Die partijen snappen dat wat in Duitsland aan de hand is – drie grote fabrieken van Volkswagen tegelijk gesloten, een economie die al vijf jaar stagneert – ook bij ons dreigt. We kunnen ons geen minister van ‘Klimaat en Groene Groei’ permitteren die nog steeds alle klimaatdoelen wil doorzetten, en daarmee de industrie en grote delen van het MKB dreigt te verwoesten.  

Geen kosten-baten-analyse uit angst voor tegenstanders 

Dat moet anders en niet omdat klimaatbeleid niet belangrijk zou zijn. Integendeel, het klimaat is een serieuze zaak, maar het beleid is zo omvangrijk dat een land zich niet kan laten leiden door een minister die roept: ‘De klimaatdoelen staan niet ter discussie’. Daarmee is ze niets wijzer dan haar voorganger Jetten met zijn ‘ik wil niet meer horen of het wel haalbaar en betaalbaar is’. Precies omdat de uitdaging zo groot is, moeten we al het klimaatbeleid onderwerpen aan de discipline van een strikte kosten-baten analyse.   

Zo’n discipline ontbreekt volledig in de zojuist uitgekomen ‘Klimaat en Energie Verkenning’ van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Van goed ingevoerde insiders leer ik dat het PBL weigert om met enige kosten-baten analyse te komen, omdat tegenstanders van het klimaatbeleid zulke cijfers dan misschien zouden gebruiken als ammunitie. Dat zou zeker gebeuren wanneer het PBL niet alleen de tientallen miljarden euro’s zou optellen voor de kosten van waterstof, ammoniak, windmolens in zee, ondergronds opslaan van CO2 en zo verder, maar ook een behoorlijke schatting zou meenemen van de economische schade voor de industrie, de zee- en luchtvaart en het MKB.  

Nee, die discipline begint nu te komen van PVV, BBB en JA21, en als dat nog niet genoeg is, dan meer in de aanloop naar de volgende verkiezingen. Misschien laat de ellende van het huidige klimaatbeleid die partijen groeien, en anders zullen CDA en VVD toch ooit gaan beseffen dat ook in Nederland een ongeluk dreigt als we economisch blind blijven vliegen zonder het kosten-baten instrumentarium.  

Omdat de kosten-baten analyse ontbreekt – en ook elke vergelijking met andere landen en hoe die de ‘transitie’ goedkoper aanpakken – moet het PBL zich wel verlagen tot dwingen in plaats van overtuigen. Opsommingen van wat allemaal moet om de doelen te bereiken zijn er genoeg; argumenten op basis van ‘de baten zijn hoger dan de kosten’ ontbreken. Zo schrijft het PBL geheel in de geest van Nederlands meest invloedrijke transitieprofessoren, Jan Rotmans en Jan-Willem Erisman. Misschien ten dele omdat die twee een goed aantal van de medewerkers zal hebben opgeleid.  

‘De kern van het probleem’ 

Het is niet meer genoeg om het PBL af te doen met ‘GroenLinks-bastion’. Hoe waar dat ook is, het PBL valt extra tegen, omdat de tweehonderd medewerkers goed worden betaald om kosten en baten van een krachtig CO2-beleid naar voren te brengen, zodat andere GroenLinksers, die daar niet voor hebben gestudeerd, daarvan kunnen leren. Het PBL zit helaas vol met GroenLinksers die menen dat ze het klimaat een dienst bewijzen door de kosten-baten afweging over te laten aan de politici. Veel belastingbetalers, autorijders en ondernemers wachten op de dag dat meer politici Vermeer (BBB) en Eerdmans (JA21) gaan volgen en verantwoordelijkheid nemen waar het PBL faalt.  

Om te beseffen hoe ver het PBL weg is van een complete analyse, proef dit citaat van hun leermeester, transitie-professor Jan Rotmans: ‘De snelheid van de transitie stuit in de maatschappij op steeds meer weerstand. Veel mensen ervaren dit inderdaad niet als prettig. Aan de andere kant is het ook een goed teken, want op deze manier naderen we de kern van het probleem.’  

