Video

In dit videogesprek voor WWTV praat SYP WYNIA met Bomhoff over zijn nieuwe boek, over zijn ervaringen in Den Haag en over de politiek en de economie van nu, met veel aandacht voor de ambtenaren die al te vaak de politiek bepalen in plaats van andersom.

Klaas Knot

Een absolute hoofdrol in het boek is weggelegd voor Klaas Knot, de president van De Nederlandsche Bank, door Bomhoff gezien als de kwade genius achter het nieuwe pensioenstelsel en achter het introduceren van politieke hypes (zoals klimaat en biodiversiteit) in het beleid van de bank. Wynia’s Week TV is ook als podcast te beluisteren!

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en met vele tientallen video’s en podcasts, ook in het nieuwe jaar 2025. Dat wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs, sponsors en andere sympathisanten. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER.

Eduard Bomhoff is niet alleen vooraanstaand econoom en was ook – heel even – politicus maar is ook al decennia een gewaardeerd en gevreesd columnist, eerst van NRC en sinds 2019 van Wynia’s Week. Sommige van de voor dit nieuwe boek geselecteerde columns komen uit NRC en Het Financieele Dagblad, de meest actuele uit Wynia’s Week.

‘Het Casinopensioen – en andere brandende kwesties’ is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, telt 222 pagina’s, kost € 22,50, zal overal te koop zijn en is nu onder meer voor te bestellen in de winkel van Wynia’s Week

Het bericht ‘Het nieuwe pensioenstelsel kost veel geld en niemand kan vertellen waarom het zou moeten’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Zoveel geld, maar toch hebben werkenden en gepensioneerden middelmatige pensioenkennis, blijkt regelmatig uit onderzoek. Terwijl zij toch, samen met hun werkgever, deze spaarpot trouw vullen of gevuld hebben met hun betaalde pensioenpremies plus de daarop behaalde rendementen.

Aan de onbekendheid komt onherroepelijk een einde als de bestaande collectieve pensioenpotten de komende 24 maanden worden verdeeld over een stuk of tien miljoen kleinere, persoonlijke spaarpotjes. U krijgt uw eigen pensioenspaarvarkentje in huis.

Scepsis is op zijn plaats

Deze radicale ingreep in uw financiële bezit werd aangeprezen met argumenten als het wordt simpeler (je kunt zien wat je hebt en betaalt) en profijtelijker (iedereen, of nou ja, bíjna iedereen gaat erop vooruit). Erop vooruitgaan was hard nodig om het gedeukte vertrouwen in een goed pensioen na jarenlange bevriezingen niet verder aan te tasten. Pensioen stegen niet mee met inflatie en welvaart.

Scepsis is niettemin op zijn plaats als eenvoud en gouden bergen in het verschiet liggen. Het debat over de pensioeningreep die per juli 2023 wet is geworden, is eigenlijk nooit verstomd. In de kabinetsformatie is er niks over geregeld. Maar nu begint de tijd te dringen. Als de Tweede Kamer (hallo NSC!) nog een serieus debat wil voeren, moet er wat gebeuren.

Haast is geboden, om twee redenen die zich vorige week aandienden.

De eerste is dat het Pensioenfonds Loodsen als eerste fonds volgend jaar al van start gaat met de nieuwe pensioenen. Daarna is er geen weg terug. ‘Het is fantastisch nieuws, het eerste schaap is over de dam’, reageerde een woordvoerder van de Pensioenfederatie tegenover Het Financieele Dagblad.

Het enthousiasme bij de pensioenlobby is begrijpelijk. De pensioenfondsen willen geen nieuw debat. Ook al merken zij inmiddels hoeveel haken en ogen aan de ingreep zitten. Van de 25 pensioenfondsen die van plan waren om al volgend jaar, dus per 1 januari 2025, het persoonlijke pensioenpotje in te voeren zijn er nog drie over. Inmiddels is het naar áchteren verschuiven van de invoeringsdatum een bijna vanzelfsprekendheid.

Slecht voorteken

De tweede reden is de weigering van het Pensioenfonds Zorg en Welzijn, het een na grootste fonds na ABP (ambtenaren en onderwijzers), om de pensioenen volgend jaar te verhogen. Pensioenvrekkerij, noem ik dat. Dat is een slecht voorteken van wat komen gaat als ook de grote pensioenfondsen de overstap maken naar het nieuwe stelsel.

De versoepelde regels van pensioentoezichthouder De Nederlandsche Bank bieden wel ruimte voor een verhoging. De Nederlandsche Bank heeft de regels juist versoepeld om de overgang naar het nieuwe stelsel brede steun te geven bij werknemers en ouderen. Bovendien is de inflatie in Nederland hardnekkig, dus een pensioenverhoging (indexatie) komt goed van pas.

Maar het Pensioenfonds Zorg en welzijn durft het niet aan. Helaas, helaas, zegt het bestuur, alsof iemand anders dan zij hiervoor verantwoordelijk zijn. Jarenlang was De Nederlandsche Bank de gebeten hond in de pensioenwereld, want de rekenmeesters van de pensioencontroleur waren véél te streng. Nu zit een groot pensioenfonds zijn aangesloten werknemers en gepensioneerden zélf dwars.

En waarom? Het Zorg en Welzijn-pensioenfonds wil het geld van de indexatie in kas houden en extra financiële buffers aanleggen omdat het fonds per 2026 wil overstapen naar de individuele spaarpotjes. We willen u graag vanaf 2026 een goed pensioen blijven betalen, zegt voorzitter Joanne Kellermann, een voormalige directeur van De Nederlandsche Bank. Dat is een pensioen dat zijn waarde behoudt, waarvan de uitkering dus meestijgt met de inflatie, maar nu even niet.

Net niet

De weigering van het fondsbestuur krijgt nog een potsierlijk cachet omdat de buffers die men nodig vindt om wél een heel bescheiden pensioenverhoging te betalen op 0,2 procent na niet worden gehaald. Wie zegt dat een goed pensioen zo belangrijk zou juist dan best een bescheiden, maar symbolisch belangrijke verhoging hebben moeten geven. Juist ook omdát hoge verwachtingen zijn gewekt over de nieuwe pensioenen. En wetende hoeveel wantrouwen er bestaat over achterkamertjespolitiek. Nogmaals: vrekkengedrag.

Wat gebeurt er straks met de extra buffers? Een deel moet de kosten van het fonds dekken, dat is wettelijk zo geregeld. Een deel is een reservefonds voor barre tijden en een deel is een steunfonds voor mensen die er ondanks de hoge verwachtingen op achteruit zouden gaan. Al met al behoorlijk mistig. Precies het soort niet-zo-transparante afwegingen in het bestuur van werkgevers en vakbonden waarvan je dacht dat het nieuwe stelsel er een eind aan zou maken.

 Nu al op achterstand

Pensioenfonds Zorg en Welzijn zou best een trendsetter kunnen zijn, opperden deskundigen de afgelopen week. Dan zouden ook andere grote fondsen uit voorzorg de pensioenen bevriezen voorafgaand aan de stap naar het nieuwe stelsel. ABP doet dat overigens pas in 2027.

Dus wat een simpeler en profijtelijker nieuw pensioen zou moeten zijn, blijkt in de aanloop juist ingewikkelder én van het oude stempel: bevroren pensioenen.   

Als meer (grote) fondsen deze tactiek gaan gebruiken, ondermijnen zij zelf het vertrouwen in het nieuwe stelsel en niemand anders. Zoals een lezer van Wynia’s Week schreef: we zijn nog niet eens begonnen en nu staan we al op achterstand.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Wel inflatie, geen hoger pensioen: bij Pensioenfonds Zorg en Welzijn zijn vrekken aan de macht verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is zo jammer dat Knot zich gedraagt als dictator in plaats van als open toezichthouder, en dat ons parlement niet de guts heeft om hem te corrigeren. Overal in West-Europa, behalve in Nederland, is er een aparte toezichthouder voor pensioenfondsen. In al die andere landen is het toezicht op banken scherp, maar toezicht op pensioenfondsen meer collegiaal en met respect voor wat werknemers en bedrijven hebben gespaard.

