Alleen klopt het niet. Deze drie hardnekkige mythes zijn de afgelopen jaren de wereld in geholpen door de overheid, politieke partijen en nieuwsmedia. Dat was mogelijk door veel te stellige conclusies te verbinden aan het werk van wetenschappers die op zijn best slechts een gedeeltelijke analyse maakten van vermogen èn door een kleine groep representatief te verklaren voor iedereen met vermogen.

Vermogensbezit is al jaren verdacht in zelfbenoemde weldenkende kringen van de Nederlandse politiek en media. De verspreiding van deze opvattingen heeft onder meer tot gevolg dat het kabinetsbeleid steeds nadrukkelijker verder nivelleren als doel heeft. Zozeer dat zelfs een linkse econoom als Coen Teulings onlangs publiekelijk waarschuwde voor te ver doorgeschoten nivelleringsdrift.

De drang tot nivelleren van het kabinet komt niet uit de lucht vallen. Het voorwerk wat betreft analyse en mogelijke maatregelen was al gedaan door een ambtelijke werkgroep die eerder dit jaar met het rapport Licht uit, Spot aan de Vermogensverdeling de vermogensverschillen in Nederland problematiseerde.

Ambtenaren: gelijke welvaart voor iedereen

Het rapport van die ambtenaren is een wonderlijk rapport, waarbij de gepresenteerde cijfers vaak niet sporen met de aanbevelingen die worden gedaan. Tenzij je inzet op het uit de weg ruimen van alle verschillen in Nederland, wat wel de teneur is van het rapport, dat veel waarde hecht aan het verminderen van kansenongelijkheid.

Gelijke kansen zijn volgens de ambtenaren alleen gegarandeerd als iedereen bij de start van het leven een zo gelijk mogelijke uitgangspositie heeft. Dat betekent dat erfenissen en schenkingen zwaar moeten worden belast en de overheid het ontstaan van ongelijke kansen zoveel mogelijk verhindert dan wel compenseert.

Het ambtenarenrapport moet erkennen dat er geen wetenschappelijk onderzoek is dat onderbouwt dat grotere vermogensongelijkheid nadelige economische effecten heeft. In plaats daarvan appelleert men aan onwenselijke machtsconcentraties die zouden kunnen ontstaan als vermogen zich ophoopt bij enkelen. Dat is echter niet een direct gevolg van ongelijkheid en kan zich ook (of zelfs juist!) voordoen in samenlevingen waar de verdeling heel egaal is.

Nederland en Denemarken werkelijk bij de top van de ongelijkheid?

De boodschap dat Nederland de grootste vermogensongelijkheid in de Westerse wereld kent en dat die kloof alleen maar groter wordt, is er jarenlang ingepeperd door BN’ers als Sander Schimmelpenninck die dit in zijn tv-programma Sander en de Kloof beweerde.

De rijksambtenaren van bovenstaand rapport zijn beter op de hoogte. Op basis van cijfers van de OESO komen zij tot een lijstje waarbij de VS op één staan, gevolgd door Nederland en dan Denemarken. Dat is een merkwaardig trio.

De eerste plaats qua vermogensongelijkheid voor de VS, een land dat ook een grote inkomensongelijkheid kent, ligt in de lijn der verwachting. Nederland en Denemarken vallen in internationaal perspectief juist op doordat de inkomensverdeling heel egaal is en dat dit ook al vele decennia zo is.

De eigenaren van vermogen in Nederland en Denemarken zouden qua rendement wel heel lang heel slecht met hun vermogen moeten omgaan om de inkomensverdeling zo gelijkmatig te laten blijven. Te meer daar de ambtenaren in hun rapport stellen dat er een sterke samenhang is tussen inkomen en vermogen, met ‘zelfversterkende’ effecten. Met andere woorden: een gelijkmatige inkomensverdeling kan (zeker op termijn) niet samengaan met een ongelijkmatige vermogensverdeling.

De clou: de oudedag in Nederland

De verklaring ligt in de behandeling van de oudedagvoorziening. In Nederland bestaat 47 procent van het vermogen uit pensioenvermogen. 91 procent van de huishoudens beschikt over een pensioenvoorziening, die fiscaal gezien als uitgesteld loon wordt aangemerkt. Het is de manier waarop vrijwel alle Nederlandse huishoudens meedelen in de ontwikkelingen op vermogensmarkten. Van de ambtenaren mogen we pensioenvermogen niet meerekenen, omdat het niet vrij beschikbaar is en niet overdraagbaar.

