Deze meer kritische benadering van de EU kwam uit de koker van Frits Bolkestein, partijleider van de VVD tussen 1990 en 1998. Aanvankelijk nam de VVD met haar positieve kijk op de Europese eenwording geen standpunt in dat afweek van de andere grote partijen. Vanaf de eerste directe verkiezing van het Europese Parlement in 1979 tot en met de verkiezingen van 1994 stelde de VVD niet eens een eigen Europees verkiezingsprogramma op. Er werd campagne gevoerd met het algemene programma van de Europese liberalen, hoewel die programma’s in 1989 en 1994 wel werden opgesteld door een commissie met een VVD-Europarlementariër als voorzitter. Begin 1992 pleitte een partijcommissie van de VVD zelfs nog voor federalisering van Europa. Maar Bolkestein zag het anders en hij kreeg zijn partij mee.

Een Europa op hoofdlijnen

Binnen de VVD krijgen leiders doorgaans pas werkelijk gezag na gewonnen verkiezingen. Voor Bolkestein gold dit vanaf de Tweede Kamerverkiezingen van 1994. In augustus 1998 droeg hij het partijleiderschap over aan Hans Dijkstal, maar de Europese verkiezingen van 1999 verliepen nog in Bolkesteins geest. Behalve het program van de ELD(R), de Europese federatie waarvan de VVD deel uitmaakte, was er een eigen tienpuntenplan, waarin werd gesteld dat Europa zich diende te beperken tot hoofdlijnen.

Dijkstal sloeg echter al snel een andere toon aan dan zijn voorganger. In tegenstelling tot Bolkestein – een rechts-liberaal met een conservatieve uitstraling – was Dijkstal eerder een links-liberaal. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 leed de VVD onder zijn aanvoering een dramatische nederlaag: min 14 zetels. Vooral de Lijst Pim Fortuyn (LPF) profiteerde; Dijkstal ruimde onmiddellijk het veld.

Het was het begin van een moeilijke tijd voor de VVD. De nieuwe lijsttrekker Gerrit Zalm zorgde in 2003 nauwelijks voor electoraal herstel (plus 4 zetels); zijn opvolger Mark Rutte deed het bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 nog slechter (min 6) en raakte ook nog eens verstrikt in een machtsstrijd met voorkeurstemmenkanon Rita Verdonk.

In 2009 werd Tweede Kamerlid Hans van Baalen lijsttrekker bij de Europese verkiezingen. Het was de eerste keer dat een prominente VVD’er het Binnenhof verruilde voor het Europees Parlement. Sommigen zagen het als het wegpromoveren van iemand die populairder kon worden dan partijleider Rutte. Van Baalen was een vertrouweling van Bolkestein, ook wiens leiding ook het Europese verkiezingsprogramma van de VVD was opgesteld.

De VVD verloor niettemin één van haar vier Europese zetels en werd bovendien voor het eerst voorbijgestreefd door de PVV. Rutte kreeg het op een liberale partijbestuursvergadering dan ook zwaar te verduren, maar mocht toch blijven. Wel veranderde zijn imago. Rutte, die in 2008 nog had gepleit voor een ‘groenrechtse’ VVD, werd omgevormd tot een liberale voorman die de nadruk legde op oude vertrouwde VVD-issues als belastingverlaging, veiligheid en automobiliteit.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 werd de VVD voor het eerst ’s lands grootste partij; Rutte werd premier. Bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 2012 gebeurde vervolgens iets merkwaardigs: tijdens de campagne bestreed Rutte op felle wijze oppositiepartij PvdA, maar al op de verkiezingsavond besloot hij dat de sociaaldemocraten zijn nieuwe coalitiepartner moesten worden. Daar begon het beeld dat Rutte zich in campagnetijd rechts voordeed, om vervolgens met links te gaan regeren.

De noodzaak van een ‘sterke EU’

In 2019 waren er opnieuw verkiezingen voor het Europees Parlement. Volgens Rutte waren die ‘niet zo relevant’, nationale verkiezingen waren belangrijker. Deze nonchalance was zichtbaar bij de samenstelling van de commissie die dat jaar het Europese verkiezingsprogramma van de VVD mocht opstellen. Na voormalig Eurocommissaris Bolkestein (2009) en vicepresident Pim van Ballekom van de Europese Investeringsbank (2014) kwam die commissie nu onder leiding te staan van Ruben Brekelmans, die slechts kon bogen op zijn voorzitterschap van het buitenlandsnetwerk van de VVD. Pas in 2021 werd hij Tweede Kamerlid.  