De transitie moet nog sneller 

Die kern is voor Rotmans – op zijn website staat trots dat hij naast professor ook oprichter is van Urgenda – dat slechte bedrijven als Shell en KLM nog steeds bestaan, en dat liefhebbers van vliegvakanties, barbecues, open haarden, en een auto voor de deur niet willen toegeven dat hun tijd voorbij is. Maar Rotmans is optimistisch dat een combinatie van almaar duurdere benzine, almaar duurdere vliegtickets en burgemeesters die open haarden en barbecues gewoon verbieden, een ‘transitie’ kunnen forceren.  

Geen interesse om te bezien wat Nederland, gegeven onze sterkte (research in Wageningen, Delft, Eindhoven) en onze handicaps (klein land, niet veel ruimte voor bossen), het beste kan bijdragen aan het CO2-probleem. Nooit iets van een sterkte-zwakte analyse van Nederland bij Rotmans. Alleen maar: de transitie moet nog sneller, en hoe meer weerstand van autorijders en andere fossielen, des te beter.  

In dezelfde trant opereert de tweede leermeester van het PBL, ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman. In zijn Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) benoemde Erisman voor de helft bèta’s met kennis van scheikunde en energie, maar vulde dat aan met bestuurskundigen, filosofen, en een paar psychologen, om te helpen bij de re-educatie van iedereen met die foute, achterhaalde voorkeuren voor auto’s, vliegen en echt vlees van echte dieren.  

In het begin was er ook één econoom in de WKR van Erisman, prof Machiel Mulder uit Groningen, maar die vertrok voortijdig al na één jaar toen duidelijk werd dat de filosofen en psychologen geen behoefte hadden aan een serieuze analyse van kosten en baten. De vacature heeft Erisman een half jaar later nog niet weten in te vullen, en dus is er niemand in zijn ‘wetenschappelijke’ orgaan die de economische wetenschap kan hanteren om te helpen met kosten-baten en met de consequenties van de ‘transitie’ voor de Nederlandse economie. Maar dat zal Rotmans en Erisman een zorg zijn, immers: hoe meer boze slachtoffers van hun transitie, des te beter.  

Doe iets aan de extreme energieprijzen 

Bij alle angst voor het doorrazen van de klimaattrein van Rotman en Erisman is er één lichtpunt. De Raad van State onderstreept dat de energieprijzen in Nederland niet ‘uit de pas’ mogen lopen met Duitsland en Frankrijk. De regering moet daar voor zorgen. Maar, zegt de Raad van State: ‘Concrete maatregelen om deze problematiek het hoofd te bieden, worden in de concept-Klimaatnota niet benoemd. De Afdeling adviseert om dergelijke maatregelen alsnog te formuleren.’ Wilders, Vermeer en Eerdmans zullen er zeker op blijven hameren.  

De Raad van State trekt nog niet de conclusie dat de broodnodige correctie van onze energieprijzen het einde betekent van het ‘koplopen’, bij voorbeeld koplopen met elektrolysers (7 miljard!), want daar is dan gewoon geen geld meer voor. Ook jammer dat de Raad van State nog geen kritisch geluid laat horen over die dure waterstof-plannen. Groene waterstof is te duur; blauwe of grijze waterstof is niet effectief, en alle waterstof en ammoniak zijn gevaarlijk. Maar goed, laten we blij zijn dat de Raad van State nu op één cruciaal punt – de extreme energiekosten – de hakken in het zand heeft gezet.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.       

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Transitieprofessoren Rotmans en Erisman vormen een bedreiging voor de economie verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat klinkt heel sympathiek: een economie waarin we niet meer proberen om alles zo goedkoop en efficiënt mogelijk te doen, maar in plaats daarvan alle aandacht richten op minimaal gebruik van grondstoffen en op repareren in plaats van weggooien en vervangen.