Ook de OESO neemt pensioenvermogen in haar internationale vergelijking niet mee vanwege het ontbreken van goede gegevens hierover. Dit verklaart de hoge positie van Nederland en Denemarken op de OESO-ranglijst, want dit zijn bij uitstek twee landen met grote pensioenspaarpotten.

Er zou nog iets voor te zeggen zijn als de OESO ook bij andere landen zou corrigeren voor het effect van oudedagsvoorzieningen, maar dat gebeurt niet omdat het te lastig is. Het feit dat deze landen geen pensioenspaarpotten hebben, wil natuurlijk niet zeggen dat er individueel en/of collectief niets is geregeld aan oudedagsvoorzieningen. De OESO vergelijkt dus appels met peren door vermogen in Nederland en Denemarken wel te corrigeren voor pensioenbesparingen en in andere landen niet. Deze organisatie heeft overigens verbeteringen beloofd, maar dat kost tijd.

Piketty neemt het pensioen wel mee

In de World Inequality Database (WID) wordt geprobeerd een internationale vergelijking te maken waarbij men wel oudedagsvoorzieningen zoveel mogelijk meeneemt. Deze vergelijking komt uit onverdachte hoek, want de WID is een initiatief van vooral linkse economen waaronder de bekende Franse auteur Thomas Piketty.

Welke maatstaf je ook neemt, de cijfers van de WID laten zien dat vermogen in Nederland helemaal niet zo ongelijk is verdeeld als in andere landen. Ze sluiten ook aan bij de economische intuïtie dat landen met een gelijkmatige inkomensverdeling ook een gelijkmatige vermogensverdeling hebben.

Overigens dienen internationale cijfers voor vermogen voorzichtig te worden geïnterpreteerd, omdat de hardheid van de gegevens soms gering is en het maken van een overzicht veronderstellingen en aannames vereist. Dat besef ontbrak de laatste jaren bij menige opiniemaker.

De vermogensongelijkheid nam juist af!

Diezelfde opiniemakers roepen ook dat de rijken steeds rijker worden en de verdeling van vermogen dus steeds ongelijker. Dit blijkt niet uit het voorgaande en het blijkt ook niet uit de ontwikkeling van de Gini-coëfficiënt. Dit is de internationaal gangbare maatstaf voor het meten van inkomens- en vermogensongelijkheid. De waarde hiervan, en daarmee de vermogensongelijkheid, is volgens het eerder genoemde ambtelijk rapport gedaald (!) tussen 2013 en 2020 en is daarmee terug op het niveau van 2001. Dat is opmerkelijk, omdat vooral als gevolg van het monetaire beleid van de Europese Centrale Bank er bubbels zijn ontstaan op huizen- en vermogensmarkten, waardoor in de afgelopen tien jaar de waarde van Nederlandse aandelen verdubbelde en huizen 70 procent in waarde stegen. Dat dit niet tot meer ongelijkheid heeft geleid komt doordat het eigen woningbezit wijd verspreid is, vooral in de middengroep, en dat het aandelenbezit te klein van omvang is om een bepalend effect te hebben.

De ambtenaren haasten zich om erop te wijzen dat de Gini-coëfficiënt (zoals elk cijfer dat een hele verdeling in één getal probeert te vangen) een onvolkomen maatstaf is. Uiteraard zegt de Gini-coëfficiënt niets over de verdeling tussen groepen en men noemt daarbij expliciet kopers en huurders. De ambtenaren laten dan weer weg dat er voor die laatste groep tal van andere beschermende maatregelen en vormen van inkomensondersteuning zijn getroffen die niet zichtbaar zijn in de vermogensverdeling.

Wordt vermogen echt zo weinig belast in Nederland?

Om de derde uitspraak te bewijzen dat vermogen in Nederland niet of nauwelijks wordt belast, wordt vaak onderstaand plaatje opgevoerd. Hieruit zou blijken dat vermogensbezitters in Nederland zelfs geld toe krijgen.

