Chnina vertelde het speciaal met terreurzaken belaste hof dat ook hij zich beschouwt als een slachtoffer van het islamistisch terrorisme, ‘want een van mijn zusters is ooit door jihadisten geronseld om zich in Syrië aan te sluiten bij Islamitische Staat.’ Hij kan tot dertig jaar worden veroordeeld wegens het aanzetten tot moord, wat hij ten stelligste ontkent. Zijn jarenlange voorarrest ervaart hij als ‘de hel’, vertelde hij het hof.

Spotprenten van Allah

Brahim Chnina is de vader van het meisje Zora, een destijds 13-jarige leerling van Samuel Paty wier leugen zijn dood inluidde. Hij verdiende straf, volgens haar, voor het tonen van spotprenten van Allah die eerder waren verschenen in het satirische blad Charlie Hebdo.

Zora werd eind vorig jaar met vijf andere leerlingen van de school van Samuel Paty, in de plaats Conflans-Sainte-Honorine bij Parijs, veroordeeld door een jeugdrechtbank. Ze kreeg anderhalf jaar voorwaardelijk. Haar medescholieren, die Paty’s moordenaar op straat zijn doelwit hadden aangewezen, kregen voorwaardelijke gevangenisstraffen van minstens veertien maanden. De zwaarste straf, een half jaar onvoorwaardelijk, thuis uit te zitten met een enkelband, was voor de jongen die driehonderd euro had aangenomen van de moordenaar. 

Dat was Abdoullakh Anzorov, de zoon van Tsjetsjeense immigranten. Hij stak Paty dood, onthoofdde hem en plaatste beelden daarvan op Snapchat voordat agenten hem enkele minuten later doodschoten.

Nu staan acht meerderjarige verdachten terecht, onder wie de 52-jarige Brahim Chnina. Op 7 oktober 2020 had hij Facebook, WhatsApp en andere sociale media overladen met scheldpartijen tegen ‘die schooier Paty’. Deze had Zora, een van zijn zes dochters, voor twee dagen van school gestuurd omdat ze die ‘zogenaamde leraar’ de les had gelezen. Paty had alle moslimleerlingen de klas uitgestuurd, volgens Chnina, zodat hij aan de anderen de Mohammed-cartoons kon tonen. Dat was een leugen. Paty had leerlingen slechts de kans geboden om het lokaal even te verlaten, of de andere kant op te kijken.

Bovendien was Zora niet bij de les aanwezig. De directrice van het collège du Bois-d’-Aulne, sinds vorige maand vernoemd naar Samuel Paty, had haar geschorst wegens wangedrag. Paty, die 47 mocht worden, had daar niets mee te maken.

Een hetze die aanzette tot moord

Het meisje loog dus om haar straf een nobel trekje te geven. Haar moeder en vader geloofden haar en kwamen afzonderlijk verhaal halen bij de directrice. Vader Brahim begon op sociale media een hetze die, volgens de aanklacht, een van zijn honderden volgers, Abdoullakh Anzorov, aanzette tot de moord. Die vond plaats negen dagen na Chnina’s eerste van haat vervulde boodschappen op sociale media.

Daarop vermelde hij ook de naam en het adres van Paty’s school. Chnina destijds: ’U heeft nu de naam en het adres van die leraar om hem te zeggen: STOP.’

Een bekende van de politie

In het boek De laatste dagen van Samuel Paty, uitgegeven bij Blauwburgwal, schetst schrijver-journalist Stéphane Simon hoe Chnina tegen de directrice helemaal losgaat tegen de ‘islamofoob’ Paty. Hij eist het onmiddellijke ontslag van ‘die schooier’. Weigert de directrice, dan dreigt hij moslims overal in Frankrijk op te roepen om voor de school te demonstreren. Gezien de link met de Mohammed-cartoons, die leidden tot het uitmoorden van de redactie van Charlie Hebdo in 2015, een ernstige bedreiging.

De directrice weet niet dat zij een ‘bekende van de politie’ voor zich heeft. De in het Algerijnse Oran geboren Chnina heeft in zijn jonge jaren in Frankrijk een gevangenisstraf uitgezeten wegens diefstal, bedreiging en de invoer van drugs. Later kreeg hij te maken met beschuldigingen van oplichting en vrouwenmishandeling.

Een zelfbenoemde imam

In de rechtszaal, waar de twee zusters van Samuel Paty steeds aanwezig zijn, glimlachte Brahim Chnina naar familieleden op de publieke tribune. Hij werd kort na Paty’s dood opgepakt. Het proces gaat tot medio december door.

Chnina is de bij het Franse publiek ‘bekendste’ verdachte, meer nog dan de islamistische activist Abdelhakim Sefrioui (65) die eveneens de aanklacht van aansporing tot haat ontkent. Hij verscheen donderdag voor het eerst in de rechtszaal. Ook Sefrioui, een zelfbenoemde imam, was een bekende van de politie. Hij werd al jaren in de gaten gehouden wegens onder meer het organiseren van protesten bij openbare scholen tegen het verbod op het dragen van ‘islamitische’ kledij. Hij was het, volgens de aanklacht, die Chnina adviseerde hoe in heel Frankrijk moslims op te jutten tegen Samuel Paty.

Sefrioui werd geboren in de Marokkaanse stad Fès, Paty’s moordenaar was een vluchteling uit Tsjetsjenië. De dader en de belangrijkste verdachten, onder wie de twee jongens die Anzorov zouden hebben geholpen bij de voorbereiding van de aanslag, wat ze ontkennen, zijn dus ‘afkomstig uit de immigratie’, volgens het Franse cliché. De enige vrouw onder de acht verdachten is de tot de radicale islam bekeerde Française Priscilla Mangel. Ze zou tot kort voor de moord online contact hebben gehad met Anzorov. Haar voorlopige hechtenis is geschorst.

On-islamitische lesstof

In zijn boek onthult Stéphane Simon dat de Franse immigratie-autoriteiten lang aarzelden alvorens de clan-Anzorov asiel te verlenen. Hun verhalen over vervolging waren nogal ongeloofwaardig, zeker omdat de pater familias na zijn ‘vlucht’ voor langere tijd naar Tsjetsjenië was teruggekeerd alvorens naar Frankrijk te vertrekken.

Ook vroegere collega’s van Samuel Paty zijn elke dag in de rechtszaal te vinden. Zij staan pal voor de verdediging van de vrijheid van meningsuiting in het onderwijs, aldus een van hen tegen persbureau Reuters.

Zulke ferme uitspraken steken pijnlijk af bij de dagelijkse realiteit. Want een onderzoekscommissie van de Franse Senaat concludeerde onlangs dat tijdens de eerste drie maanden van dit jaar op Franse scholen ruim 1100 incidenten hebben plaatsgevonden ‘waarin religie en de scheiding van kerk en staat een rol speelden’. Vertaling: moslimleerlingen maakten bezwaar tegen on-islamitisch geachte lesstof. De senatoren betreuren ‘de eenzaamheid’ van onderwijzend personeel tegenover allerlei bedreigingen en constateren dat sinds de moord op Paty steeds meer leraren gevoelige zaken liever laten rusten dan de toorn van jonge moslims te trotseren. Een beschuldiging van islamofobie kan immers ernstige gevolgen krijgen.

René ter Steege is journalist, schrijver en vertaler.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Na de moord op Samuel Paty vrezen Franse leraren de toorn van jonge moslims verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie een jaar of dertig geleden een beetje bij wilde blijven over wat er zoal over de historie van ons land werd gepubliceerd, had weinig keus. Je kwam dan al snel uit bij het kwartaalblad van het Koninklijk Nederlands Historisch Genootschap. Het betrof een volgens Oost-Duits procédé opgemaakt periodiek met de comateuze titel Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden (BMGN) en het stond vol met stuntelig gecomponeerde detailstudies over onderwerpen als ‘Industrialisatie en inkomensverdeling in Overijssel, 1750-1875’ en ‘De Russische handel in kapbalken van de firma Meihuizen & zoon’. Ook werden in BMGN historische boeken gerecenseerd. Helaas doorgaans zo’n drie tot vier jaar na verschijning.

Vooral buitenlandse auteurs

Kende Nederland dertig jaar geleden ook historici die vermaardheid genoten bij het grote publiek?

Ja, eentje: Loe de Jong. Tussen 1969 en 1991 publiceerde hij zijn 29 banden tellende magnum opus Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. De boeken vlogen de winkel uit; de oplage was nooit lager dan 80.000.