De fiets van Fongers

In sommige opzichten valt daarmee te leven. Ik kies het eerste voorbeeld uit de opsomming door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Als wij geen elektrische fietsen meer mogen importeren uit China vanwege de vervuiling in de Chinese fabriek en de belasting van het milieu door de dieselolie van de containerschepen, dan wordt een circulaire puur-Nederlandse fiets met hergebruikte onderdelen uit de oma-fiets van Fongers misschien duizend euro duurder dan de Chinese import, maar wel beter voor het milieu.

Minister Jetten creëert daarmee ook mooi extra groene banen voor inspecteurs die in de haven van Rotterdam en op Schiphol controleren dat er geen goedkope Chinese fietsen worden gesmokkeld.

Het is duur, maar niet onmogelijk. PvdA-kamerlid Joris Thijssen (PvdA) heeft voor een deel gelijk wanneer hij zegt: ‘En het goede nieuws is dat, als we overschakelen naar een groene economie, dat dan meer banen genereert dan een fossiele economie. Dus macro-economisch wordt het fantastisch voor de arbeiders.’

Maar misschien heeft Thijssen het mis, wanneer hij verder gaat: ‘Fantastisch ook voor de Partij van de Arbeid de komende jaren. Probleem is wel, dat heel veel mensen die nu een fossiele baan hebben, skills zullen moeten leren voor een nieuwe baan.’

In zijn vele jaren als beroeps-actievoerder voor Greenpeace en tijdens zijn periodes van reflectie wanneer hij weer eens was opgesloten wegens overtreding van de wet, is Thijssen bekend geraakt door zijn robuuste stijl van propaganda (zie de lijst van zijn arrestaties en veroordelingen op Wikipedia).

‘Fossiele baan’ is misschien grappig voor de elite-kantoorwerkers en professionele praters in Den Haag en Hilversum, maar kwetsend voor pompstationhouders, garagisten, Shell-medewerkers, havenarbeiders en zoveel anderen.

Circulair = duur

Maar de realiteit is wel, dat al die kleine circulaire ondernemingen veel duurder zullen produceren dan bedrijven die ook internationaal mogen inkopen, transporteren, produceren en verkopen. Als de vraag naar elektrische fietsen niet te veel afneemt door de hogere prijs, komen er wel meer banen om die dure elektrische fietsen in Nederland te maken, maar moeten de fietsenkopers duizend euro per fiets extra betalen en dus bezuinigen op andere goederen en diensten. Meer fietsenmakers, maar minder werknemers in de horeca of in de fitness of waar elders de fietsenkopers maar gaan bezuinigen.

En lang voordat koploper Jetten zijn doel bereikt, gebeurt er nog iets dat ernstiger is dan hogere prijzen voor circulaire Nederlandse fietsen: grotere ondernemingen zullen stoppen met investeren in Nederland vanwege alle onzekerheid die Jetten creëert met zijn steeds herhaalde ‘koploper’-ambities. Wanneer ondernemen in Nederland straks misschien niet meer is toegestaan, dan maar veiliger geïnvesteerd in een land dat ook milieubeleid voert maar geen koploper hoeft te zijn.

‘Koploper’ zijn met goed onderwijs, met snel 5G-internet, of met preventiebeleid tegen obesitas is prachtig en trekt bedrijven aan; koploper zijn met ‘fossiele banen verbieden’ maakt bedrijven onzeker over hun toekomst in Nederland. Minder investeringen in Nederland en meer investeringen elders doen bij elkaar opgeteld niets voor het milieu, maar zijn slecht voor de Nederlandse welvaart.

Inteelt: lekker elkaar citeren

Jetten krijgt steun van honderden medewerkers bij het PBL en bij de universiteiten. In Utrecht heeft het Copernicus Instituut al zo’n tweehonderd medewerkers. Die citeren het PBL en het PBL citeert dan weer het Copernicus Instituut.

Kijk bij voorbeeld naar het laatste ‘Voortgangsbericht Circulaire Economie 2022’ van het PBL. Aan het eind 25 literatuurverwijzingen, waarvan precies 1 naar een rapport opgesteld door de Verenigde Naties en alle andere 24 naar Nederlands werk van de vrienden van de auteurs bij het PBL, het Copernicus Instituut, of bij de overheid. Griezelige inteelt.