Wat hier niet wordt bij verteld, is dat dit komt door de fiscale behandeling van pensioen en de eigen woning, zoals blijkt uit de volgende figuur. Voor pensioen geldt dat toepassing van de omkeerregel, waarbij de inleg onbelast en de uitkering belast is, een belastingderving van €8,4 miljard euro per jaar oplevert. Er zijn ook nog €7,4 miljard euro aan misgelopen inkomsten uit box 3. Dat laatste is discutabel, want het is maar zeer de vraag wat er met het geld zou zijn gebeurd als er geen pensioenvoorziening was geweest. Verder valt op dat waar pensioen volledig buiten beschouwing blijft als het gaat om het berekenen van vermogensongelijkheid, het wel helemaal meetelt als de belasting op vermogen wordt berekend.

Het feit dat het eigenwoningforfait een stuk lager is dan de hypotheekrenteaftrek heeft een denivellerende uitwerking. Men vergeet daarbij echter dat in Nederland zowel kopers als huurders worden gecompenseerd voor woonlasten, waardoor de stimulans per hoofd niet minder is.

Daarbij komt nog een ander punt. Een eerder dit jaar gepubliceerde CPB-studie laat zien dat ondanks deze aftrekposten voor pensioen en de hypotheekrente het gros van de inkomens en de vermogensbezitters tussen de 40 en 50 procent van het jaarinkomen kwijt is aan belastingen. De belastingdruk in Nederland is dus nu, zelfs met deze aftrekposten, al hoog voor vrijwel iedereen.

Cijfers in een door economie-hoogleraar Bas Jacobs gemaakte internationale vergelijking laten zien dat Nederland met het belasten van alle overige vormen van vermogen, anders dan pensioen en eigen huis, qua niveau rond het EU-gemiddelde zit.

Ook is het niet zo dat belastingen in vergelijking met omliggende landen disproportioneel op de factor arbeid drukken, zoals blijkt uit de volgende figuur.

De opinie- en beleidsvorming op het terrein van vermogens is de afgelopen jaren bepaald door de drie bovenstaande mythes die een evenwichtige beoordeling in de war sturen.

Evenmin als bij de inkomensongelijkheid is de vermogensongelijkheid in Nederland in vergelijking met andere landen groot en ook neemt de vermogensongelijkheid niet toe. Hoge inkomens en mensen met vermogen betalen net als alle andere Nederlanders veel belasting.

Zowel in de inkomens- als de vermogensverdeling laat de bovenste één procent een afwijkend beeld zien, waarvan het goed is de oorzaken nader te bekijken. Maar dit groepje representatief maken voor iedereen met een meer dan gemiddeld inkomen en vermogen is absurd.

Wel een probleem: de lastendruk

99 procent van de Nederlanders ontkomt niet aan het betalen van veel belasting op inkomen en vermogen. De discussie moet dan ook niet gaan over op welke manier er nog meer geld aan deze groep kan worden onttrokken, maar over wat de overheid allemaal met de belastinginkomsten doet en of de hoogte van de belastingen niet is doorgeschoten.

Want: als er iets groeit, is het niet de ongelijkheid, maar de belastingdruk in Nederland. Daarover publiceren we binnenkort in Wynia’s Week een volgend artikel. Want de collectieve lastendruk, die is wel een groeiend probleem.

Wouter Roorda schrijft voor Wynia’s Week over hoe de overheid met het geld van de burgers omgaat.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De vermeende vermogensongelijkheid is een vals alibi voor het verder nivelleren van inkomens verscheen eerst op Wynia's Week.

In dit tweede deel ga ik in op de momenteel veel besproken vermogensongelijkheid. Zijn mensen die meer vermogen hebben vergaard asociaal wanneer zij dit niet delen met mensen die minder of geen vermogen hebben? Of liggen de zaken ook hier heel wat genuanceerder?

Sparen maakt verschil

‘Vijf mythes over vermogensongelijkheid ontkracht’, bazuint het wetenschappelijk bureau van GroenLinks op zijn website. De aan GroenLinks gelieerde wetenschappers laten enkele infographics zien die ‘het probleem van de vermogensongelijkheid’ in één oogopslag duidelijk moeten maken. ‘Beelden zeggen immers meer dan woorden’, staat op de site te lezen. Het eerste plaatje moet aantonen dat de rijkste 10% van Nederland 43% van al het spaargeld bezit. Als dat nou niet onrechtvaardig is….

