Ook bladeren volgen dit beeld in grote lijnen. Het groen, waarmee de levenscyclus van een blad begint, verkleurt meer en meer, droogt in een later stadium uit, wordt dor, krijgt een bruinige kleur en eindigt in een soort necrotische kleur, met zichtbare tekenen van verschrompeling. Nog voor het laatste stadium is bereikt, heeft de boom het blad al losgelaten.  

Het loslaten van bladeren is een overlevingsmechanisme van bomen. In de herfst en winter hebben de wortels van de boom, als gevolg van klimaatinvloeden, meer moeite om water op te nemen. Om de boom niet te laten uitdrogen, worden in oudere bladeren stoffen aangemaakt waarmee ze, geholpen door de wind, onder hun gewicht bezwijken en van de boom vallen. De levenskansen van jongere bladeren worden zo vergroot.

Lijken mensen op bladeren?

In mijn roman De Staatsinjectie vraagt de 84-jarige hoofdpersoon Ad Stevens zich af of hij zijn verzet tegen de Wet verplichte levensbeëindiging voor mensen van 85 jaar en ouder niet moet staken. Hij staart naar een dwarrelend dor blad in zijn achtertuin en realiseert zich dat ook mensen een levenscyclus hebben.

Is er inderdaad een parallel te trekken tussen de levensfases van een blad en die van een mens? En biedt het levenseinde van de oudere mens levenskansen aan jongere mensen, zoals in De Staatsinjectie het doel is van de Wet verplichte levensbeëindiging? 

Eeuwen geleden, in de tijd van de Renaissance, schilderde de Duitse kunstenaar Lucas Cranach de Oude (1472-1553) een verjongingsbron. Oudere dames dompelden zich er in onder en kwamen er als herboren, jonge vrouwen weer uit.

Het oudere lichaam komt niet tegemoet aan het schoonheidsideaal. De cosmetische industrie is zich daar zeer van bewust en fabriceert al decennialang anti-ageing-crème, een gretig afgenomen product. Ze boekt jaarlijks miljarden winst door mensen aan te raden om zich – vanaf hun twintigste al – in te smeren met vitamine-C-crème, hyaluronzuur en antioxidanten. Het zelfvertrouwen krijgt er een impuls door, al zit deze appreciatie, in figuurlijke zin, voornamelijk tussen de oren.

In haar proefschrift The skin as a mirror of the aging process (2016) gaat Mariëtte Waaijer in op  diagnostische kenmerken van de huid. ‘Met het wegnemen van rimpels wordt ook de plek weggenomen waar de glimlach heeft gezeten’, citeert zij een uitspraak die Mark Twain in 1897 deed.

Het lichaam werkt er tientallen jaren aan om de ouderdom een gezicht te geven en wordt vervolgens object van bestrijding. De wens van de massa om gezien te blijven, is kassa voor de cosmetische industrie. Maar is de ontwikkeling van het lichaam als verschijningsvorm dan de enige of dominante factor in het beeld van de oudere en het oordeel van de samenleving?

De blik van het Jodendom

In de Misjna, de mondeling overgeleverde verklaring van de wet van Mozes, wordt een beeld gegeven van hoe het Jodendom de verschillende levensfasen van een mens karakteriseert. Vanaf het veertigste levensjaar springt de volwassenheid van de rede in het oog en vanaf het vijftigste levensjaar is het tijd om raad te geven.

Waar je mogelijk zou verwachten dat vanaf het zestigste levensjaar de acceptatie van de raadgeving wordt verhoogd en vanaf het zeventigste levensjaar tot grotere hoogte wordt gedreven, wordt het zestigste levensjaar enkel gekarakteriseerd als de aanvang van de ouderdom, zonder er mentale of sociale kwaliteiten of deugden aan toe te voegen.

Vanaf het zeventigste jaar ligt de focus op lichamelijke aspecten: de tijd van de grijsheid treedt aan, wat dit verder ook mag betekenen. Tachtig is de leeftijd van de (fysiek) zeer sterken; vanaf het negentigste jaar valt het gebogen lichaam op en wie honderd is, is – alsof hij dood en weg is – van de wereld weggenomen.      