Slecht geïnformeerd

Knot is helaas ook nog een slecht geïnformeerde dictator. Dit najaar moeten de pensioenfondsen opnieuw 10.000 scenario’s voor de komende honderd (!) jaar doorrekenen om aan DNB te laten zien dat ze robuust genoeg zijn om slecht nieuws over rente, beurs en inflatie te kunnen overleven. Maar ook dit keer deugen die scenario’s niet en is eerdere kritiek van ervaren oud-pensioenbestuurders genegeerd (en van uw columnist, zelf ook oud-bestuurder van twee grote pensioenfondsen en frequent auteur in Amerikaanse toptijdschriften over inflatie, rente en koersen).

De meest fundamentele fout gaat over de inflatie. Als de inflatie in de toekomst nog weer eens zo hoog wordt als in 2022 – 10 procent – is het niet alleen de vraag of de pensioenfondsen de bijbehorende hoge rente en dalende beurskoersen kunnen overleven, maar vooral ook of ze alle pensioenen met 10 procent kunnen compenseren.

Die vraag is echter geen onderdeel van de scenario-exercitie omdat DNB niet beseft dat inflatie een veel groter kwaad is voor pensioenfondsen dan schommelingen in de rente. Over de afgelopen tien jaar hebben pensioenfondsen door een foute obsessie van DNB met de korte rente gokproducten moeten aankopen bij Goldman Sachs en andere investment bankers. Zo werden tientallen miljarden vergokt, terwijl het echte risico – langdurig hoge inflatie – wordt genegeerd. Dat wordt straks alleen nog maar erger omdat de fondsen van DNB op een andere manier moeten gaan beleggen en daarmee nóg kwetsbaarder worden voor toekomstige inflatie.

(lees verder onder het kader)

Ook in de details zijn de 10.000 scenario’s die DNB dwingend oplegt idioot en niet behulpzaam bij risicomanagement. Ik geef ter illustratie twee rekenvoorbeelden met hulp van de scenario-bestanden voor het derde kwartaal van 2024.

De eerste vier jaren van de honderd (!) toekomstige jaren in de scenario’s zijn een mix van prognoses van DNB en van het Centraal Planbureau (CPB). Ik kijk daarom naar jaar vijf, dat is puur DNB. Dan blijkt dat in alle 10.000 scenario’s de inflatie in Nederland iets lager is dan gemiddeld in de eurozone. Dat zou mooi zijn, maar het hele idee van scenario’s is natuurlijk dat we mooie en tegenvallende cijfers allebei opnemen en analyseren.

De meest recente cijfers voor de inflatie zijn: eurozone 1,7 procent; Nederland 3,3 procent. En helaas zijn er krachten die een aanhoudend hogere inflatie in Nederland aannemelijk maken. Eerst waren er de D66-ministers Rob Jetten en Sigrid Kaag die kozen voor de duurste energie van heel Europa om maar de ‘transitie’ te versnellen. Nu blijkt Nederland nog eens 50 miljard euro extra nodig te hebben voor elektriciteitskabels en waterstoffabrieken als we die ‘transitie’ geforceerd willen doorzetten. Dus nóg duurdere energie. Dan is het toch absurd om in 10.000 scenario’s allerlei economische grootheden te variëren, maar 10.000 keer te rekenen dat de inflatie in Nederland beslist iets láger wordt dan in de Eurozone.

Weinig inflatie, zelfs als de beurs instort

Tweede ontwerpfout in de scenario’s: toekomstige schommelingen op de beurs. Ik keek ter controle naar het allerslechtste scenario voor de beurs uit de 10.000. De aandelenkoersen kelderen dan met driekwart in één jaar, maar omdat de voorspelformules voor beurs en inflatie niet goed zijn gekoppeld, gebeurt er in dat rampjaar niets bijzonders met het prijspeil.

Maar denk even na: als de aandelenkoersen wereldwijd zó verschrikkelijk instorten, dan moet er sprake zijn van een unieke ramp. Een kernoorlog misschien, of een enorme meteorietinslag of een nieuwe pandemie. Wie dan nog leeft, gaat hamsteren. Paniek leidt dan tot hoge inflatie, maar daar zien we niets van – de inflatie kabbelt rustig verder, zelfs in zo’n rampscenario, en in Nederland gegarandeerd iets lager dan elders.

Dat is niet serieus. 10.000 scenario’s ontwerpen is geen geringe opgave, maar de statistici bij DNB hebben kennelijk geleden onder de handicap dat bij het bewind van Knot alle opbouwende adviezen van buiten al vele jaren worden doodgezwegen. Niet alleen uw columnist in Wynia’s Week, maar ook de talrijke insiders van pensioenfondsen die na hun pensionering vrij konden schrijven. DNB wil de Nederlandse discussie onder controle houden, richtte daarvoor een eigen research-platform Netspar op, betaalt jonge researchers tienduizenden euro’s per artikel, maar houdt vast aan consequent doodzwijgen van critici en negeert hun opbouwend bedoelde commentaar over fouten in de wet, de scenario’s en het toezicht. Ook de dringende waarschuwingen van actuaris en Tweede Kamerlid Agnes ‘Cassandra’ Joseph (NSC) in haar maidenspeech uit januari 2024 zijn ter zijde gelegd.

Het enige wat DNB nu nog kan doen om de nieuwe pensioenwet voor de ondergang te behoeden, is frequent herhalen dat aanpassing van de pensioenen aan de inflatie onder de vigerende wet weliswaar kantje boord is, maar dat de gepensioneerden kunnen hopen op een mooie eenmalige bonus wanneer hun pensioenfonds ‘invaart’. Het kernwoord is hier ‘eenmalig’. De pensioenen worden omgerekend in een individueel ‘casinopensioen’ en dat vereist een herschikking van de beleggingen: minder in bedrijven en gebouwen en meer in staatsschuld.

Dat dempt het casino-effect maar gaat ten koste van het rendement op de langere termijn. In de woorden van Jelle Mensonides, directeur ABP-beleggingen in de goede tijd: ‘Het gevolg is een risicoavers beleggingsbeleid en voor de deelnemers slechte uitkomsten’. Mijn collega’s Coen Teulings, Arnout Boot en Paul de Beer schatten het verlies in 2021 op 2 procent per jaar. Over dertig jaar cumuleert dat verlies tot een heel veel lager pensioen (of hogere premies).

Een lastig beroep

Het presidentschap van DNB is een lastige functie. Je moet buitenlandse banken toelaten om in Nederland spaarrekeningen aan te bieden, want dat houdt ABN Amro, ING en Rabobank hopelijk scherp, maar dan luister je niet naar waarschuwingen en ontstaan ongelukken zoals met de IJslandse internetspaarbank Icesave. Je denkt dat het een goed idee is om ABN Amro en ING aan te moedigen tot een fusie – want dan word jij toezichthouder over een van de grootste banken in Europa – maar dan gaan ABN Amro en ING ter voorbereiding veel te riskant lenen, vallen om en moeten tegen hoge kosten worden gered door de belastingbetalers. Knot heeft die twee missers van zijn voorganger Nout Wellink vermeden, maar zijn foute pensioenwet en dictatoriaal toezicht hebben nog veel meer geld gekost.

Ik hoop nog steeds dat de Tweede Kamer luistert naar Agnes Joseph en andere critici, zodat het casinopensioen niet doorgaat, en vertrouw erop dat Knot dan ook een conclusie zal trekken.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff:  Eindspel van het Casinopensioen verscheen eerst op Wynia's Week.

Neem het vorige week gepubliceerde rapport van de WRR, een ‘denktank’ die het kabinet adviseert. Titel: Europese vergrijzing in het vizier. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid ziet, kort gezegd, de Europese vergrijzing als een serieuze bedreiging voor Nederland. Daarom moet minister-president Dick Schoof er bij Europese regeringsleiders op hameren dat zij iets doen aan de dreigende uitgaventsunami die met de vergrijzing gepaard gaat.

Zouden de regeringsleiders in Parijs, Berlijn en Rome het rapport inmiddels hebbenlaten vertalen en met rode oortjes lezen? Zouden Macron, Scholz en Meloni schrikken van hun toekomst die de WRR schetst?

Slecht voorbereid

Dit is er aan de hand: de meeste landen in de Europese Unie zijn niet of slecht voorbereid. Burgers leven langer. Zij krijgen langer een oudedagsuitkering. Ze hebben meer zorg nodig. Tot overmaat van ramp zijn er minder (oudere) jongeren om de economische groei op het vereiste peil te houden.