De meeste historische titels die in Nederland de aandacht trokken, waren echter geschreven door buitenlandse auteurs (Sebastian Haffner, Alan Bullock, Eric Hobsbawm, Jacques Le Goff, Emmanuel Le Roy Ladurie), zelfs als het boeken betrof over ons eigen verleden. Zoals de bestseller Overvloed en onbehagen. De Nederlandse cultuur in de Gouden Eeuw (1988) van de Britse historicus Simon Schama. 

Dat is in 2024 heel anders. De afgelopen decennia is in ons land een vitale historische subcultuur ontstaan, met overal vertakkingen.

In 1991 verscheen het eerste nummer van Historisch Nieuwsblad. Hoewel het blad de laatste jaren niet meer zo sprankelend is, fungeerde het lange tijd als tegendraads platform voor een nieuwe, zelfbewuste generatie historici.

Op de radio startte in 1992 het geschiedenisprogramma OVT. Voor een trouwe schare luisteraars is het een vast onderdeel van de zondagochtend geworden.

Op televisie begon in 2000 Andere Tijden. Vanwege ‘de opmerkelijke manier waarop een nieuwe televisievorm is gevonden voor het behandelen van de historie in de context van het heden’ won het programma al een jaar na de start de Zilveren Nipkowschijf.

Bestsellers van eigen bodem

Ronduit revolutionair was een andere ontwikkeling: vanaf halverwege de jaren negentig verschenen opeens aan de lopende band historische bestsellers van eigen bodem. Het begon met Een dorp in de polder (1994) van A.Th. van Deursen, Hoe God verdween uit Jorwerd (1996) van Geert Mak en het in 1998 gepubliceerde eerste deel van de Wilhelmina-biografie van Cees Fasseur.

Vervolgens slaagden ook auteurs als Annejet van der Zijl, Ad van Liempt, Annegreet van Bergen, Herman Pleij, Frits van Oostrom, Martin Bossenbroek, Auke van der Woud, Beatrice de Graaf en Jolande Withuis erin een groot lezerspubliek aan te boren. Voor de nurkse Amerika-deskundige Maarten van Rossem – aanvankelijk een historicus waar buiten de Universiteit Utrecht niemand van had gehoord – bleek zelfs een rol als tv-persoonlijkheid weggelegd. Ook kreeg hij in 2008 een eigen magazine, met de titel Maarten.

Minstens zo verheugend: ter bekroning van het beste historische boek uit het Nederlandse taalgebied bestaat sinds 2007 de prestigieuze Libris Geschiedenis Prijs. Ongeveer tegelijkertijd zag de Canon van Nederland het levenslicht: een chronologisch overzicht van onze geschiedenis in 50 thema’s, opgesteld in opdracht van de minister van Onderwijs. De al sinds 2004 bestaande Week van de Geschiedenis maakte in 2011 een doorstart als Maand van de Geschiedenis.

In schril contrast met al deze vrolijke levendigheid staat de zeer gebrekkige historische kennis van Nederlandse scholieren. Hoe dramatisch de toestand is, bleek toen de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen in 2018 leerlingen in het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs bevroeg over hun kennis van de Tweede Wereldoorlog.

Meerkeuzevragen met foto’s van Arthur Seyss-Inquart, Winston Churchill en Hannie Schaft (‘wie is de persoon op de afbeelding’) werden door minder dan 30 procent van de jongeren correct beantwoord. Ook begrippen als ‘nationaalsocialisme’ en ‘verzet’ bleken slechts bij een kleine minderheid bekend. Wat een ‘moffenhoer’ was of wat de Februaristaking precies inhield, wist vrijwel niemand.

Schuld en schaamte

Zo mogelijk nóg treuriger is het hoofdpijn bezorgende gedram waarin ’s lands geschiedenisdocenten lijken te zijn gespecialiseerd. Trouw liet er onlangs drie aan het woord – genomineerden voor de onderscheiding ‘geschiedenisdocent van het jaar’ – en hoewel er dan – zie boven – heus wel urgente problemen vallen te bespreken, ging het weer eens vooral over de vermeende noodzaak om scholieren vaker lastig te vallen met Afrikaanse, Palestijnse, Ottomaanse en andere ‘niet-Europese’ historie.

‘Het is belangrijk dat lessen aansluiten bij de belevingswereld van leerlingen. Dat is onderhevig aan welke populatie je voor je hebt,’ zo heet het dan. Die redenering past in een visie waarin bestudering van het verleden vooral dient om koloniale, westerse erfzonden op te diepen, die dan vervolgens worden geïnstrumentaliseerd om alles wat ‘wit’ en ‘nationaal’ is in verband te brengen met schuld, schaamte en de permanente noodzaak van excuses. De pedagogische promotie van multiculturalisme en opengrenzenbeleid ligt vaak in het verlengde daarvan.

Met bonafide geschiedenisonderwijs heeft deze actualistisch-alarmistische benadering met bijbehorende morele reflex weinig te maken, maar springlevend is ze wel. Zo pleitte voorzitter Marjan de Groot-Reuvekamp van de Vereniging van Docenten in Geschiedenis en Staatsinrichting in Nederland (VGN) in 2022 voor meer onderwijs over ‘de erfenis van de slavernij’, liefst al op zeer jonge leeftijd: basisschoolkinderen zouden voortaan vanaf een jaar of 7 moeten leren over het koloniaal verleden. In 2019 baarde De Groots voorganger Ton van der Schans opzien met zijn pleidooi om het geschiedenisonderwijs op basisscholen te ‘internationaliseren’. Voor bijna 20 procent van de leerlingen, redeneerde Van der Schans, is Nederland niet ‘het eigen land’ en dus moet kinderen op de basisschool niet alleen worden verteld wie Willem van Oranje was: ‘Minstens zo belangrijk is dat ze leren dat Atatürk de stichter is van Turkije.’

Alsof het historische belang van Atatürk afhangt van het aantal scholieren met een Turkse achtergrond. Bovendien: ‘het eigen land’ op Nederlandse scholen is natuurlijk te allen tijde Nederland, óók wanneer de ouders of grootouders van veel leerlingen elders ter wereld kwamen.

Geschiedenisles geven is een meer dan prachtig vak, maar oefent helaas een magische aantrekkingskracht uit op een harde kern van politiek correcte zeurkousen. Je zou bijna willen dat ze tijdens de Maand van de Geschiedenis verplicht op vakantie worden gestuurd, zodat ze de feestvreugde niet telkens komen bederven. 

Historische excuusdrift

Of doen we dan te luchtig? Want er is natuurlijk maatschappelijke impact. Zoals Loe de Jong in het verleden grote, ja zelfs bepalende invloed had op ons denken over de Duitse bezetting in louter termen van ‘goed ‘en ‘fout’, moet nu ook de invloed van woke geschiedenisdocenten niet worden onderschat. Zeker niet wanneer we ons realiseren dat ze in het historische wereldje niet alleen staan met hun progressieve hang-ups.

Dat bijvoorbeeld Geert Mak vroeger op het Binnenhof aan de kost kwam als fractiemedewerker van de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP), is niet moeilijk te geloven als je zijn boeken leest. Ook voormalig PvdA-lijstduwer Maarten van Rossem beziet het verleden graag door een vooruitstrevende bril. Om over de Leidse hoogleraar arbeids- en migratiegeschiedenis Leo Lucassen – met zijn open-grenzen-fetisjisme een vertrouwde verschijning op de opiniepagina’s van NRC en de Volkskrant – nog maar te zwijgen.

Wie de geschiedenis niet kan overzien en niet in staat is gebeurtenissen in hun verband te plaatsen, kan zich over het verleden nog slechts verbazen of er zelfs boos of beschaamd over worden, schreef de al genoemde A.Th. van Deursen in 1999. Dat is precies wat er gebeurt wanneer het verleden wordt misbruikt als politieke grabbelton. Onze historische excuusdrift is niet uit de lucht komen vallen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Nee geschiedenisdocenten, Atatürk is in Nederland níet belangrijker dan Willem van Oranje verscheen eerst op Wynia's Week.

Gaat het op onze universiteiten nog wel om wetenschapsbeoefening? Het is bijna een retorische vraag geworden. Annemarie van Gaal zette onlangs in haar Telegraaf-column een paar relevante cijfers op een rijtje:

‘Geen enkel ander land in Europa trekt zoveel studenten uit het buitenland aan. Van alle studenten aan de universiteit is op dit moment 75 procent Nederlands en 25 procent internationaal. Voor het komende studiejaar zijn er weer zo’n 20.000 buitenlandse studenten naar ons land gekomen. Volgens het CBS staan er op dit moment maar liefst 123.000 buitenlandse studenten ingeschreven aan de universiteiten en hogescholen, waarvan 29.000 zelfs van buiten de Europese Unie.’