Door de geschiedenis van de mensheid heen is de beeldvorming van ouderdom onderwerp van beschouwingen. In het jaar 44 v.Chr. liet de filosoof en redenaar Cicero de 84-jarige Cato aan het woord als hoofdpersoon in zijn essay over ouderdom. Cato leest twee jonge mensen de les die zich afvragen hoe zij zich het best kunnen voorbereiden op hun oude dag om de last van het ouder worden te kunnen dragen. Hij ontkracht hun beeld dat ouderdom het verrichten van het normale werk onmogelijk maakt, dat zij het lichaam verzwakt en van de genoegens van het leven berooft en dat je niet ver verwijderd bent van de dood.

Alles hangt, volgens Cato, af van de manier van leven in jongere jaren. ‘Mensen die beweren dat ouderen niet met belangrijke taken bezig kunnen zijn, missen voor die bewering elke grond. Je kunt ze vergelijken met hen die zeggen dat een stuurman tijdens het varen niets doet.’

Weerbarstige praktijk

De vraag of het levenseinde van de oudere mens levenskansen biedt aan jongere mensen is hiermee nog niet beantwoord.

In het geheel niet, bent u wellicht geneigd te zeggen, maar de praktijk is weerbarstiger. In het midden van de jaren negentig van de vorige eeuw werd in Nederland een commissie in het leven geroepen die zich moest buigen over de vraag op basis waarvan keuzen in het medische behandelaanbod zouden moeten worden gemaakt, in geval de financiële middelen van de overheid te schaars zijn om iedereen te kunnen helpen.

Voor de beantwoording van deze vraag hanteerde de commissie onder meer een doelmatigheidscriterium: er zou een inschatting moeten worden gemaakt van de kwaliteit van leven van de hulpvrager, waarbij kwaliteit van leven werd gedefinieerd als het aantal jaren dat de hulpbehoevende nog heeft te gaan.

In zijn essaybundel Denken over ouder worden (2000) wees filosoof Karel Reestman erop dat deze ‘plaatsmaaktheorie’ in strijd is met de mensenrechten: ‘65-jarigen worden gezien als oud. De kalenderleeftijd wordt geassocieerd met ouderdom. Kenmerkend voor ouderen is dat ze geholpen en verzorgd moeten worden en in bejaardenoorden of rusthuizen wonen’.

De vraag is in hoeverre deze karakterisering en positionering van ouderen, dit maatschappelijk beeld, overeenstemt met het zelfbeeld van ouderen in de laatste vier decennia. Het antwoord is: nauwelijks. Er is een discrepantie tussen de beeldvorming van de samenleving over ouderdom en de beleving van een ouder wordend mens. In het zelfbeeld wordt oud en ouderdom pas ervaren als men de greep over zichzelf verliest, de eindigheid van het leven gewaar wordt en afhankelijk van de omgeving wordt.

Dit verschil in beeldvorming maakt de 65-jarige tot kind van de rekening. Maar niet van harte.

Kleurrijke werkelijkheid

De Franse filosoof en schrijfster Simone de Beauvoir (1908-1986) liet ouderen aan het woord over hun beleving van ouderdom. Veel vooral bejaarde mensen verzekerden haar dat ouderdom niet bestaat. ’Sommige mensen zijn minder jong, dat is alles’.

Ouderdom wordt niet beleefd als een apart verschijnsel in de levensloop, of als een levensfase waarin een populatie enkel gemeenschappelijke kenmerken deelt. Elk stigma is een aanval op de status van oudere mensen. Een status die in werkelijkheid kleurrijker is dan het blad in zijn mooiste verschijningsvorm. In plaats van een staatsinjectie waarmee het leven van ouderen vroegtijdig wordt beëindigd, verdient de levensfase ouderdom een injectie of impuls van de overheid en van ons allen om de enorme diversiteit in kwaliteiten tot haar recht te laten komen.        

Tinie Kardol was hoogleraar vergrijzingsvraagstukken aan de Vrije Universiteit Brussel en bestuurder in de Nederlandse ouderenzorg. Hij is gastdocent en verzorgt lezingen in binnen- en buitenland. In september 2024 publiceerde hij bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Staatsinjectie’, een beklemmende maar ook hilarische roman over een samenleving waar ouderen in toenemende mate worden gezien als kostenpost. De Staatsinjectie is te koop via elke (internet-)boekhandel en uiteraard ook in onze webwinkel.