Minister Jetten en zijn ambtenaren steunen steeds op het PBL (bekend bij Wynia’s Week als het planbureau dat kosten van milieumaatregelen berekent met ‘nationale kosten’, een ook volgens het CPB onbegrijpelijk begrip dat nergens anders ter wereld wordt gehanteerd). Wie gaat nu nog een onafhankelijke analyse doen van kosten en baten van de circulaire economie? Ik ben bang dat de koploper alleen is geïnteresseerd in slaafse volgers.

Sommige pluimstrijkers gaan wel heel ver in het signaleren van hun enthousiasme. De Universiteit Utrecht, bij voorbeeld, is zo blij met al deze financiering dat zij op de officiële website van de universiteit een klaroenstoot van haar Copernicus Instituut voor eigen rekening over neemt:

‘Circularity means more than just technological innovations for material and industrial efficiency. To bring about a truly fair, democratic, and sustainable ecological transition the circular economy must also mean circulating wealth, power and knowledge in fundamentally redistributive manners.’ Misschien niet erg goed Engels, en beslist helemaal fout beleid. Een universiteit mag zich nooit zo onderwerpen aan de tijdelijke, politieke voorkeuren van de machthebbers met het subsidiegeld.

De dooddoener van het Kamerlid

De minister wil koploper blijven en zwaait met zijn fondsen van zestig miljard. Kamerleden als Joris Thijssen en Christine Teunissen schofferen het bedrijfsleven. En als Kamerlid Alexander Kops (PVV) een paar voorzichtige kanttekeningen maakt, slaat Thijssen terug met de goedkoopste dooddoener uit zijn ruwe rugzak: ‘Het is echt heel zorgelijk dat de PVV haar kop in het zand steekt voor een van de grootste bedreigingen van dit land’.

Het gaat hier niet alleen over de zestig miljard van Jetten, maar ook over de internationale concurrentiepositie van Nederland. Trekt de koploper aan, of stoot hij af? Ik hoop dat een andere universiteit daar beter naar kijkt dan Utrecht, en dat er Kamerleden zijn met de moed om een onafhankelijke evaluatie te eisen.

Hoogleraar economie Eduard Bomhoff publiceert zijn column wekelijks in Wynia’s Week. Bent u al supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland gaat nog een zware pijp roken voor de ambities van koploper Jetten verscheen eerst op Wynia's Week.

Onze volksvertegenwoordigers kunnen zich alvast schrap zetten: de minister heeft een stortvloed aan nieuwe klimaatwetten, klimaatplannen, klimaatnota’s, klimaatbegrotingen en klimaatstrategienota’s aangekondigd, waar ze allemaal iets van moeten vinden. Ze moeten die uiteindelijk goedkeuren, of niet.

Nog ambitieuzer dan Rutte III

Het nieuwe klimaatbeleid is aanzienlijk ambitieuzer dan van het kabinet Rutte III, toentertijd ook al het ‘groenste kabinet ooit’. Het alles overkoepelende uitgangspunt van het nieuwe klimaatbeleid is de opwarming van de aarde te beperken tot maximaal 1,5°C ten opzichte van het pre-industriële niveau, de ondergrens van het Akkoord van Parijs van 2015.

Daartoe wil het kabinet de uitstoot van broeikasgassen in 2050 terugbrengen naar netto-nul en in 2030 met 60% ten opzichte van 1990. Het tussendoel van 60% moet er voor zorgen dat er in ieder geval in 2030 een reductie van 55% wordt gehaald. Dat is de reductie die geldt voor de EU als geheel en die is vastgelegd in de Europese Klimaatwet van juni 2021.

Rutte III: temperatuurstijging onder 2%

In het Regeerakkoord van het kabinet Rutte III in het najaar van 2017 werd, op voorspraak van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), uitgegaan van een reductie van 95% in 2050 en van 49% in 2030. Beide doelstellingen zijn daarna verankerd in de Klimaatwet van 2019.

