Vanwaar dit – mag ik het zo noemen – relatieve doemdenken? De achterliggende redenen zijn eigenlijk wel duidelijk. In Washington zijn Republikeinen niet bereid Joe Bidens hulppakket van tientallen miljarden dollars vrij te spelen voor Oekraïne. Donald Trumps loyale kabouters koppelen Oekraïne aan het veiligstellen (lees: dichttimmeren) van de Amerikaans-Mexicaanse grens. Geen dollars voor Oekraïne, dus geen munitie voor Oekraïne. (Op het moment van schrijven ligt er overigens mogelijk een nog amorf compromis in het verschiet in de vorm van deels met Europees geld gefinancierde leningen voor Oekraïne.)

Ten tweede lijken de kansen op het slagveld wederom gekeerd in het voordeel van Moskou, vooral na de Russische inname van het platgeschoten dorpje Avdiivka. Niet dat beslissende Russische doorbraken aanstaande lijken, maar Moskou heeft – zoals dat heet – het strategisch initiatief weer enigszins naar zich toegetrokken.

NAVO-troepen naar Oekraïne?

Dit alles betekent overigens niet dat de leiders van NAVO en EU de handdoek in de ring gooien. Integendeel. Op wat gemor na, is de retoriek onverminderd strijdvaardig, al helemaal na de val van Avdiivka. De Franse president Emmanuel Macron sloot een paar weken geleden zelfs het sturen van NAVO-troepen naar Oekraïne niet uit. Macron jaagt wel vaker zijn westerse collega’s op de kast met straffe uitspraken, al was het maar om binnenlandspolitieke winst te genereren: met krijgshaftige taal zou de president zich willen afzetten tegen het populaire Rassemblement National (RN) en in mindere mate ook tegen de linkse partij La France Insoumise (LFI).

Toen zowat de hele NAVO en EU duidelijk maakten dat van westerse troepen in Oekraïne geen sprake zal zijn, haalde Macron deels bakzeil met de nuancering ‘dat de noodzaak voor een dergelijke stap zich nog niet voordoet’. Tsja. De Franse president herhaalde tegelijk dat Oekraïne tot de laatste snik gesteund zal worden en dat een nederlaag van Rusland naar zijn mening nu ‘onontbeerlijk’ is. Dat klonk de meeste Franse bondgenoten al heel wat beter in de oren.  

Hoe dan ook, het valt niettemin op dat veel betrokkenen in het Westen de huidige ontwikkelingen op het Oekraïense slagveld inschatten als een teleurstelling, ja zelfs als een soort nederlaag. De klinkende Oekraïense successen tegen de Russische Zwarte Zeevloot en tegen de Russische olieproductie (een klap die zelfs Poetin impliciet erkende) lijken deze inschatting niet te kunnen ombuigen tot een positievere beoordeling van het strijdverloop.

Hoe dit betrekkelijk sombere gevoel te duiden? In het tijdschrift Foreign Affairs sprak de Britse politiek-wetenschapper Dominic Tierney treffend van de ‘tirannie der verwachtingen’. Hoe we succes en falen tijdens een oorlog inschatten, aldus Tierney, is geen objectieve zaak, maar vooral een kwestie van verwachtingsmanagement. Tegen zowat ieders verwachting in hielden de Oekraïners begin 2022 stand voor de poorten van Kyiv. Na de succesvolle Kherson- en Charkiv-offensieven in zomer en najaar 2022 was Oekraïne niet langer de militaire underdog. Het langverwachte Oekraïense tegenoffensief van 2023 móest wel een succes worden.

Optimisme kan gemakkelijk omslaan in defaitisme

Superieure westerse training en beter materieel zouden de rommelende Russische invallers op de knieën dwingen, was de verwachting (ook bij mij, het moet gezegd). Honderdduizenden Russische militairen sneuvelden of raakten zwaargewond. Duizenden tanks en pantservoertuigen vielen ten prooi aan Oekraïense wapens. Het Oekraïense tegenoffensief van 2023 liep vast, maar ook nu is van een serieus Russisch tegenoffensief weinig te merken. Gebiedswinst wordt hoogstens in enkele bloedige kilometers gerekend.