Het bericht Ouderdom is geen stigma maar een status verscheen eerst op Wynia's Week.

De zogenoemde Belgian Ageing Studies van onze zuiderburen, waarbij 60-plussers worden bevraagd over onder meer hun familiaire contacten, schetsen een opmerkelijk beeld. De ‘jongere ouderen’, oftewel mensen in de leeftijd van 60 tot 69 jaar, vormen een categorie die met een behoorlijke regelmaat de kleinkinderen opvangt. Maar als we nagaan van wie mensen van 80 jaar en ouder mantelzorg krijgen, en we kijken specifiek naar hun kleinkinderen die dan vaak de pubertijd al ontgroeid zijn, dan zien we dat die kleinkinderen zogezegd niet thuis zijn. Iets meer dan één op de tien bekommert zich actief om hun ondersteuning-behoevende grootouders.

Hun afwezigheid wordt door zorgbehoevende ouderen vaak vergoelijkt: ‘ze hebben hun eigen leven’, ‘ze zijn aan het werk of volop met de studie bezig’ en ‘ze hebben hun vrienden en verenigingen’. In mijn roman De Staatsinjectie, waarover zo dadelijk meer, zien we dit beeld ook terug.

Van vanzelfsprekend naar bijzonder

Vanaf de jaren zeventig is er zowel rek gekomen in de familiale omgeving als krimp. De rek was een gevolg van de sterke toename van het aantal echtscheidingen: bonuskinderen, zes grootouders, halfzussen en halfbroers hebben de familiale context een ruimer en ander beeld verschaft. Een beeld waarbij de vraag opdoemt of familiale hulp niet verschuift van een vanzelfsprekende, morele verantwoordelijkheid naar een eventuele gunst wanneer het om een ‘indirect’ familielid gaat.

Het zorgen voor de directe familie, en dan met name voor de familieleden op leeftijd, is de afgelopen zes decennia geëvolueerd van een vanzelfsprekendheid naar een bijzonderheid. In de jaren zestig werd gestart met de bouw van pensions voor 65-plussers. Niet als antwoord op een dringende behoefte van ouderen om de eigen woning te verlaten en samen met leeftijdsgenoten te gaan wonen. Het was een ingreep van de overheid om de woningnood van de jongere bevolking te lenigen. Pensions ontwikkelden zich tot verzorgingstehuizen en verpleeghuizen. Om toegang tot deze instituties te krijgen is het al een tijd lang noodzakelijk dat de oudere een behoorlijke mate van ondersteuning nodig heeft.

Het zorgen voor en door de directe familie is in onze samenleving uit handen gegeven. De overheid heeft deze verantwoordelijkheid op zich genomen en de uitvoering in handen gelegd van instituties. Het betaalbaar houden van deze instituties ook bij een sterke toename van het aantal (zorgbehoevende) ouderen is een prangend vraagstuk geworden. Een antwoord, beter gezegd hét antwoord van de overheid, is om de zorg voor een belangrijk deel weer terug te leggen bij het familiaal netwerk.

Zestig jaar geleden, toen werd besloten ouderen gegroepeerde huisvesting aan te bieden, was het geboortecijfer meer dan tweemaal zo hoog als nu. Een gemiddeld gezin had meer dan drie kinderen en ook waren er gemiddeld acht kleinkinderen. Anno 2024 ligt het geboortecijfer net onder de anderhalf en het gemiddeld aantal kleinkinderen schommelt rond de drie. De conclusie is gerechtvaardigd dat de gezinsgrootte en familiale context heden ten dage, heel anders dan zestig jaar geleden toen ouderen de deur van hun woning uit werden gelokt, te beperkt zijn om de ondersteuning voor zorgbehoevende familieleden in de eigen thuissituatie op zich te kunnen nemen.

Ook het gegeven dat op dit moment meer dan drie miljoen mensen alleen wonen, draagt niet bij aan de houdbaarheid van de volledige definitie van ’individualistische samenleving’. Is het niet beter ons huidig omgaan met elkaar aan te duiden als ‘een opportunistische samenleving met een smalle familiale basis’?