Een expliciete doelstelling voor de maximale opwarming van de aarde was toen niet aan de orde, maar volgens het toenmalige advies van het PBL pasten de uitstootdoelen van 49 en 95% bij de bovengrens van het Akkoord van Parijs: beperking van de globale opwarming tot ruim onder de 2°C.

Rutte IV: temperatuurstijging onder 1,5 procent

Eén van de eerste prioriteiten van de nieuwe minister is een wijziging van de bestaande Klimaatwet om daarmee het nieuwe klimaatbeleid met de aangescherpte doelen te ‘borgen’. Dat zal in twee fasen gebeuren.

In de eerste fase zullen de oude klimaatdoelen worden aangevuld en aangepast. Er komt een verwijzing naar de maximale opwarming van 1,5°C, de 49% in 2030 wordt 55% en de 95% in 2050 wordt 100%. In de tweede fase moet de instelling van de beoogde Wetenschappelijke Raad voor het Klimaat worden vormgegeven en dat heeft wat meer voeten in de aarde. 

De eerste fase van de wijziging van de Klimaatwet lijkt een fluitje van een cent, maar dat is het niet. In een snelle reflectie op de klimaatplannen van de coalitie – binnen twee weken na publicatie van het Coalitieakkoord – heeft het PBL zich vernietigend uitgelaten over de klimaatdoelen. Zie hier. Natuurlijk versluierd in een keurige ambtelijke codetaal en met veel wollige omhaal van woorden, maar voor de goede verstaander zonneklaar.

Volgens het PBL is het tussendoel van 55% reductie onvoldoende om de opwarming te beperken tot 1,5°C, het primaire doel. Daarvoor is ‘meer nodig’, zelfs meer dan 60%. Dat is trouwens niet nieuw. De fractie van de Groenen in het Europese Parlement heeft daar bij de behandeling van de Europese Klimaatwet in juni 2021 ook al op gewezen. Het was zelfs een reden voor de Groenen om tegen de Europese Klimaatwet te stemmen.

Nul in 2050: onhaalbaar

Verder kan, weer volgens het PBL, de uitstoot in 2050 onmogelijk dalen naar netto-nul. Op zijn vroegst kan dat lukken in 2070 maar ook alleen maar als er tot die tijd grootschalig wordt ingezet op de afvang en opslag van CO2. Bijvoorbeeld door kolencentrales op ‘duurzaam’ hout te stoken, de uitgestoten CO2 af te vangen en vervolgens in de diepe ondergrond te laten verdwijnen.

Het PBL baseert zich op eigen wetenschappelijk werk dat recent (april 2021) is gepubliceerd in het tijdschrift Nature Communications. Zie hier. De afvang van CO2 en opslag in de diepe ondergrond is zeker geen gevestigde en bewezen technologie. Het is nog maar de vraag of het ooit kan worden toegepast op de schaal die nodig is. Voorlopig is het niet meer dan een vrome en kostbare wens.

Een illusie

Dat een uitstoot van netto-nul in 2050 een illusoir doel is, is ook op andere, geopolitieke, gronden zo klaar als een klontje. De redenering gaat als volgt. De meeste rijke landen hebben toegezegd te streven naar een netto-nul uitstoot in 2050, sommige hebben dat zelfs wettelijk vastgelegd. Echter, de rijke landen dragen maar voor een derde bij aan de totale uitstoot in de wereld. Twee derde van die uitstoot is afkomstig van de opkomende landen met China, India en Rusland als de grootste uitstoters.

China en Rusland hebben toegezegd te streven naar een netto-nul uitstoot in 2060, maar hebben daar nog geen concrete plannen voor bekend gemaakt. India wil streven naar de netto-nul in 2070, mits de rijke landen met geld over de brug komen.