Verdienmodel

Voor onze universiteiten en hogescholen is het een verdienmodel, legde Van Gaal uit. ‘Hoe meer studenten uit het buitenland, hoe hoger hun inkomsten. Zij krijgen van onze overheid een bedrag per student, ongeacht of deze Nederlands is of uit Vietnam of Azerbeidzjan komt. Hoe meer studenten hoe meer geld. Het is zelfs zo lucratief dat universiteiten en hogescholen actief studenten in het buitenland werven.’

Dat buitenlandse studenten graag naar Nederland komen, is geen wonder. Het collegegeld is in ons land relatief laag en behalve recht op een gratis studiebeurs (6000 euro per jaar) bestaat er ook de mogelijkheid om een studielening (met lage rente) aan te vragen. Die moet uiteraard na de studie worden terugbetaald, maar blijkt in de praktijk vaak oninbaar omdat naar het buitenland teruggekeerde debiteuren lastig zijn op te sporen. Het zal de universiteiten uiteraard een rotzorg zijn – zij hebben hun geld al binnen.

Graaien, graaien, graaien: daar lijken de bestuurders in het hoger onderwijs door gebiologeerd. Ondertussen doet het uit Amerika geïmporteerde woke- en diversiteitsvergif zijn vernietigende werk. Openlijk worden op Nederlandse universiteiten de grondslagen van wetenschapsbeoefening in twijfel getrokken en ondermijnd.

Zo stelde het bestuur van de Universiteit van Amsterdam (UvA) in 2017 een Chief Diversity Officer aan, ondersteund door een Chief Diversity Officer Team. Samen zetten zij zich in voor ‘een inclusievere en sociaal rechtvaardigere universiteit waar gelijkwaardigheid, inclusie en diversiteit vanzelfsprekend zijn’. In 2021 presenteerde het Chief Diversity Officer Team een zogenoemde ‘Decolonization Toolkit’. Het betrof een virtuele gereedschapskist ‘vol met tips en materiaal om jezelf of de universiteit te dekoloniseren’.

Onder ‘dekoloniseren’, zo legden twee teamleden uit op de UvA-nieuwssite Folia.nl, dienen we te verstaan ‘het zichtbaar maken en bevorderen van perspectieven en referentiekaders naast westerse rationaliteit. Daarbij geldt die niet langer als het enige en superieure kader, of manier van analyse en denken.’

Rationaliteit is verdacht

Rationaliteit is aan de grootste universiteit van Nederland dus een ‘westers’ en derhalve verdacht begrip dat niet langer leidend mag zijn. Zo wordt het fundament weggeslagen onder elke vorm van wetenschapsbeoefening en houdt de UvA de facto op een universiteit te zijn.

Een kabinet dat lef heeft maakt korte metten met de malle hausse aan buitenlandse studenten en stopt daarna meteen de financiering van wetenschappelijke instellingen die – zie de UvA – kennelijk geen wetenschappelijke intenties meer hebben. Dan kan op ons hoger onderwijs heel veel méér worden bezuinigd dan de zeer magere 1 miljard euro waarvan sprake is in de Miljoenennota.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Op woke-universiteiten en nepwetenschappers kan veel meer worden bezuinigd dan Schoof van plan is verscheen eerst op Wynia's Week.

Hun belang is evident, maar dat geldt ook voor een thema dat nu veel minder de gemoederen bezighoudt: het onderwijs. Als je bedenkt dat men van links tot rechts doordrongen zegt te zijn van het enorme belang van onderwijs, is het toch opmerkelijk dat de prestaties op dit gebied al jaren dalen en op een dramatisch laag niveau zijn aanbeland.  

Steeds meer geld met steeds minder rendement 

Dit blijkt uit talrijke studies en rapporten maar eigenlijk is het zonneklaar voor iedereen die met voldoende kennis en ervaring in het onderwijs en met een onbevangen blik de neergang heeft zien gebeuren. Het meest schokkende is dat die neergang zich heeft voltrokken ondanks het feit dat de uitgaven door het Rijk aan onderwijs al decennialang sterk stijgen. Zie onderstaande tabel. 

Ook als rekening wordt gehouden met inflatie is sprake van almaar stijgende bedragen. Deze weerspiegelen de bijkans universele politieke pleidooien voor meer en beter onderwijs. Voor een partij als D66 is meer geld naar onderwijs jarenlang prioriteit 1, 2 en 3 geweest. Maar al dit geld heeft dus een dramatisch laag, zo niet negatief rendement opgeleverd. Je zou verwachten dat de vraag hoe het kan dat we qua onderwijsprestaties zo slecht, en steeds slechter, scoren hoewel we er steeds meer geld tegenaan gooien, een van de grootste politieke thema’s zou zijn. Maar niets daarvan.  

In het Hoofdlijnenakkoord worden structurele bezuinigingen van 1,8 miljard euro op het onderwijs voorzien. Dat bedrag wordt met de in Nederland zo geliefde kaasschaafmethode bij elkaar geschraapt. Dat wil zeggen dat er geen fundamentele keuzes worden gemaakt in termen van afweging van kosten en baten van individuele beleidsonderdelen in de onderwijsbegroting. Daar is nauwelijks kritiek op. De vele critici zijn vooral boos dat er überhaupt wordt bezuinigd, maar besteden geen woord aan de chronische wanprestaties en dus de gigantische geldverspilling in het onderwijs.  

Een diepgaande, structurele analyse van wat er fout gaat, die aan ingrijpende maatregelen vooraf moet gaan, is geen eenvoudige zaak. Hier volsta ik met een paar vragen die aan de orde zouden moeten komen. Wat is de toegevoegde waarde van het ambtelijk apparaat in Den Haag, inclusief het systeem van periodieke inspecties en de daaruit voortvloeiende regelgeving? Wat is het nut van al die experimenten en vernieuwingen die door een stroom van studies en rapporten van consultants en zelfbenoemde onderwijsdeskundigen al decennialang over de sector worden uitgestort? In hoeverre is onderwijzend personeel gefocust op de core business – lesgeven – en in hoeverre wordt het afgeleid en gehinderd door allerlei randzaken en bureaucratische rompslomp? Hoe inhoudelijk sterk zijn de onderwijzers, wat is hun niveau?   

Statistische verbanden 

Kortom, het gaat niet om nog meer geld, maar het gaat om het (veel) beter besteden van de beschikbare financiële middelen. Meer geld naar een disfunctioneel systeem is verspilling; het geld beter inzetten leidt tot een acceptabel rendement. 

De al vele jaren gevoerde discussies over het belang van goed onderwijs voor mens en maatschappij worden gevoed door een stroom aan studies en rapporten die dit zouden aantonen, vaak met statistische verbanden op basis van gigantische empirische datasets.  

Analyses zeggen niets over fundamentele factoren 

Een typerend voorbeeld is een artikel van Bas Jacobs in EW Magazine van midden juli waarin hij beklemtoont hoezeer er een (sterk) positief verband is tussen hogere investeringen in onderwijs enerzijds en arbeidsproductiviteit en economische groei anderzijds. Jacobs – die niet verrassend ook ageert tegen de voorgenomen bezuinigingen in het Hoofdlijnenakkoord en geen oog heeft voor de dramatisch gestegen uitgaven aan onderwijs sinds de jaren zestig en het beroerde rendement daarvan – heeft het in dit verband zelfs over ‘honderden, zo niet duizenden economische studies’ die een en ander zouden aantonen.  

Het fundamentele probleem met dit soort studies is dat er variabelen met elkaar in verband worden gebracht – totale uitgaven aan onderwijs, groei van de arbeidsproductiviteit en economische groei – die veel te alomvattend en complex zijn om met een simpel statistisch verband te worden vastgepind. Al zijn de datasets nog zo groot en de statistische analyses nog zo verfijnd (met talrijke controlevariabelen en dergelijke), de analyses zeggen niets of weinig over de onderliggende fundamentele factoren die bepalend zijn voor de mate van succes of falen.  

Veel dropouts onder succesvolle ondernemers 

Om wat voorbeelden van echt relevante vragen te noemen. Hoe kan men in het hoger onderwijs goede resultaten boeken als in het lager onderwijs onvoldoende basisvaardigheden – lezen, schrijven, rekenen, elementaire logica – worden bijgebracht? Wat is de feitelijke bijdrage van in opleidingen opgedane kennis en vaardigheden aan de stijging van de arbeidsproductiviteit en economische groei? Dit zal sterk verschillen per opleiding en per opleider. Wat houdt ‘hoog’ in ‘hoger opgeleid’ in dit verband concreet in? Hoe worden praktische vaardigheden bijgebracht en is dat niet meer een zaak van learning on the job met goede begeleiding en gezond verstand? En hoe waardevol zijn die voor economie en maatschappij?  