Is overheidsingrijpen toegestaan?

Het voert wellicht te ver om een sterke toename van politieke splinterpartijen, van het aantal zelfstandigen zonder personeel, van een groeiende diversiteit aan samenlevingsvormen en van het aantal mensen dat de laatste snik zelf wil reguleren, uitsluitend als aspecten van een opportunistische samenleving op te voeren, maar in De Staatsinjectie wordt daar wel een voorproefje van gegeven.

Als de roep klinkt om de huidige wet- en regelgeving zo op te rekken dat het individu een allesbepalende stem heeft over het tijdstip waarop het leven wordt ingeruild voor de dood, dient de overheid daar dan in mee te gaan? Is niet enige terughoudendheid geboden? Als de overheid de zorg voor hulpbehoevende ouderen voor een belangrijk deel weer teruglegt bij de zorgbehoevende en bij diens mantelzorger(s), is het dan niet voor de hand liggend dat een beleving van ‘voltooid leven’ of de werkelijkheid van ‘ondraaglijk en uitzichtloos lijden’ moet worden gehonoreerd door beëindiging van het leven toe te staan, wanneer de meest betrokkenen daarvoor opteren? 

Maar hoe zwaar tilt de overheid aan een tegengeluid van mensen die oproepen daar níet in mee te gaan of om de eisen voor levensbeëindiging aan te scherpen? Aan wie is het te bepalen aan welke voorwaarden moet worden voldaan om de zelfbeschikking van mensen te begrenzen, te verruimen en te kanaliseren? En wat als de overheid bij precaire onderwerpen als hulp bij zelfdoding de regie volledig in eigen handen neemt? Bijvoorbeeld door in een referendum de gevoelens van de samenleving te polsen voor wat betreft een gereguleerde beëindiging van het leven van een bepaalde groep ouderen in onze samenleving, te weten van mensen die de leeftijd van 85 jaar bereiken?

Is de overheid gerechtigd de torenhoge zorgkosten en de toekomstige (on)betaalbaarheid van pensioenen voor jongere mensen te problematiseren om overheidsingrijpen te rechtvaardigen? Hoe geoorloofd is het als de overheid enige manipulatie niet uit de weg gaat door een aantrekkelijke financiële vergoeding in het vooruitzicht te stellen aan de naasten van de oudere van wie het leven wordt ontnomen? Dit analoog aan het recente voorstel aan gedupeerden van de toeslagenaffaire om hen 5000 euro toe te kennen als ze ‘de zaak’ verder laten rusten.

En wat te denken van de beïnvloeding van de ouderen zelf door ze op hun laatste levensdag een erehaag en een heldenstatus in het vooruitzicht te stellen en door de financiële zorgen van hun nabestaanden eenmalig te reduceren? Heeft de overheid het recht om uitslagen van referenda tot wetten te verheffen? In De Staatsinjectie wordt het wettelijk kader van de Wet verplichte levensbeëindiging voor mensen van 85 jaar en ouder gelegd naast internationale en Europese afspraken over de rechten van de mens. Bieden Europese verdragen wellicht ruimte voor verschillende interpretaties door de lidstaten? 

Verzet, berusting en capitulatie

In De Staatsinjectie wordt de rol van de medische beroepsgroep belicht. Deze groep valt de benaming van ‘toekomstverschaffers’ ten deel. Medici zijn opgeleid om mensen het leven te laten behouden, om ze perspectief te geven en om ze bij te staan in moeilijke tijden. Hoe ontvankelijk is het medisch domein voor een niet-medisch opgeleide beroepsgroep die een belangrijke rol vervult bij de begeleiding naar het levenseinde van mensen die vinden dat hun leven is voltooid? De Staatsinjectie is gesitueerd in een tijd waarin de Wet voltooid leven van kracht is. Een van de hoofdpersonen met een medische achtergrond wordt geconfronteerd met iemand die, conform de zogenoemde zorgvuldigheideisen van die wet, de rol van levenseindebegeleider op zich neemt.