2070 – op zijn vroegst

Laten we nu voor het gemak even heel optimistisch aannemen dat het de rijke en de opkomende landen inderdaad lukt hun toezeggingen gestand te doen. Dan is het moment waarop de wereld een uitstoot van netto-nul bereikt niet 2050 maar 2070 – op zijn vroegst. Een wereldwijde doelstelling van netto-nul in 2050 is dus ondenkbaar. Leuk of niet, het is een simpele geopolitieke realiteit.

Het PBL heeft met zijn reflectie op het voorgestelde nieuwe klimaatbeleid minister Jetten in een uiterst lastig parket gemanoeuvreerd. Een netto-nul uitstoot in 2050 is uitgesloten en de reductie van 55% in 2030 is onvoldoende. Met als gevolg dat het overkoepelende doel van een maximale opwarming van 1,5°C in 2050 nooit en te nimmer kan worden gehaald.

Het is natuurlijk ondenkbaar dat de minister in de nieuwe Klimaatwet doelen laat optekenen die zijn eigen ‘rekenmeesters’ ─ de kwalificatie is van de minister ─ als onhaalbaar bestempelen.

Hoe gaat de minister zich hieruit redden? Een herziening van het Coalitieakkoord met daarin nieuwe realistische doelen? Dat zou een redelijke en pragmatische oplossing zijn die de D66-er Jetten ongetwijfeld zal aanspreken. Maar of die ook politiek haalbaar is, is zeer de vraag.

Als het kabinet met alle geweld wil vasthouden aan de oorspronkelijke klimaatdoelen uit het Coalitieakkoord, en daar ziet het wel naar uit, is er eigenlijk maar één uitweg: een beroep doen op de gidslandfunctie van het Koninkrijk der Nederlanden.

Een fata morgana

Dan gaat het in de eerste plaats om het goede voorbeeld en spelen haalbaarheid en wetenschappelijke onderbouwing geen rol. Alles voor het goede doel en leve de klimaatkampioen. Die gidslandfunctie gaat wel in de papieren lopen maar daaraan heeft dit kabinet (nog) geen gebrek.

Wat het gaat worden zullen we binnenkort zien. De minister heeft de Tweede Kamer beloofd nog dit voorjaar te komen met een concept van de nieuwe Klimaatwet met daarin de kaders voor het nieuwe klimaatbeleid. Droom of realiteit, dat is de vraag.

Wynia’s Week publiceert nuchtere analyses van het Nederlandse en Europese klimaatbeleid. Steunt u deze broodnodige berichtgeving? Dat kan via de bankrekening van Wynia’s Week NL94 INGB 0006 3945 08 of HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Onhaalbaar en onbetaalbaar, dat is het klimaatbeleid van Rob Jetten verscheen eerst op Wynia's Week.

Meten met twee maten is een morele plicht. Tegenstanders worden tot achter de komma aangesproken op feitelijke of vermeende slordigheden, maar als medestanders risico’s of schade met een factor tien of honderd overdrijven doet dat er niet toe; in wezen hebben die het namelijk bij het rechte eind. Dan is aandringen op kwantitatieve onderbouwing het bagatelliseren van het probleem, en volgt steevast de insinuatie dat de ander betaald wordt door Shell, Tata, de nucleaire lobby of Monsanto.

In januari 2020 publiceerde De Correspondent met veel tromgeroffel een pamflet van Rutger Bregman: ‘Het water komt’. Daarin stond een kaartje waarop twee derde van Nederland in zee was verdwenen, gebaseerd op een sciencefiction-romannetje waarin de zeespiegel in het jaar 2300 met 18 meter gestegen is. Door tekstueel nog wat meer mist op te trekken over hoeveel zeespiegelstijging al mogelijk zou zijn in 2100, knoopte Bregman hier de conclusie aan vast dat onze kinderen zich moeten gaan voorbereiden op emigratie naar Duitsland.

Dit doemscenario werd, gesponsord door de Postcodeloterij, over heel Nederland uitgestrooid. 