Wat zegt het feit dat uiterst succesvolle ondernemers – bijvoorbeeld Steve Jobs, Bill Gates, Mark Zuckerberg, Elon Musk, Travis Kalanick in de VS, en in Nederland bijvoorbeeld Frits van Eerd, Wim van der Leegte, John de Mol – college dropouts waren of sowieso niet of nauwelijks hoger onderwijs hebben genoten? Zou de wet van dalend marginaal nut ook niet opgaan bij almaar toenemende aantallen ‘hoger’ opgeleiden?  

Het punt is niet dat onderwijs geen rol van betekenis zou spelen. Het punt is dat de precieze bijdrage onmogelijk vast te stellen is, omdat die afhankelijk is van een groot aantal verschillende, maar vaak onderling afhankelijke en soms sterk fluctuerende factoren, die ook nogal eens niet of nauwelijks betrouwbaar te kwantificeren zijn.  

Het door Jacobs en vele anderen als absoluut gegeven sterk positieve verband tussen de hoogte van investeringen in onderwijs en arbeidsproductiviteit en economische groei is op drijfzand gebouwd en miskent de inherente complexiteit van de materie. Het doet enigszins denken aan sciëntisme: het idee dat je in de sociale wetenschappen net als in de natuurwetenschappen vaste, absolute wetmatigheden kunt ontdekken die altijd en overal opgaan. Dat is vrijwel altijd een illusie.  

Doodlopende weg 

Het is jammer dat het nieuwe kabinet de kans laat liggen om eindelijk eens serieus schoon schip te maken op dit zo belangrijke thema en doormoddert op de zo heilloze, doodlopende weg. Een beetje minder geld voor onderwijs lost de structurele problemen niet op. Dat geldt ook voor het omarmen van pretentieuze studies en rapporten over het algemene belang van onderwijs waarin de echt wezenlijke vragen niet aan de orde komen. En het geldt tevens voor die tsunami aan  regeltjes, directieven, formulieren, folders, experimenten, adviezen van externe consultants en wat dies meer zij, die de problemen vaak eerder erger maken dan oplossen.  

We zouden in het onderwijs veel meer moeten vertrouwen op praktisch inzicht van nauw betrokkenen, common sense en een pragmatische aanpak, gefocust op het lesgeven. Dan zouden we best wel eens met veel minder geld veel betere resultaten kunnen boeken.  

Ton Appels is econoom, publicist en auteur van het boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Met minder experimenten en meer praktisch inzicht kan het onderwijs een veel beter rendement halen  verscheen eerst op Wynia's Week.

Uiteindelijk verwees de oogarts mij naar Eyescan, een commerciële kliniek. Daar hadden ze iets wat het ziekenhuis niet had, namelijk een geavanceerd laserapparaat. De behandeling verloste mij van mijn ongemak en bracht de arbeidsproductiviteit en de rijvaardigheid weer op een aanvaardbaar peil.  

‘Verontrustende opmars’ 

Dankzij onderzoeksjournalist Mirjam de Rijk – ook bekend als oud-vakbondsvrouw en voormalig GroenLinks-politica – kwam ik erachter dat Eyescan eigendom is van Nordic Capital, een Zweedse private equity-firma. Nordic heeft ook andere zelfstandige behandelklinieken en tandartsenketens.  

Een andere Zweedse investeringsmaatschappij heeft een meerderheidsbelang in de Bergman Clinics, bekend van de heup- en staaroperaties. Private equity zit ook achter Zorgdomein, de infrastructuur die de zorgsector gebruikt voor doorverwijzingen. Twee derde van de Nederlandse ziekenhuizen heeft veel van zijn laboratoriumactiviteiten uitbesteed aan een commercieel bedrijf als Unilabs, eigendom van containerbedrijf Maersk. Dat bedrijf heeft ook een kleine veertig medisch diagnostische centra in Noord-Holland en Flevoland. 

Mirjam de Rijk inventariseerde de opmars van het snelle kapitaal in de zorg, het onderwijs, de volkshuisvesting en de kinderopvang. Ze vindt die opmars verontrustend. Niet in de eerste plaats omdat de kwaliteit in het geding is, maar vanwege het karakter van de investeringen. Private equity draait immers om het maken van veel winst op korte termijn. Die winst kan alleen worden behaald door het aaneenrijgen van praktijken tot ketens, ze efficiënter (digitaal) te laten werken en na een jaar of vier als pakket door te verkopen aan andere investeerders.  

Zo kan een soort piramidespel ontstaan, waarbij uiteindelijk een investeerder zich verslikt en de onderneming failliet gaat. Dat is niet denkbeeldig, omdat private equity werkt met geleend kapitaal. Als bijvoorbeeld de rente stijgt, komen de investeringsmaatschappijen al gauw in zwaar weer. 

Zorg, onderwijs, huisvesting en kinderopvang zijn van collectieve voorzieningen in korte tijd veranderd in hybride sectoren. Gekaapt door het kapitaal is de titel van De Rijks beschrijving van dit proces. Die titel blijkt suggestief en enigszins misleidend. De Rijk laat in haar boek juist zien dat de overheid en de publieke instellingen zelf de deur voor de investeerders wagenwijd hebben opengezet. De commercie vult de gaten op die het collectief heeft laten vallen.  

Om te beginnen is daar de schaarste aan personeel. Huisartsen en tandartsen kunnen maar al te vaak geen opvolgers vinden, zodat ze blij zijn als een investeerder hen uit de brand helpt. Het vergrijzende personeel zelf verruilt de bureaucratie en de nachtdiensten in de ziekenhuizen steeds vaker voor een zachte landing in een zelfstandig behandelcentrum. 

Zzp’ers vullen de gaten  

Ook in de kinderopvang trekken de grote commerciële partijen personeel weg bij de non-profitorganisaties. Die partijen zorgen nauwelijks voor extra kindplaatsen, want locaties die onvoldoende winstgevend zijn, worden gesloten. Ook hier komt De Rijks piramidespel om de hoek kijken, want het verdienmodel staat of valt met het vinden van de volgende koper.  

In het onderwijs verdienen detacheringsbureaus goudgeld aan het leveren van zzp’ers om de gaten in de roosters te vullen. Commerciële bureaus voor ‘aanvullend onderwijs’ schieten als paddenstoelen uit de grond. Schoolbestuurders leveren zich gemakkelijk uit aan multinationals die de digitalisering ter hand nemen en leerlingvolgsystemen of lesmethodes leveren. Google en Microsoft hebben een dikke vinger in de pap van ons hoger onderwijs.  

Interessant is ook De Rijks uiteenzetting over het wonen. Tussen 2015 en 2023 stegen de bouwkosten met 34 procent, maar de verkoopprijzen van nieuwbouwwoningen met 97 procent. De extra opbrengst was voor de grondeigenaren. Vroeger had je het Bouwfonds Nederlandse Gemeenten, het gezamenlijke gemeentelijke grond- en ontwikkelbedrijf. Dat verkochten de gemeenten aan ABN Amro, die het weer doorverkocht aan de Rabobank.  

Het particuliere grondeigendom is volgens De Rijk een belangrijke oorzaak dat er te weinig gebouwd wordt. Grondeigenaren hebben veel meer locaties dan ze zelf op korte termijn kunnen ontwikkelen. 

Kapitaal aan banden  

Intussen werden de woningcorporaties aan banden gelegd. Ze mochten alleen aan de laagste inkomensgroepen verhuren, kregen verschillende nieuwe heffingen en belastingen en moesten hun bouwgrond verkopen. Een deel van hun woningen moesten ze – aan beleggers – verkopen om het hoofd boven water te houden.  

Inmiddels wordt een derde van de huurwoningen in Nederland commercieel verhuurd; dat is bijna 50 procent meer dan tien jaar geleden. Ruim 40 procent van de huurders in de vrije sector is op dit moment meer dan 40 procent van zijn of haar inkomen kwijt aan wonen. 

Mirjam de Rijk heeft voor haar studie gesproken met honderden betrokkenen en deskundigen. Haar betoog zou aanleiding moeten zijn voor een herbezinning op de organisatie van de publieke voorzieningen die zij behandelt. Het kapitaal zal een rol blijven spelen, maar die rol moet wel doorzichtig worden – en zo nodig aan banden gelegd. Het gaat tenslotte om sectoren die worden gefinancierd door belastingen, premies en bijdragen van de gebruikers.  

Mirjam de Rijk: Gekaapt door het kapitaal. Zorg, onderwijs, wonen en kinderopvang (Pluim) 196 pagina’s, € 21,99.  

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant. 