Het goede nieuws is: Nederland is de grote uitzondering. Wij hebben het voordeel van een pensioenspaarvarken met maar liefst 1.500 miljard euro beleggingen. Nederland is Europees kampioen pensioenen. Het geld voor bestaande en toekomstige pensioen ligt al klaar. Andere landen moeten dat nog maar zien te krijgen. Bovendien verloopt de vergrijzing elders in Europa sneller dan bij ons.

Goed gedaan, Nederland, zou je zeggen. Maar de WRR ziet donkere wolken. Andere Europese landen zullen steeds meer hoofdbrekens krijgen om hun begrotingsuitgaven te beheersen. De vergrijzing kan de economische groei drukken. Economische stagnatie dreigt. En Nederland is dan twee keer de klos.

Eén keer omdat Nederland als exportland bij uitstek zaken doet in Europa, zodat er minder te verdienen is. De tweede keer omdat er meer kans is op begrotingsontsporingen, ongeremde staatsschulden, extra politieke druk om de rente laag te houden ook als de inflatie stijgt vanwege bijvoorbeeld krapte op de arbeidsmarkt.

Omdat Nederland het meeste pensioengeld heeft, zijn onze gepensioneerden de grootste verliezers als de inflatie niet wordt beteugeld.

Schrik, schrik

De risico’s zijn duidelijk en urgent. Maar toch knaagt er iets bij het lezen van het WRR-rapport. Het gaf me zo’n nostalgisch gevoel. Een déjà vu. In 1997, kort voor de invoering van de euro, klonken er namelijk ook waarschuwingen voor de Europese bedreigingen voor Nederlandse pensioenen.

Politici schrokken zich een hoedje toen bleek dat in de Nederlandse pensioenwereld grote zorgen leefden over de euro. Zouden de zuidelijke landen met hun reputatie van laks begrotingsbeleid met ontsporende staatsschulden niet de inflatie aanwakkeren? Dat zou de waarde van de euro ondermijnen. En dus de Nederlandse pensioenen treffen waar zij het meest kwetsbaar zijn: oplopende inflatie.

Geloofsartikel

De toenmalige minister van Financiën, Gerrit Zalm (VVD), noemde de zorgen om een hogere ‘euro inflatie’ niet verstandig. Nee, logisch, het kabinet had geen behoefte aan bange burgers. Dat zou het draagvlak voor de ongewisse invoering van de euro alleen maar ondermijnen.

Bovendien is de Europese Unie, voorheen de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (1952), voorheen de Europese Economische Gemeenschap (1958), een geloofsartikel in de Nederlandse politiek. Wie dat in twijfel trekt, plaatst zich buiten de discussie.

En nu begint de WRR er weer over….

Afscheid van de euro?

Niet dat de WRR met een radicale oplossing komt, zoals afscheid nemen van de euro. De regeringsadviseur klampt zich vast aan onderzoek dat Nederland met zijn open, op export gerichte economie meer dan andere landen heeft geprofiteerd van de uniforme Europese markt.

De WRR draait de oplossing om. Nederland moet juist ándere Europese landen overtuigen van ons gelijk. Het is te laat voor die landen om een pensioenstelsel à la het onze op te bouwen, maar andere acties zijn er genoeg.

Hoe zouden Macron, Scholz en Meloni reageren als Dick Schoof hen komt adviseren dat zij hun arbeidsmarkt moeten hervormen? Dat hun werknemers en ondernemers hun productiviteit moeten verhogen. Dat hun kiezers langer moeten doorwerken, zodat de vergrijzing betaalbaar blijft. En dat zij niet moeten proberen de extra vergrijzingsuitgaven te financieren met hogere extra staatschulden.

Ze zullen zeggen: gefeliciteerd Dick. Jouw land is een bofkont. Jij wilt op verschillende terreinen een opt-out van Europese regels, nou, hier heb je al decennia een opt-out. Nederland staat met zijn pensioenen geïsoleerd in Europa, dat weet je. Het kon Mario Draghi als president van de Europese Centrale Bank niks schelen dat zijn ultralage rentepolitiek de Nederlandse pensioenen saboteerde. Het was namelijk de reddingsboei van de andere landen. Zo zal het in de volgende crisis wéér gaan.

Laat pensioenfondsen beleggen in de meest rendabele regio’s

Als Schoof na zijn buitenlandse bezoekjes terug is in Den Haag is hij een ervaring rijker. Met gidsland spelen maak je geen politieke vrienden.

Wat dan wel? Gebruik het pensioenspaarvarken en het vergrijzingsvoordeel van Nederland voor een sterke eigen positie. Kies voor een concurrerend bedrijfsleven. Laat de beleggingsmarkt zijn werk doen. Dus: geef pensioenfondsen alle ruimte om te beleggen in regio’s met hogere groei én rendementen dan in Europa. Stop politieke druk voor pensioenbeleggingen in maatschappelijk projecten in Nederland zonder duidelijk financieel voordeel. En zeg gewoon eens nee als Europa aanklopt voor extra geld voor programma’s met mooie namen maar zonder heldere en realiseerbare doelstellingen.

Europa is namelijk best belangrijk, maar ook best een gevaarlijke politiek-economische plek voor onze pensioenen.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Versterk met onze goede pensioenen onze eigen positie en speel geen gidsland verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat DNB-president Klaas Knot er nog steeds zit, is natuurlijk vooral de schuld van de Tweede Kamer. Daar komt hij eens per jaar over de vloer voor een ‘rondetafelgesprek’. Ook laat Knot zich zo’n twee keer per jaar welwillend interviewen in Buitenhof.

Vergelijk dat eens met de politieke voortvarendheid in Amerika. Negen dagen na de mislukte moordaanslag op Donald Trump, waarbij een toeschouwer om het leven kwam, verscheen Secret Service-baas Kimberly Cheatle op een hoorzitting van een speciale commissie van het Huis van Afgevaardigden om scherpe vragen te beantwoorden. De dag daarna moest haar baas haar wel ontslaan.

Gaten in de pensioenwet

Gelukkig hebben we sinds de verkiezingen van 22 november 2023 wel Agnes Joseph, Tweede Kamerlid namens NSC. Ze is nu al voor de tweede keer tegen Knot in actie gekomen met 21 schriftelijke vragen. Laat mij kort uitleggen hoe Joseph heel systematisch wijst op de gaten in de nieuwe pensioenwet en ook een nooduitgang aanwijst.

Zoals bekend wil DNB dat iedereen een individuele pensioenpot krijgt en daarvoor moet dus het vermogen van de pensioenfondsen op een zuivere manier worden opgedeeld. Dat vereist twee berekeningen.

De eerste berekening gaat over hoeveel iedereen heeft gespaard. Daarover zei Joseph op 18 januari in haar maidenspeech in de Tweede Kamer: ‘Ik kom zelf uit de deelnemersadministratie. Dat was waar ik werkte. Deze transitie is eigenlijk gewoon een enorme IT-transitie. Pensioenfondsen hebben allemaal oude IT-systemen waar we nu 20 miljoen pensioen in hebben. Daar zit 1500 miljard euro in voor 10 miljoen mensen. We moeten binnen vier jaar al die IT-systemen omzetten in nieuwe IT-systemen. Er moet een wonder gebeuren wil dit lukken. Het erge vind ik ook nog dat dat invaren helemaal niet nodig is.’

Onder het huidige stelsel is het voldoende om te weten hoeveel jaar iemand heeft gewerkt en wat het ‘middelloon’ is waaruit het pensioen wordt berekend. DNB wil nu dat we alsnog (zo nodig vijftig jaar na datum) nagaan hoeveel er iedere maand is gestort door werkgever en werknemer en met hoeveel al die bedragen over decennia zijn gestegen door rendement op de beleggingen. ‘Niet realistisch’, zegt Joseph.

De tweede berekening is in welk tempo het pensioenfonds dan die individuele pot mag gaan uitkeren. De juristen bij DNB eisen daarvoor een schatting van rente en inflatie voor elk toekomstig jaar tot aan 2074. De zieke logica van de nieuwe wet vereist inderdaad dat we per persoon uitrekenen hoeveel die per maand mag ontvangen.