Van een afstandje bezien, zijn de Oekraïense strijdkrachten vanaf het begin opvallend succesvol geweest – en zijn ze dat nog steeds. Precies hier legt Tierney de vinger op de zere plek: zelfverzekerd optimisme kán een force multiplier zijn, maar even zo gemakkelijk omslaan in defaitisme. Als ware het een besmettelijke ziekte.

Zie bijvoorbeeld als historische illustratie de Vietnamoorlog. De Amerikaanse regering schilderde het eigen publiek voortdurend voor dat in Vietnam vooruitgang werd geboekt. Er scheen licht aan het einde van de tunnel. Nog even volhouden, was het devies. En toen lanceerden de communisten in 1968 hun verrassende Tet-offensief. Dit offensief smoorde in een zware nederlaag voor de communisten. Maar juist het Tet-offensief versterkte in de VS het gevoel van defaitisme. Blijkbaar was de al half verslagen gewaande vijand nog tot grootse daden in staat. Hoezo licht aan het einde van de tunnel? Tijd om te gaan nadenken over een politiek verkoopbaar vertrek uit Vietnam.

In zekere zin lijden Trumps Republikeinen nu aan dezelfde kwaal: ze schetsen het beeld dat de VS opnieuw verstrengeld zullen raken in een frustrerende forever war, zonder progressie of een duidelijk strategisch doel, waarin het hulpgeld in de diepe zakken van een corrupte Oekraïense elite zal verdwijnen. En zijn de Oekraïense bevelhebbers wel écht zo capabel?

Grieven en drogredeneringen

Dit is een goed moment om eens te rade te gaan bij de gezaghebbende Amerikaanse conservatieve denktank The Institute for the Study of War (ISW). In een recente diepgravende analyse van de Oekraïne-oorlog komt ISW tot de conclusie dat het defaitistische gevoel – dat deze oorlog door Kyiv niet te winnen zou zijn – precies voortkomt uit een effectieve Russische (des)informatiecampagne. Deze heeft als doel Washington tot een passieve speler te maken en Oekraïne te isoleren. Zonder Amerikaanse militaire steun heeft president Zelensky geen alternatief dan in te binden.

De Russische desinformatiecampagne, zo legt ISW mijns inziens overtuigend uit, is een combinatie van (schijnbaar) serieuze grieven en drogredeneringen: Oekraïne was wel degelijk een existentiële militaire dreiging; het land heeft überhaupt geen bestaansrecht; Rusland heeft recht op een invloedssfeer in het Westen, al was het maar om Russischtalige minderheden te beschermen; de NAVO-uitbreiding heeft deze invloedssfeer overduidelijk geschonden; Oekraïne is voor de VS niet daadwerkelijk van strategisch belang; Oekraïne kan deze oorlog niet winnen en is het sowieso niet waard om voor te sterven: pourquoi mourir pour Kyiv?

ISW haalt al deze argumenten een voor een onderuit. Als Oekraïne inderdaad zo’n dodelijke militaire dreiging vormde, waarom was het Russische aanvalsplan dan gebaseerd op de gedachte dat het buurland in een paar dagen overrompeld kon worden? En dat de regering-Zelensky in enkele dagen verdreven zou zijn? Van het beschermen van Russischsprekende Oekraïners is geen sprake: ook hun steden en woningen worden rücksichtslos verwoest.