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Heeft het kapitaal onze basisbehoeften gekaapt?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Dramatisch is wel de zwakste term om het schijnbaar onstuitbaar achteruithollen van de lees- en schrijfvaardigheid van Nederlandse leerlingen te omschrijven  Op het vmbo is de situatie ronduit rampzalig. Daar haalt de grote meerderheid van de leerlingen de uiterst redelijke leesvaardigheidsnormen op geen stukken na. Dat is een nette manier om te zeggen dat ze een gangbare brief of doorsnee formulier niet of nauwelijks kunnen ontcijferen en begrijpen. In een maatschappij als de onze is dat een sta-in-de-weg van jewelste.

30.000 voortijdige schoolverlaters

Vandaar dat staatssecretaris van funderend onderwijs Mariëlle Paul, op instigatie van het verontruste D66-kamerlid Ilana Rooderkerk, een extra jaar aan het vmbo wil plakken – dat vinden ze veel eerlijker, want vwo’ers hebben nu wel twéé jaar langer de tijd om te leren lezen!

Maar afgezien van een waslijst van praktische bezwaren die daaraan kleeft, spannen de ongetwijfeld goed bedoelende dames het paard ook fundamenteel achter de wagen. Ze betonen zich bijvoorbeeld blind voor het pijnlijke feit dat nog voordat hun eindexamen in zicht komt zó veel leerlingen zó hartgrondig tabak hebben van constant falen dat er jaarlijks meer dan 30.000(!) voortijdig de school verlaten, opnieuw vooral op het vmbo.

Al die kinderen komen dus na elf, twaalf jaar onderwijs met lege handen op straat te staan. Zonder diploma en met veel te weinig kennis en vaardigheden, dus kansloos. Een extra leerjaar verergert die wantoestand alleen maar, tenzij Paul haar pupillen met prikkeldraad aan de schoolbanken wil ketenen.

Nog erger is het fundamentele onbegrip van de aard van het probleem dat Paul, Rooderkerk en alle OCW-ambtenaren achter hen ten toon spreiden. De oorzaak van het beroerde niveau zit immers niet aan het eind van het opleidingstraject, maar aan het begin, bij de basisscholen. Die leveren op grote schaal kinderen aan het middelbaar onderwijs af die niet voldoende hebben leren lezen en schrijven (enzovoort). Die kinderen hebben een achterstand, vaak al van jaren, die dat middelbaar onderwijs niet meer kan wegwerken – dat heeft z’n handen al vol aan z’n eigen programma. Die kinderen zijn er ook al aan gewend dat ze altijd slechte cijfers halen. Dat vinden ze normaal.

Omgekeerde wereld

Dat is zo gegroeid na de invoering van de Mammoetwet, werd mij als jongmaatje door ervaren collega’s uitgelegd toen ik als leraar op de toenmalige grafische school in Amsterdam ontdekte dat nogal wat van de 13- tot 16-jarigen in mijn klassen niet eens konden klokkijken – hele uren ging nog, maar verder hadden ze echt geen idee. Vaak konden de oude rotten tot op het semester nauwkeurig aangeven wanneer een leerling op de basisschool was afgehaakt.  

Rond diezelfde tijd kwam mijn dochter na een verhuizing in groep vier van de Nicolaas Maesschool terecht, destijds bekend als de beste basisschool van Amsterdam, kweekvijver van de grootstedelijke elite. Ze kon lezen dat de stukken eraf vlogen, en dat deed ze ook. Trots vertelde ze me na een paar maanden hoe de moeizame lezertjes ’s middags naar de leesmoeders op de gang gingen, terwijl zij en haar mede-uitblinkers bij meester Jos in de klas mochten blijven. Mijn broek zakte af: dat moest natuurlijk precies andersom! Goede en enthousiaste lezers als mijn dochter redden zichzelf grotendeels wel, het zijn juist de minder vlotte leerlingen die behoefte hebben aan de professionele aandacht en het pedagogisch vernuft van de meester.

Zittenblijven taboe

Maar zo ging het dus niet. Op allerlei manieren zat de klad al in het onderwijs. Uit het hoofd leren werd ouderwets gevonden. Kennis was ballast en oefenen stomvervelend en afstompend. Ook op de pedagogische academies, waar de meesters en juffen werden opgeleid, dacht en handelde men zo. De eerste stappen op weg naar latere rampen als het studiehuis en de ontreddering van nu werden toen al gezet.

Eén zo’n stap was de taboeverklaring van zittenblijven. Doubleren is een ingrijpende, met zorg te hanteren maatregel, maar ik ken heel wat mensen die het na de eerste schrik als een zegen hebben ervaren. En het afschaffen ervan heeft op de basisscholen een funeste consequentie gehad: onderwijzers (nee, géén leraren, hun vak is echt iets heel anders dan dat van de vakleerkracht op de middelbare school) konden afhakende leerlingen voortaan simpelweg negeren. Die verdwijnen immers aan het eind van het jaar vanzelf naar het volgende jaar, waar hetzelfde gebeurt, tot ze vanzelf bij het vervolgonderwijs over de schutting gekieperd worden.

Maar keek ondertussen ooit iemand naar wat leerlingen nu echt van school en van leren vinden? Zeker in de basisschoolleeftijd, maar ook daarna nog, gaan vrijwel alle kinderen graag naar school, ongeacht de daar gehanteerde lesmethodes, de pedagogische inbedding daarvan en de ideologische dogma’s die daar weer achter schuilgaan. Ze worden narrig als ze langer dan een paar dagen ziek zijn of als de vakantie te lang duurt. Kinderen willen ook echt leren, dat vinden ze van nature leuk. Het zit ze letterlijk in de genen, en ze snappen op de ene of andere manier ook het nut ervan. Zelfs ongezeglijke spring-in-het-velds zijn dan ook graag bereid om dagelijks zonder serieus morren door de meest absurde hoepels te springen en aan de lopende band ogenschijnlijk zinloze, duffe karweitjes te doen.

Heeft u bijvoorbeeld wel eens goed nagedacht over het verschijnsel invuloefening? Dan zijn expres woordjes weggehaald uit een doorgaans zouteloos tekstje, met geen ander doel dan om de leerlingen ze er weer in terug te laten potloden. Dat is toch Kafka meets Orwell? Maar leerlingen steunen soms hooguit even ‘niet alweer’ en gaan vervolgens braaf aan de slag. Dag na dag, week na week, jaar na jaar.

Het gezucht hoort erbij

Zo gaat het zelfs bij het vermaledijde tafels opdreunen. Ja, er klinkt altijd gekreun van afgrijzen, maar tien tellen later zit de hele goegemeente vol overgave ‘zeven keer drie is eenentwííín-tig’ te scanderen. Ze vinden het stiekem best leuk, het is bijna net als samen zingen. Maar dat protest en dat gezucht, dat hoort erbij. Het is een essentieel ritueel, een soort goedmoedige uiting van de inmate-solidariteit die je ook in gevangenissen wel tegenkomt. Het is ook een bevestiging dat je ergens bij hoort, wat vooral voor kwetsbare leerlingen even belangrijk als onbespreekbaar is.

Maar goed naar leerlingen kijken en garanderen dat de kennis en vaardigheden van onderwijzers niets te wensen overlaten, kan onderwijsdeskundigen en onderwijsautoriteiten niet boeien. Net als Paul en Rooderkerk concentreren zij zich liever op hun eigen pedagogische stereotypen en ideologische overtuigingen. De desastreuze resultaten daarvan staren ons al decennia lang in het gezicht.  

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Desastreuze onderwijsresultaten doordat vernieuwers niet beseffen dat kinderen gewoon willen leren verscheen eerst op Wynia's Week.

‘In augustus 1985 begon ik met lesgeven,’ blikte Van Haperen terug. ‘Mijn salaris was 1670 gulden. Na betaling ziektekostenpremie lag mijn loon net iets boven een bijstandsuitkering voor gehuwden. Ik huurde een huis, had geen gordijnen, geen auto, die kon ik niet betalen. Voor dat inkomen gaf ik 27 lessen. Een jaar later waren dat 32 lessen, puur en alleen voor het geld. Met geen klas onder de 30 leerlingen.’

Dat was veertig jaar geleden. Maar het beeld van hard werken en weinig verdienen venten leraren nu nog steeds uit. Hoe terecht is dat?

Uitstekende (start)salarissen

Van Haperen raadpleegde de website van de rijksoverheid, want daar staat het allemaal keurig vermeld: het voorgezet onderwijs kent drie schalen waarbij het maandsalaris inclusief vakantiegeld, bindingstoeslag en eindejaarsuitkering aan het einde van de carrièrelijn varieert van € 5990 (laagste schaal) tot € 7890 (hoogste schaal). Dat komt neer op een bruto jaarsalaris van tussen € 71.880 en € 94.680.