(Even tussendoor: in Wynia’s Week heb ik een aantal keren de technische fouten van die berekeningen besproken, maar mijn artikelen werden doodgezwegen door DNB. Ik benaderde twee leden van de commissie die de scenario’s maakt met de suggestie om er eens privé over te spreken, maar daar bestond geen behoefte aan. Toen ik – bij wijze van tweede poging – een samenvatting van mijn kritiek publiceerde op het discussieforum Me Judice en een Kamerlid aan toenmalig pensioenminister Carola Schouten vroeg wat zij daarvan vond, schreven de ambtenaren alleen dat de samenvatting niets nieuws bevatte. Zo ontweek de minister dus elk commentaar.)

Geen losse flodders

Agnes Joseph valt nu ook de tweede berekening – over het tempo waarin het pensioenfonds de individuele pot mag gaan uitkeren – aan met haar nieuwe kritische Kamervragen. Ieder kwartaal dwingt DNB de pensioenfondsen namelijk om voor de toekomst te rekenen met verse scenario’s waarin de rente in het eerste jaar van de prognose steeds binnen een paar maanden daalt tot bijna nul en dan weer heel snel stijgt. Een kwartaal later schuift DNB hetzelfde historisch ongekende scenario drie maanden vooruit naar de toekomst. Nog steeds een razendsnelle dip in de rente in het eerste jaar van de voorspelling, gevolgd door een even snel compleet herstel (boosdoener is misschien het fout koppelen van de verschillende inflatiecijfers die nodig zijn voor een renteprognose). In de woorden van Jacintha van Bijnen-Den Haag, strategisch pensioenadviseur van verzekeringsmakelaar Aon: ‘Nee. Er is niemand die denkt dat dit klopt’.

Net als Van Bijnen-Den Haag was ook Joseph voorheen actuaris, maar dan bij Achmea. Als twee prominente leden van deze beroepsgroep – die toch niet bekendstaat om het afvuren van losse flodders – niets zien in de berekeningen van DNB, is er echt iets aan de hand. En inderdaad, de fouten hebben groot effect op het volgens de nieuwe wet berekende pensioen, niet alleen in dat eerste jaar, maar ook daarna, tot aan het overlijden.

Opmerkelijk trouwens, dat de Autoriteit Financiële Markten (AFM) in navolging van de actuarissen en uw columnist, nu ook opeens komt met dezelfde kritiek op de berekeningen van DNB. Mocht Knot ooit het veld moeten ruimen, dan kan de minister van Financiën mooi AFM-bestuursvoorzitter Laura van Geest benoemen tot diens opvolger, met als argument dat zij heeft bewezen zich onafhankelijk te kunnen opstellen. Maar – met alle respect voor Van Geest – toch zou het niet gezond zijn om wéér een oud-ambtenaar van Financiën te benoemen bij DNB, na alle kostbare rampen onder Knot en zijn voorganger Nout Wellink. Bij DNB is meer deskundigheid vereist.

Terug nog even naar de eerste berekening, die over de tien miljoen pensioenpotten en over hoeveel iedereen heeft gespaard. Het totale bedrag moet natuurlijk overeenkomen met het totale vermogen van de pensioenfondsen. Als die controle zou lukken, zou dat volgens Jospeh – als gezegd –  ‘een wonder’ zijn.

De tweede berekening, over het tempo waarin het pensioenfonds de individuele pot mag gaan uitkeren, is zéker fout, alleen al vanwege het rentescenario dat ieder kwartaal weer terugkomt. De vakbeweging en de bestuurders van de fondsen zijn nu al druk aan het discussiëren over wat te doen zodra die uitkomst lager is dan het resultaat van de eerste berekening. Dan is er ‘wisselgeld’ waarmee ‘solidariteit’ met benadeelde groepen kan worden betuigd.

Het grote toverwoord is onzekerheid

Pensioenjurist Mark Heemskerk, hoogleraar aan de Radboud Universiteit, heeft gewezen op de mogelijkheid dat een pensioenfonds het invaarverzoek in het nieuwe stelsel mag weigeren ‘op grond van de eisen van beheerste en integere bedrijfsvoering’. Hij stelde de cruciale vraag: ‘Is daaraan voldaan indien het ICT-technisch niet (tijdig) mogelijk is?’ Dat is ook de nooduitgang van Agnes Joseph: constateer dat invaren technisch onmogelijk is en verklaar de nieuwe wet dan desgewenst alleen van toepassing voor mensen die vanaf 2027 pensioen gaan opbouwen.

‘Het grote toverwoord is onzekerheid,’ volgens Heemskerk. Dat kan alleen maar betekenen dat het doek moet vallen voor de nieuwe pensioenwet. Er is al 130 miljard euro weggegooid met gokken op de rente en er is de laatste jaren nog extra gegokt om maar te kunnen voorsorteren op de wet. Voor de deelnemers wordt het – anders dan is beloofd – niet inzichtelijker. Wel kost het hen heel veel geld en lopen ze onnodige risico’s.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!

Het bericht Het nieuwe pensioenstelsel moet een nooduitgang krijgen  verscheen eerst op Wynia's Week.

In haar speech liet Agnes Joseph er geen twijfel over bestaan  van welke kant de onwaarheden kwamen: van de voorstanders van de nieuwe pensioenwet. Een topman van de vakbeweging beloofde hogere pensioenen. De president van De Nederlandsche Bank beweerde dat met de nieuwe wet de pensioenen eindelijk weer de inflatie konden bijhouden, nadat dat vanwege de oude wet volgens hem tien jaar niet had gekund. De baas van een groot pensioenfonds vertelde dat de berekeningen voor het individueel maken van de pensioenen eigenlijk altijd al werden gemaakt, en dat de nieuwe wet dus geen probleem kon zijn.

Tegenstanders worden doodgezwegen

De term ‘invaren’ was slim gekozen want die suggereerde een veilige haven. In werkelijkheid moet onder de nieuwe wet iedere pensionado solo varen op de woelige baren van de beurs. Ik noem het liever niet  ‘invaren’, maar ‘overboord gooien’, want dat is het. De tegenstanders daarvan (onder wie de oud-toppers Jean Frijns, Jelle Mensonides en Dick Sluimers van het ABP en de KNAW-economen Joop Hartog en Bernard van Praag) worden nog steeds consequent doodgezwegen door De Nederlandsche Bank.

Op Me Judice, het onafhankelijke discussieforum voor economen, is de verhouding tussen voor- en tegenstanders van de nieuwe wet ongeveer één tegen tien. Tussen de stortvloed van kritiek trof ik op het forum over de laatste drie jaar één enkel positief stuk. Dat komt van twee accountants die een meer politieke insteek kiezen en besluiten met: ‘We roepen de critici van de Wet toekomst pensioenen (Wtp) op om, in plaats van energie te steken in het bestrijden van de Wtp, die energie nu te richten op het vergroten van het draagvlak voor de Wtp’. Niet echt een argument voor de nieuwe wet.  

Gelukkig is er nog geen enkel pensioenfonds begonnen met het invaren annex overboord gooien van de deelnemers en de gepensioneerden. Een aantal kleine fondsen heeft zelfs al besloten om dat nooit te doen, evenals – een belangrijk signaal voor wie wil luisteren – de vakbonden bij Unilever, die volop vertrouwen hebben in hun gerenommeerde pensioenfonds Progress: ‘Hierdoor kan (-) de huidige bij- en terugstortingsregeling van toepassing blijven.’ Dat betekent dat het pensioenfonds gegarandeerd de pensioenen kan aanpassen aan de inflatie en dat moedermaatschappij Unilever bijstort indien nodig, en geld krijgt teruggestort in geval de buffers van Progress te royaal worden.

Ik memoreer nog eens vijf bezwaren tegen de nieuwe wet:

Eén: de pensioenen worden veel lager. De beoogde individuele ‘pot’ moet, na het ‘invaren’ van de deelnemers, geleidelijk steeds meer gaan beleggen in staatsschuld in plaats van in gebouwen en bedrijven. Op de lange duur maakt dat een enorm verschil. Pensioenen worden tientallen procenten lager.

Het blijft dan ook een raadsel waarom De Nederlandsche Bank zich toch zo hard heeft gemaakt voor de nieuwe wet. Ik weet alleen wat insiders uit de pensioenwereld me hebben verteld: toezicht op pensioenen was voor de bank een nieuwe, zelfgezochte taak waar men geen ervaring mee had. Een paar juristen – die niets wisten van beleggen – namen het voortouw en wilden dat de fondsen niet langer geld gingen steken in gebouwen en bederijven omdat rendementen op staatsschuld beter voorspelbaar zouden zijn. Dat staatsschuld ook de slechtste belegging is in tijden van inflatie, realiseerden zij zich niet. Door slecht management aan de top kregen de economen bij De Nederlandsche Bank geen kans om deze foute, juridische aanpak te corrigeren. Daarna werd de nieuwe wet vooral een prestigezaak voor bankpresident Klaas Knot.