Hoe ondergaat Ad Stevens, de 84-jarige hoofdpersoon van De Staatsinjectie, dit alles? Hij is van mening dat hij niet aan het profiel beantwoordt van een 85-jarige die de samenleving op kosten jaagt en hij wil nog zoveel. Verzet, berusting en capitulatie wisselen elkaar af. Als hij de staatsinjectie moet ondergaan, wil hij in ieder geval dat zijn overleden lichaam wordt geresomeerd, vanwege het milieuvriendelijke karakter ervan. 

Tinie Kardol was hoogleraar vergrijzingsvraagstukken aan de Vrije Universiteit Brussel en bestuurder in de Nederlandse ouderenzorg. Hij is gastdocent en verzorgt lezingen in binnen- en buitenland. In september publiceerde hij bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Staatsinjectie’, een beklemmende, maar ook hilarische roman waarin ouderen in toenemende mate als kostenpost worden geschetst. De Staatsinjectie is te koop via elke (internet-)boekhandel en uiteraard in onze webwinkel.

Het bericht Levensbeëindiging op je 85ste, mag de overheid dat bevorderen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Om twee redenen moest ik deze week aan deze voortrekkersrol van Nederland denken. De eerste was dat er onder ambtenaren en zorgbestuurders de laatste tijd veel wordt gesproken over de stagnerende levensverwachting van ouderen in Nederland. De resterende levensverwachting op 65-jarige leeftijd is in Nederland 19,6 jaar. In een aantal andere Europese landen kunnen ouderen langer van hun AOW genieten. De resterende levensverwachting op 65-jarige leeftijd is bijvoorbeeld in Zweden 20,9 jaar, in Italië 20,6 jaar en in Kroatië en Frankrijk zelfs 21,4 jaar. De heersende opinie is dat de zorg aan ouderen in ons land tekortschiet. Toeval of niet, de landen waar de levensverwachting van ouderen langer is, zijn allemaal landen waar actieve euthanasie wettelijk niet is toegestaan.

Steeds meer verkeersongelukken

De tweede reden dat ik aan onze voortrekkersrol moest denken, was de reportage die Nieuwsuur vorige week uitzond. Hierin werd aandacht gevraagd voor het toenemend aantal ouderen dat op de spoedeisende hulp (SEH) in het ziekenhuis terecht komt. In de reportage werd steeds gesproken over ‘kwetsbare ouderen’, hoewel niet alle ouderen op de spoedeisende hulp kwetsbaar zijn.

In 2018 kwamen er in heel Nederland volgens Nieuwsuur ‘322.000 ouderen zonder medische noodzaak’ op de spoedeisende hulp terecht. Waar dit getal op is gebaseerd, is niet duidelijk. Volgens cijfers van onderzoeksinstituut Nivel kwamen er in 2018 235.000 70-plussers op de SEH die vervolgens in het ziekenhuis werden opgenomen. Nog eens 268.000 70-plussers kwamen op de SEH maar konden na behandeling weer naar huis. Het is gebruikelijk dat jaarlijks zo’n 10 tot 11 procent van de 70-plussers op de SEH belandt.

SEH’s klagen over de toename van het aantal patiënten en de gestegen werkdruk. Het komt geregeld voor dat een ziekenhuis de SEH tijdelijk moet sluiten vanwege de grote toeloop van patiënten. Uit cijfers van VeiligheidNL blijkt dat de toename van de drukte op de SEH vooral komt door een stijging van het aantal verkeerongelukken. In de afgelopen tien jaar nam vooral het aantal fietsers dat met ernstig letsel op de SEH kwam, sterk toe. De fatbikes voor jongeren en de elektrische fietsen voor actieve ouderen leveren de spoedeisende hulp in de ziekenhuizen veel werk op.

Nivel concludeert dat, hoewel vaak wordt gedacht dat de drukte op de SEH wordt veroorzaakt door ouderen, dit door de cijfers niet wordt bevestigd. Het personeelsgebrek in de zorg is naast de fatbike en de elektrische fiets waarschijnlijk een belangrijkere reden waarom ziekenhuizen geregeld de toeloop van patiënten op de SEH niet aankunnen.

De cijfers moeten ook in perspectief worden gezien. Het aantal bezoeken aan de SEH ligt in Nederland betrekkelijk laag. Gemiddeld in de EU gaan per jaar 305 van de 1000 mensen naar de SEH. In Nederland is dat een stuk minder: 124 per 1000.