Ook het startsalaris is prima, constateerde Van Haperen. ‘Gemiddeld ligt dat voor een academicus in Nederland op € 2700. Een leraar in de laagste schaal begint inclusief vakantiegeld en eindejaarsuitkering met € 3850 per maand. Ter vergelijking: ik verdien op de universiteit minder dan op school. Mijn zoon is IT’er in het bedrijfsleven, hij verdient minder dan een leraar.’

Is het dan misschien zo dat leraren inmiddels wel uitstekend verdienen, maar dat de werkdruk meer dan ooit reusachtig is, en dat daarom vaak wordt gekozen voor een parttime dienstverband? ‘Nee hoor,’ tekende Van Haperen aan, ’24 lessen van 50 minuten, 36 weken, no sweat. De enige reden dat leraren parttime werken is omdat ze het kunnen betalen’.

Blijft over: de bekende riedel dat leraren ‘iets teruggeven aan de samenleving’. Maar ook dat, aldus Van Haperen, moeten we nuanceren, nu steeds meer leerlingen de basisvaardigheden taal en rekenen niet beheersen. ‘Er is nog geen leraar die sorry heeft gezegd voor deze waardeloze leeropbrengsten. Het ligt namelijk nooit aan hen. Weet je, leraren leven in een leugen. Ze denken dat ze onderbetaald en overbelast zijn. Maar niet beloning en werkdruk zijn de oorzaak van het lerarentekort, het zeurderig onderpresteren van de beroepsgroep is de moodkiller.’

Juist vorige week werden die ‘waardeloze leeropbrengsten’ – uiteraard in iets andere bewoordingen – ook weer aangekaart in het jaarlijkse rapport van de Inspectie voor het Onderwijs. De cijfers zijn jaar na jaar catastrofaal en duiden maar op één ding: het Nederlandse onderwijs verkeert in staat van ontbinding. Meer dan de helft van de leerlingen in het basisonderwijs haalt het streefniveau (2F) bij rekenen niet. Daarnaast wordt in het tweede leerjaar van het vmbo het fundamentele niveau (1F) op rekenen en wiskunde in veel gevallen niet behaald, terwijl 1F het basisniveau is dat 85 procent van de leerlingen aan het einde van de basisschool onder de knie zouden moeten hebben. Ook met het taalniveau van leerlingen gaat het dramatisch slecht. Van de 15-jarigen is inmiddels één op de drie ‘onvoldoende geletterd’, lees: functioneel analfabeet.

Geschiedenis werd een keuzevak

Over de staat van het geschiedenisonderwijs maakte de Inspectie ons helaas niks wijzer, maar ook daar zouden de leeropbrengsten wel eens waardeloos kunnen zijn. Bij de invoering van de Mammoetwet (1968) verdween geschiedenis als verplicht examenvak uit het voorgezet onderwijs – het werd een keuzevak. Sindsdien arriveren op hogescholen en universiteiten elk jaar grote groepen studenten zonder noemenswaardige historische bagage.

Historisch onbenul is in Nederland heel gewoon geworden. We lachen erom, zoals in 1996, toen uit een enquête van het Historisch Nieuwsblad onder leden van de Tweede Kamer bleek dat onze parlementariërs zelfs eenvoudige vragen over onze vaderlandse geschiedenis niet correct wisten te beantwoorden.

Van de Vereniging van Docenten in Geschiedenis en Staatsinrichting in Nederland (VGN) zou je mogen verwachten dat ze fanatiek in de weer is om de teloorgang van het eigen vak te stuiten. Maar wat is de praktijk?

In 2019 baarde toenmalig VGN-voorzitter Ton van der Schans opzien met een pleidooi om het geschiedenisonderwijs op basisscholen te ‘internationaliseren’. Voor bijna twintig procent van de leerlingen, redeneerde Van der Schans, is Nederland niet het ‘eigen land’ en dus moet kinderen op de basisschool niet alleen worden verteld wie Willem van Oranje was: ‘Minstens zo belangrijk is dat ze leren dat Atatürk de stichter is van Turkije.’

Het was een merkwaardig betoog. Alsof de historische betekenis van Atatürk afhangt van het aantal scholieren met een Turkse achtergrond. Bovendien: het ‘eigen land’ op Nederlandse scholen is natuurlijk te allen tijde Nederland, óók wanneer de ouders of (over)grootouders van sommige leerlingen elders zijn geboren. 

‘Last van de slavernij’ 

Marjan de Groot-Reuvekamp, de opvolger van Van der Schans als VNG-voorzitter, meldde in 2022 in De Telegraaf dat er op school meer en vroeger aandacht moet komen voor ‘de erfenis van de slavernij’. Basisschoolkinderen zouden al vanaf een jaar of 7 moeten leren over het koloniaal verleden. ‘Het besef groeit dat slavernij ook ons eigen verhaal is. En ook het besef dat nazaten er last van hebben tot de dag van vandaag.’

Is dat bonafide geschiedenisonderwijs? Nee, het is de actualistisch-alarmistische kijk op het verleden die – samen met de bijbehorende morele reflex – behoort tot het modieuze woke gedachtengoed. ‘We beoordelen het verleden dan naar de emoties die het bij ons oproept,’ waarschuwde de befaamde historicus A.Th. van Deursen al in 2000. ‘Maar geschiedenis gaat niet over onszelf, ze gaat over andere mensen. Die moeten dan ook de maatstaf zijn. Of dat ons dan stof geeft tot lijden of verblijden is niet van wezenlijk belang.’   

Leraren leven in een leugen, concludeerde Van Haperen. Dat zijn vijf woorden om nog eens goed over na te denken.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Taboe: wanneer gaan onze riant betaalde leraren eindelijk sorry zeggen voor de catastrofale staat van het Nederlandse onderwijs? verscheen eerst op Wynia's Week.

De grote partijen in het parlement houden zich zo veel mogelijk stil om zo al hun opties open te houden in de formatie, maar Van Rooijen werkte hard door (hij is de enige nog actieve volksvertegenwoordiger  van 50Plus). Alle hulde. Vanwege zijn expertise en ervaring als staatssecretaris bij Financiën focust hij vooral op de inkomens van de ouderen.

Onwaardig levenseinde

Maar er zijn meer zorgen voor de bejaarde Nederlanders: tekorten en bureaucratie bij de persoonsgebonden budgetten voor de zorg, wachtlijsten voor opname en vooral ook de gevolgen van de onbezonnen sluiting van de bejaardenhuizen.

In de verpleeghuizen zijn beschamende personeelstekorten – een lange nacht met één incontinentieluier; overdag naar de wc, maar alleen  wanneer de verzorger een tijd voor de groep heeft ingepland. Urgent om dat beter te krijgen, want nu worden ieder jaar duizenden ouderen en hun dierbaren geconfronteerd met een levenseinde dat onze welvaartsstaat onwaardig zou moeten zijn.

De jongeren hebben geen Van Rooijen om voor hun zaak op te komen. Maar ik schat in dat beter beleid voor de jongere kiezers onderweg is – zeker bij de rechtse partijen. Links (D66, PvdA, GL, SP, PvdD, CU  en Volt) hoopte met een extreem klimaat- en stikstofbeleid die jongere kiezers binnenboord te houden, maar verloor 17 zetels in november. Die uitslag was geen verrassing voor wie bekend was met het  opinieonderzoek vlak voor de verkiezing naar de belangrijkste thema’s. Daarin kwam het woningtekort op de tweede plaats (na de gezondheidszorg), veel hoger dan het klimaat dat op plaats negen stond. Het percentage van de jongeren dat niets belangrijker vindt dan klimaat en natuur, daarvoor snelwegen bezet en modieuze steun krijgt in NRC, Volkskrant en NOS is dus volgens de harde cijfers helemaal niet zo groot.

Voor de hand ligt dus een strategie waarbij de VVD oudere kiezers blij maakt door mee te gaan in het verzet tegen de nieuwe pensioenwet, en jongeren aanspreekt met een geloofwaardig plan voor meer huizen. De oudere en al gepensioneerde VVD-kiezers, veelal eigen-huis bezitters,  kunnen dan het best steun betuigen aan het helpen aanjagen van de woningbouw door de pensioenfondsen. Liever dat dan miljarden plempen voor windmolens in de Noordzee (die zijn zo riskant als belegging dat de private sector zich Europawijd terugtrekt).

Maak einde aan stikstof-idiotie

Een geloofwaardig plan voor 300.000 huizen vereist een ommezwaai met de stikstof: voortaan moet niet langer de ‘neerslag’ maar de ‘uitstoot’ in de gaten worden gehouden. Na die correctie, bepleit door experts Arnout Jaspers en Quinten Pluymaekers, kunnen we huizen gaan bouwen. Komen die dan op locaties dicht bij het werk van de nieuwe bewoners, zodat die op de fiets of met het ov makkelijk naar hun werk kunnen, dan is dat wél een serieuze bijdrage aan klimaat en natuur, en maakt de kortere reistijd het hopelijk ook voor sommigen mogelijk om meer uren te gaan werken.