Steeds meer onzekerheid

Twee: de pensioenen worden veel onzekerder. Er is nu al veel onrust over de beslissing over het precieze moment waarop de deelnemers en de gepensioneerden moeten worden ‘ingevaren’. Dat kan veel schelen in hun pensioen. En daarna is alleen de onzekerheid over de levensverwachting nog collectief gedekt; de rendementen en dus de hoogte van het pensioen hangen af van de beurs, terwijl dat helemaal niet nodig zou zijn geweest als we in het huidige systeem waren gebleven.

Drie: loodgieters, verpleegkundigen en andere werknemers met lichamelijk zwaar werk zouden eerder met pensioen moeten kunnen gaan. Dat was en is belangrijk voor de betrokkenen én voor de PvdA en de vakbeweging die zich hun lot aantrekken. Eerder pensioen voor zwaar werk laat zich veel makkelijker regelen in de oude wet. Nu geldt daarin nog dat elk jaar arbeid 1,875 procent opbouwt voor het ‘middelloon’, zodat wie veertig jaar werkt kan uitkomen op veertig keer 1,875 is 75 procent van dat ‘middelloon’. Oplossing: maak samen met de vakbeweging en met Arbo-artsen een lijst van zware beroepen en gun hen een opbouwpercentage dat hoger ligt dan die 1,875 procent – ergens tussen 2 en 2,5 procent  – zodat zij eerder (maar zonder verplichting) kunnen stoppen. Dat hogere percentage moet dan ook compenseren voor het gedeeltelijke verlies bij de AOW.

Vier: het invaren annex overboord gooien vereist enorme berekeningen die voor oudere gepensioneerden meer dan vijftig jaar in de tijd terug moeten gaan. Dat gaat miljarden kosten. Ook daarom heeft Agnes Joseph voorgesteld om niemand ‘in te varen’, maar alleen een nieuw, individueel systeem te overwegen voor werknemers die aan het begin van hun loopbaan staan.

Pensioenminister Carola Schouten (ChristenUnie) weigerde om die optie te analyseren en daar een overwogen mening over te geven (waarom eigenlijk niet?) en de baas van het ABP noemde de suggestie van Joseph ‘een laatste stuiptrekking’. Dan ben je niet echt bereid om samen naar een oplossing te zoeken.

Vijf: in de oude wet was er een anker voor de hoogte van de premies. Die moesten immers voldoende zijn om de beloftes van het pensioenfonds te dekken. Dat anker wordt losgeslagen in de nieuwe wet. Cao-partijen bepalen straks samen de hoogte van de premie. De nieuwe wet zegt daarover heel duidelijk: ‘In de nieuwe pensioencontracten is echter geen sprake meer van een pensioenuitkering met een vooraf vastgestelde hoogte’. 

Werkgevers kunnen dus van alles proberen te veranderen in de premies. Daardoor wordt het veel moeilijker om te voorspellen wat de mogelijke levensstandaard na het pensioen zal worden, want misschien willen de werkgevers wel structureel minder premie gaan betalen.

Een zeer ongepaste ‘move’

Het vorige week gepresenteerde hoofdlijnenakkoord tussen PVV, VVD, NSC en BBB rept met geen woord over het pensioendossier. Drie weken geleden nog was er het nieuws dat de belangenvereniging van pensioenfondsen Pieter Omtzigt onder druk zette om – in strijd met zijn verkiezingsbeloftes – akkoord te gaan met de invoering van het nieuwe stelsel en niets meer te veranderen aan de Wet toekomst pensioenen. In ruil daarvoor zouden de fondsen bereid zijn de komende vijf jaar 25 tot 30 miljard euro te investeren in woningbouw, infrastructuur en duurzame energie.

Ik zie dat als een voor een democratie zeer ongepaste ‘move’ van pensioenfondsen die zich te veel hebben gecommitteerd aan De Nederlandsche Bank. Vorige week kwam Agnes Joseph direct met een beter plan: ‘Het pensioenstelsel blijft een vrije kwestie. Dat (-) biedt ruimte en perspectief om nadrukkelijk te werken aan verbeteringen van de wet. (-) De komende tijd gaan wij ons daarom (-) inzetten voor de mogelijkheid tot een geleidelijke overgang naar het nieuwe pensioenstelsel.’

Het pensioendossier is nu wisselgeld

Joseph wil dus niemand overboord gooien. Daar is in de Tweede Kamer een meerderheid voor dankzij PVV, NSC, BBB, SP, PvdD, FvD en JA21. Alleen de VVD zou de wet nog steeds kunnen forceren door PVV, NSC en BBB  te dreigen met een crisis. Maar wat is het belang daarvan voor de VVD? Mij lijkt waarschijnlijker dat Dilan Yeşilgöz het impopulaire dossier ‘pensioen’  gebruikt als wisselgeld en vrij baan geeft aan Joseph – in ruil voor een ander onderwerp waar de VVD meer winst mee kan behalen.

Heb ik het mis, dan mag u mij uitlachen. Maar daarna zal het lachen ons vergaan, want dan worden we allemaal ‘ingevaren’ en dus – ik zeg het nog één keer – overboord gegooid.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Niks over pensioenen in het regeerakkoord – en dus vrij baan voor NSC om de boel op te schudden verscheen eerst op Wynia's Week.

Het hele gesprek van SYP WYNIA met WILMA SCHROVER staat op DEZE VIDEO annex PODCAST van Wynia’s Week TV WWTV, vrij beschikbaar voor alle kijkers en luisteraars.

Wilma Schrover stelt dat de stelselverandering bij de pensioenen er in een reeks achterkamers doorgedrukt is, gebruikmakend van valse argumenten, zoals ‘we vergaderen er al 15 jaar over’. De Nederlandsche Bank vervult daarbij diverse dubbelrollen, van toezichthouder op zowel de financiële sector als de pensioenfondsen tot adviseur van de kabinetsformatie. De Nederlandsche Bank zit samen met ministeries, vakbonden, verzekeraars, vermogensbeheerders en pensioenfondsen ook weer in de pensioendenktank Netspar, dat de veronderstelde ‘wetenschappelijke’ begeleiding van dit monsterproject verzorgt.

Schrover verbaast zich over de rol van de vakbonden en de Eerste en Tweede Kamer, omdat dit bij uitstek de instellingen zijn die zich zouden moeten bekommeren om het belang van de deelnemers in de pensioenfondsen, tevens de grote meerderheid van de burgers van Nederland. In de praktijk hebben de bonden alle voorwaarden die ze vooraf stelden laten vallen. En de Kamerleden van partijen die hebben ingestemd met de nieuwe wet – partijen die de afgelopen jaren de kabinetten-Rutte op de been hielden – deden dat vaak met tegenzin, maar vanwege de fractiediscipline.

Deelnemers de verliezers

De burgers, tevens de deelnemers in de pensioenfondsen, ziet Schrover als de grote verliezers en de pensioenfondsen en vooral de particuliere financiële sector ziet ze als de grote winnaars. ‘Het risico van de pensioenbeleggingen komt volledig bij de deelnemers, hun rechten nemen af. Het is een opzichtige verslechtering voor de burger. Mensen moeten hun leven lang een vijfde van hun loon afgeven bij een pensioenfonds dat ze niet zelf kunnen kiezen en het wordt beheerd door vakbonden en werkgeversbonden – weer zonder dat ze er persoonlijk iets over te vertellen hebben. Maar het is voor de meesten wel verreweg de grootste spaarpot die ze hebben.’

De lachende derde is in de ogen van Wilma Schrover de particuliere financiële sector die niet voor niets sinds de aanname van de wet tv-reclame maakt voor ‘een extra pensioenpotje’. Eerder was het werknemerspensioen samen met de AOW voldoende om na pensionering je levensstijl te kunnen voortzetten, nu moet er ‘een extra pensioenpotje’ aan te pas komen – waar financiële bedrijven logischerwijs wel brood in zien.

Kan het nog anders?