Volgens het VVD-programma voor de Tweede Kamerverkiezingen van dat jaar was Nederland een ‘soeverein land binnen de Europese Unie’ en was een sterke EU ‘noodzakelijk om de manier van leven van Nederlandse burgers te beschermen’. Ook was er oog voor ‘Europese strategische soevereiniteit’. Het verkiezingsprogramma van de VVD voor de Europese verkiezingen van 6 juni aanstaande begint met de Russische invasie van Oekraïne in 2022.

Terugkijkend valt op dat Bolkestein een meer kritische benadering van de EU introduceerde op het moment dat hij nog geen verkiezingen had gewonnen en zijn partijleiderschap nog niet onomstreden was. Hij onderhandelde zijn partij zowel in 1994 als in 1998 kabinetten in met de PvdA en D66, zónder zijn kritiek op de EU terug te nemen. Een groot verschil met Rutte. Onder zijn leiding regeerde de VVD vanaf 2012 met de PvdA en vanaf 2017 met D66, maar nu werd de liberale koers wél in pro-Europese zin bijgesteld.  

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe Mark Rutte de liberale euroscepsis van Frits Bolkestein overboord gooide  verscheen eerst op Wynia's Week.

Begin november moest Rutte persoonlijk de Tweede Kamerfractie onder druk zetten om die te laten instemmen met een wet die gemeenten dwingt asielzoekers op te nemen. Even dreigde een kabinetscrisis omdat nu zelfs VVD-Kamerleden weigerden applausmachine te zijn.

Het illustreert dat niet alleen partijleider Rutte, maar ook het VVD-partijbestuur en fractievoorzitter Sophie Hermans met een veel roeriger partij van doen hebben dan de afgelopen twaalf jaar het geval was.

Volgende week zaterdag, 19 november, houdt de VVD najaarscongres in de Van Nelle-fabriek in Rotterdam. Anders dan de afgelopen jaren meestal het geval was, zal die vergadering naar verwachting niet alleen maar applaudisseren voor Mark Rutte.

Tijd voor Tien Vragen aan Claudia van Zanten uit Amsterdam, hier optredend als woordvoerster van Klassiek Liberaal (KL), een beweging die zich steeds meer tot spreekbuis van kritische VVD’ers heeft gemaakt.

1) Niet iedereen kent Klassiek Liberaal. Wie zijn jullie, waarom zijn jullie opgericht en zijn er al successen te melden?

Klassiek Liberaal is opgericht in 2019, vlak voor de COVID-pandemie, door een grote groep VVD’ers uit Overijssel en Noord-Holland, onder de bezielende leiding van Ad Lagas uit Ommen. De laatste jaren is de VVD afgedreven van de liberale kernpunten waar onze partij groot mee is geworden; Klassiek Liberaal wil het oorspronkelijke geluid van de VVD nieuw leven in blazen. Ook willen de klassiek liberalen dat de VVD weer de debatpartij worden die het vroeger was; een democratische partij waar ruimte is voor discussie, met respect voor elkaars standpunten.

De VVD is, om met de woorden van de nieuwe partijvoorzitter Eric Wetzels te spreken, de afgelopen jaren teveel verworden tot een ‘applausmachine’, waar men bang was tegen de lijn van de macht in te gaan. Klassiek Liberaal is dat niet en hoopt dat ook anderen binnen de partij zich weer durven uit te spreken, zonder dat dit ten koste gaat van bijvoorbeeld je eventuele plek op een lijst.

Er zijn zeker successen te melden: de discussie in de partij op gang brengen is een heel belangrijk doel dat is bereikt. Denk aan de discussies over stikstof en het asielbeleid. Leden durven zich steeds meer openlijk uit te spreken, ook als dit ingaat tegen het beleid van de VVD-top.

Er zijn daarnaast moties ingediend tijdens Algemene Ledenvergaderingen, die zijn overgenomen of opgenomen in het landelijk verkiezingsprogramma. Moties die bijvoorbeeld gingen over veiligheid, migratie, defensie en mobiliteit/verkeer.

En niet alleen intern laat KL van zich horen; we hebben ook een zichtbare rol in het maatschappelijke debat. Zoals nu rond de asieldwangwet, andere vormen van dwang en eerder bij kritiek op het EU-coronaherstelfonds waar Nederland voor miljarden garant staat. KL blijft doorgaan met het bespreekbaar maken van pijnpunten binnen de partij; uiteraard altijd met respect voor andersdenkenden.

2) Jullie noemen jezelf ‘Klassiek Liberaal’. Als ik zie waar je voor opkomt zou het ook ‘Terug naar de VVD van Bolkestein’ kunnen heten, naar de VVD-leider die de Euroscepsis en migratiekritiek op de agenda zette.