BBB wil niets liever dan een einde aan de stikstof-idiotie, PVV is natuurlijk ook voor meer woningen, en zelfs als NSC aarzelt over de stikstof, dan nog is er een meerderheid in de Kamer.

Dringend een ‘rechtse’ minister van Onderwijs nodig

Tweede grote onderwerp voor jongeren: het onderwijs. Zo jammer dat Harm Beertema (PVV) is vertrokken uit de Kamer. Maar misschien komt hij terug als minister van Onderwijs – zelf pleit Beertema heel hoffelijk voor eerherstel van Dennis Wiersma (VVD). Wie zou ooit  gedacht hebben dat we dringend een ‘rechtse’ minister van Onderwijs nodig hebben?

Voor de studenten aan hbo en universiteit zijn er nog wat financiële zaken recht te zetten, waaronder de wel erg zuinige compensatie achteraf voor de benadeelde jaargangen 2015-2023, en de correctie voor de inflatie die nu weer onzeker is voor 2025. Veel belangrijker is echter de kwaliteit van hun onderwijs. Studenten moesten het volle collegegeld betalen in de twee covid-jaren, maar misten de levendige interactie met docenten en medestudenten in de klas. En nu is covid voorbij maar die interactie staat ernstig onder druk door bureaus die controleren dat studenten niets horen of lezen waar ze misschien van  zouden kunnen schrikken.

Grote ondernemingen gaan hun eigen introductieprogramma’s versterken omdat ze een lagere dunk krijgen van wat studenten leren in het hoger onderwijs. Een krachtige minister kan dat gebruiken als nog een extra argument om hier de ‘Chicago principes voor academische vrijheid’ tot de norm te maken en die kwalijke bureaus te verbieden. Een kleine minderheid zal roepen dat zij mentaal te teer is voor de confrontatie met onwelgevallige ideeën, maar de meeste studenten en docenten zullen opgelucht zijn als die bureaus verdwijnen en de kwaliteit wordt hersteld (zie dit en dit artikel over vermijdbaar kwaliteitsverlies aan mijn eigen Erasmus Universiteit Rotterdam).

Schoolgaande kinderen hebben zwaar geleden onder de twee covid-jaren. In het tweede covid-jaar kreeg de minister het advies om de ventilatie van de klaslokalen te verbeteren en dan direct de scholen weer te openen, maar dat gebeurde niet om de stomme reden dat rijk en gemeenten kibbelden over de verdeling van de kosten van de ventilatie. Kinderen die toen weer thuis moesten blijven liepen daarmee in de herfst van 2021 nog eens vier maanden extra achterstand op – zowel intellectueel als sociaal.

Levenslange schade door gesloten scholen

De topadviseur van de OESO op onderwijsgebied, prof Eric Hanushek stelt onder meer voor om leraren op scholen waar de opgelopen achterstand het grootst is te belonen met financiële bonussen wanneer ze daar met succes aan gaan werken. Ook hier zou Harm Beertema met al zijn eigen ervaring als leraar in Rotterdam-Zuid goed werk kunnen doen, is het niet als minister dan als adviseur. Geef het geld en we weten zeker dat Beertema en Wiersma het niet zullen doorsturen naar de schoolbesturen, maar gebruiken om individuele leraren aan te moedigen en te helpen.

En komt er dan een leraar met een plan om met de klas een week in het najaar op kamp te gaan, maak dat dan ook mogelijk en betaal de docenten die meegaan. Hanushek legt uit dat de schade van de gesloten scholen de leerlingen hun hele verdere leven veroordeelt tot een lager inkomen, en daardoor dus ook de hele economie permanent lager doet uitkomen (voor de VS schat hij 3-4 procent lager bbp tijdens hun werkzame leven).

Meer huizen en intensiever onderwijs zijn nodig, maar kosten geld. En dan is er ook nog een gat bij Defensie van 0,3 procent bbp. Volgende week mijn suggesties hoe we beter beleid kunnen betalen.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Voor jonge kiezers zijn huizen en goed onderwijs veel belangrijker dan CO2 verscheen eerst op Wynia's Week.

Het lijkt een vanzelfsprekende boodschap, maar decennialang was dat niet zo. Kennis was, zoals journalist Maarten Huygen schrijft in zijn belangrijke boek over de deplorabele staat van ons onderwijs, lang ‘uit de mode’. De leerling moest het, als ‘eigenaar van het eigen leerproces’ zelf maar uitzoeken. Progressieve onderwijshervormers dachten dat instructie, herhaling en oefening niet zo nodig waren. Met de docent gedegradeerd tot coach, was ‘ontdekkend leren’ het parool. Met desastreuze gevolgen voor de leesvaardigheid, de rekenvaardigheid, de motivatie van leerlingen en de onderwijskansen van kinderen uit zwakke sociale milieus.

Schoolbesturen hebben vrij spel

Maarten Huygen besloot zijn lange loopbaan bij NRC als redacteur onderwijs. Hij presenteert zijn bevindingen in Nog wat geleerd vandaag?, een boek dat precies op het juiste moment komt. Vergeleken met andere rijke landen zijn de onderwijsprestaties van de Nederlandse leerling de laatste twintig jaar achteruit gehold. Maar liefst een derde van de vijftienjarigen kan niet goed genoeg lezen om zich in de samenleving staande te houden.

Er is een nijpend tekort aan leraren – en zij beschikken bovendien lang niet altijd over voldoende didactische bagage om effectief te kunnen lesgeven. En dan te bedenken dat deze rampzalige toestand is ontstaan ondanks de extra miljarden die het zittende kabinet-Rutte heeft overgemaakt aan de schoolbesturen. Maar dat gebeurde zonder dat daarvoor tegenprestaties werden verlangd. In plaats van het stellen van deugdelijkheidseisen, het afrekenen van besturen op hun wanprestaties en het ingrijpen in de falende lerarenopleidingen bleef de overheid passief de andere kant op kijken. De vrijheid van onderwijs is in de wetgeving nooit absoluut geweest, maar de schoolbesturen hebben tot de dag van vandaag vrij spel om zich te onttrekken aan elke bemoeienis die gericht is op het verbeteren van de schoolresultaten.

Het goede nieuws is dat langzaam begint door te dringen dat het zo niet langer kan. Huygen wijst op onderwijspsychologisch onderzoek dat het vergaren van voorkennis door middel van duidelijke instructie en oefening onmisbaar is om een tekst te begrijpen. Die voorkennis kan net zo goed worden opgedaan in de lessen geschiedenis, biologie en aardrijkskunde als door het lezen van ‘rijke’ literaire teksten.

Als een kind meer dan vijf procent van de begrippen niet kent, blijft de hele tekst onbegrepen. Huygen: ‘Met een kortetermijngeheugen dat maar vier items kan bevatten, neemt een leerling die zelfstandig moet snuffelen in bergen onbekende feiten, niets nieuws op. Een goed gevuld langetermijngeheugen geeft richting aan de nieuwe kennis. Kennis die in duizenden jaren is opgebouwd kan een leerling niet op eigen houtje ontdekken.’

Van prestatiemaatschappij naar standenmaatschappij

Toch was dat laatste de kern van de progressieve ideologie van het zoek-het-zelf-maar-uit-leren dat onder lerarenopleiders, schoolbestuurders en onderwijsbeleidsmakers nog steeds welig tiert. Huygen traceert de oorsprong van dit ‘onderzoekende leren’ in de Verenigde Staten rond het jaar 1900. Het ging er vooral om dat de leerlingen self esteem (zelfrespect) ontwikkelden, ongeacht hun prestaties. Dat daarvoor de lat steeds lager werd gelegd en er steeds hogere cijfers werden gegeven, werd op de koop toegenomen.

Het was een elitair project, dat soms succes had bij scholen met hoogopgeleide en betrokken ouders. De tragiek van de hele onderwijsvernieuwingsbeweging is dan ook dat die de ongelijkheid tussen leerlingen alleen maar groter heeft gemaakt. Huygen: ‘Zo maakt de ‘prestatiemaatschappij’ plaats voor de ‘standenmaatschappij’, waarin ieder in diens eigen sociale positie moet berusten.’