Op De Correspondent kon je in de bijdragensectie in discussie met de auteurs en de geïnterviewde klimaatwetenschappers. Toen ik ze confronteerde met het ontbreken van wetenschappelijke onderbouwing voor het emigratieadvies aan onze kinderen, noemde een van hen, Maarten Kleinhans, het pamflet weliswaar Bregmans Bombastische Brief, maar, zei hij: ‘Met het uitblijven van adequate maatschappelijke en politieke reacties (op de klimaatverandering, AJ) grijpt Bregman naar een andere retoriek. Ik sta daar achter omdat ik denk dat we niet elk publiek met hetzelfde type boodschap kunnen bereiken en wie weet bereikt dit een ander publiek dan we tot nu toe konden inlichten.’

Nog niet bang genoeg?

Dat u het even weet: u kon tot nu toe niet bang genoeg gemaakt worden voor klimaatverandering, daarom krijgt u voortaan te maken met ‘een andere retoriek’. De tekenaar van het kaartje van ondergelopen Nederland, Kim Cohen, gaf als onderbouwing voor de volstrekt irreële 18 meter zeespiegelstijging: ‘Het is op verzoek van auteur en redactie daar gedaan’ (‘daar’ is Vrij Nederland, waar het kaartje oorspronkelijk verscheen in een soortgelijk artikel).

Zowel Kleinhans als Cohen zijn keurige aardwetenschappers met een aanstelling aan de Universiteit Utrecht. De UU plaatste een nieuwsbericht over Cohens creatieve knutselwerk op haar website, zonder duidelijk te maken dat dit in wezen science fiction was, in opdracht van Vrij Nederland.

Doemdenken bij het RIVM

In een wetenschappelijk milieu waarin zoiets normaal is en door universiteiten gefaciliteerd wordt, is enige argwaan over de onafhankelijkheid van een instituut als het RIVM niet a priori onzinnig. Nu de coronapandemie op zijn eind loopt, is het grote afrekenen met wijsheid achteraf begonnen, en dan valt op dat de prognoses van het RIVM voor aanstormende golven van besmetting telkens wel erg hoog uitvielen.   

Coronasceptici blijven beweren dat de computermodellen van het RIVM geheim zijn, terwijl in feite alleen de ruwe data die het RIVM gebruikt niet worden vrijgegeven, omdat dit niet mag van de  privacywetgeving. Hoe dan ook, het is ongeloofwaardig dat er diep onder de motorkap van de RIVM-modellen sjoemelsoftware verstopt zit die ongeacht de input doemscenario’s aflevert. 

Het effect van vaccinatie vergeten…

Het probleem zit ‘m in die input: die omvat allerlei aannames over de besmettelijkheid en ziekmakendheid van de variant van dienst, over hoe goed mensen zich aan de maatregelen houden, en hoe het netwerk van sociale contacten in de hele bevolking in elkaar grijpt.

En daar maakte het RIVM soms vreemde keuzes. In januari 2021 kwam het met een doemscenario over de delta-variant, omdat het geen rekening hield met de vaccinatiecampagne die toen ook in Nederland  – eindelijk – op stoom kwam.

Het effect van vaccinatie was te onzeker, zei modelleur Jacco Wallinga, terwijl uit de klinische trials en cijfers uit landen met een voorsprong qua vaccinatie, zoals Israël, zonneklaar was dat de vaccins zeer effectief waren tegen ernstige ziekte en overlijden. En vaccinatie niet meenemen in je model is ook gewoon een aanname: namelijk dat het effect van vaccinatie nul is. 

Toen het delta-doemscenario al weer bijna vergeten was, kregen we omikron. Opnieuw leverde het RIVM een doemscenario af over het aantal ziekenhuisbedden en IC-opnames dat omikron ging veroorzaken. Dit keer was er voor gekozen om wel de extra besmettelijkheid van omikron in het model mee te nemen, maar niet de drastisch lagere ziekmakendheid.

