Eerst maar eens kijken naar de cijfers. Sinds mensenheugenis heeft Nederland nog nooit zo weinig op links gestemd als dit jaar. En het is ook geen incident: de afgelopen drie verkiezingen op rij verloren jullie steun.

(Die dip in 2002, dat was het effect van Pim Fortuyn. Toen hadden jullie het al kunnen zien aankomen.)

Tijd voor bezinning. En nee: het is nooit de schuld van de kiezer. Kiezers zijn niet gek, althans niet allemaal tegelijkertijd. En afgezien van een paar gekkies zijn kiezers ook geen extreemrechtse griezels.

Wat is er leuk aan links? Als politieke outsider vind ik een sommige linkse dingen stom, maar ik vind ook een heleboel dingen leuk:

• Jullie hebben compassie voor mensen die het moeilijk hebben.
• Jullie hebben bewezen dat ook egalitaire samenlevingen economisch succes kunnen hebben.
• Inderdaad is voor sommige investeringen de overheid de meest aangewezen partij.
• Jullie hebben ook aangetoond dat beleid gericht op emancipatie van achterstandsgroepen (arbeiders, vrouwen, immigranten) succesvol kan zijn.

Maar als jullie zo leuk zijn, waarom verliezen jullie dan kiezers?

Nederland is een egalitair land

De usual suspects zijn bekend. Klimaatradicalisme is lang niet aan alle kiezers besteed. De koppige linkse roze bril tegenover immigratie wekt wrevel. Het opgeheven linkse vingertje zorgt voor ergernis. Maar er is meer aan de hand. Ik begin met twee grafieken.

De eerste grafiek gaat over economische ongelijkheid. Hoe lager de score, des te lager is de ongelijkheid. Je ziet dat Nederland een van de meest egalitaire landen ter wereld is. Complimenten voor jullie, dat hebben jullie goed gedaan!

De tweede grafiek gaat over de gemiddelde welvaart per inwoner. Die is in Nederland een van de hoogste ter wereld, en stijgt bovendien keurig mee met de rest. Jullie verdienen nóg een compliment: terwijl de economische ongelijkheid heel laag is, blijft onze gemiddelde welvaart heel hoog.

Je zou zeggen: dat hebben jullie fantastisch gedaan, dat moet beloond worden. Maar als je het de kiezer vraagt: die is hardstikke ontevreden.

Er moet dus iets anders aan de hand zijn. Maar wat?

Op 22 november ging ongeveer 40 procent van de stemmen naar zogeheten protestpartijen. Partijen die zeggen dat het met Nederland de verkeerde kant op gaat, en dat het helemaal anders moet. Dat is nogal wat. Wie zijn die kiezers, en waarom vinden ze dat?

We gaan te rade bij twee onderzoekers, Josse de Voogd en René Cuperus, die in 2021 de Atlas van afgehaakt Nederland publiceerden. Er is een flinke overlap tussen die proteststemmen en de afhakers van De Voogd en Cuperus.

Hoewel Nederland dus behoorlijk egalitair is, zijn er wel degelijk sociaaleconomische verschillen. De harde kern van de ontevreden kiezers is weinig content met het eigen leven en vindt dat het met Nederland de verkeerde kant op gaat. Het zijn veelal mensen met een inkomen beneden modaal en een opleiding tot en met VMBO-niveau.

Links is vooral in trek bij hoger opgeleiden

In hun omgeving zijn er relatief veel mensen met gezondheidsklachten, arbeidsongeschiktheid, eenzaamheid, weinig vrijwilligerswerk, meer obesitas en meer langdurige werkloosheid. Die ontevredenheid straalt uit naar mensen met een opleiding op MBO-niveau. In de laatste verkiezingen is die ontevredenheid nog verder uitgedijd. Mensen zien dat er groepen buiten de boot vallen, en komen voor ze op.

Onder de stemmen op GroenLinks-PvdA zijn de hogeropgeleiden oververtegenwoordigd en de lager opgeleiden ondervertegenwoordigd. De wereld op zijn kop! Bij de laatste verkiezingen heeft Wilders meer stemmen van mensen met een laag inkomen gekregen dan GroenLinks-PvdA.

Dat is de harde kern van jullie doelgroep! Waarom lopen die kiezers bij jullie weg, terwijl de sociaal-economische ongelijkheid laag is en de welvaart al jaren groeit?

De stemmers die jullie zijn kwijtgeraakt hebben een laag vertrouwen in de overheid en hebben niet de illusie dat de politiek zich iets van hen aantrekt. Waarom hebben die stemmers zo’n laag vertrouwen? Omdat er een olifant in de kamer staat.

Een tekortschietende overheid

De afgehaakte groep heeft het dan misschien in internationaal perspectief zo slecht nog niet, maar het is wel een groep die meer dan anderen afhankelijk is van overheidsvoorzieningen. Denk aan gezondheidszorg, thuishulp, uitkeringen, adequaat onderwijs, huurtoeslag, sociale woningbouw, rechtsbijstand, bescherming tegen criminaliteit.

Hogeropgeleiden hebben ook te maken met overheidsvoorzieningen, maar ze zijn mondiger. Zij begrijpen de ingewikkelde regelingen en brieven beter, kunnen weerwoord bieden en adviseurs inschakelen. En mensen met een hoog inkomen hoeven minder vaak een beroep te doen op overheidsvoorzieningen. Als de overheid tekortschiet, kunnen zij aanvullende diensten inkopen, zoals bijles, private zorg of inbraakbeveiliging.

De afgehaakte groep kan zich dat niet veroorloven; die is aangewezen op het basispakket van de overheid. En als die tekortschiet, voelen zij de gevolgen waar de rest geërgerd de schouders over ophaalt.

En de overheid schiet nogal eens tekort.

De afhandeling van de aardbevingsschade in Groningen en de toeslagenaffaire zijn overbekend, maar het probleem is veel groter. Een volledig overzicht van falende overheidsuitvoering is ondoenlijk. Het is te veel. Ik volsta met een korte litanie.

Door zorgfraude verdwijnen miljoenen euro’s aan belastinggeld. Wie een persoonsgebonden budget nodig heeft, loopt geheid vast in bureaucratie. De wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen (WIA) is officieel onuitvoerbaar verklaard. Tienduizend gezinnen moeten toeslagen terugbetalen door een fout in de belastingwetgeving die niemand begrijpt. Daardoor daalt hun inkomen tot onder het bestaansminimum, met armoede en een groot risico op schulden tot gevolg.

De Belastingdienst riskeert een strop van miljarden omdat de ICT het niet meer aankan. Het Rode Kruis is ingeschakeld om hulp te bieden bij de overvolle opvang van asielzoekers. Het onderwijs en de gezondheidszorg bezwijken onder de regeldruk. De leesvaardigheid van 15-jarigen is gezakt onder het internationale gemiddelde. Het fiasco van de stikstoffuik, met funeste gevolgen voor woning- en wegenbouw en de veehouderij, daarover word je in Wynia’s Week prima op de hoogte gehouden.

Niet het beleid, maar de uitvoering

Mensen zien een falende overheid, en ze zoeken oplossingen. Dan komen de protestpartijen in beeld. Maar helaas, ook de protestpartijen hebben het probleem niet scherp. Er wordt aangedrongen op meer regels, betere handhaving, gezocht naar meer maatschappelijk vertrouwen, of naar zondebokken.

Maar het probleem ligt niet in het beleid, het ligt in de uitvoering.

De overheid gaat kapot aan zijn eigen complexiteit. En dat is de ware reden waarom jullie je aanhang kwijtraken. Mensen die afhankelijk zijn van de overheid lopen steeds vaker vast en krijgen niet de hulp die zij nodig hebben. En zelfs als de politiek wil ingrijpen, kan het bestuur geen wijzigingen meer doorvoeren omdat het systeem te complex is geworden. De overheid kan niet meer uitvoeren wat jullie willen, omdat niemand het meer snapt. Zelfs de ambtenaren niet.

Ik zeg dat niet alleen zelf, maar de overheid zegt het ook. Lees maar eens Staat van de Uitvoering, het gezamenlijke rapport van de 38 nationale uitvoeringsorganisaties. Het rapport ademt een diepe wanhoop.

Ambtenaren zijn loyale professionals, die braaf uitvoeren wat de politiek wil. Maar als er voor elke regel een uitzondering wordt bedacht, en beleid op beleid gestapeld wordt, houdt het op een gegeven moment op. Dan roepen die ambtenaren dat het moet stoppen, dat ze hun eigen beleid zelf niet meer snappen, dat er ongelukken gaan gebeuren. Dat moment zijn wij al jaren geleden gepasseerd. Er gebeuren nu dagelijks ongelukken.

Dát is de reden waarom jullie achterban jullie niet meer vertrouwt. Omdat jullie niet meer kunnen leveren wat jullie beloven.

Het was niet Einstein die zei: ‘waanzin is keer op keer hetzelfde doen en andere resultaten verwachten’. Maar het is wel waar. Het is wat jullie nu aan het doen zijn. Ik kijk naar jullie verkiezingsprogramma’s, enorme boekwerken. Meer van dit, meer van dat. Daar moeten jullie mee stoppen. Mag het ook een keertje minder?

Beloof aan de kiezers dat jullie de problemen gaan oplossen, stap voor stap. Daar heb je heel veel deskundigen voor nodig, mensen die de regels kennen, verstand hebben van uitvoering, en stapje voor stapje de uitvoering op orde kunnen brengen. Ja, dat is saai en het spreekt bij kiezers niet tot de verbeelding. Maar het is de enige manier.

Simpele regels, die iedereen kan snappen

Beloof dus niet aan de kiezers dat je alle problemen in één keer gaat oplossen. Dat gaat niet. Maar beloof bijvoorbeeld dat je elk jaar één uitvoeringsorganisatie adopteert om schoon schip te maken. En vier het uitbundig als het gelukt is. Als je de WIA hebt opgeschoond, of de rechtspraak netjes is gedigitaliseerd, of de thuiszorg eindelijk zo hebt geregeld dat iedereen het weer begrijpt.

Alleen zó krijg je stapje voor stapje het vertrouwen terug van de mensen die in jullie teleurgesteld zijn. Dat je kunt beloven dat de overheid er weer voor de mensen is. Dat mensen de overheid weer gaan vertrouwen en erop kunnen terugvallen als het nodig is.

Links is er voor de gewone mensen die soms hulp van de overheid nodig hebben. Die belofte kunnen jullie niet meer waarmaken. Dáárom lopen de kiezers bij jullie weg. Die krijg je maar op één manier weer terug: door de overheid weer terug te brengen naar de gewone mensen, met simpele regels die iedereen kan snappen.

Kaj Jalving is jurist en bestuurskundige. Na een lange loopbaan in de arbeidsbemiddeling is hij nu fulltime publicis , in het bijzonder over tolerantie.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom links zijn achterban is kwijtgeraakt – en hoe dat weer goed kan komen verscheen eerst op Wynia's Week.