Maar het zegt natuurlijk helemaal niets. Een eenvoudig voorbeeld kan dit duidelijk maken. Neem twee mensen met exact hetzelfde inkomen, en verkerend in hetzelfde type huishouden. De een spaart elke maand € 250,- en de ander maakt zijn of haar salaris elke keer schoon op. Dan heeft de eerste persoon na twintig jaar € 60.000,- bij elkaar gespaard (voor zover althans de vermogensrendementheffing dit bedrag niet heeft aangetast) terwijl de tweede geen enkel vermogen heeft opgebouwd. Wat is er aan deze ongelijkheid onrechtvaardig? De persoon zonder vermogen had er ook voor kunnen kiezen een deel van zijn salaris te sparen. Hij of zij heeft een andere keuze gemaakt, wat natuurlijk prima is. Maar deze persoon verkeert dan door die eigen keuze wel in een andere vermogenspositie.

Sparen is niet alleen voor de ‘rijken’

Typisch voor een VVD’er, zal ik nu krijgen tegengeworpen: ‘de onderkant’ [het woord alleen al] kán helemaal niet sparen. Nu zal ik de laatste zijn om te ontkennen dat sparen voor de een makkelijker is dan voor de ander.

Maar zoals er enerzijds mensen met een fors inkomen zijn die aan het einde van de maand toch niets overhouden, of die zelfs schulden op schulden stapelen – en heeft zo iemand het recht zich na twintig jaar te beklagen dat hij in de schulden zit? –, zo zijn er in de lage inkomensgroepen statistisch gezien onevenredig veel mensen die stevig roken. Ook dat is hun eigen keuze, zolang anderen maar van de rook verschoond kunnen blijven.

Een pakje sigaretten kost momenteel algauw minstens € 8,-. Wie een pakje per dag rookt had zich door dat niet te doen € 240,- per maand kunnen besparen, of afhankelijk van het merk zelfs anderhalf keer zoveel. Ook talloze mensen met een laag inkomen hadden na twintig jaar sparen dus € 60.000,- (of meer) aan spaargeld kunnen bezitten. En dan hadden zij nog een betere gezondheid gehad ook.

Liberalen vinden dat mensen zelf moeten weten waaraan zij hun geld besteden, als het althans hun eigen eerlijk verdiende geld is. Maar indien mensen verschillende keuzes maken voor wat betreft de vraag of zij alles meteen spenderen dan wel een deel van hun inkomen opzij zetten, is er niets oneerlijks aan hun op den duur ongelijke vermogenspositie.

Met statistieken wordt veel gegoocheld

Toch kwalificeren tal van politici vermogensongelijkheid zonder meer als ‘een groot probleem’ (PvdA) en als ‘onrechtvaardig’. Zo ook bijvoorbeeld het quasi-liberale D66 dat het overheidsbeleid voortdurend op vermogenseffecten wil evalueren om te kunnen ‘bijsturen’ wanneer ‘het overheidsbeleid niet toereikend is om de vermogensongelijkheid te reduceren’.

Simpele statistieken zeggen echter niets. Het genoemde voorbeeld met sparen toont aan dat er niet alleen verschillen ontstaan wanneer mensen verschillende keuzes maken maar ook door het voortschrijden der jaren. Een oudere heeft gemiddeld genomen veel meer gelegenheid gehad om te sparen dan een jongere, en warempel: ouderen zíjn in ons land ook veel vaker vermogend dan jongeren. Dat is even ‘onrechtvaardig’ als dat jongeren gemiddeld genomen harder kunnen lopen.

Voor wie denkt dat dit een flauwe opmerking is: maar liefst 40% van de ongelijkheid in vermogen in Nederland laat zich verklaren door verschillen in leeftijdsgroepen. Veruit de meeste Nederlanders zijn (financieel) ‘arm’ – naar Nederlandse maatstaven – op het moment dat zij de volwassen leeftijd bereiken; menigeen zal pas in de loop der tijd enig vermogen (kunnen) opbouwen.