Frits Bolkestein had een visie over de toekomst van Nederland en kon deze op heldere en intelligente wijze op de agenda zetten. Hij heeft het maatschappelijk debat in ons land diepgaand beïnvloed op de onderwerpen multiculturalisme, ontwikkelingssamenwerking en Europa.

Zoals Derk Jan Eppink het in 2013 in de Volkskrant verwoordde: ‘In dit openbreken van debatten schuilt de werkelijke betekenis van Bolkestein als politicus en denker. Niet alleen brak hij met zijn uitspraken taboes en opende hij zo de weg voor een vrij debat over belangrijke thema’s, in zijn publieke optredens liet hij ook zien hoe dergelijke debatten gevoerd dienen te worden. Maatschappelijke problemen komen en gaan; de wereld van nu is een heel andere dan die van 1978, het jaar waarin hij bijna bij toeval Kamerlid werd. Maar de methode-Bolkestein is nog altijd even waardevol: wars van politieke correctheid en zonder respect voor taboes met open vizier elke tegenstander tegemoet treden. Daarbij altijd de feiten laten spreken – hoe onwelgevallig die ook mogen zijn. In deze voorbeeldfunctie schuilt de blijvende betekenis van Bolkestein voor de Nederlandse politiek.’

Nu, negen jaar na het stuk van Eppink, is de wereld wederom een andere. Terug in de tijd kunnen we niet en is ook niet wenselijk; problemen van nu dienen met de kennis van nu te worden aangepakt. Wél is de methode-Bolkestein nog steeds even waardevol als toen en een grote inspiratie voor KL.

3) Zijn jullie opgericht in reactie op de linkse, misschien wel steeds linksere koers van de VVD onder Rutte? Is dat een linksere VVD, of is het de VVD die steeds meebuigt met linkse coalitiepartners?

We zien in met name de grote steden wel wat VVD’ers die een linksere koers (willen) varen. Maar het is vooral het laatste: de VVD die steeds, in toenemende mate meebuigt met linkse coalitiepartners. De VVD is geen linkse partij en dat is het in de basis ook niet geworden, maar na de lange kabinetsdeelname kan het geen kwaad om elkaar goed scherp te houden.  

4) De VVD-leden roeren zich nu: een meerderheid tegen het stikstofbeleid van het kabinet-Rutte (en van VVD-minister Van der Wal) en leden die een andere voorzitter kiezen dan de kandidaat van de leiding. Die voorzitter wil dat de VVD geen applausmachine is voor het kabinet. Is er nog leven in de VVD?

Wij hebben geen stemadvies gegeven, maar de meeste Klassiek Liberalen hebben veel vertrouwen in de nieuwe voorzitter, Eric Wetzels. Er is zeker nog leven in de VVD, getuige ook de overtuigende overwinning van Wetzels en het huidige debat binnen de partij over de asieldwangwet.

5 Wat staat er op de agenda om nog verder leven in de VVD te blazen?

Politiek is een dynamisch en onvoorspelbaar vak, maar onze thema’s zoals beperking van asielmigratie, MKB, veiligheid, economische vrijheid, loon naar werken en respect voor ondernemerschap staan altijd op de agenda. Wij blijven ons inzetten voor deze thema’s en blijven ons roeren waar en wanneer nodig.

6 Nederland is een overwegend sociaal voelend, centrumrechts land als je afgaat op hoe mensen zichzelf in meerderheid zien en wat hun standpunten zijn. Maar de kabinetten-Rutte voeren over het geheel genomen geen beleid dat daarmee in overeenstemming is. Wordt het niet tijd dat de VVD eens moeite doet om nu eens niet over links te regeren?

Dat zou mooi zijn. Uit recent onderzoek van MarketResponse blijkt dat de meeste burgers helemaal niet zitten te wachten op autovrije zones, deelvervoer en gezamenlijke moestuinen, maar liever gewoon een parkeerplek voor de deur hebben.

Ook willen veel burgers dat de instroom van asielzoekers wordt beperkt, zodat de ruimte en middelen die we hier in Nederland hebben, gaan naar de opvang van echte vluchtelingen. Zo kunnen we hen humaan opvangen en aandacht geven aan goede integratie, zodat zij zich hier snel thuis voelen en kunnen bijdragen aan de samenleving.

7 Is het niet een idee om, zoals de linkse partijen in de jaren ’70 deden, een coalitieakkoord te sluiten voorafgaand aan de verkiezingen? Een ‘mild-rechts’ akkoord, bijvoorbeeld. Kiezers zouden een partij als de VVD dan weer kunnen vertrouwen, omdat je ook tevoren weet met wie ze gaan regeren. Zijn er partijen die je als coalitiepartner of als gedoogpartner uitsluit en zijn er partijen waar de VVD wel mee in zee zou kunnen gaan?