De term polarisatie wordt gedefinieerd als: ‘Polarisatie is toenemend wij-zij-denken. Het is een proces waarbij de tegenstellingen tussen groepen in de samenleving sterker worden, waardoor groepen steeds meer tegenover elkaar komen te staan.’

Polarisatie hoeft geen probleem te zijn

Eerder schreef ik al dat de term een toverwoord is geworden binnen de overheid. Toch is wij-zij-denken niet per definitie problematisch.

Wanneer het gaat over tegenstellingen zoals die tussen slavernij en vrijheid, dan is te hopen dat wanneer ik bepleit dat de afschaffing van de slavernij een belangrijke gebeurtenis was, dat niet als polarisatie wordt gezien. Dat ik daarin geen compromis zou moeten maken omdat ‘de waarheid ergens in het midden’ zou liggen.

Polarisatie hoort juist bij een democratie. Allerlei met elkaar conflicterende politieke standpunten moeten ingenomen kunnen worden.

Jongerenwerkers signaleren tegenwoordig meer verticale polarisatie (tussen overheid en burgers) dan horizontale polarisatie (tussen verschillende groepen burgers), zo blijkt uit het rapport. Betekent dit dat er minder racisme of discriminatie wordt waargenomen door jongerenwerkers dan in eerdere jaren?

Dat lijkt inderdaad het geval te zijn. In Trouw werd geschreven dat jongeren zich daarnaast steeds frequenter afzetten tegen de overheid en in complottheorieën geloven. ‘Wantrouwen ten aanzien van de overheid is volgens jongerenwerkers nu de voornaamste bron van polarisatie onder jongeren.’

Dit wordt gezien als de voedingsbodem van wat de AIVD in een afzonderlijk rapport anti-institutioneel extremisme noemt: ‘In Nederland is een beweging ontstaan van mensen die geloven dat er internationaal en in Nederland een “kwaadaardige elite” aan de macht is, bestaande uit onder andere de overheid, de media en de wetenschap, die “de gewone mens” wil onderdrukken, tot slaaf maken en deels vermoorden. Deze elite zou met een “geheime agenda” naar totale wereldcontrole streven.’

Ideologische oorsprongen van polarisatie

In dit rapport, Anti-institutioneel extremisme in Nederland, legt de AIVD uit dat aanhangers van dit gedachtengoed anti-institutioneel-extremisten worden genoemd ‘omdat deze beweging zich richt tegen (de instituties van) de overheid, media en wetenschap’.

Maar de jongerenwerkers noemen ook andere ideologische oorsprongen van zulke polarisatie: ‘Ook radicaal-rechtse ideeën en complottheorieën zijn in opkomst. Het belang van radicale religieuze ideeën, zoals islamitisch extremisme is juist afgenomen.’

Het probleem zou zitten bij anti-institutioneel extremisme en rechtsextremisme; islamitisch extremisme en linksextremisme dragen hier niet zozeer aan bij.

In Trouw wordt benoemd dat de jongeren die in contact staan met jongerenwerkers ‘vaker dan de gemiddelde jongere met problemen [kampen]. Ze zijn gefrustreerd, wanhopig, en somber over de toekomst’.

Dat is niet zo vreemd, aangezien jongerenwerk zich richt, in de woorden van het NJI zelf, op het begeleiden van jongeren die hulp nodig hebben om volwassen te worden. Dat naar de overheid of andere instituties wordt gewezen als oorzaak voor die problematiek is wellicht niet eens onbegrijpelijk.

In de eerste plaats omdat mensen de oorzaken voor hun problemen soms buiten zichzelf zoeken, en ten tweede omdat de overheid er op sommige terreinen een potje van maakt.

De inlichtingen- en veiligheidsdienst AIVD wijst er op haar website op dat veel kritiek op de overheid terecht is: ‘Doordat het vertrouwen in de overheid en instituties laag is en er vaak veel terechte kritiek is vanuit de samenleving, kan dit een voedingsbodem zijn voor anti-institutioneel-extremisme. (…) Het vergroten van de weerbaarheid vraagt vooral ook om betrouwbaarheid en eerlijk communiceren van instituties.’

Mensen mogen geloven in absurditeiten

Het is in het belang van de jongere dat die niet gelooft in allerlei absurde complottheorieën, zoals het verhaal dat zich onder sommige mensenhuiden een hagedisachtige schuilhoudt. Maar het individuele geloof in zulke fabeltjes is niet strafbaar en ook niet per definitie problematisch.

Wanneer dat op steeds grotere schaal gebeurt, kan het wel problematisch worden, maar nog steeds: mensen mogen geloven in absurditeiten. Een overheid zou ook geen beperkende maatregelen tegen een individu moeten nemen, louter omdat dat beter zou zijn voor die persoon zelf.

Er ligt wel een rol bij de samenleving als geheel om tegennarratieven te bieden, of beter nog, om de oorzaken van het narratief aan te pakken – bijvoorbeeld armoede of corruptieschandalen. Voor de overheid geldt dat het enigszins beperken van complottheorieën – uitbannen is onmogelijk – het beste kan door haar eigen functioneren te verbeteren.

Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week. 

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Een goed functionerende overheid is de beste remedie tegen complottheorieën verscheen eerst op Wynia's Week.

‘En zo zullen jongeren onder de 18 jaar het normaal vinden dat ze geen alcohol drinken. Ouders vinden het al net zo logisch dat hun kinderen niet drinken. En fijn: het scheelt veel zorgen als je weet dat je kind niet stomdronken wordt of aan het bingedrinken slaat. Zelf weten volwassenen veel beter dan nu dat je van een drankje op z’n tijd kunt genieten, maar dat alcohol ook grote risico’s met zich mee kan brengen. En dat er vele lekkere alternatieven zijn. 0.0% alcohol op de borrel, na het sporten en op feesten? Niemand die er nog van opkijkt.’ 

Preventie 

Het hier geschetste vergezicht speelt zich af in 2040 en komt uit het Nationaal Preventieakkoord uit 2018. Daarin committeert de overheid zich samen met maatschappelijke partners aan ambitieuze gezondheidsdoelstellingen. Naast het nagenoeg proberen te elimineren van tabaksgebruik richt het akkoord zich bijvoorbeeld op het terugdringen van overgewicht en drankgebruik.  

Zoals bij alle moderne maatregelen is het kernwoord – zoals de titel al zegt – preventie: het voorkomen van problematisch drankgebruik. Preventie krijgt in de praktijk vorm door een lange lijst van actiepunten die onze drinkcultuur fundamenteel moeten veranderen, te beginnen bij voorkomen dat jongeren drinken. Zo moet een gezonde leefstijl onderdeel worden van het ‘DNA van het onderwijs’.  Ook komen er als het aan het akkoord ligt ‘gezonde school coördinatoren’ en wordt er strenger gehandhaafd op alcoholverkoop aan minderjarigen. Daartoe worden bijvoorbeeld zeventienjarige testkopers ingezet die drankverkopende winkeliers op heterdaad kunnen betrappen op alcoholverkoop aan minderjarigen.  

Naast adolescenten zijn plattelandsjongeren, studenten en vijftigplussers doelwit van antidrankbeleid. Dronkenschap en problematisch drankgebruik moeten volgens het akkoord strenger gehandhaafd en het kennisniveau over de gezondheids- en maatschappelijke effecten van drankgebruik moet onder die specifieke groepen omhoog. Onder problematisch drankgebruik valt bijvoorbeeld zwaar drinken, zoals op één avond vier glazen alcohol consumeren voor vrouwen en zes voor mannen. Voor jonge jongeren wordt één glas alcohol al als problematisch ervaren, net als voor zwangere vrouwen. 

Het terugdringen van drankgebruik gaat volgens het beproefde recept van beïnvloeding en betutteling. Uitgangspunt daarin is dat mensen niet opgewassen zijn tegen verleidingen van de boze alcoholindustrie en daarom met zachte of harde hand geleid moeten worden naar de juiste keuzes. Een speerpunt in gedragssturing is sociale normstelling, in dit geval het normaliseren van drankonthouding.  

Dranquilo 

De campagne Dranquilo is daar een voorbeeld van. Omdat ‘mensen het soms lastig vinden om aan te geven dat ze geen alcohol willen’ wordt in doelgroepgerichte spotjes het gewenste gedrag – rustig aan of tranquilo doen met drank – getoond. Verder vertellen BN’ers in de podcast Eerlijk over alcohol over hun ervaringen met stoppen of minderen met drank, met als centrale boodschap dat het leven met minder of geen alcohol net zo leuk is, ‘of misschien zelfs leuker!’ 

Bij gedragssturing blijft het niet altijd gezellig. Alarmisme hoort er ook bij. In campagnespotjes en in de media wordt voortdurend ingezoomd op de risico’s van borrelen. Die risico’s worden met de dag groter en gevaarlijker. Iedereen kan bedenken dat alcoholisme of bingedrinken niet gezond is, maar voor de drankdominees geldt dat één glas alcohol al schadelijk is. Zo is de boodschap van de nieuwe NIX18-campagne dat verantwoord alcoholgebruik niet bestaat. Ook de Maag Darm Lever Stichting stelt dat ‘er geen veilige hoeveelheid alcohol bestaat’. De stichting hoopt met het oog op het creëren van een ‘Gezonde Generatie’ dat mensen alcohol minder vaak associëren met gezelligheid en vaker met kanker.  

Storm in borrelglas water 

Beïnvloedingsboodschappen reiken verder dan het kort door de bocht uitlichten van risico’s van drankgebruik voor lijf en leden. Een vervelend obstakel bij het tegengaan van drankgebruik blijkt ‘cultuur’ te zijn. Drinken is een sociale, prettige bezigheid van alle tijden en plaatsen. Om duizenden jaren geschiedenis te veranderen is het niet alleen noodzakelijk om associaties te veranderen maar lonken ook maatregelen. Zo wijst Ninette van Hasselt van het Trimbos-instituut in Het Parool erop dat roken pas niet meer ‘normaal’ werd nadat de overheid maatregelen had genomen. Haar instituut wil zo ook waarschuwingsetiketten op flessen alcoholhoudende drank. 

Dat ook de overheid oren heeft naar ingrijpende interventies blijkt uit de ‘betuttellijst’ van VWS-staatssecretaris Maarten van Ooijen. In die aan De Telegraaf gelekte lijst staan maatregelen als een alcoholverbod in sportkantines, een verkoopverbod op wijn en speciaalbier in de supermarkt en een forse accijnsverhoging op alcoholhoudende dranken. De ophef die daarna ontstond werd betiteld als een storm in een borrelglas water, want volgens de demissionaire staatssecretaris was de lijst niet meer dan een ‘ambtelijke inventarisatie’.  