Is er nog kans om de stelselherziening terug te draaien? Wilma Schrover is niet optimistisch, want de pensioenlobby is zeer machtig. Maar ze ziet nog wel wat mogelijkheden. ‘Het beste zou zijn om de wet in te trekken, maar van de nu formerende partijen komt dat vooral de VVD niet goed uit, want die stond er als regeringspartij steeds achter. Een mogelijkheid om het nieuwe stelsel alleen voor jongeren in te laten gaan is ook niet erg kansrijk.’ De meeste kansen ziet ze voor een plan van NSC van Pieter Omtzigt: deelnemers van pensioenfondsen per fonds laten stemmen of ze het wel willen. Als er een meerderheid tegen is, gaat bij dat fonds de stelselherziening niet door. Maar alles hangt uiteraard af van het verdere verloop van de formatie.

Schrover: ‘We hadden het beste stelsel van de wereld, maar het is sinds de eeuwwisseling alleen maar verslechterd. En dan gaan ze nu een gigantische stelselherziening aan, terwijl allang gebleken is dat de Nederlandse overheid daar helemaal niet goed in is. Pikant is dat het deze keer een riskant experiment is met private gelden, van de burgers van Nederland. Want dat is het.’

Wilma Schrover is in de vijftien jaar dat ze nu directeur van KBO-Brabant is niet blijer geworden over de Nederlandse pensioenwereld. Die ze ziet als een gesloten bunker, waar ook journalisten – zoals tv-journalist Cees Grimbergen van Omroep MAX – met alle middelen worden geweerd.

‘Een gesloten bolwerk’

Schrover: ‘Er wordt 1.500 miljard euro van 10 miljoen Nederlanders beheerd. Maar het is een gesloten bolwerk.’ Niet alleen hebben de miljoenen deelnemers tot dusver niets te zeggen gehad over het nieuwe stelsel, maar veel pensioenfondsen nemen ook allerlei politieke beleggingsbeslissingen, zoals het niet beleggen in Shell of juist wel in de wapenindustrie.’

‘Nu bieden de pensioenfondsen weer aan om pensioengeld te steken in het ‘groene’ stroomnetwerk van Nederland, hoewel niet vaststaat dat het een goede belegging is. De primaire afweging die pensioenfondsen moeten maken bij hun beleggingen is of  de koopkracht van (toekomstige) gepensioneerden ermee gediend is. Andere afwegingen zijn uiteraard denkbaar, maar secundair.’

Wynia’s Week gaat ook de komende weken en maanden door met onderzoek naar wat er met de belangen van burgers van Nederland wordt gedaan. De duizenden donateurs maken dat mogelijk. Steunt u ook dit onafhankelijke journalistieke werk? Graag! Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Nieuwe wet verslechtert pensioenen en is verdienmodel voor de financiële sector’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Die vredige tijd is voorbij. Voorzitter Harmen van Wijnen van ons grootste pensioenfonds ABP werd door RTL gevraagd naar zijn commentaar op de nieuwe pensioenwet. Hij wist zo gauw niets positiefs over die wet te bedenken en schoot dus maar in het wilde weg met een losse flodder: ‘We gaan terug naar de “pensioenijstijd” wanneer we die nieuwe wet nu niet invoeren’ (zie @harmenvw 6-12-2023).

Schofferingen

Het denigrerende ‘ijstijd’ botst met het jaarlijks herhaalde lovende oordeel van de professionals bij Mercer die Nederland zo roemen precies vanwege de bestaande wet. Ook schoffeert Van Wijnen het oordeel van de drie best bekende oud-uitvoerders bij zijn eigen organisatie: Jean Frijns, Jelle Mensonides en Dick Sluimers, allen tot hun pensioen aan de top bij ABP. Die drie ervaren experts hebben zich herhaaldelijk juist uitgesproken tegen de nieuwe wet.

Recent heeft ABP-voorzitter Van Wijnen een tweede flodder afgeschoten. Nieuw Kamerlid Agnes Joseph (NSC) vertelde in haar maidenspeech in de Tweede Kamer dat ze ontslag had genomen uit haar droomjob als actuaris (‘Vanaf het moment dat ik hoorde van het beroep actuaris, op mijn 15de, wilde ik al actuaris worden’), omdat ze het niet met haar geweten in overeenstemming kon brengen om mee te werken aan de invoering van de slechte nieuwe pensioenwet. Van Wijnen reageerde daarop met de uitspraak: ‘Bij een grote transitie zijn er altijd de laatste stuiptrekkingen van partijen die haar niet willen meemaken.’

Drie eigen topmanagers van kort voor zijn tijd uitgemaakt voor fossielen; het betoog van een pensioenactuaris in de Tweede Kamer benoemd als een ‘laatste stuiptrekking’. Verder nog iets? Helaas wel, want op 30 juni 2023 heeft Van Wijnen in zijn blog bewust een onwaarheid gesproken tegen al zijn ABP-deelnemers. Hij geeft eerst toe: ‘Alle gegevens van onze deelnemers moeten [bij het zogenaamde “invaren”] in kaart worden gebracht. Maar dat moet sowieso. We doen dat elk jaar voor iedere deelnemer die met pensioen gaat. Nu doen we dat voor al onze deelnemers in één keer.’

Dat is niet waar: in het veel eenvoudiger huidige systeem is de  hoogte van het pensioen simpelweg een functie van dienstjaren en salaris. Met de nieuwe wet wordt – voor het eerst – een veel ingewikkelder berekening nodig. Voor een oudere deelnemer moet het ABP dan niet alleen opzoeken hoeveel jaar die deelnemer meedeed, maar ook hoeveel premie zij ieder jaar precies inlegde. En dan daarna hoeveel de persoonlijke pensioenclaim ieder jaar steeg of daalde vanwege de beurs. Voor iemand die bijvoorbeeld in 1976 al jong bij het ABP kwam en in 2018 met pensioen ging zijn dat dus drieënveertig individuele jaarpremies, steeds per jaar vermenigvuldigd met het correcte cijfer voor de beurs in dat jaar, en dan in een kettingreeks met drieënveertig factoren door vermenigvuldigd van 1976 tot en met de pensioendatum.

‘Er moet een wonder gebeuren’

Actuaris Agnes Joseph zei daarom in de Kamer: ‘We moeten [als we de nieuwe wet doorzetten] binnen vier jaar al die IT-systemen omzetten in nieuwe IT-systemen, die momenteel nog niet eens zijn afgebouwd. Ik weet niet of er meer mensen in de IT gezeten hebben, maar dit is niet realistisch. Er moet een wonder gebeuren wil dit lukken.’

Kies maar wie u wilt geloven, Van Wijnen die brutaal beweert dat er helemaal geen extra berekeningen nodig zijn, of actuaris Agnes Joseph. 

Miljarden aan pensioenbesparingen de Noordzee in

Zou een topmanager bij een normaal bedrijf overleven, wanneer hij zich binnen een paar maanden twee keer onbeschoft opstelt, eerst tegen zijn eigen voorgangers in het topmanagement en dan tegen een Kamerlid, en bovendien expres onwaar spreekt over een groot twistpunt bij de invoering van de nieuwe wet? Ik denk van niet, maar Van Wijnen zit er nog en krijgt natuurlijk volle steun van GroenLinks-senator Paul Rosenmöller, het bekendste lid van zijn bestuur.

Als het aan die twee ligt gaan er vlug miljarden aan pensioenbesparingen in de Noordzee. De bouwers van de windmolens eisen garanties van de staat, de staat heeft geld nodig van de pensioenfondsen, en misschien gaat de staat ook nog proberen om de pensioenfondsen aan boord te halen om mee te doen met de benodigde honderd miljard voor de bekabeling.

Alom misleiding. Minister Jetten beweert dat de windmolens rendabel zijn, maar laat dan de noodzakelijke bekabeling buiten beschouwing. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) bedient de minister maar maakt berekeningen met het idiote zelfverzonnen begrip ‘nationale kosten’ waar geen econoom buiten dat PBL mee wil rekenen. En dan wordt deze ondeugdelijk onderbouwde zaak  voorgelegd aan mensen als Van Wijnen en Rosenmöller om daar tientallen miljarden pensioengeld in te steken.