Dat wij minder vaak naar de SEH gaan dan andere Europeanen neemt niet weg dat het beter is om onnodig bezoek te voorkomen. Dat geldt overigens niet alleen voor onnodig SEH-bezoek van kwetsbare ouderen, maar voor alle patiënten.

Elders in Europa gaan ze anders met ouderen om

In de beeldvorming worden ouderen steeds meer als een probleem gezien. Ze verstoppen de SEH en krijgen onnodige medische zorg. De werkelijkheid is anders. Ouderen gaan niet vaker naar de SEH dan vroeger, het SEH-bezoek in Nederland ligt lager dan in andere Europese landen en de lagere levensverwachting vergeleken met andere landen lijkt er eerder op te wijzen dat ouderen te weinig dan te veel zorg krijgen.

Er is een groot cultureel verschil tussen ons land en de rest van Europa in de manier waarop wij met ouderen omgaan. Meer dan in andere landen wordt in ons land de nadruk gelegd op kwaliteit van leven van ouderen in plaats van de verlenging van de levensverwachting. Daarom besteden wij een relatief groot deel – bijna 30 procent – van ons zorgbudget aan langdurige zorg en gaat een relatief klein deel naar op genezing gerichte zorg. Nergens ter wereld wordt zoveel geld aan langdurige zorg voor ouderen besteed als bij ons.

Het verklaart ook waarom de levensverwachting van ouderen in ons land lager is en actieve euthanasie hier vaker voorkomt. Voor alle duidelijkheid: ik vind dat een goede zaak. De mogelijkheid voor actieve levensbeëindiging bij uitzichtloos en ondragelijk lijden is een groot goed. In de zorg en rond het levenseinde is in ons land meer aandacht en nadruk op de kwaliteit van leven. Nederlandse artsen zijn terughoudender in het behandelen van oudere patiënten en een medische behandeling wordt in ons land sneller stopgezet als de schadelijke effecten op de kwaliteit van leven van de patiënt te groot worden.

Een voorbeeld hiervan is de zorg voor heel kwetsbare ouderen – patiënten ouder dan 85 met dementie en veel andere gezondheidsproblemen – met een gebroken heup. Waar in het buitenland wordt gekozen voor een heupoperatie, wordt in ons land vaker de vraag gesteld of pijnbestrijding en palliatieve zorg niet beter is. Ook bij kankerbehandelingen wordt bij ons eerder gekozen voor palliatieve zorg, dan voor verder behandelen. Niet voor niets kiezen sommige patiënten die in ons land zijn uitbehandeld ervoor om naar België of Duitsland te gaan omdat daar meestal langer wordt doorbehandeld.

Het culturele verschil tussen Nederland en de rest van Europa zit ook in de rol van kinderen bij de zorg voor hun ouders. Wij vinden het vanzelfsprekend dat kinderen niet voor hun ouders zorgen maar dat dit wordt gedaan door professionele zorgverleners. In vrijwel alle andere Europese landen nemen kinderen – al dan niet gedwongen en uit noodzaak – meer van de zorg voor hun ouders op zich dan hier bij ons.

Langer zelfstandig wonen  

Wij laten dat liever over aan de thuiszorg. In sommige andere Europese landen is het heel gebruikelijk dat ouders bij hun kinderen intrekken als ze niet meer zelfstandig kunnen worden. In ons land wonen ouderen langer zelfstandig en als het niet langer meer gaat, verhuizen ze naar een verpleeghuis. Dit verklaart ook deels waarom ouderen op de SEH terecht komen. Alleenstaande ouderen worden daar al snel naartoe gebracht als er thuis iets gebeurt waardoor ze niet meer zonder toezicht en hulp alleen kunnen blijven.

Aandacht voor het voorkomen van onnodig SEH-bezoek is goed en aandacht voor de kwaliteit van leven is nog beter. Maar we moeten uitkijken dat we hierin niet doorslaan en ouderen noodzakelijke zorg onthouden alleen omdat ze oud zijn.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.  

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Laten we ouderen geen zorg gaan onthouden alleen omdat ze oud zijn verscheen eerst op Wynia's Week.