Desondanks gaan sportbonden experimenteren met alcoholbeleid voor hun kantines. Het Nationaal Preventieakkoord stuurt eveneens aan op ‘modelkantines’ waar ‘alle aspecten van een gezonde sportomgeving worden ingezet, uitgetest en gemonitord’. Gewenst gedrag bewerkstelligen is een zaak van de lange adem, weten de beleidsmakers.  

Ziekte als vermijdbare last 

De wens om alcohol uit de samenleving te bannen komt niet uit de lucht vallen. De WHO ziet aan leefstijl gerelateerde, niet-overdraagbare ziektes als een probleem voor de wereldwijde gezondheid. Ook volgens de EU zijn ziektes als ‘hart- en vaatziekten, geestelijke stoornissen, neurologische aandoeningen of kanker verantwoordelijk voor 80% van de ziektelast in de EU-landen en de belangrijkste oorzaken van vermijdbare vroegtijdige sterfte’. De Verenigde Naties willen verder dat in 2030 vroegtijdige sterfte gelinkt aan niet-overdraagbare ziekten met een derde is ingeperkt. Daarbij hoort ook meer preventie en behandeling van misbruik van verslavende middelen, waaronder schadelijk gebruik van alcohol.  
 
De brede belangstelling voor onze borrels past bij het streven naar een risicoloze samenleving waarin iedereen gezond en veilig is, dankzij goede gedachten en gedrag. Het geloof dat ziekte een vermijdbare last is gaat gepaard met toenemende borrelbetutteling; een cocktail van verboden en vingerwijzen. De kater daarvan is voor later.  

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen op 11 mei 2023 het boek ‘De Maakbare Mens’. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Borrelbetutteling door de overheid past in het streven naar een risicoloze samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.

Welke regering er na de verkiezingen ook komt (een Schippers/Van der Plas VVD/BBB verbond?), elk kabinet erft de economie van zijn voorganger. Daar moeten de nieuwe ministers het mee doen.

De volgende regering krijgt een economie die wordt gekenmerkt door prijsstijgingen en tekorten. De rente is gestegen en zal nog verder stijgen, kun je afleiden uit de signalen van de Europese Centrale Bank. Lonen zullen blijven stijgen, kun je opmaken uit de barricadetaal van FNV-voorzitter Tuur Elzinga.

Er is inmiddels ook sprake van  plakkerige inflatie: hogere prijzen blijven kleven aan goederen en diensten, ook al vanwege de hogere lonen. En dan zijn er de tekorten. Personeelstekorten, die weer de beloningen opdrijven omdat werkgevers concurreren om arbeidskrachten. Maar ook tekorten aan ruimte voor woningbouw, wegen en spoorlijnen en natuur.

Barre winter?

De stand van de economie én de Europese begrotingsregels bepalen het kader van de plannen, uitgaven en inkomsten van het nieuwe kabinet. Tenzij men iets nieuws wil doen, iets radicaals. Bijvoorbeeld een eerste begroting à la de Britse premier Liz Truss. Zij  kwam in 2022 met een overrompelende belastingverlaging om de economie te stimuleren. Beleggers vreesden inflatie, dumpten Britse staatsobligaties, de rente schoot omhoog en Truss was na 45 dagen exit. Als politici naast het landsbelang en het partijbelang ook aan hun eigen belang (baanbehoud) denken, valt de Truss-optie af…

De kortetermijn-vooruitzichten van de Nederlandse economie zijn ondanks de inflatie in de raming van maart van het Centraal Planbureau (CPB) zo slecht nog niet. Het CPB becijfert voor 2024 een bescheiden economische groei (1,4 procent), stijgende koopkracht (2 procent) en een houdbare staatsschuld. Maar zekerheden bestaan niet: een barre winter met exorbitante gasprijzen verpest het koopkrachtplaatje.

Kijk je naar de langere termijn, het CPB doet dat tot 2031, dan is het beeld gespannen. De rentestijging gaat pijn doen. De hogere lonen, de kosten van de vergrijzing én de uitgaven aan gezondheidszorg zorgen er verder voor dat het overheidstekort én de staatsschuld boven de Europese norm uitkomen.

Het kabinet RutteVier laat ook nog wat onbetaalde rekeningen en plannen achter. Herstelbetaling aan Groningen vanwege de aardgasschade, hogere uitgaven voor defensie en er staat nog een belastingschuld uit bij ondernemers uit de coronatijd van 16 à 17 miljard euro.

Gratis geld is op

Het is te vroeg om al conclusies te trekken over de rijksfinanciën. Eerst de verkiezingscampagne. Het CPB zal voor de rijksbegroting 2024 en voor de kabinetsformatie nieuwe actuele economische ramingen maken.

In plaats van conclusies vier observaties.

De eerste is: de kans op een recessie is serieus, laat je niet overvallen, zoals RutteVier werd overvallen door de gasprijzen en in allerijl een prijsplafondplan van de oppositie moest kapen. Waarom een recessiekans? In de Nederlandse industrie daalt de productie al geruime tijd. De Duitse economische motor is gaan haperen.

De tweede observatie is: het tijdperk van verwaarloosbare rentestanden (‘gratis geld’) is voorbij. Zonder deze uitzonderlijke omstandigheden zouden achtereenvolgende kabinetten-Rutte niet het ene na het andere investerings- en uitgavenfonds hebben opgezet. Van Invest-NL en het Nationaal Groeifonds tot de Klimaat- en Stikstoffondsen van RutteVier.

Wie nul procent rente betaalt, vindt elke investering wel de moeite waard. Het is onvermijdelijk dat de komende minister van Financiën deze fondsen confronteert met de realiteit: welke uitgaven en investeringen zijn het nog waard als de rente niet nul is, maar bijvoorbeeld 4 procent?

Rechts, maar toch ook links

De derde observatie gaat over de opvattingen van de toekomstige Tweede Kamer. Dat is een heikel punt, want de verkiezingen moeten nog komen. Maar toch… Nederland stemt in meerderheid (centrum)rechts. Maar onder de partijen die rechts zijn in visie (nationalistisch, EU-sceptisch, streng asielbeleid, pro-boeren), zijn er ook, en niet de minsten, die sociaaleconomisch linkse opvattingen hebben. Zoals hogere zorguitgaven, meer overheidssteun voor minima en armoedebestrijding. Dat geldt voor de PVV en ook de BoerBurgerBeweging (BBB) laat zich op deze manier gelden.

Zoals Mark Rutte drie jaar geleden zelf observeerde: ‘We zijn natuurlijk een land dat in de kern diep-socialistisch is.’

Het resultaat van rechtse visie en linkse economie is dat een ‘rechtse’ Tweede Kamer straks best ‘links’ beleid kan afdwingen. Beleid dat tot hogere uitgaven leidt. Snoeit het kabinet dan in de wildgroei van de investerings- en uitgavenfondsen? Wordt er elders bezuinigd? Of gaan Ruttes opvolgers verder met het verhogen van belastingen en premies?

In de eerder genoemde maart-raming van het CPB bedraagt de collectieve lastendruk van belastingen en premies eind 2026 (toen theoretisch slot RutteVier) al 39 procent, om in 2031 op te lopen naar bijna 40 procent. Dat was 35,5 procent toen Mark Rutte in 2010 begon als minister-president. Nederland stemt (centrum)rechts en krijgt links beleid…

Edith Schippers

De vierde observatie: er is een generatie politici en ministers aangetreden die zijn gevormd door de ‘gratis geld’-jaren. Corona? Stikstof? Klimaat? Energieprijzen? Gooi er maar miljarden tegenaan. Het geld kan niet op.

Wie weet nog hoe je een fractie leidt, een ministerie leidt of een kabinet leidt als er ongemakkelijke keuzes gemaakt moeten worden? Over bezuinigingen, bijvoorbeeld. In 2010 gaf het eerste kabinet-Rutte de eerste aanzet tot bezuinigingen en sanering van de overheidsfinanciën. Nu Rutte zelf vertrekt, is er maar één minister uit RutteEén die vandaag nog politiek actief is: Edith Schippers.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht De erfenis van Rutte: ‘gratis geld’ is op, wie leidt het volgende bezuinigingskabinet? verscheen eerst op Wynia's Week.

Politieke macht wil graag zichtbaar zijn. Talkshows. Interviews. Publiek debat. Economische macht blijft liever in de coulissen. Hulde dus aan de Quote 500 met de rijkste Nederlanders en de twee lijsten van weekblad EW met de top-500 Nederlandse concerns en de top-200 familiebedrijven. Ze geven samen een inkijkje in het kloppend hart van de Nederlandse economie.

Paspoort en omzet

Hoe rangschik je grote Nederlandse ondernemingen? Criterium één: een Nederlands paspoort. Daarom staan Unilever en Shell niet meer in de lijst. Zij hebben hun hoofdkantoren naar Londen verplaatst.

EW rangschikt de lijst op basis van omzet. Dat speelt handelsbedrijven in de kaart. Zij zijn niet altijd grote werkgevers, maar scoren wel hoge omzetten. Denk aan olie- en gashandel (nummer 1 is Vitol, relatief onbekend, geen banenkampioen in Nederland). Geldhandel (vijf van de tien grootste bedrijven zijn banken of verzekeraars). Detailhandel (supermarktketen Ahold Delhaize staat nummer 2). En handel in agrarische producten, van oudsher een topsector, van kaas tot veevoer.

De keuze voor omzet betekent dat het meest waardevolle bedrijf, chipmachinefabrikant ASML in Veldhoven, pas op de 13de plaats komt. ASML is op de beurs het Nederlandse bedrijf met de hoogste waarde (aantal aandelen vermenigvuldigd met de koers).

Dat is een indicatie van hoge verwachtingen. Chips zitten zowat overal in. ASML is na ING het meest winstgevende bedrijf. Zou je uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling als bepalende factor kiezen, dan zou de fabrikant de lijst aanvoeren.

Beursnotering

Is een beursnotering verplicht voor een toppositie? Nee, maar het helpt wel. Van de vijftig grootste bedrijven op de EW-lijst zijn er 23 beursgenoteerd. Er staan acht bedrijven op met eigenaren in de familiesfeer. Zeven zijn coöperaties, de oer-Nederlandse organisatievorm. De rest is in handen van de overheid, het personeel of grote financiers.

KLM wordt gek genoeg aangemerkt als beursgenoteerd, maar is een dochter van Air France-KLM, dat zelf wel beursgenoteerd is. KLM heeft een eigen plaats op de lijst, maar de Nederlandse dochters van bijvoorbeeld Shell en Unilever niet. Dat komt het inzicht in de grote spelers in de economie niet ten goede.