Als nu het ABP een professionele belegger was met een track record van superieure beleggingsresultaten, dan konden we misschien nog hopen dat de beleggers met een koel, zakelijk oog blijven beleggen, en niet in de war raken van een voorzitter die in de media wild om zich heen slaat. Maar dat is ook al niet zo. Veel beleggers verdienen enorme salarissen (hun topman ging in 2023 naar huis met 944.000 euro (het ABP noemde dat vorig jaar toen het slechts 808.000 euro was ‘lager dan marktconform’) maar ze kunnen niet beleggen.

Gokpartijen

Over de tien jaren 2012-2022 schoten de beleggingen van het ABP in aandelen wereldwijd 24 miljard tekort. Ik bereken dat bedrag door de feitelijke opbrengsten uit de tien jaarverslagen van het ABP te vergelijken met beleggingen in professionele fondsen die niet eigenwijs zijn, maar gewoon tegen de laagst mogelijke kosten beleggen overeenkomstig de objectief berekende MSCI-index.

En dan hebben we het nog niet over de mislukte beleggingen van het ABP in rente-derivaten, overbodige gokpartijen die het ABP ongeveer 19 miljard hebben gekost en niets hebben opgeleverd.

Bij het ABP is zo veel mis, dat ik zou pleiten om daar snel in te grijpen, zelfs nog voordat een nieuw kabinet waarschijnlijk het advies volgt van Agnes Joseph (NSC) en de nieuwe pensioenwet castreert.

Van Wijnen weet er te weinig van

Nodig is een integere voorzitter met kennis van de corporate governance van pensioenfondsen – Van Wijnen, oud-schooldirecteur, weet daar kennelijk weinig van. Zijn opvolger moet urgent veel meer gedisciplineerd laten beleggen, het hoofd beleggingen ontslaan vanwege wanprestatie, niet meer de oren laten hangen naar GroenLinks- en D66 politici, en een onafhankelijke custodian aanstellen voor de beoordeling van de resultaten.

Waarom ieder jaar gemiddeld vier miljard onnodig verliezen, en straks misschien nog meer verdrinken in de Noordzee, als het met normaal, professioneel management zo veel beter kan voor de deelnemers?

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Bij het ABP, het grootste pensioenfonds van Nederland, is zoveel mis dat snel moet worden ingegrepen verscheen eerst op Wynia's Week.

Ten eerste de vraag of bestaande deelnemers gedwongen naar het nieuwe pensioenstelsel moeten overgaan, zoals de Wtp voorschrijft. Het tweede discussiepunt gaat over de indexering van pensioenen. De meeste fondsen hebben tussen 2007 en 2020 de pensioenen niet aan de prijsstijgingen aangepast. Volgens sommigen was dat in strijd met Europese regels. De twee discussiepunten hangen overigens samen. We behandelen ze hieronder successievelijk.

Ingroeien of invaren

In januari 2024 kwam Tweede Kamerlid Agnes Joseph (NSC) met het voorstel om gepensioneerden zelf te laten beslissen of zij onder de Wtp willen vallen. Het alternatief zou zijn dat ze in ieder geval de opgebouwde rechten onder het oude stelsel zouden houden. In de Wtp worden gepensioneerden gedwongen het oude stelsel te verlaten. Zij moeten direct toetreden tot het nieuwe stelsel, het zogeheten ‘invaren’. Dat klinkt inderdaad enigszins onrechtmatig. De Wtp biedt namelijk geen enkele garantie dat de gepensioneerden beter af zijn onder het nieuwe stelsel. Het is dus mogelijk dat zij een lager pensioen gaan krijgen.

Agnes Joseph stelt nu voor om de rechten die mensen al hebben opgebouwd te laten staan. De gepensioneerden zouden dan helemaal onder het oude stelsel blijven vallen. Voor hen verandert er niets. Mensen die net nieuw zijn bij een collectief pensioenstelsel gaan meedoen met het nieuwe stelsel. De pensioengarantie die werkenden onder het oude stelsel hebben opgebouwd blijft staan. De premies die zij betalen vanaf het moment van invoering zullen echter volgens het nieuwe stelsel worden behandeld. Dit is het zogenoemde ‘ingroeien’.

Pensioenfondsen zullen er niet blij mee zijn als zij twee pensioenstelsels naast elkaar in de lucht moeten houden. In ieder geval was de demissionaire pensioenminister Carola Schouten (ChristenUnie) nogal fel tégen het voorstel van Joseph. Een van haar argumenten was dat het invaren ‘de meeste voordelen’ opleverde. 

Het lijkt mij niet dat Schouten deze bewering waar kan maken. Er heerst namelijk veel onzekerheid over de methode en de resultaten van invaren. Zo concludeerde een rapport van Hans van Meerten en Charlotte Jukema van de Universiteit Utrecht dat op ‘Europeesrechtelijk, politiek en maatschappelijk vlak’ invaren tot spanningen kan leiden. Gelukkig voor de minister bestond er in de Tweede Kamer weinig steun voor het alternatief van Joseph. Ze heeft een motie daarover daarom aangehouden. Het ziet er dus naar uit dat het verplichte invaren gewoon doorgaat.

Bij invaren moet het pensioenfonds er in feite van uitgaan dat gepensioneerden altijd al onder het nieuwe pensioenstelsel vielen. Dat betekent dat voor iedere gepensioneerde bepaald moet worden welk deel van het totale pensioenvermogen aan hem of haar toebehoort. Het pensioeninkomen van deelnemers is onder de Wtp immers afhankelijk van de door hen betaalde premies en de ermee door de pensioenfondsen behaalde rendementen.

De Wtp biedt geen pensioengarantie

Dat is dé grote breuk met het oude pensioenstelsel waar deelnemers de belofte op een gegarandeerd pensioeninkomen kregen. In veel pensioenregelingen kwam dat pensioen ruwweg neer op 80 procent van het gemiddeld verdiende inkomen. Bij zo’n gegarandeerd pensioeninkomen is het niet zo relevant hoeveel premies een deelnemer heeft betaald en welk rendement daarover is gemaakt. Vandaar dat het nog een behoorlijke klus kan worden voor de pensioenfondsen om voor iedere werkende of gepensioneerde deelnemer zijn of haar individuele pensioenvermogen te bepalen. Dat is immers wat er met het invaren moet gebeuren.   

In het oude – overigens voorlopig nog lopende – stelsel konden de fondsen de pensioengarantie alleen maar waarmaken als ze voldoende geld in kas hadden om de pensioenen tot in lengte van dagen te kunnen financieren. Maar over wat voldoende was, waren de meningen sterk verdeeld. Het instituut echter dat hierin de beslissende stem had was De Nederlandsche Bank (DNB).

DNB eiste extreme voorzichtigheid bij het reserveren van voldoende geld. Met name moesten de pensioenfondsen de waarde van de toekomstige pensioenuitkeringen met een zeer lage rente berekenen. Dat blies de waarde van de pensioenverplichtingen op. De pensioenfondsen moesten die waarde wel in kas hebben. Dat leidde ertoe dat het totale vermogen van de pensioenfondsen steeg van bijna 700 miljard euro in 2007 naar 1.800 miljard euro in 2021.

Hoewel de fondsen dus in het geld zwommen, was het volgens DNB toch niet genoeg om pensioenen aan de prijsstijgingen aan te kunnen passen. Vanaf het begin van de kredietcrisis in 2008 tot 2020 zijn de pensioenen niet aan de inflatie aangepast. Bij sommige fondsen, zoals bij de metaal, moesten de pensioenen zelfs gekort worden.

Was het uitblijven van indexering terecht?

Dat leidt direct tot het tweede discussiepunt rond de pensioenen, namelijk dat die zogenaamde indexering van de pensioenen vanaf 2008 alsnog aan de gepensioneerden moet worden gegeven. Financieel activist Pieter Lakeman wil daarom een miljardenclaim tegen de Nederlandse staat starten. De door hem opgerichte stichting Pensioenherstel beweert dat de strenge vermogenseisen in strijd zijn met het Europese recht. Dit argument lijkt vooralsnog kansloos bij de rechter. De Hoge Raad heeft namelijk zeer recent bepaald dat de EU-richtlijnen slechts minimumeisen stellen aan de pensioenregelingen. De lidstaten kunnen zelf (strengere) eisen stellen aan de gewenste omvang van de pensioenvermogens. Zo streng dus dat aanpassing van de pensioenen aan de inflatie niet langer mogelijk is.