De hamvraag is altijd: hoe ver moet je gaan bij het in elkaar knutselen van het zwartste scenario? In het geval van een epidemie kun je nog redeneren: baat het niet, dan schaadt het niet al te veel, want maatregelen zoals lockdowns of schoolsluitingen kun je op elk moment weer terugdraaien als de besmettingscijfers meevallen. Je kunt zelfs nog heel pragmatisch en amoreel redeneren dat de angst die zulke doemscenario’s veroorzaken, bijdragen aan het indammen van de besmettingen, omdat mensen voorzichtiger worden.

Klimaatprognoses gaan niet voor een maand, maar voor 10-tallen jaren…

Maar stel je even voor, dat de prognoses van het RIVM niet het beleid dicteren voor de komende maand, maar voor de komende dertig jaar. Stel dat het RIVM-model zou voorspellen dat een hele generatie moet opgroeien zonder echt schoolonderwijs, en dat de complete evenementensector definitief moet worden opgedoekt, omdat het risico op een nieuwe golf van een nieuwe coronavariant anders te groot blijft.      

Absurd natuurlijk – dat zou niemand accepteren. Maar iets vergelijkbaars is wel aan de hand in de klimaatwetenschap, althans, in het ecosysteem aan onderzoekers dat daar omheen floreert. Hun prognoses over de gevolgen van klimaatverandering voor mens en natuur dicteren voor minstens de komende dertig jaar het beleid op het terrein van de energietransitie.

De grootste onzekerheid in klimaatmodellen zit niet in de gecompliceerde interacties tussen zonlicht, wolkenvorming, oceanen, ijskappen, permafrost en vegetatie – hoewel ook die fors zijn – maar in het gedrag van mensen: namelijk hoeveel CO2 en andere broeikasgassen we als mensheid in de komende eeuw uitstoten.

Het zwartste scenario is onwaarschijnlijk èn populair

Daarvoor heeft het IPCC een aantal standaardscenario’s gedefinieerd, en de allerzwartste variant is RCP8.5. In dat scenario gaan we niet eens door op de oude voet, nee, we gaan vanaf nu met z’n allen als een gek zoveel mogelijk kolen verstoken, zodat het CO2-gehalte van de atmosfeer toeneemt tot boven de 1200 ppm (particles per million; pre-industrieel zat er 280 ppm CO2 in de lucht, en nu is het 420 ppm).

Klimaatwetenschappers met echt verantwoordelijkheidsgevoel, zoals bijvoorbeeld Roger Pielke jr, wijzen er keer op keer op, dat dit extreme uitstootscenario volstrekt onrealistisch is. En toch verschijnen er iedere week nog peer-reviewed studies in prominente vakbladen, waarin de gevolgen van klimaatverandering worden doorgerekend op basis van RCP8.5. Het komt er op neer, dat al die alarmerend rood kleurende wereldkaartjes in de media met ‘dodelijke’ hittegolven, landbouwgewasvernietigende droogtes en onderlopende delta’s zijn gebaseerd op RCP8.5.

In de betere studies zijn ook meer gematigde scenario’s doorgerekend (RCP6 en RCP4.5). Het cijfer achter RCP geeft een maat voor de hoeveelheid opwarming, en het is niet zo dat de gevolgen van klimaatverandering onder RCP4.5 nog ruim de helft van RCP8.5 zijn; onder die meer realistische scenario’s zie je die rampen gewoon verdampen.

Onderzoek naar de gevolgen van klimaatverandering heeft RCP8.5 hard nodig om met voldoende alarmerende resultaten te komen. Maar zo is de klimaatwetenschap voor een belangrijk deel een industrie geworden die aan de lopende band doemscenario’s presenteert voor het goede doel: mensen doen geloven dat we de wereld alleen nog kunnen redden door in 2030  55% minder CO2 uit te stoten, en netto nul in 2050. 

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schrijft enkele malen per maand even verrassende als nuchtere columns en artikelen voor Wynia’s Week. U kunt deze broodnodige onafhankelijke journalistiek mede mogelijk maken. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Als u nog niet bang genoeg gemaakt bent, gaan we uit een ander vaatje tappen verscheen eerst op Wynia's Week.