Scheve schaats

Relatief nieuw is de aandacht voor familiebedrijven. Zij golden als gesloten en stoffig, maar sinds de bankencrisis van 2008/2009 vervullen ze een voorbeeldfunctie van stabiel ondernemerschap. Politici zijn trots op hen. Familiebedrijven kiezen voor de lange termijn, is het verhaal. Ondertussen rijden ze ook gewoon scheve schaatsen, zoals andere grote ondernemingen. Zie de teloorgang van het Blokkerconcern. Zie de fraudeaffaire rond (inmiddels oud-topman) Frits van Eerd van supermarktketen Jumbo.

Vergelijk je de twee EW-lijsten dan valt Heineken op. In de top-500 staat het drankenconcern vermeld als beursgenoteerd, op de lijst van familiebedrijven is Heineken familiebedrijf. Curieus. De familie Heineken is de dominante aandeelhouder van het beursfonds én Charlene Heineken, de dochter van Freddy, is president-commissaris.

Ondernemen loont

De Heinekens zijn ook hét voorbeeld van een familie achter een grote onderneming die de Quote 500 haalt. Charlene Heineken staat daar nummer 1 met 12,8 miljard euro vermogen dat rechtstreeks te herleiden is tot haar Heineken-aandelenbezit. Omdat deze individuele herleidbaarheid niet voor elke familie opgaat, heeft Quote ook een aparte lijst met de 50 rijkste families.

Dáár staat de familie Brenninkmeijer nummer 1, de eigenaren van C&A. Maar het winkelconcern staat niet bij EW op de lijst van grote (familie)bedrijven. C&A weet via een juridische constructie de openbaarmaking van omzet en winstcijfers in Nederland nog altijd te omzeilen.

In de top-10 van de Quote 500 staan vier actieve ondernemers, vier gepensioneerde ondernemers en verder de erfgenamen van twee ondernemers. De rijksten onder ons zijn dus niet allemaal renteniers die het geld beheren van eerdere generaties. Anders gezegd: ondernemen loont.

De drie ranglijsten vieren het succes van ondernemerschap, maar er mist ook iets. Dat is de welwillende steun van de overheid. Het bedrijfsleven kan werknemers in het buitenland rekruteren met een interessant voordeel op de Nederlandse loonbelasting. Dat kost de samenleving 788 miljoen euro. De innovatiebox, die (ook zeer winstgevende bedrijven zoals ASML) een fiscale aftrekpost geeft voor onderzoek en ontwikkeling, kost bijna 2,3 miljard euro. En om de aandeelhouders van familiebedrijven te helpen om de erfbelasting te betalen is er de fiscale bedrijfsopvolgingsregeling, kortweg: BOR. Dat kost 525 miljoen euro.

De rekenmeesters van het CPB, het Centraal Planbureau, hebben de BOR vorig jaar beoordeeld. Hun conclusie: wel doeltreffend, niet doelmatig. De meeste families hebben genoeg kapitaal achter de hand voor een soepele overdracht naar de volgende generatie. Het is derhalve een terechte vraag of zo’n regeling een publiek belang is. Maar welke politicus zou ‘m durven afschaffen?

Familiebedrijven zijn topknuffels

Daar komt het verschil om de hoek tussen grote bedrijven en familiebedrijven. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) constateert dat maar 46 procent van de Nederlanders vertrouwen heeft in grote ondernemingen, statistiekbureau CBS kwam zelfs op 36 procent. In tien jaar tijd is het vertrouwensverlies bijna 10 procentpunt. Het SCP verklaart de neergang met uitspraken van ondervraagden als: de top is inhalig en ze zetten kortetermijn winsten voorop.

Hoe dat uitwerkt zie je in de kritiek op prijsverhogingen in supermarkten (‘graaiflatie’). Dat kleeft wel aan het beursgenoteerde Ahold, maar niet aan Jumbo. Familiebedrijven zijn topknuffels.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Zo betaalt u als burger mee aan het fortuin van miljardairs en grote bedrijven verscheen eerst op Wynia's Week.

In 2017 en 2018  kreeg ik de gelegenheid in opinieartikelen in de Volkskrant te waarschuwen tegen precies deze ontwikkeling: steeds verder gaande bemoeienis door onder de radar opererende overheidsorganen die zich – samen met Facebook, Google en zelfbenoemde factcheckers – uitroepen tot arbiters van De Waarheid. De gevaren van deze glijdende schaal staan uitgebreider beschreven in het medio 2021 bij uitgeverij Blauwburgwal verschenen boek ‘Dwingeland. Orwell in de Polder’.

Driehoek politiek, journalistiek en digitale ondernemers

De term desinformatie is politiek zwaar beladen: volgens NRC definieert de overheid het als ‘misleidende informatie, vaak met een kwade bedoeling, om schade toe te brengen aan de samenleving, democratie of volksgezondheid’. Eerst was deze verdenking gereserveerd voor buitenlandse ‘statelijke actoren’, inmiddels krijgen ook Nederlandse burgers deze achteloos om de oren.

Tegelijk stelt onderzoeker Michael Klos in NRC dat desinformatie ‘juridisch gezien’ een relatief nieuw begrip is. Kortom, een forsebeschuldiging zonder deugdelijke juridische basis die de autoriteiten almaar makkelijker rondstrooien. In feite creëren overheden hiermee gedachtenmisdrijven (‘thought crimes’).

Is zo’n semiofficieel orgaan dat debatten, meningen en nieuws monitort dan niet nuttig om te informeren, voor te lichten en misverstanden weg te nemen over vaccinaties – om zo de volksgezondheid te bevorderen? Welnu, er is altijd een geld gevende instantie, een politicus, een minister die de zaak aanstuurt en een agenda heeft – al naar gelang de politieke wind waait. En toen in 2020 de Coronacrisis uitbrak waren vaccinaties opeens politiek thema nummer één voor de coalitie en voor minister van VWS Hugo de Jonge. Alle betrokkenen in zo’n Denktank weten dan al snel – en voelen vanzelf aan – welke oordelen de autoriteiten van hen verwachten en op wie ze hun pijlen moeten richten.

Enthousiast knoopt zo’n Denktank banden aan met (medische) deskundigen, hoogleraren ethiek (!) en mogelijk zelfs columnisten en journalisten om (blijkbaar onkundig van hoe corrumperend dit is) informeel mee te gaan sparren over welke informatie in het publieke debat wel en niet wenselijk is. De aanwezigheid van Tech-bedrijven completeert de driehoek: Facebook en Google – samen eigenaar van vrijwel alle grote social media-platforms – overlegden regelmatig met medewerkers van Nederlandse ministers, al vóór de coronacrisis.

Geen exclusief Nederlands verschijnsel, want al zeker sinds 2018 bestaan in EU-verband convenanten tussen EU-lidstaten en Big Tech, dat zich gretig conformeert met het oog op commerciële belangen. Zo ontstaat vanzelf een ‘verdwijndriehoek’ voor politiek ongewenste informatie.

Het Eigen Gelijk

Onvermijdelijk ontspoort zo’n initiatief richting het controleren van de oppositie. De geldgever of politicus wil sowieso geen kritiek of suggesties horen die tegen zijn eigen opvattingen of politiek belang ingaan. Nog meer invloed gaat uit van wetenschappers en deskundigen die op ‘gevoelige’ terreinen als corona plotsklaps transformeerden tot mediapersoonlijkheden.

Aan talkshowtafels luidden ze – schouder aan schouder met gelijkgestemde politici – de alarmbel over opstandige burgers en over de schaduwzijden van grondrechten als de vrijheid van meningsuiting; had die wellicht niet haar beste tijd gehad? Roland Pierik, naar eigen zeggen actief in de Denktank, ontkende in NRC samen met zijn collega-denktanker Marcel Verweij volledig de problematische aspecten. Diezelfde Roland Pierik toonde zich tijdens de coronacrisis in de media regelmatig voorstander van vaccinatieplicht – bepaald geen onomstreden beleidsadvies.

Parallel aan deze nieuwe hoeders van de waarheid en de moraal opereren factcheckers die (betaald en onbetaald) de taak op zich nemen feit en fictie te scheiden en ‘objectieve’ oordelen te geven. Een beroep op ‘de wetenschap’ is hierbij nooit ver weg. Terwijl een basisregel toch is dat wetenschappelijke kennis zelden eensluidend is en nooit stilstaat. De oorsprong van het coronavirus, de precieze effectiviteit van mondkapjes, avondklok en lockdowns: het zijn maar enkele punten waaraan menig factchecker zich zwaar kan vertillen.

In Nederland is onder luide aansporingen van minister Kajsa Ollongren (D66) een heuse factcheck-industrie opgetuigd in het gebied tussen politiek, publieke omroep (onder andere KRO-NCRV’s Pointer), wetenschap (onder andere de Universiteit Leiden), NGO’s en geldgevende instanties als de Stichting Democratie en Media. Qua bemensing en heersende opvattingen hangt deze zwerm factcheckers opvallend nauw tegen het Haags-Hilversumse mediacomplex aan. Al te vaak beweegt de hele factcheck-operatie weg van een redelijke afweging van feiten en meningen en overschrijdt ze de grens tussen voorlichting en propaganda: ‘wij’ zijn nobel, ‘zij’ zijn fout en de waarheid moet ‘onze’ zaak dienen.

Gezondheid en veiligheid klassieke censuurargumenten

De Nederlandse (politieke) bovenlaag denkt in de kern niet veel anders dan het Comité du Salut Publique vlak na de Franse Revolutie: uit naam van de veiligheid, de (mentale) volksgezondheid én de moraal wil – nee, moét – men ‘gevaarlijke’ en opruiende opvattingen en mensen uitbannen. Als altijd begint het bij de excommunicatie van dorpsgekken, in casu de omroep Ongehoord Nederland van Arnold Karskens, waar het bestuur van de NPO nu snel van af wil.

Is men die Rubicon eenmaal overgestoken dan is de mentale barrière tegen verboden op andere omroepen, publicaties en journalisten al een stuk lager. Gevaarlijk lager. Weet u nog hoeveel weerzin omroep Powned in zijn begintijd opriep en hoe diep de aversie tegen De Telegraaf is in sommige mediakringen? En hoe diep de afkeer op zowel ‘links’ als ‘rechts’ is tegen bepaalde journalisten? Hoe lang blijven die buiten schot, wanneer er eenmaal een precedent voor uitschakeling ligt?  

Ton van Dijk wijst er in HP/DeTijd op dat zelfs als er procedurele argumenten zijn om Karskens en zijn omroep uit de NPO te verwijderen er hogere principes van mediavrijheid op het spel staan. Alleen een rechter, en niet een passant als staatssecretaris Uslu van D66 (de partij die opvallend veel moeite heeft met andere opvattingen dan de hare), mag zich bemoeien met de inhoud van nieuwsberichten – en dan alleen in geval van specifieke uitingen die wellicht strafbaar zijn. Door de hele saga rond ON zal de politieke onafhankelijkheid van het bestuur van de NPO alleen maar méér ter discussie komen staan.