Er zijn meer redenen waarom ‘beelden’ met statistieken soms een heel verkeerde voorstelling van zaken geven. Worden pensioenaanspraken in de cijfers meegenomen (ik schreef het de vorige keer al) of worden die weggelaten (zoals het geval is in de Nederlandse statistieken)? Wanneer die wel zouden worden verwerkt dan zou het vermogensaandeel van de rijkste 1% Nederlanders al direct met eenderde dalen.

Wordt er rekening gehouden met de omvang van het huishouden? Ook dat maakt nogal uit: het vermogen van meerpersoonshuishoudens is meestal beduidend hoger dan dat van éénpersoonshuishoudens. Lang niet alle alleenstaanden zijn dat uit eigen keuze, maar als het geen eigen keuze is, is het niet zo dat bepaalde vermogenscategorieën daar meer kans op maken dan andere. In nogal wat gevallen is het wel of geen relatie hebben overigens niet eens een constante factor in iemands leven.

Vermogen is geen ‘collectief’ bezit

Een bekende uitspraak luidt: er zijn drie soorten leugens: gewone leugens, verdomde leugens en statistieken. Dat wil niet zeggen dat statistieken waardeloos zijn, maar wel dat ermee kan worden gegoocheld. Je moet steeds weten wat er precies in een statistiek is verwerkt, en wat niet!, voordat je er iets zinnigs over kunt zeggen.

En dan nog; constateren dat er ongelijkheid in vermogen is houdt niet in dat dit verschil onrechtvaardig is. Wanneer mensen op een eerlijke manier hun vermogen hebben opgebouwd of verworven, wat is er dan oneerlijk aan dat de een meer heeft dan de ander? De taal die vooral in linkse kringen gebezigd wordt spreekt boekdelen. Daar heeft men het over de ‘verdeling’ van het vermogen. Alsof de vermogens behoren tot een collectief goed, en het aan politici en ambtenaren is dit zo gelijkmatig mogelijk over de burgers te verdelen.

Maar (bijna) alle vermogen is van oorsprong particulier. Overheden kunnen er slechts aan komen door lasten op te leggen aan burgers, verenigingen en bedrijven. Dergelijke dwang kan worden uitgeoefend voor taken die werkelijk in het algemeen belang zijn. Maar welk recht heeft een overheid om te bepalen dat vrijwillig tot stand gekomen overeenkomsten en de daaruit voortvloeiende vermogensposities anders moeten worden ‘verdeeld’? En dat burgers die eerlijk een vermogen hebben opgebouwd dat onvrijwillig (deels) moeten afstaan?

Eigendom is een fundamenteel mensenrecht

Volgens de liberale filosoof John Locke was de legitimiteit van het staatsgezag gelegen in het aan burgers verzekeren van hun ‘Lives, Liberties and Estates, which I call by their general Name: Property’. Het was zijns inziens niet aan de wetgevende macht (of aan welke overheidsinstantie ook) zich aan de eigendommen van burgers te vergrijpen. ‘Whenever the Legislatures endeavor to take away, and destroy the Property of the People […] they put themselves into a state of War with the People, who are thereupon absolved from any further Obedience.’ Politici die gaan herverdelen gaan hun boekje te buiten, en verspelen op die manier de (rechts)grond van hun gezag, aldus Locke.

Zo dacht men ruim drie eeuwen geleden, zal menigeen tegenwerpen; tegenwoordig wordt hier ‘moderner’ over gedacht. Maar wat níet veranderd is: (bijna) alle eigendommen zijn van particuliere origine. En wat zelfs versterkt is: het eigendomsrecht is in grondwetten en verdragen vastgelegd.

Artikel 1 van het Eerste Protocol van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM) luidt: ‘Iedere natuurlijke of rechtspersoon heeft recht op het ongestoord genot van zijn eigendom. Aan niemand zal zijn eigendom worden ontnomen behalve in het algemeen belang en onder de voorwaarden voorzien in de wet en in de algemene beginselen van internationaal recht.’

Is herverdelen in het algemeen belang? Is het niet juister te stellen dat met herverdeling specifieke groepen burgers worden begunstigd en wel direct ten koste van andere groepen burgers? Betracht een staat die zo handelt nog wel neutraliteit ten opzichte van de burgers? Of creëert hij aldus grove rechtsongelijkheid?