Poetins historische argument dat Oekraïne geen bestaansrecht heeft, is – zo benadrukt ISW – volkomen onzinnig: ‘De geschiedenis van Kyiv-Rusland is net zo relevant voor de huidige oorlog als de geschiedenis van het Romeinse Rijk voor de Tweede Wereldoorlog.’ Zowat elke staat zou historische claims op buurlanden kunnen doen. Maar de essentie van het moderne internationale systeem is nu juist dat staten elkaars soevereiniteit respecteren. Ik heb het voor de zekerheid even gecheckt, maar Oekraïne is vandaag de dag nog steeds een soevereine lidstaat van de Verenigde Naties.

Harde cijfers liegen niet

De conclusie van ISW (vanwege de bondigheid hier onvertaald gelaten) is helder: ‘If we lean in and surge, Russia loses.’ Laten we de statistieken niet vergeten: het Russische bruto binnenlands product (bbp) bedraagt een kleine twee biljoen dollar. De gezamenlijke NAVO-landen leggen ruim vijftig biljoen dollar aan bbp op de mat. Met de EU-lidstaten die niet bij de NAVO horen meegerekend, kunnen we hier nog een paar biljoen bij optellen.

Als Oekraïne alsnog verliest, valt dat te wijten aan Amerikaans politiek gesjacher en aan een geslaagde Russische desinformatiecampagne. Maar voor een dergelijke dwingende tirannie der verwachtingen en het bijbehorende defaitisme is geen enkele reden. De harde cijfers liegen niet.

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Christ Klep: Er is geen enkele reden om te wanhopen over de overwinning van Oekraïne verscheen eerst op Wynia's Week.

In dit soort existentiële kwesties is het vaak zinvol om nog even te rade te gaan bij good old Carl von Clausewitz. Deze fameuze Pruisische militair-filosoof stelde in zijn monumentale werk Vom Kriege (1832) reeds vast dat ook een totale oorlog onvermijdelijk tegen grenzen aanloopt.

Een doelmatige strategie, leerde Von Clausewitz ons, vereist een ingewikkeld samenspel tussen een kundige politieke leiding, capabele generaals en een gemotiveerd volk. Faalt een van de drie, dan is de oorlog al zo goed als verloren.

Welnu, in Rusland hebben de eerste twee gefaald, zoveel is intussen wel duidelijk. En de derde speler in de driehoek besloot vooral weg te kijken en te doen alsof de dagelijkse besognes voorrang hebben. Zolang de oorlog de Russische burger maar niet al te zeer raakt, ontwaren we breed beleden escapisme.

Atomaire inzet zou strategische zelfmoord zijn

Poetin en zijn generaals grepen terug op de totale oorlog toen hun eerste strategische keuze faliekant mislukte, namelijk het overrompelen van Oekraïne met een Blitzkrieg-achtige aanpak. Deze aanpak faalde mede door – wat Von Clausewitz al benoemde als – de ‘mist van de oorlog’: de onzekerheid, het onvoorspelbare, het toeval en in concreto een taaie vijand die niet wilde ‘meewerken’ plus net genoeg westerse eensgezindheid c.q. wapenleveranties om Oekraïne overeind te houden.

Wat aan Russische zijde de mist had moeten wegblazen – moderne wapens, cyberoorlog, snelle manoeuvres en gebundelde slagkracht – bleek niet meer dan een zwak briesje. Wat nog resteerde, was staccato dreigen met tactische kernwapens. Maar atomaire inzet zou strategische zelfmoord zijn. De Russen kunnen alleen nog doormodderen. Poetins einddoel lijkt niettemin nog steeds het onschadelijk maken van Oekraïne te zijn. Een volslagen onzinnige en onhaalbare strategische doelstelling. Von Clausewitz zou hoofdschuddend toekijken.

‘Give us the tools…’

Maar als gezegd, elke oorlog kent een eigen dynamiek – ook in de huidige fase. Het was vooral Oekraïne dat tot ver in de herfst de oorlogsdynamiek bepaalde. De strategie van de bondgenoten kwam erop neer dat Oekraïne niet mocht verliezen, al was het maar vanwege de precedentwerking en de langere-termijngevolgen.