Digitale verboden zones

Over Ongehoord Nederland zeggen de voorstanders van verwijdering vaak: ‘Dan gaan ze toch commercieel? Op internet kunnen ze hun gang gaan!’. Ten eerste ontstaat zo concurrentievervalsing: ‘goede’ meningen krijgen overheidssubsidie, ‘foute’ meningen mogen alleen commercieel. Ten tweede: de hele mindset achter de Denktank Desinformatie en de samenwerking tussen overheid, Big Tech én geaccrediteerde factcheckers is juist gericht op actief ingrijpen in de commerciële mediasfeer. De Digital Services Act, een aanstaande Europese Richtlijn die in Nederland kracht van wet zal krijgen, geeft EU-lidstaten legio mogelijkheden om verspreiders van ongewenste informatie het leven zuur te maken en digitale Sperrgebiete in te richten.

De AIVD waarschuwde in zijn jaarverslag van 2022 tegen ‘anti-institutioneel extremisme’ als gevaar voor de nationale veiligheid. Onder andere op basis van afgeluisterde of gemonitorde Telegram-groepen schatte de AIVD in dat ruim 100.000 Nederlanders in een ‘democratie-ondermijnend narratief’ geloven. Na de Corona-periode kijken we nauwelijks meer op van zowel de problematisering van gedachten (bizarre theorieën daargelaten, wie is niet ooit wantrouwend geweest tegen een instituut of tegen een lokale overheid?) als van de gebruikte methoden (op grote schaal inbreken in privé-communicatie tussen burgers).

In de Volkskrant uitten deskundigen als criminologe Fiore Geelhoed twijfels: creëert de overheid hiermee geen verdachte groepen burgers (‘suspect groups’)? Labels als ‘desinformatie’ en ‘extremist’ krijgen almaar meer de lading van een stempel in een overheidsregister of een aantekening in een persoonsdossier van een veiligheidsdienst: ‘politiek onbetrouwbaar: in de gaten houden’.

Politici van regerende partijen krijgen een schot voor open doel aangereikt. Bevallen kritische vragen over maatschappelijke kwesties niet? Maak ze dan taboe via labels als desinformatie. Is dit gebruik eenmaal ingeburgerd dan komen ook anderszins verstandige mensen in de verleiding het van hogerhand goedgekeurde etiket in te zetten. Volkskrant-journalist Maarten Keulemans verweet Pieter Omtzigt – een zeer effectieve politicus van de oppositie – op Twitter ‘desinformatie’ te verspreiden over oversterfte. Zo’n denkmarkering (‘ho, ho, niet die kant op!’) bemoeilijkt een inhoudelijk debat. Keulemans nam de kwalificatie richting Omtzigt overigens vrijwel direct weer terug. Ook politici als Caroline van der Plas en columnisten als oud PvdA-minister Ronald Plasterk kregen al te maken met de aantijging ‘desinformatie’ over stikstof te verspreiden.

Toen de eerder genoemde Maarten Keulemans het bestond op sociale media positief te schrijven over het boek De Stikstoffuik van Arnout Jaspers werd hij doelwit van de opiniepolitie der factcheckers – die opereert zonder aanziens des persoons. Marieke Kuypers, tot voor kort verbonden aan Pointer, tweette richting Keulemans: ‘het boek is wetenschapsontkenning en complotdenken’ en ‘je raadt nu desinformatie aan’. 

De oplossing: tijdig op de rem, zonder angst

Het bestaan van formele persvrijheid is geen garantie voor snijdende journalistiek of daadwerkelijke controle van de macht, zoals George Orwell in 1945 waarnam: ‘The degree of freedom of the press existing in this country is often over-rated. Technically there is great freedom, but the fact that most of the press is owned by a few people operates in much the same way as State censorship.’

Anno 2023 zijn in Nederland veel media in handen van enkele grote ondernemers of zijn onderdeel van de gesubsidieerde NPO-biotoop. De neuzen staan vaak grotendeels dezelfde kant op in thema’s als klimaat, stikstof, Europa, Oekraïne, immigratie en asiel.

Waar waren journalisten, wetenschappers én de meeste Kamerleden een paar jaar geleden om ministers als Ollongren, Blokhuis en De Jonge – en Facebook en Google – te kastijden en tijdig terug in hun hok te duwen? Waren ze (heimelijk) wellicht blij dat de overheid tenminste ‘iets deed’ tegen populisten en ‘ontkenners’?

De lakmoestest moet zijn of mensen met een positie om tegen te spreken direct op de rem durven te gaan staan (ondanks het gevaar van persoonlijke aanvallen, verdachtmakingen of ander afweergeschut) zodra de regering hint op plannen die dwars tegen de Grondwet en de burgerrechten in gaan.

In DWINGELAND, Orwell in de polder laat Coen de Jong zien dat veel voorspellingen van Orwell uit ‘1984’ sluipenderwijs uitkomen en hun intrede doen in de polder. Onze grondwettelijk vastgelegde vrijheden en burgerrechten komen daarbij steeds vaker in de knel.

DWINGELAND is verkrijgbaar als paperback (20 euro, gratis verzending), als luisterboek (16,95) en als e-book (12,50). Meer informatie en bestellingen voor de paperback HIER en voor het e-book HIER. 

Wynia’s Week zorgt twee keer in de week voor verrassend nieuws en verrijkende inzichten. De donateurs maken dat mogelijk. Van harte welkom! Doneren kan HIER.

Het bericht Denktank Desinformatie bevestigt: Voorkom dat de overheid het vrije debat verdacht maakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Het zijn de verschillende organisaties van de staat die verkokering veroorzaken, en dat gaat ten koste van de samenhang. Oriëntaties moeten inter- en zelfs transdisciplinair zijn. Orde en beheersing zijn steeds de gewenste uitkomsten van maakbaarheid, aldus Frissen. Twee andere woorden in het discours van de staat zijn systeem en stelsel. Opnieuw zien we samenhang van beleid en interventies. Het stelsel is de samenhang van structuur en cultuur, van proces en procedure.

Welke samenhang wordt er dan nagestreefd? Dat moet de samenhang van een of andere normaliteit zijn. Ik doel dan op de normaliteit die statelijk wordt afgedwongen en zo normatief wordt voor de wereld, schrijft Frissen. Afwijkingen dienen te worden weggewerkt of uitgesloten. Volgens Frissen is de disciplinering via normalisering van de burger de laatste jaren wel heel omvattend geworden. De vraag is of aan die ‘normaalburger’ nog te ontsnappen valt.

De maakbaarheidsutopie

Het integrale beleid waar Frissen op doelt komt als eerste voor in de veiligheidsnota’s. In 1993 kwam er een integrale veiligheidsrapportage van vijf ministeries. Er moest een ‘veiligheidsketen’ komen. De verschillende ministeries en organisaties van de staat moeten meer en beter samenwerken. Maakbaarheid fundeert de over een periode van eeuwen gegroeide overtuiging dat de mens zijn wereld diepgaand kan temmen en construeren.

Integraliteit en maakbaarheid zijn in feite moderne mythes. De modernistische maakbaarheid is, zeker in de twintigste eeuw, sterk geassocieerd met linkse politiek. Systemen van planning en financiering, regulering en sturing, controle en verantwoording worden steeds gedetailleerder en hebben een steeds verplichtender karakter. De voortdurende fixatie op kostenbeheersing draagt daaraan bij. Overal valt een pleidooi voor meer ‘centrale regie’ te beluisteren.

De recente tragedie van de toeslagenaffaire laat een verzorgingsstaat zien die niet verzorgt, maar vooral disciplineert en controleert, en dat in een uitermate grimmige gedaante, schrijft Frissen. Hij refereert aan een nieuw begrip van moderniteit, de ‘reflexieve moderniteit’. De moderniteit heeft ons veel gebracht: veiligheid, vrijheid, zelfbeschikking, kennis en macht. De droom van de voltooide maakbaarheid is echter de keerzijde van al deze verworvenheden. Beheersing heeft onbedoelde gevolgen die leiden tot een verdieping van deze contradicties.

De toeslagenaffaire is een goed voorbeeld van reflexieve moderniteit. Reparaties, uitvoering en herstel van onterechte claims van de belastingdienst lijken niet uitvoerbaar. Het ‘stelsel’ is niet ingericht op dergelijke schadeloosstellingen. Het probleem is dat de ‘onbedoelde gevolgen’ van beleid in feite geproduceerd en geïntensiveerd worden door datzelfde beleid, waardoor er een noodlottige wederkerigheid ontstaat. Dat noemen we ‘reflexieve moderniteit’.

Processen lopen uit de hand

Frissen maakt gebruik van dit begrip reflexieve modernisering, een modernisering die wordt gekenmerkt door wetenschappelijke en technologische kennis die verbonden is met het productieproces in economie, biotechnologie, staat en maatschappij.

Het kenmerk van deze vorm van modernisering is dat maatschappelijke processen voortdurend uit de hand dreigen te lopen. We krijgen geen greep meer op maatschappelijke en technologische ontwikkelingen. Bij herhaling worden we geconfronteerd met onvoorziene consequenties van onze acties. En dat lijkt in een aantal gevallen een noodlottige ontwikkeling te worden.

Rosanne Hertzberger schrijft in EW (3 april 2023) waarom het aannemelijk is dat het coronavirus uit een lab afkomstig is. De geschiedenis leert, zo schrijft zij, dat onderzoeksactiviteiten die tot doel hebben de mensheid te beschermen tegen gevaarlijke virussen, in sommige gevallen zelf het risico op uitbraken vergroten. Virologische experimenten hebben al eerder tot uitbraken geleid. Het is nog steeds verontrustend aannemelijk dat deze pandemie kan zijn ontstaan tijdens onderzoek naar zoönotische infecties met coronavirussen.

Systeemdwang

We hebben regelmatig te maken met een ‘bank bailout’, banken nemen bij voortduring enorme risico’s waarvan de gevolgen nauwelijks te overzien zijn. Financialisering is inmiddels een van de meest winstgevende instrumenten in de markteconomie. Deregulering in Amerika had een excessieve financialisering tot gevolg, net voor de crisis in 2008 kwam 40 procent van de winst in het bedrijfsleven uit de financiële sector. Een sector die voor een groot deel risicovol is. De huidige milieumaatregelen voor een ‘groene economie’ zijn van dezelfde orde, de gevolgen van deze drastische omschakeling zijn nauwelijks te overzien.

Het systeemdenken in al die overheidsnota’s moet pluriformiteit buitensluiten of koloniseren. In de ‘participatiesamenleving’ is de burger een oppassende, nette en verantwoordelijke burger die zich gedraagt als een uitvoerder van politieke en beleidsmatige beleidsvoorkeuren. Ondanks alle pogingen tot vermindering van regulering, matiging van sturingsambities en terugtreden van de staat kan niet anders worden vastgesteld dan dat er in vrijwel alle stelsels van sturing, beleid en regulering sprake is van een uitbreiding van sturingsambities, met overregulering en een explosie van toezicht, controle en verantwoording als gevolg. De toeslagenaffaire is in die zin geen aberratie, maar eerder een radicalisering van deze systeemdwang.