Lastige vraag. DENK en Forum voor Democratie bijvoorbeeld zijn voor ons geen acceptabele partijen. JA21 is dat wél.

 8 Jullie zijn tot dusver heel omzichtig met het uiten van kritiek op partijleider Mark Rutte. Wat is daar de reden voor?

Als iets niet goed gaat, spreken wij verantwoordelijken duidelijk aan, zonder aanziens des persoons; ook als het wel goed gaat. In de zomer van 2020 is KL bijvoorbeeld zeer kritisch geweest over de door Rutte gevoerde onderhandelingen over het NextGeneration-EU-herstelfonds en heeft KL zich duidelijk laten horen over het afwijzen van GroenLinks als coalitiepartner, zoals nu ook bij een minder duale opstelling rondom de asieldwangwet. Ook tijdens de coalitieonderhandelingen was KL kritisch. Dat is KL intern sowieso en indien nodig in de media. Onze kritiek is stevig, maar wel behoorlijk en richt zich altijd primair op de inhoud.

9) Rutte is nu 16 ½ jaar partijleider – een record. Rutte is ook recordpremier. Maar nu? Veel minder leden, een onherkenbare koers, een erg eenhoofdige leiding en nu ook stagnerende peilingen. Wordt het geen tijd de VVD bij de tijd te brengen?

Het is heel knap van Rutte, maar uiteindelijk is verandering van leiderschap gezond. Tegenmacht. Dat zie je ook aan het gebrek aan dualisme, bijvoorbeeld bij de inmenging van de premier deze week in de fractie bij een wet die de openbaarheid nog niet eens heeft gezien. En verder: je weet nooit wie zich de komende tijd in de picture gaat spelen. Leiders staan op; zij worden niet gebracht.

10) In januari viert de VVD het 75-jarig bestaan. Hoeveel jaar geven jullie de VVD nog? En waar hangt dat van af?

Als het lukt om de VVD weer een herkenbare koers te laten varen, we een sterke partijtop hebben en leden die zich kunnen én mogen uitspreken (en waar dus ook daadwerkelijk naar wordt geluisterd), dan kunnen er nog minimaal 75 jaar bij.

Wynia’s Week is hét journalistieke podium voor nieuws en achtergronden, feiten en meningen die in Den Haag en Hilversum al te vaak worden genegeerd. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘VVD-leden zijn steeds minder angstig om zich uit te spreken tegen de partijtop’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Op thema’s als asiel- en migratie en stikstof ‘kennen wij de VVD niet meer terug’. ‘Daar schieten je de tranen in de ogen.’ Aldus Reinier Geerligs. Hij spreekt namens de groep ‘Klassiek Liberaal’, ruim honderd actieve VVD-leden die zich ernstig zorgen maken over de koers van hun partij.

‘Er moet zuurstof in de VVD worden geblazen,’ zegt Geerligs, lid van de kerngroep van Klassiek Liberaal. Geerligs is 37 jaar en werkzaam in de personeelssector. Hij woont in Rijssen, Overijssel.

‘Liberale kernwaarden terug’

Klassiek Liberaal werd twee jaar geleden opgericht omdat het profiel en de zichtbaarheid van hun partij hen zorgen baarde. SYP WYNIA spreekt met Reinier Geerligs in deze aflevering van Wynia’s Week TV, tevens podcast.

Doorgaans is er hooguit zacht gemor in de VVD-gelederen, als partijleider Mark Rutte weer verregaande concessies heeft gedaan aan andere coalitiepartijen (of aan grote landen binnen de EU). ‘Klassiek Liberaal’ binnen de VVD, een groep kaderleden, wethouders en statenleden, laat het daar niet bij. De VVD moet terug naar de liberale wortels, ‘de thema’s van Frits Bolkestein’ moeten weer op de agenda en de VVD in de Tweede Kamer moet zich kritisch, dualistisch opstellen over het regeringsbeleid.

Herhaaldelijk valt het woord ‘pijnlijk’ of zelfs ‘enorm pijnlijk’ in het gesprek met Reinier Geerligs. Over wat er het afgelopen jaar door de VVD allemaal weggegeven is in de coalitiebesprekingen. Over de boeren die van het CDA overgestapt waren naar de VVD en nu overstappen naar de BoerBurgerBeweging van Caroline van der Plas.

