstandpunten waren omgezet in beleid. In plaats daarvan werd vooral het regeerakkoord nageleefd. Omdat Verhofstadt regeerde met linkse partijen, werden rechtse partijstandpunten in de ijskast gezet.

Partijkader linkser dan de kiezer

De eerste anderhalf jaar dat Rutte premier was, regeerde hij met het CDA en gedoogsteun van de PVV. Van 2012 tot 2017 regeerde hij met de PvdA, vanaf 2017 met D66, CDA en ChristenUnie. Regeerakkoorden met linkse coalitiepartners wogen zwaarder dan verkiezingsprogramma’s. Intussen draaide de VVD steeds eenzijdiger rondom de premier. De koers werd uitgestippeld door de landelijke VVD, de invloed van provinciale en plaatselijke afdelingen verminderde (de regionale bestuurslaag, de kamercentrales, werd opgeheven). Gewone leden hadden zelfs geen invloed meer op kandidatenlijsten zolang niet de helft plus een van het aantal leden voor een kandidaat stemde.

Zowel bij Open Vld als VVD bleek het partijkader linkser dan de kiezers. In beide gevallen uitte zich dat bij asiel en migratie. In België werd het onder Verhofstadt I eenvoudiger om de Belgische nationaliteit te verkrijgen. Verhofstadt II wilde migranten stemrecht geven bij gemeenteraadsverkiezingen. Dat viel verkeerd bij de rechtervleugel, die niet was vergeten dat Verhofstadt ooit, eerder dan Bolkestein, migratie en integratie aankaartte.

Het draait om compromissen

Op het partijcongres van 2004 was interventie van Verhofstadts voorganger als partijleider, Willy De Clercq (1927-2011) nodig om de leden achter het congres te krijgen. In november 2022 riepen oudgedienden als Henk Kamp en Klaas Dijkhoff het congres op om toch maar de asieldeal van Rutte IV te steunen.

De Clercq wees er in 2004 op dat vlak voor regionale verkiezingen verdeeldheid de partij zou schaden en dat het in de politiek draaide om compromissen sluiten. Het VVD-congres hoorde in 2022 dat bereidheid tot compromissen het verschil was tussen verantwoordelijkheid nemen of roepen vanaf de zijlijn. Toen in juni 2023 ontevreden leden opnieuw aandrongen op strenger asielbeleid, vond Rutte het onverantwoord om uit de regering te stappen nu het weer oorlog is in Europa.

Open Vld wordt in juni laatste

Bij de Vlaamse verkiezingen van 2004 werden de christendemocraten grootse partij. De liberalen eindigden als derde, achter het Vlaams Blok. In 2007 verloor Open Vld ook de landelijke verkiezingen. Dat was het einde van Verhofstadts premierschap. Een maand na het junicongres liet de VVD de regering vallen en wilde Rutte niet opnieuw lijsttrekker worden.

Opvallende overeenkomst: Verhofstadt en Rutte maakten na hun eerste premierstermijn hun partij groter dan ooit tevoren, maar evenaarden dat niet na hun tweede termijn. Vanaf 2017 bleef de VVD twee keer de grootste partij, maar werd ze met iedere verkiezing kleiner. Open Vld evenaarde nooit het aantal zetels van 2003. Volgens een DPG-peiling van 15 december eindigt Open Vld bij de komende verkiezingen, juni 2024, als laatste van zeven Nederlandstalige partijen.

Open Vld bleef sinds 1999 wel ononderbroken in de regering en is daarmee de langst regerende partij in Europa. Dat lijkt juist nadelig, omdat ze vanaf 1999 in heel wat verschillende regeringen zat. Voor de kiezers werd het onduidelijk waar de partij voor stond. Had Open Vld nog idealen, of bestond ze enkel om partijprominenten minister te maken?

Open Vld draaide tientallen jaren om één persoon: Verhofstadt. Hij steunde op vertrouwelingen, maar die waren ondergeschikt. Toen Verhofstadt afzwaaide als partijleider, was er geen opvolger. Sterker, er waren geen mogelijke opvolgers opgeleid, omdat hij niet van plan was geweest zich te laten opvolgen, tot omstandigheden zijn leiderschap onhoudbaar maakten.

Achterban mist rechts geluid

Naarmate Verhofstadt en Rutte langer partijleider waren, werd volgzaamheid belangrijker gevonden dan geschiktheid. Onafhankelijke persoonlijkheden werden op een zijspoor geplaatst. Waardoor een kloof ontstond tussen een homogene landelijk partijtop en een kritische achterban van gewone leden en kiezers. De achterban miste het rechtse partijgeluid van vóór het premierschap.

Open Vld keerde nooit terug naar de rechtse opvattingen die hen in de jaren tachtig en negentig veel kiezers bezorgden. Het succes van N-VA, de grootste Nederlandstalige partij sinds 2010, wijst erop dat die opvattingen bij een groot deel van de bevolking leven.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Gaat de VVD na Rutte net zo ten onder als Open Vld na Verhofstadt? verscheen eerst op Wynia's Week.