Aan de rol van burgers, organisaties en bedrijven wordt alleen marginaal aandacht besteed, die zijn het kennelijk volledig eens met wat de overheid als maatschappelijke opgave definieert. Belangenconflicten, waardenstrijd, pluraliteit, fragmentatie, het bestaat allemaal niet.

Hier wordt het bestuurscentrisme narcistisch, zo schrijft Frissen. Het verlangen naar eenheid, naar integraliteit, naar samenhang is narcistisch omdat het de staat tot maat van alle dingen maakt. De ‘gebrokenheid van de wereld’, de overal aanwezig imperfectie, verdwijnt. In plaats daarvan komt een volledig zelfreferentieel en allesdoordringend verlangen naar eenheid, samenhang en integraliteit dat uiteindelijk totalitair is, ondanks alle goede bedoelingen. Er zijn vele ‘stakeholders’ maar kennelijk komt de burger, de citoyen die verzet pleegt hier niet voor in aanmerking.

Sterker nog, de systeemwereld van de staat wil voortdurend heel welwillend onze leefwereld centraal stellen in haar nota’s, en wil persoonsgericht zijn, de ‘menselijke maat’ hanteren. Maar wat niet gezien wordt is dat de systeemwereld nu juist de leefwereld wil doordringen. Met andere woorden, een steeds verdere bemoeienis van de staat met de burger. Het ministerie wil de leraren weer centraal stellen in het onderwijs, maar vraagt tegelijk meer grip, het aanscherpen van regels, en uiteraard meetbare doelen.

Het Nationaal Preventieakkoord.

Het nationaal preventieakkoord is een netwerk van zeventig partijen die hierover in 2018 acht maanden lang hebben onderhandeld. Het akkoord bevat afspraken over de aanpak van roken (niemand rookt meer in 2040), overgewicht en problematisch alcoholgebruik. Verbieden, financieel belasten en streng ontmoedigen gaan hand in hand. Er lijkt maatschappelijk brede steun voor te zijn.

De rationele en utilitair calculerende mens geldt als ideaal en normaal in dit beleid. Maar de preventie richt zich ook op zijn ‘irrationele vrijheidsdrang’, zijn gedrevenheid door lust, het zwakke vlees. Aandacht voor overgewicht is obsessief aanwezig. Sportbeoefening is een reinigingsritueel en de stappenteller de nieuwe totem, zo schrijft Frissen. De staat propageert de gezondheidsopvattingen van de elite.

De ‘denktank desinformatie’, een club van 35 ambtenaren, communicatie-experts en zorgverleners die sinds april 2019 op initiatief van VWS naar ‘spookverhalen’ over vaccineren speurt, is een ander voorbeeld (NRC 25 april). Facebook, Google, Instagram en YouTube zijn lid van de denktank. Wat die denktank binnenskamers bespreekt, blijft grotendeels geheim, meldt de NRC. Uiteraard gaat het om berichten die ‘schade aan het openbare domein’ kunnen veroorzaken. Discussies op sociale media worden gemonitord, het team kan onjuiste informatie corrigeren via de genoemde kanalen. In Amerika intervenieert Twitter op ongewenste meningen, zoals Maaike van Charante heeft laten zien.

Hier maken het ministerie van VWS, het RIVM en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd samen met de grote commerciële online-media uit wat ‘desinformatie’ is. Uitspraken op het net over Covid-19 vaccinatie worden in de gaten gehouden, en actie kan ondernomen worden door berichten lager in de informatiestroom van de tijdlijn te plaatsen. Facebook kan ook berichten voeden die in overeenstemming zijn met de officiële informatie van de staat. Zorgverleners die zich niet aan ‘de afspraken’ houden worden ter verantwoording geroepen.

Het roept de vraag op in hoeverre een arts mag afwijken van de officiële richtlijnen. Het ministerie stuurt op afstand, de staatssecretaris meldt dat de leden op persoonlijke titel reageren. De ambtenaren vragen de leden te reageren op berichten met desinformatie in de sociale media. Big Brother is Soft Sister geworden. Foucaults biopolitiek ten voeten uit.

Het einde der tijden

In 2004 richtte Jan Rotmans het Dutch Research Institute for Transitions (DRIFT) op. Het Instituut is het bekendste onderzoeksinstituut in Nederland op het gebied van duurzaamheidstransities en wordt nu geleid door Derk Loorbach. Deze transities verlopen langs uiteenlopende routes en tien paden, die niet los van elkaar worden bewandeld.

Ook het coalitieakkoord van Rutte IV spreekt regelmatig over transities. Een transitie naar een groene economie, transitie op het gebied van klimaat en energie, transitie naar kringlooplandbouw en transitie op het gebied van stikstof. De consultancybranch helpt graag bij het transformeren naar ‘het nieuwe normaal’, zo schrijft Frissen.

De pandemie bracht in de samenleving soms een eschatologisch perspectief naar voren. Het ‘einde der tijden’ leek aangebroken. Er werd een eendrachtige inzet gevraagd. Desnoods met een denktank desinformatie. Het perspectief van de na-Corona tijd, en de transitie naar een schone wereld zijn teleologisch, we betreden een nieuw tijdperk. Er is dus, zoals altijd in de moderniteit, sprake van onstuitbare vooruitgang. En het uitbreken uit de gevangenis van de oude tijd kan uiteraard niet anders dan op radicale wijze.

Premodern religieus taalgebruik

Volgens Jan Rotmans komen we in een nieuw tijdperk aan, nu nog zonder veel richting, maar het komt allemaal goed na de transitie. Een Nieuw Tijdperk, met hoofdletters. En transities zijn natuurlijk allemaal ’integraal’. Het taalgebruik is bijna ‘premodern religieus’, aldus Frissen. De samenhang is apodictisch geponeerd.

Wat opvalt in het transitiedenken is het gebrek aan aandacht voor macht en politiek. Transities en transitiemanagement zijn uiterst politiek, ook al worden ze soms als apolitieke of postpolitieke articulaties van het algemene of publieke belang gedefinieerd.

Ook de rol van de transitieonderzoekers is wezenlijk politiek als ze zichzelf als onderzoekers profileren. Wat te doen met de nog onwillige meerderheid? Systeemtransformaties kunnen politiek slechts geaccommodeerd worden, omdat ze kennelijk een universele en enkelvoudige waarde hebben. Duurzaamheid lijkt boven politieke pluraliteit verheven. ‘Het gaat om de toekomst van de planeet.’

Loorbach en Rotmans voorzien een wereld van gezondheid, geluk, een schone leefomgeving, een nieuwe relatie met voedsel en energie, zorg en onderwijs op menselijke maat. Ook de weerstand is al voorzien, heftige weerstand zelfs. Het historicisme vertoont opvallende overeenkomst met het transitiedenken en het denken over transitiemanagement, en sturing van transities. Integraliteit is een cruciaal kenmerk van transitiedenken.

In het transitiedenken schuilt een heimelijk verlangen naar grootse en meeslepende blauwdrukken. De geschiedenis heeft in deze misvatting kennelijk een richting en claimt een utopische systeemtransformatie. Volgens de politiek filosofe Hannah Arendt gaan dan de doelen de middelen heiligen, zo zegt Frissen terecht. De politiek degradeert zich tot een middel ter bereiking van een zogenaamd hoger doel. Dat lijkt me de situatie waarin we op dit moment zitten.

De voorspelde uitkomsten van de transities zijn triviaal en radicaal zo schrijft Frissen. De trivialiteit hangt samen met het hopeloos algemene en nietszeggende karakter ervan. De radicaliteit is gelegen in de onmogelijkheid om de waarde van de uitkomsten tegen te spreken. Wie is er nu tegen duurzaamheid?

In de open samenleving van de filosoof Karl Popper kunnen we hartgrondig van mening verschillen, over de geschiedenis, de toekomst en de politiek. We kunnen betwijfelen of er wel transities gaande zijn. De transitiedenkers ontlenen hun legitimiteit aan hun zelfverzekerde voorhoedepositie; ze beschouwen zich als een avant-garde. Een voorhoede die de toekomst kent en die de weg ernaartoe wijst en dwang niet schuwt in de gedaante van actie en rechterlijke uitspraken. Zoals we die kennen van Urgenda, waar Rotmans medeoprichter van was.

Een nieuw kantelpunt

Frissens boek laat zien hoe een in eerste instantie onschuldig begrip als ‘integraal’ een wereld is gaan vertegenwoordigen waar niet alleen alles met alles moet samenhangen, maar waar een integrale staat is ontstaan die een bestuur-centrisch perspectief hanteert waar ieder ander geluid in de kiem gesmoord wordt. Het verklaart ook de huidige messianistische gedrevenheid in de politiek. Het ambtelijk apparaat dat deze integrale nota’s produceert, heeft een wereld geschapen waar iedere pluriformiteit en tegenkracht uit verdreven is.

De veronderstelde maakbaarheid van de wereld scheidt mijns inziens kabinet en oppositie niet wezenlijk. De linkse partijen hangen nog steeds een residu aan van Marx’ maakbare doelgerichte geschiedenis, die uiteindelijk niet veel anders is dan die van het huidige kabinet. Wie daar de ‘principiële gebrokenheid van de wereld’ (Frissen) tegenover zet, plaatst zich niet alleen op geïnvolveerde afstand van de dagelijkse politieke schermutselingen, maar staat in Nederland op eenzame hoogte in de politieke filosofie van onze tijd.

Paul Frissen, De integrale staat, Kritiek van de samenhang,  Boom, 2023.

Paul Frissen is decaan en bestuursvoorzitter van De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur in Den Haag, en emeritus-hoogleraar bestuurskunde aan Tilburg University.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Paul Frissen: Totalitaire overheid smoort elk tegengeluid verscheen eerst op Wynia's Week.

De overrompelende overwinning in de Provinciale Staten verkiezingen van de BoerBurgerbeweging (BBB) kenmerkt de politieke onrust. Een stem tegen het kabinetsbeleid. Een stem pro ‘platteland’. Je kunt ook zeggen: wat de gele hesjes in Frankrijk deden, doet BBB in Nederland. Alarm slaan.

Maar je kunt de uitslag ook politiek economisch duiden, namelijk als steun voor economisch nationalisme. BBB was een van de partijen die vorig jaar in de Tweede Kamer een motie van de SP steunde om de energiebedrijven te nationaliseren. De motie kreeg geen meerderheid. Maar met de huidige politieke krachtsverhoudingen wel. Over de kosten zei de SP-motie niks.