‘Wat ik merk is dat veel VVD-leden het kabinetsbeleid met argusogen volgen,’ zegt Geerligs. ‘Als het gaat om de gestegen lastendruk, om migratie, om het klimaat en stikstof: allemaal thema’s waarvan wij zeggen: wij horen de VVD te weinig. Wij zijn ook een ondernemerspartij. Maar ondernemers draaien op voor de kosten van het kabinetsbeleid.’

Kabinet gedomineerd door D66

‘VVD-thema’s dreigen onder het tapijt te worden geveegd,’ aldus Geerligs. ‘Nu is er weer de plicht om over een paar jaar hybride warmtepompen aan te schaffen. Dat is een vorm van dwang. Dwang is er ook voor gemeenten die statushouders voor een woning voorrang moeten geven boven burgers van Nederland. De dwang komt steeds meer naar voren [in het kabinetsbeleid] en dat is een ontwikkeling waarvan wij vinden dat de VVD daar veel actiever in moet optreden,’ zegt Geerligs. ‘Wij vinden dat de VVD terug moet naar de liberale kernwaarden.’

Er is niet alleen in het coalitieakkoord teveel ingeleverd, zegt Geerligs, maar op veel te veel punten wordt het kabinetsbeleid gedomineerd door D66 en D66-leider Sigrid Kaag. ‘Frits Bolkestein was kritisch op de [uitdijende] Europese Unie. Maar wat je nu merkt, is dat de VVD het pad volgt van D66. En D66 wil vooral heel veel Europa. Wij willen een verstandig Europa. En geen eurobonds [EU-staatsleningen].’

‘Sigrid Kaag is wel heel dominant aanwezig’ zegt Geerligs. ‘Zij is minister van Financiën, maar bemoeit zich met alles, behalve financiën. We zien dat D66 wel een hele dikke vinger in de pap heeft over waar we heen willen met Nederland.’

‘Fractie is te volgzaam’

Geerligs mijdt persoonlijke kritiek op partijleider Mark Rutte en richt zijn pijlen vooral op de Tweede Kamerfractie van de VVD. Die is te volgzaam, te onzichtbaar, te weinig kritisch op het kabinet.

Er is volgens Geerligs voldoende ruimte voor regeringspartij VVD om met eigen plannen te komen: ‘Het coalitieakkoord is op hoofdlijnen gesloten. De VVD-fractie heeft alle vrijheid om zich te ontwikkelen tot buitenboordmotor van het kabinet. Er moet veel meer dualisme komen.’

Asiel: Denemarken als voorbeeld

‘Wij missen een lange termijnvisie, zegt Geerligs. ‘Waar staat Nederland over dertig jaar?’ Weer noemt hij Frits Bolkestein, succesvol partijleider in de jaren ’90, als voorbeeld. ‘Die zei ruim dertig jaar geleden al: het migratiebeleid, daar moeten we mee uitkijken. Daar was de VVD leidend mee. Nu niet. Te weinig.’ Als het aan Klassiek Liberaal ligt neemt Nederland op migratiegebied een voorbeeld aan een land als Denemarken, dat wil dat asielzoekers zich niet in Europa, maar in het (Afrikaanse) Rwanda melden en daar worden geselecteerd.

Geerligs maakt zich zorgen over de toekomst van de VVD. ‘De PvdA was ook de grootste. Het CDA was de grootste. Ook voor de VVD bestaat de kans dat je lang de grootste bent en daarna kopje onder gaat. Dat de VVD al zo lang de grootste is, is op zich een knappe prestatie. Maar juist dan moet er continu zuurstof in de partij worden geblazen. Dat vergt debat en dat vergt durf.’

De VVD na Rutte

Wat is de VVD na Rutte? Geerligs: ‘Ik heb geen glazen bol. Maar daarom zijn wij er. Wij zorgen dat ons geluid gehoord wordt. Wij hebben goede contacten in de partij, in het hele land. Wij komen met moties in de Algemene Ledenvergadering.’

‘Waarom wij de VVD van Bolkestein terug willen is ook de noodzaak van een vooruitziende blik, zegt Geerligs. Bolkestein bleef in de Kamer zitten, als het VVD-gezicht. Sophie Hermans, de huidige VVD-fractievoorzitter, moet die Bolkestein-rol op zich nemen. ‘Zij moet het doen. We zouden van haar graag meer visie willen zien. Wat wil Sophie Hermans met de VVD?’

Wynia’s Week valt iedere woensdag en zaterdag in vele duizenden mailboxen. De donateurs maken dat mogelijk. Bent u nog geen donateur? U kunt zich HIER aanmelden. Hartelijk dank!

Het bericht VVD-leden roeren zich: ‘Bij VVD-koers schieten tranen je in de ogen’ verscheen eerst op Wynia's Week.