Illegale heffing op fictief rendement

De Nederlandse staat is eerder dit jaar door de Hoge Raad op de vingers getikt wegens de schending van het in het EVRM gegarandeerde mensenrecht op eigendom. Met de fictieve vermogensrendementheffing heeft de Belastingdienst jarenlang het eigendom aangetast van spaarders die hun vermogen niet belegden maar bij wie de staat, en een meerderheid van ons parlement, bewust deed alsof dit wel het geval was.

Zo werd een rendement belast dat er niet was, en waarvan politici en belastingambtenaren donders goed wisten dat het er niet was. De Belastingdienst krijgt immers van alle spaarders de tegoeden bij de banken door, zodat het precies bekend is welke ‘vermogende’ belastingplichtigen uitsluitend of grotendeels sparen en hoeveel – of beter uitgedrukt: hoe weinig – rente zij daarop hebben ontvangen.

Toch weten alleen de getroffenen die bezwaar tegen de fictieve vermogensrendementheffing hebben aangetekend, al zeker dat zij geld zullen terugkrijgen. De grote meerderheid die geen bezwaar maakte, waarschijnlijk omdat zij dacht dat dit zinloos zou zijn, moet maar afwachten of en in hoeverre de staatssecretaris en de Tweede Kamer het haar aangedane onrecht gaat rechtzetten.

Dat er verschil zou worden gemaakt is reeds onverteerbaar omdat burgers mensenrechten hebben ongeacht of zij bij schending ervan bezwaar maken of niet. Het kan bijvoorbeeld niet zo zijn dat een overheid censuur instelt voor burgers die de moeite niet nemen om naar de rechter te stappen om uitingsvrijheid te kunnen (blijven) uitoefenen.

Schending rechtzetten kan niet afketsen op kosten

De aarzeling om het onrecht voor alle gedupeerde spaarders recht te zetten berust op de kosten. Nog zo’n vreemd argument want als een mensenrecht van een burger is geschonden, mag het zo snel mogelijk ongedaan maken daarvan niet worden nagelaten omdat dit ‘te duur’ is.

De Tweede Kamer heeft in een breed ondersteunde motie aangegeven dat in ieder geval de ‘kleine spaarders’ tegemoet moeten worden gekomen. Dat oogt sympathiek, maar het maken van onderscheid tussen ‘kleine’ en ‘grote’ spaarders die even onterecht zijn aangeslagen voor nooit ontvangen rendement op hun vermogen creëert rechtsongelijkheid. Het is alsof de politie wel zonder gerechtelijk huiszoekingsbevel een villa mag doorzoeken, omdat het toch slechts ‘rijke’ burgers zijn. Dat kan natuurlijk niet in een rechtsstaat.

Linkse politici staan al klaar met plannen om de ‘kosten’ van een tegemoetkoming – hoe ruim of kleinzielig ook – te verhalen op de ‘vermogenden’. Die zouden dan dus een sigaar uit eigen doos krijgen. Bedenk wel: wat kosten zijn vanuit het oogpunt van de staat waren gelden waar deze staat om te beginnen nooit recht op had. Het zou dan beter zijn wanneer de staat de tering eens naar de nering ging zetten.

Tellen planten meer dan mensen?

Alle politieke gekronkel om onder het vonnis van de Hoge Raad uit te komen, en om een geschonden mensenrecht goed te maken, is des te opmerkelijker omdat veel politici, zeker ter linkerzijde, altijd star vasthouden aan rechterlijke uitspraken over door de politiek te nemen maatregelen in verband met stikstof of klimaatakkoorden.

Hebben planten in ons land meer rechten dan burgers? Misschien vinden de Partij voor de Dieren en D66 dat. Planten en mensen zijn inderdaad niet gelijk. Maar hopelijk beseffen politici in meerderheid dat rechten van burgers zwaarder behoren te wegen dan die van planten.

Patrick van Schie is directeur van de TeldersStichting, het wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme gelieerd aan de VVD. Hij schrijft op uitnodiging van Wynia’s Week regelmatig over liberalisme in de 21^ste eeuw. Eerdere afleveringen vindt u HIER.

Het bericht Vermogen behoort niet toe aan de staat verscheen eerst op Wynia's Week.