Dan de financiële onrust. Opeens is de latente angst voor een nieuwe internationale bankencrisis à la 2008/2009 terug van weggeweest. Toen werd ABN Amro genationaliseerd en ING (ook) gered door de overheid. De ultra lage rente van de centrale banken was voor sommige banken een vrijbrief voor avonturen. De renteverhogingen nekken hen.

Het gedonder is verder weg (Californië, Zwitsersland) dan toen, maar ook dichtbij: de koersen van ABN Amro en ING kelderden ook. Centrale banken moeten voorkomen dat wantrouwen van beleggers overspringt naar consumenten en bedrijven die geld hebben toevertrouwd aan banken. Want iedereen weet: tegen een tsunami van spaarders die hun geld opvragen is geen enkele bank bestand.

Ongewone stakingen

De derde demonstratie van onrust zijn de stakingen. Afgelopen week staakten medewerkers in de gezondheidszorg. Ongewoon. Zorgmedewerkers zijn zo betrokken bij hun werk, dat een werkonderbreking als schadelijk voelt voor hun patiënten. Als de zorg staakt zijn de opgekropte onrust- en onlustgevoelens danig opgelopen.

Valt het u overigens op hoeveel stakingen zich afspelen in bedrijven met een overheidsrelatie? Het regionaal OV, staatsbedrijf NS, overheidsdiensten zoals de vuilnisophalers en semipublieke sectoren, zoals de gezondheidszorg. De verklaring? De vakbonden hebben daar een sterke positie. En dan dreigt de rechterlijke macht ook nog met een staking.        

Slaat de politieke onrust over?

De vraag is of de politieke onrust ook gevolgen krijgt voor de sociale onrust.  Wat is bijvoorbeeld het lot van het wetsvoorstel pensioenen in de nieuwe Eerste Kamer? Het voorstel is na lang aarzelen aangenomen in de Tweede Kamer. Het behelst ingrijpende wijzigingen van de pensioenen van miljoenen werkenden en ouderen. Dat is een onderwerp dat in Nederland vooral het domein is van ingewijden in vakbonden, werkgevers en ambtenarij. In Frankrijk daarentegen is een pensioenwet synoniem met felle demonstraties.

Vierde manifestatie van onrust: het ongenoegen onder grote ondernemingen. Topman Peter Berdowski van baggerbedrijf Boskalis dreigde met vertrek van het hoofdkantoor uit Nederland. 65 procent van de ondernemers klaagt dat politiek en bestuur onvoldoende oog hebben voor hun belangen.

Vijfde onrust: economische zorgen. Inflatie. Gas- en stroomkosten. Dalende huizenprijzen. Particuliere kosten voor klimaatpolitiek. Het Centraal Planbureau verwacht stijgende armoede. 

Afkopen

Hoe veelvormig de onrust ook is, het politieke antwoord is doorgaans eenduidig: meer geld uitgeven. Neem de financiële onrust: de Zwitserse regering en de nationale bank bezweren hun bankencrisis met 110 miljard euro. Verbijsterende bedragen.

De overname van probleembank Credit Suisse door landgenoot UBS schept bovendien zijn eigen toekomstige risico’s. Op korte termijn dwingt financiële onrust centrale banken om de rente niet te snel te verhogen of zelfs te verlagen. Op langere termijn drijft schaalvergroting de prijs op van toekomstig ingrijpen. Banken worden groter (UBS/CS: 1.700 miljard euro balanstotaal), dus volgende steunacties worden nog duurder.

Wie betaalt?

De sociale onrust kan afgekocht worden met betere arbeidsvoorwaarden, zoals acceptabeler roosters en hogere lonen. Maar wie betaalt de rekening? Bij staatsbedrijven, in de publieke sector en in de gezondheidszorg kan het linksom: de overheid verhoogt het budget of de subsidie. Of rechtsom: de klant (reiziger, burger, patiënt) betaalt meer. Of van allebei een beetje.

Waar leidt deze politieke reflex toe? De compensatiesamenleving die de kabinetten RutteDrie en RutteVier in het leven hebben geroepen met de coronasteun, de energieprijssteun, het hogere minimumloon en de AOW-verhoging krijgt nog een extra duwtje. Een extra duwtje terwijl de correctie op de eenmalige eerdere uitgaven nog niet eens is ingezet. Eenmalige uitgaven, want er was sprake van een unieke crisis.

Extra uitgaven stimuleren de economische groei. Dat moet de onrust smoren en boeren, burgers en bedrijven geruststellen. Ook al volgt er mogelijk vanwege de krappe arbeidsmarkt en hogere energieprijzen ook meer inflatie (die vervolgens ook gecompenseerd moet worden?).

Maar toch de vraag: wie financiert deze oplossing? De rekening betalen met hogere belastingen vindt niemand leuk, en waarom moet dat ook? Nederland kan best wat meer geld lenen van beleggers. De staatsschuld is ten opzichte van andere EU-landen laag, is bijvoorbeeld het BBB-standpunt. Daar zit nog voor meer dan 100 miljard euro extra ruimte.

Latijnse muntunie?

Dat is een oplossing die óók onrustig maakt. Hoogleraar en oud-directeur Lex Hoogduin van De Nederlandsche Bank waarschuwde eerder in Wynia’s Week voor een begrotingsbeleid waarmee Nederland in Europa steeds dichterbij een Latijnse muntunie komt. Met geldontwaarding, lage groei en periodieke financiële instabiliteit in het verschiet.

Het risico is dat internationale beleggers op hun beurt onrustig worden, zoals vorig jaar toen de Britse regering losbandig begrotingsbeleid voorstelde. Beleggers kopen Nederlandse staatsobligaties omdat ons land AAA is: hoogste financiële soliditeit. Losse begrotingsnormen hebben een prijs. Geld was jarenlang (bijna) gratis. Maar die tijd is voorbij.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en NRC Handelsblad.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland zit vol onrust. Zijn extra overheidsuitgaven een oplossing of een extra risico? verscheen eerst op Wynia's Week.

De onstuimig gestegen olie-, gas- en stroomprijzen spekken de winst van de energiebedrijven. De Europese Unie wil de extra winsten gedeeltelijk afromen en de opbrengst gebruiken om de sociale gevolgen van de prijsverhogingen op te vangen.

ExxonMobil heeft ook belangen

Uit het ongenoegen over de rechtszaak van ExxonMobil spreekt willekeur. Alsof er ballotage bestaat voor wie wel en wie niet naar de rechter mag stappen. Alsof een grote Amerikaanse oliemaatschappij met 43 miljard dollar winst in de eerste negen maanden van 2022 minder aanspraak kan maken op rechtszekerheid dan ‘gewone’ mensen, kleine bedrijven of actiegroepen. Alsof ExxonMobil niet ook belangen te verdedigen heeft, in dit geval: economische belangen van werknemers en aandeelhouders, waaronder beleggings- en pensioenfondsen. En alsof deze belangen niet ook een rol mogen spelen.

Exxon Mobil zelf claimt dat Europese landen en dus burgers last van de belastingheffing krijgen, omdat het concern zijn investeringen in de regio zou kunnen verlagen gezien dit fiscale vestigingsklimaat. Dat is vooralsnog ketelmuziek. ExxonMobil overgiet economische belangen met een sausje van publieke belangen.

Rijk dankzij Gronings gas

De wrevel laat zich, althans in Nederland, ook verklaren door de rol van ExxonMobil in de gasboringen in Groningen. De Amerikanen zijn extra rijk geworden dankzij het Groningse gas. ExxonMobil is met Shell, inmiddels een Brits bedrijf, eigenaar van de NAM, de Nederlandse Aardolie Maatschappij. ExxonMobil vond het meer dan vervelend dat het rijke Groningse aardgasveld niet verder wordt geëxploiteerd, zo werd vorig najaar duidelijk in de verhoren van de parlementaire enquêtecommissie die de gaspolitiek onderzoekt. ExxonMobil moest ook even slikken toen bleek dat er geen compensatie is voor de gemiste winst op het Groningse gas. De winning van het gas wordt gestaakt om de kans op aardbevingen in elk geval te verkleinen.  

Het is al met al niet afkeurenswaardig, maar juist heel goed dat ExxonMobil naar de rechter stapt. Geen enkele Europese burger wil toch een arbitraire belastingheffing, die de toets van de rechter niet doorstaat? Bescherming tegen willekeurig opgelegde overheidsheffingen moet toch een grondrecht zijn.

Nederlanders zouden ervan doordrongen moeten zijn dat almacht van de overheid tot excessen leidt. Zie het toeslagenschandaal. Zie ook de weigering van de overheid om de jarenlang teveel geïncasseerde vermogensrendementsheffing terug te betalen aan burgers die geen bezwaar hadden aangetekend tegen de wet en dus ‘geplukt’ zijn.

Actiegroepen ook succesvol

Of zijn de critici van ExxonMobil bang dat de Amerikaanse gigant de beste advocaten kan betalen, die de pleidooien van de Europese Commissie zullen overtroeven? Dat het concern op die manier toch de extra winstheffing weet te ontlopen. Hou maar vertrouwen in de rechtsstaat, is een beter devies.

De recente praktijk laat zien dat een rechtszaak van grote ondernemingen geen gelopen race is. Eind vorig jaar wees de rechter bijvoorbeeld de eis van financiële compensatie voor de sluiting (per 2030) van hun nog niet zo oude kolencentrales van energieconcerns RWE en Uniper van de hand. De overheid mocht de maatregelen nemen.       

De praktijk laat óók zien dat actiegroepen succesvol kunnen zijn. Een kongsi van actiegroepen en burgers onder leiding van Milieudefensie won in 2021 een historische rechtszaak tegen Shell. Het concern moet de CO2-uitstoot van het bedrijf, toeleveranciers en klanten in 2030 met 45 procent gereduceerd hebben ten opzichte van 2019.

Deze uitslag, waartegen Shell overigens in hoger beroep is gegaan, boezemt de top van het Nederlandse bedrijfsleven en werkgeverslobby VNO-NCW angst in. Men vreest herhaling. Voor je het weet volgen nieuwe rechtszaken tegen andere bedrijven waarbij de rechter zich moet uitspreken over relatief vage teksten van internationale verdragen en een belangenafweging moet maken. Het is een van de redenen dat bestuursvoorzitter Peter Berdowski van sleep- en baggerbedrijf Boskalis een vertrek uit Nederland serieus zegt te overwegen.

Maar misschien geldt hier ook: een mens lijdt dikwijls het meest door het lijden dat hij vreest, doch dat nooit op zal dagen. Want als het zo makkelijk zou zijn om bedrijven via de rechter tot schadevergoedingen of een strategiecorrectie te dwingen, zouden actiegroepen dat elke dag wel doen. Maar dat doen ze niet.

Lobby en onderonsjes

De rechtszaken zijn per saldo een afspiegeling van het feit dat het ondernemingsklimaat verhardt. De actie van ExxonMobil laat zien dat sommige bedrijven best willen opkomen voor hun belangen, ook al zou het concern de belastingheffing gezien de winsten zonder veel problemen kunnen betalen.