Toch valt er wel iets voor de claim van Lakeman te zeggen. De Wtp gaat er immers van uit dat ook de huidige gepensioneerden met terugwerkende kracht onder het nieuwe stelsel vallen. Daarom moeten de premies en rendementen over hun werkzame en gepensioneerde leven berekend worden. In het nieuwe pensioenstelsel hoeven de vermogenseisen echter niet zo streng te zijn als onder het oude stelsel. Er is immers geen pensioengarantie meer.

De overheid eet van twee walletjes

Dat betekent, zoals de verdedigers van de Wtp niet ophouden te beweren, dat de pensioenen veel eerder aan de inflatie kunnen worden aangepast dan onder het oude stelsel.

Dat heeft dan weer als consequentie dat als de afgelopen jaren het nieuwe stelsel al gegolden had, de pensioenen wel geïndexeerd zouden zijn. Daar kunnen we de overheid aan houden. Zij doet immers alsof de gepensioneerden tijdens hun werkende leven al onder het nieuwe stelsel vielen. Dat is het invaren dat Joseph ter discussie wilde stellen. De overheid kan echter met haar wetten niet van twee walletjes eten. Wel doen alsof in het verleden het nieuwe stelsel al gold en daar het toekomstige, waarschijnlijk soberder pensioen op baseren. Maar niet toegeven dat dan ook de misgelopen prijscompensaties volgens het nieuwe stelsel alsnog gegeven zouden moeten worden.

Kortom: de wetgever zou de logische consequentie van het nieuwe pensioenstelsel moeten trekken en de gepensioneerden alsnog moeten compenseren.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Gepensioneerden moeten alsnog worden gecompenseerd voor de prijsinflatie van de afgelopen 17 jaar verscheen eerst op Wynia's Week.

Poetins inval, twee jaar geleden, in Oekraïne, nadat hij in 2014 al de Krim had geannexeerd, heeft de noodzaak van een robuuste Nederlandse én Europese defensie politieke urgentie gegeven. De generaals laten sindsdien geen gelegenheid voorbij gaan om hun hart te luchten over de tekorten. Te weinig technici. Tekort aan oefenruimte. Tekort aan materieel. Maar ook steeds: tekort aan steun van de financiële wereld.    

Dit zei generaal Onno Eichelsheim, Commandant der Strijdkrachten (CDS) en dus onze hoogste militair, twee maanden geleden in NRC Handelsblad: ‘Banken wilden lang niet veel te maken hebben met de defensie-industrie. Die houding is aan het veranderen, maar het is voor een bedrijf dat bijvoorbeeld militaire voertuigen maakt nog steeds niet makkelijk om een banklening te krijgen. Daar is nog wat te halen.’

De clusterbommen van Zembla deden hun werk

Waar nog meer te ‘halen’ is, in geld én in maatschappelijke ruggensteun, is de pensioenwereld. Vorige week nam de politieke superieur van Eichelsheim, demissionair minister van Defensie Kajsa Ollongren (D66), de pensioenwereld op de korrel. BNR had vastgesteld dat de vijf grootste Nederlandse pensioenfondsen ondanks oproepen van het parlement én van de militairen geen extra  geld beleggen in defensiebedrijven. Ollongren tegen BNR: ‘Ik zeg wel eens: wil je onderdeel zijn van het probleem, of van de oplossing?’

Hoe komt de pensioenwereld aan de huiver voor beleggingen in de defensiewereld? En moet dat zo blijven?

Wie het spoor terug probeert te volgen naar de bron van de angst voor beleggingen in de wapenindustrie, komt uit bij een uitzending van Zembla in maart 2007. Pensioenfondsen publiceerden toen nog geen gegevens over beleggingen in individuele bedrijven. Nu doen ze dat, met maanden vertraging wel. Een gespecialiseerd onderzoeksbureau had voor Zembla in kaart gebracht in welke wapenbedrijven de pensioenwereld belegde, met name in de productie van clusterbommen. De combinatie van hartverscheurende beelden van de slachtoffers en de (kennelijk onwetende) keurige geklede pensioenbazen, deed zijn werk.

De Tweede Kamer drong aan op maatregelen. Die kwamen er: een wet die beleggingen verbood van bedrijven die clustermunitie maken.

Sinds Zembla en deze wet zijn aandelen van defensiebedrijven ‘verdacht’. Inmiddels valt de wapenindustrie in dezelfde categorie als tabaksproducenten, fossiele energiebedrijven (Shell en BP) en bedrijven die gebruik maken van kinderarbeid. Ze stinken.

Grote pensioenfondsen sluiten deze sectoren geheel of grotendeels uit van hun beleggingskeuzes. De vraag is: moet een pensioenfonds op morele en/of ideologische gronden specifieke beleggingen bij voorbaat uitsluiten? Of moeten in het belang van pensioengerechtigden andere overwegingen, zoals rendementsperspectief, ook beoordeeld worden, waarna men vervolgens een beslissing neemt. Dan kan de belegging op morele gronden nog wel afvallen, maar is toch het héle plaatje bekeken.

Munitie is een topbelegging

BNR becijferde dat de vijf grootste Nederlandse pensioenfondsen voor 1,4 miljard euro beleggingen in defensiebedrijven hebben. Dat is 0,1 procent van hun kolossale vermogen. Dus ik dacht: laat ik de proef op de som nemen. Welke van deze vijf belegt in Rheinmetall, een Duits defensieconcern met 33.700 werknemers? Van vrachtwagens en wapensystemen tot munitie.

De meest actuele cijfers over beleggingen dateren van eind vorig jaar of eerder. ABP heeft voor 26 miljoen euro in Rheinmetall belegd, Pensioenfonds Zorg en Welzijn ruim 3 miljoen en de industriepensioenfondsen PME en PMT en het Bouwpensioenfonds niks. PMT heeft Rheinmetall uitgesloten van zijn beleggingen vanwege de productie van witte fosfor. Leuk weetje: Pensioenfonds Zorg en Welzijn zet Rheinmetall in de sector kapitaalgoederen, niet in wapens of defensie. Schrikt de belegging anders de achterban af?

Twee jaar geleden, aan de vooravond van Poetins inval was de koers van Rheinmetall 92 euro. Nu 422 euro. Het klinkt cynisch, maar het moet toch gezegd: als oorlog uitbreekt en de Duitse bondskanselier Olaf Scholz spreekt van een Zeitenwende, een historisch keerpunt naar een sterke defensie, dan lijkt me dat een moment om deze aandelen te kopen.

Nog een voorbeeld, dichter bij huis. De F-35. Een of twee van deze gevechtsvliegtuigen zie ik weleens overkomen. Noem het kinderlijk en naïef, maar mij geeft dat een goed gevoel. Goed dat defensie er is.

De belangrijkste producent van de F-35 is het Amerikaanse concern Lockheed Martin. Nederlandse industriële bedrijven zijn betrokken bij de ontwikkeling van het toestel. Toch beleggen de industriepensioenfondsen PME en PMT niet in Lockheed. Ook pensioenfonds ABP, waar de F-35-vliegers en het defensiepersoneel voor hun pensioen moeten sparen, belegt niet in Lockheed.

Waarom is beleggen in relevante defensiebedrijven belangrijk? Voor de bedrijven zelf betekent het een hogere beurswaarde, meer financiële slagkracht en ruimte voor uitbreiding. Voor de pensioenfondsen: genoeg rendementsperspectief.

De pensioenwereld blameert zich

ABP kondigde vorig jaar aan 250 miljoen te investeren in zorgwoningen en betaalbare huurwoningen om de tekorten op de woningmarkt te verlichten. Waarom steekt ABP zo’n bedrag, of een veelvoud daarvan, niet extra in defensiebedrijven? Dan laat ABP zien dat zij de roep van de achterban om financieel engagement serieus neemt. Andere pensioenfondsen kunnen dat voorbeeld volgen.

De pensioenwereld heeft de mond vol over maatschappelijk verantwoord beleggen. Over diversiteit. Over duurzaamheid. Over antifossiel. Het is tijd voor verandering. Een Zeitenwende. Met schraal kapitaal voor defensiebedrijven blameert de pensioenwereld zich. De aandelen van producenten van wapens waarmee Nederland zich verdedigt zijn óók maatschappelijk verantwoorde beleggingen.  

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo de wapenindustrie boycotten? Het is ook voor pensioenfondsen een zéér verantwoorde belegging. verscheen eerst op Wynia's Week.