Maar langzamerhand – toen duidelijk werd dat Oekraïne inderdaad niet gáát verliezen – begon de aanpak van de bondgenoten te wringen. De geschiedenis biedt genoeg voorbeelden waarbij een derde partij (mede) de oorlogsdynamiek bepaalde. Denk aan de Amerikaanse lend-lease in de beginfase van de Tweede Wereldoorlog. ‘Give us the tools and we will finish the job,’ sprak de Britse premier Winston Churchill. Het Amerikaanse materieel hielp de Britten om stand te houden tegen Hitler. Een derde partij kan dus een wezenlijk verschil maken.

Een botsing van wilskracht

Maar dan blijft de vraag hoe ver deze steun moet gaan. Politieke steun is goedkoop, economische sancties zijn in elk geval geweldloos en vooraf in te plannen. Anders ligt het bij militaire steun, vooral als het om grote wapensystemen gaat. Om nogmaals Von Clausewitz erbij te halen: oorlog is bovenal een botsing van wilskracht, bedoeld om de tegenstander onze (politieke) wil op te leggen. Oorlog is niet meer of minder dan een verlengstuk van politiek, luidt Von Clausewitz’ bekendste adagium.

In deze Clausewitziaanse redenering zou het advies zijn: dan maar zo snel en definitief mogelijk de vijand verslaan. Anders tref je diezelfde vijand over een tijdje wederom op het slagveld, met hernieuwde motivatie en de wijsheid van ervaring.

Maar zo’n redenatie vereist sterke eensgezindheid bij de Oekraïense bondgenoten. Politiek-retorisch gezien, bestaat er een zekere (zelfs verrassende) mate van eensgezindheid. Deze solidariteit wordt keer op keer als een mantra beleden wanneer politici op audiëntie gaan bij de – inmiddels onder de bondgenoten zowat tot heiligenstatus verheven – president Volodymyr Zelensky: ‘Uw strijd is onze strijd, whatever it takes!’

Wat moet de afloop zijn?

Echter, de bijbehorende en zo noodzakelijke militair-strategische eensgezindheid ontbreekt onder de bondgenoten nog goeddeels. Poetin zal deze oorlog op het slagveld niet meer winnen, zoveel is wel duidelijk, maar wat moet de oorlogsafloop dan zijn? Een compromisvrede met territoriale concessies? Een bevroren conflict? Rusland teruggeslagen tot achter de grenzen van vóór 2014?

In april 2022 stelde de Amerikaanse minister van Defensie Lloyd Austin al dat Rusland ‘verzwakt moet worden, in die mate dat een nieuwe invasie uitgesloten is’. De Franse president Emmanuel Macron waarschuwde dat ‘de Russen wel verslagen moeten worden, maar niet op verpletterende wijze’. We moeten ervoor waken Poetin en Rusland al te zeer te vernederen, aldus Macron.

En recentelijk leek de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Annalena Baerbock nét even iets verder te gaan dan de talmende bondskanselier Olaf Scholz: ‘Natuurlijk mag Rusland deze oorlog niet winnen. Het moet de oorlog strategisch verliezen. Rusland heeft het volkenrecht met voeten getreden. Het wil de vrede in Oekraïne vernietigen. Dus mag Oekraïne deze oorlog in geen geval verliezen – ofwel: Oekraïne moet winnen.’

‘Winnen’ en ‘verliezen’

Stevige woorden, maar wat is dan vervolgens de definitie van ‘winnen’ en ‘verliezen’? Een onvermijdelijke vraag die onvermijdelijk een antwoord behoeft. Een sterk verzwakt en gefrustreerd (of misschien beter: nóg gefrustreerder) Rusland zal een bron van instabiliteit blijven.