Inmiddels zie je ook een interessante trendbreuk op de beurs. ExxonMobil is  meer waard (aantal aandelen vermenigvuldigd met de beurskoers) dan de voormalige duurzame lieveling Tesla, de fabrikant van elektrische auto’s. De verhouding aan het begin van deze week: 357 miljard dollar voor Tesla, 455 miljard dollar voor ExxonMobil.

Met de rechtszaak kiest ExxonMobil ervoor om zijn belangen in de rechtszaal en dus in de openheid van de publieke arena over het voetlicht te brengen. Dat is een stap vooruit ten opzichte van de lobby in Haagse en Brusselse achterkamertje en van de politieke onderonsjes waar de burger geen weet van heeft. Leg de kaarten maar op tafel.

Menno Tamminga  is een van de tientallen prominente auteurs van ons online magazine. 

De lezers maken Wynia’s Week mogelijk, ook in 2023. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het is maar goed dat de rechter checkt of zo’n oliewinstbelasting voor ExxonMobil geen willekeur is verscheen eerst op Wynia's Week.

In dezelfde week deelde de bewindsman voor Asiel mee dat hij particulieren wil dwingen hun onroerend goed beschikbaar te stellen om Oekraïense vluchtelingen te huisvesten en AZC’s te ontlasten. Normale ingezetenen hebben het nakijken en zullen nog jaren op de wachtlijst voor een huis moeten staan.

In dezelfde week werd ook bekend dat de inflatie tot 12% was gestegen, maar van de minister van Financiën hoorden we niets. Behalve dat ze onze islamitische landgenoten ‘een inspirerende vastenmaand’ toewenste.

En zo kunnen we doorgaan.

Elke dag weer

De minister van Volkshuisvesting die dreigt om huizen onder staatsdwang van het gasnet los te koppelen, terwijl hij van vastgelopen experimenten weet dat dit voor burgers onbetaalbaar is.

Dezelfde minister die dwang wil gebruiken om bouwlocaties aan te wijzen, wetend dat het vooral zijn eigen collega is die met stikstofregels woningbouw tegenhoudt.

De minister voor Stikstof trouwens die aankondigt de regels te gaan ‘verscherpen’ wat één op één de boeren raakt, uitgerekend op het moment dat de voedselvoorziening wordt bedreigd.

De minister van Landbouw die een vlees- en suikerbelasting wil invoeren, terwijl de Belastingdienst niet in staat is de BTW op fruit en groente te verlagen. Verhoging van de voedselprijzen dus, terwijl vele gezinnen nu al niet meer rond kunnen komen.

De minister voor Rechtsbescherming die gedupeerden van de kinderopvangaffaire niet kan of wil informeren over hun uithuisgeplaatste kinderen, maar ze wel gratis bijstand van sociale advocaten belooft om op te treden tegen diezelfde overheid.

De minister van Energie en Klimaat die in navolging van EU-commissaris Timmermans de oorlog in Oekraïne een kans noemt om de energietransitie te versnellen en daarbij zwijgt over de energiearmoede onder burgers (en over kernenergie).

En zo verder. Elke dag weer.

Een kleine coterie van gelijkgestemden

Het is allang niet meer het gestuntel of de stoere praat van ministers wat opvalt, maar het totale gebrek aan gevoel voor verhoudingen. Gewoon niet weten of willen weten wat er in de maatschappij speelt. Nul empathie voor burgers. Nul feeling met het echte leven. De ene tegenstrijdigheid gestapeld op de andere. Grotesk en onuitlegbaar.

Maar ze zijn niet de enigen.

Achter deze bewindslieden gaat een Haagse wereld van elkaar napratende en bevestigende adviseurs, belangenbehartigers, bestuurders en hoge ambtenaren schuil. Stuk voor stuk ongekozen, vaak anoniem en menigmaal door elkaar benoemd of ingehuurd.

Een omvangrijke, maar – afgezet tegen de bevolking – ook weer kleine coterie van gelijkgestemden.

Meer lifestyle dan overtuiging

Ze kijken op dezelfde manier naar de samenleving en naar de toekomst. Hun leven is stevig verankerd in een goede baan en een vast pensioen, armoe kennen ze slechts van horen zeggen. Hun huizen kunnen makkelijk van het gas af, want ze hebben een mooie open haard en geld genoeg voor zonnepanelen en een warmtepomp.

In hun waardenschaal staan klimaat, energietransitie, Europa, migratie en diversiteit centraal. Daar gaat het om en die kant moet het op. En mocht de samenleving dat niet willen of vriendelijker gezegd, er nog niet aan toe zijn, dan moeten ‘we dat beter uitleggen’. Blijft er weerstand, ja jammer, dan is dwang onvermijdelijk.

Ze zijn links-liberaal. Daar komt meestal geen partijkaart aan te pas. Het is meer een lifestyle dan een overtuiging, want als er toevallig een windturbine te dicht bij hun fraaie huis dreigt te komen, gaan ze net zo hard in verzet als de ‘gewone man’.

Twee soorten gewone mannen

Die gewone man speelt in hun leven een curieuze rol. In abstractie is hij de ideële basis voor hun progressieve aspiraties. De planeet redden doen we voor jullie! Met Europa hebben jullie een beter leven! Het kan ook jou overkomen dat je moet vluchten, dus wees aardig voor migranten. Et cetera.

Zodra het concreet wordt, blijken er twee soorten gewone mannen te zijn. De calculerende, ontevreden en ongemanierde gewone man (m/v), meestal wit, rechts en racistisch. Daarnaast de miskende, gediscrimineerde en zielige gewone man (m/v), meestal ‘van kleur’, goedwillend en hulpeloos in een zee van uitsluiting.

De een moet worden bestreden, de ander blindelings geholpen. Tenzij natuurlijk moet worden aangenomen dat er onder de gewone man van de tweede categorie rotte appelen zitten, bijvoorbeeld als ze een fout maken bij de aanvraag voor een kinderopvangtoeslag of als ze een donatie aan een moskee overmaken. Dan is iedereen weer gelijk.

Inwisselbare invloedrijke mensen

We praten hier niet over een kwaal die alleen in Haagse kringen voorkomt. Bestuurders van universiteiten, grote bedrijven, ziekenhuizen, banken en verzekeraars, hoofdredacties van kranten, uitgevers, bobo’s in de kunst- en cultuursector, de leiding van de politie en krijgsmacht, professoren, journalisten, consultants en burgemeesters, de Bruls-achtigen voorop, lijden er ook aan. En met hen hun entourage van stafmensen, woordvoerders en diversity officers.

Deze invloedrijke mensen blijken vaak inwisselbaar. Wie hun carrièrepaden volgt, ziet een soort recycleproces. Een nieuwe positie mag in een andere instelling of omgeving zijn, de rol is dezelfde.

Het gaat om hun ‘bestuurlijke vaardigheden’ en hun vermogen om – gaap – ‘veranderingen te bewerkstelligen, mensen te inspireren nieuwe wegen in te slaan, diversiteit te versterken, bij te dragen aan een inclusief klimaat, duurzaamheid te bevorderen en in het algemeen een verantwoordelijke rol te vervullen in de samenleving’.

De noden van de gewone man worden niet ontkend, maar evenmin doorleefd. ‘We worden allemaal een beetje armer’, aldus de premier, doelend op de inflatie en mogelijke effecten van de sancties tegen Rusland.

Een beetje armer …

Drie voormalige topambtenaren

Dit zijn geen incidenten meer. Dit is betonrot. De dames en heren kunnen wel zeggen dat dit een ‘gaaf land’ is, maar de onvrede en vervreemding die tot de opkomst van Fortuyn leidden, zijn niet weg, integendeel, die zijn verveelvoudigd. Het heeft bij gebreke van een tweede Fortuyn nog geen uitweg gevonden naar de macht of de straat, maar wie zijn oor op de rails legt, hoort de trein naderen.

Wat te doen?

Die vraag stelden drie voormalige topambtenaren zich ook. Ze schreven bij de start van Rutte IV, nu drie maanden geleden, een lang artikel in De Groene met de titel Hoe kan de Haagse bestuurscultuur daadwerkelijk veranderen?

Niet minder dan veertien suggesties legden ze op tafel. Indrukwekkend, maar bij nadere beschouwing nogal technisch of abstract en pas te realiseren na heel veel gepraat en gepolder, met zeer onzekere uitkomsten voor die nieuwe bestuurscultuur (die ze overigens nauwelijks definiëren).

Op dorre grond

Zo kun je op goede gronden pleiten voor een herinrichting van de derde bestuurslaag in ons land, de gemeenten, maar of het er ooit van komt, is zeer de vraag. Nog daargelaten of de introductie van twee soorten gemeenten verstandig is en tot een andere bestuurscultuur in Den Haag leidt.

Er is ook best wat te zeggen voor meer lange-termijnplannen, maar als je dan zwijgt over het smorende effect van de bij elkaar onderhandelde klimaatplannen of de onverhoeds ingevoerde stikstofplannen, dan valt het betoog op dorre grond.

Belangrijker is dat deze goed ingevoerde mensen de kat de bel niet aanbinden. Hun voorstellen zijn niet dom of verkeerd, maar ze ontberen een analyse van de status quo en de lange voorgeschiedenis ervan. Daarmee missen ze urgentie en trefzekerheid en zullen ze, als ze al ooit in uitvoering komen, niets veranderen.

Ze leven in hetzelfde reservaat

Het is het betonrot dat na jaren wegkijken en ontkennen, doordrammen en draaien, bevoordelen en veroordelen ons politieke en ook maatschappelijke bestel heeft aangetast. We worden bestuurd en beheerst door een minderheid die een uniforme, monolithische kijk op de wereld en onze samenleving heeft. Tegenspraak wordt afgedaan als populisme, tegenstanders worden getroffen door uitsluiting.

De politieke partijen die dit bestel dragen, de zogeheten gevestigde partijen, zijn verkiezingsvehikels voor hun leiders geworden. Ze zeggen te staan voor een eigen visie, maar ze zijn in feite niet veel anders dan de echo van de specifieke klasse die ze representeren. Groen, vrijheid, solidariteit zijn geursporen die deze klassen van elkaar scheiden, maar ze leven in hetzelfde reservaat, het patriciaat.

Zolang dit patriciaat de touwtjes in handen heeft, verandert er niets. Daar kunnen verstandige oud-topambtenaren ook niets aan doen.

Paul Verburgt schrijft (minstens) wekelijks columns, artikelen of analyses voor Wynia’s Week over politiek en samenleving. U kunt de broodnodige, nuchtere en onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week mede mogelijk maken. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Twintig jaar na Pim: het patriciaat heeft nul gevoel voor burgers verscheen eerst op Wynia's Week.