In deze fase zijn het hoe dan ook vooral de bondgenoten die aan de knoppen draaien en de oorlogsdynamiek mede bepalen. Met als schijnbaar doel een Oekraïense ‘overwinning’, maar liever géén verpletterende en vernederende Russische nederlaag, liefst géén uitbreiding van de strijd tot Russisch grondgebied (escalatie!), de zo gevoelige optie van mogelijke territoriale concessies (de Krim!) en géén definitief antwoord op de vraag of Oekraïne (binnen enigszins afzienbare tijd) tot EU en NAVO kan toetreden.

Ofwel: uiterlijke politieke eensgezindheid onder de bondgenoten zegt nog weinig over militair-strategische helderheid. Deze dubbelzinnigheid weerspiegelt zich in de wapenleveranties aan Oekraïne. Het advies van Von Clausewitz zou waarschijnlijk zijn geweest: deze Russische vijand gaat niet inbinden, hoe slecht zijn politieke en militaire strategie ook is. Ons rest een taaie oorlog en het vooruitzicht van opnieuw tienduizenden slachtoffers – zo niet meer.

Imperial overstretch

Als oorlog inderdaad een ultieme botsing van wilskracht is, dan moeten we – zou Von Clausewitz verdergaan – de consequenties van de bestaande geopolitieke context accepteren: Rusland is immers in de val van een bekend historisch fenomeen gelopen, namelijk imperial overstretch. Dit wil zeggen dat zijn (koloniale) machtsambities niet langer passen bij de economische en militaire middelen die het kan ophoesten.

In veel opzichten denkt en handelt Rusland – zeker met Poetin aan het hoofd als zelfbedachte reïncarnatie van tsaar Peter de Grote – als een negentiende-eeuwse machtsstaat. Een staat die niet bereid is over de schaduw van het verleden heen te stappen en te accepteren dat samenwerking méér loont dan opgeklopte vijandbeelden om een autocratisch bestel in stand te houden. Een eigenwijze en verongelijkte staat met een sterk ontwikkeld superioriteitsgevoel.

Concessies doen aan Rusland zal het inzinken van deze werkelijkheid slechts vertragen. Sterker nog, Poetin zal elke concessie van Oekraïne en de bondgenoten presenteren als een overwinning en als een bewijs van Russische superioriteit.

Wat de Russen moeten leren

De realiteit én ironie gebiedt te benadrukken dat deze oorlog aantoont dat de NAVO van Rusland strikt conventioneel-militair gezien weinig te vrezen heeft. Mocht Poetin tactische kernwapens inzetten, dan zal het resultaat niet alleen totaal internationaal isolement, maar ook de definitieve vernietiging van de Russische krijgsmacht zijn.

Rusland heeft inmiddels een groot deel van zijn moderne oorlogsmaterieel en professionele militaire kader kwijtgespeeld in Oekraïne. Inlichtingendiensten en open bronnen bevestigen dat vrijwel de gehele Russische krijgsmacht op de een of andere manier in de Oekraïne-oorlog is gezogen – met fatale gevolgen. Massale mobilisatie zal dit proces slechts versnellen.

Na de oorlog zal Oekraïne een moderne westers-georiënteerde krijgsmacht opbouwen en zijn verdediging aan de grenzen versterken. Verstandige Russische politici en generaals zullen het voortaan hopelijk wel uit hun hoofd laten de westerbuur aan te vallen.

Rusland moet accepteren dat Oekraïne niet langer in zijn directe invloedssfeer ligt. En in bredere zin zullen de Russen moeten leren wat de betekenis van imperial overstretch is. Een les die de Russen vooral ‘dankzij’ Poetin moeten leren.

Christ Klep is militair historicus en geeft op radio en tv commentaar op actuele wereldpolitieke ontwikkelingen. Hij werd door Syp Wynia geïnterviewd over de Oekraïne-oorlog. Kijk HIER.

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Dankzij Poetins oorlog leert Rusland zijn plaats kennen verscheen eerst op Wynia's Week.