Bijles is onmisbaar geworden

Kennisintensief onderwijs door middel van wat in het jargon heet ‘expliciete directe instructie’ van een docent die de baas is in een rustige klas, is juist voor kinderen uit kansarme milieus en/of probleemgezinnen van het grootste belang. Vandaar dat islamitische basisscholen, vanwege hun ouderwetse didactische aanpak, relatief goed presteren – een feit dat weinig bekend is (en ook niet door Huygen wordt vermeld).

Logisch vloeit uit het betoog van Huygen voort dat bijles (door de betrokken docenten zelf liever ‘aanvullend onderwijs’ genoemd) tegen wil en dank onmisbaar is geworden. Bijlesdocenten worden veel strenger geselecteerd op hun kennis en vermogen effectief les te geven dan ‘gewone’ leerkrachten. Ze worden immers afgerekend op verbetering van de resultaten van hun klanten.

In de beeldvorming zijn het vooral rijke ouders die investeren in hun kinderen, maar in de praktijk huren veel scholen bijlesdocenten in om hun eigen niveau op te krikken. Niet minder dan een derde van de leerlingen in het voortgezet onderwijs en een kwart van de basisschoolleerlingen krijgt op enig moment bijles. De helft daarvan wordt door de ouders betaald.

Huygen wijst erop dat de bijlesinstellingen onderwijswetenschappers in huis hebben die op de hoogte zijn van de didactiek om kennisintensief les te geven. Die methodes worden op lerarenopleidingen vaak niet gegeven. Vandaar dat Huygen een pleidooi houdt voor een grondige hervorming van deze opleidingen. Ook hier moet kennis centraal komen te staan. Intussen is, zoals Huygen het noemt, ‘bijles voor leraren’ die nu voor de klas staan noodzakelijk om het tij te keren.  

Zet onderwijsbonzen onder hogedrukspuit

Maarten Huygen is kritisch, maar heel summier, over het functioneren van de onderwijsinspectie, de verzelfstandigde schoolbesturen en het ministerie van Onderwijs. ‘Er moet heel wat fout gaan voordat een school als ‘zwak’ wordt bestempeld. Er is weinig invloed op de gebruikte lesmethodieken’, stelt hij vast.

Je kan ook hardop zeggen dat de onderwijsbonzen onder de hogedrukspuit gezet moeten worden om ze te doordringen van de urgentie om het roer om te gooien. De vrijheid van onderwijs is ontaard in vrijblijvendheid. Daar kan de huidige politieke constellatie, met het CDA – van oudsher de politieke tak van het bijzonder onderwijs – als te verwaarlozen splinterpartijtje, eindelijk korte metten mee maken.

Het kind moet niet langer centraal staan, maar de behoefte van onze maatschappij aan knappe koppen, vakmensen en zelfredzame burgers. Dat vereist van de nieuwe regering de ‘expliciete directe instructie’ die in de klas zolang taboe was.

Maarten Huygen, Nog wat geleerd vandaag? Hoe kennis terugkeert in het onderwijs. Boom; 312 pagina’s; € 29,95.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook het komend jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Dwing het onderwijs tot kennisoverdracht door een leraar die de baas is in een rustige klas verscheen eerst op Wynia's Week.

Merel van Vroonhoven is de Nederlandse Lucy Kellaway. Na een management-carrière bij ING, NS en de AFM begon ook zij na haar vijftigste aan de omscholing tot lerares en schrijft daar nu soms over als columnist bij de Volkskrant. So far, so good. Maar één verschil. Kellaway vertelt over de afstand tussen haar en de leerlingen in leeftijd en ervaring en hoe ze die probeert te overbruggen; Van Vroonhoven schreef zonder eigen kennis of ervaring direct een heel rapport over de hervorming van het onderwijs. Onbegrijpelijk dat het ministerie daar 49.950 euro voor betaalde, het hoogste bedrag dat mag worden gegund zonder openbare aanbesteding.

Eerstejaars groepswerk

Daarom werd ik nieuwsgierig naar waar zij de kennis voor haar werkstuk vergaarde. Het rapport heeft vijftig literatuurverwijzingen, waarvan 48 uit Nederland, vooral naar polderliteratuur en ministeriële documenten, maar uit het buitenland slechts een link naar de website van Lucy Kellaway en één algemeen boek van de OESO uit 2018 (en niets van wat de OESO heeft gepubliceerd over de PISA-tests waarin Nederland absoluut en relatief zo achteruit gaat in vergelijking met andere landen).

Alle respect voor de carrière-stap van Merel van Vroonhoven, zeker na haar column over de wraakaanval op minister Dennis Wiersma, maar met werkstukken zoals dat van haar wordt het onderwijs in Nederland nooit beter. Het leest als eerstejaars groepswerk van een business-school; Van Vroonhoven verbleef inderdaad een jaar op INSEAD, een business-school bij Parijs. In de conclusies pleit zij voor een ‘task force’, voor een ‘aanjager’ en voor ‘kennis delen’.

Behalve het ontbreken van inzichten uit internationale research is er een tweede rood sein voor dit werkstuk: er staat geen enkele controversiële conclusie in. Als we de ernstige problemen in het onderwijs konden oplossen met overlegtafels en instemming tussen alle machtspartijen, waren die probemen natuurlijk al lang opgelost.

De columnist Van Vroonhoven weet dat één van de gouden regels voor een geslaagde column is dat die moet uitmonden in een conclusie waar niet iedereen het al mee eens is. Jammer dat zij zich daar in haar rapport niet aan heeft gehouden en stelt dat overeenstemming nodig is van alle gevestigde partijen in het onderwijsveld. Dat zijn dan niet alleen het ministerie, maar ook de Onderwijsraad, de PO-Raad en de VO-Raad (totale kosten van die drie Raden bijna 20 miljoen per jaar, inclusief tot voor kort een bijna-ministerssalaris voor Paul Rosenmöller, ook al iemand zonder kennis van onderwijs).

Aan het CPB hebben we niks

Aan de ‘tafels’ zitten niet alleen de bekende schuldigen, maar helaas ook de vakbond. Die is tegen verschillen in beloning tussen goede docenten en zwakke broeders. Zelfs de evidente noodzaak om docenten in Amsterdam en Utrecht meer te betalen dan leraren in Drachten of Emmen, simpelweg omdat wonen er zo veel duurder is (of woon-werkverkeer zo veel langer neemt) krijgt alleen akkoord van de vakbeweging als het gaat in de vorm dat een percentage van de leraren hoger wordt ingeschaald. Maar Amsterdam en Utrecht zijn natuurlijk duurder voor iedereen, niet alleen voor de 20 procent van de docenten met zo’n hogere inschaling.

Aan het Centraal Planbureau (CPB) hebben we ook niks. In de ontwerp-Verkenning voor Prinsjesdag komt het woord ‘onderwijs’  precies één keer voor: ‘De uitgaven aan onder meer asiel, defensie, onderwijs en infrastructuur nemen toe in zowel 2023 als 2024.’ Daar leren we dus niets van.

De jaarlijkse grote studie van onze economie, ouderwets nog steeds genaamd ‘Centraal Economisch Plan’, heeft eveneens één vermelding van ‘onderwijs’, in een opmerking over ‘onderuitputting vorig jaar’, dat wil zeggen dat toen niet al het geld werd uitgegeven. Geen woord over hoe nuttig, nodig en onder wiens bevoegdheid dat geld werd besteed en wat het beste recept is om met iets meer geld véél meer kwaliteit te bereiken.

Aan de OESO hebben we veel

Het CPB kan niet in de schaduw staan van het laatste rapport over Nederland van de OESO uit Parijs. De OESO biedt zeven pagina’s over onderwijs en training met lessen uit België (waar nu al 900 Nederlandse docenten werken omdat lesgeven in Vlaanderen aantrekkelijker is dan in Nederland) en uit andere landen. Krachtige aanbevelingen. Ik noem er een paar:

• Uitbreiding van de ‘arbeidsmarkttoelage’ voor alle docenten in de dure, grote steden en op scholen die het moeilijk hebben;
• Makkelijker en frequenter overstap tussen pre-academisch en beroepsonderwijs;
• Kwaliteitscontrole op alle trainingen voor volwassenen;
• Financiële prikkels voor hbo en universiteiten om meer (speciaal vrouwelijke!) studenten aan te trekken voor exacte vakken en ict (waar Nederand achter blijft bij het buitenland).

Tabellen in het OESO-rapport laten zien dat wij docenten, vergeleken met andere beroepen, ongeveer 10 procent slechter betalen dan gemiddeld voor de lidstaten, en dat tekorten aan bevoegde docenten ernstiger zijn dan bijna overal elders. Andere research, vooral van prof Eric Hanushek, topadviseur van de OESO, pleit ervoor om schoolleiders de bevoegdheid te geven om goede docenten extra te belonen en slechte docenten aan te pakken.

Voor de OESO is slecht onderwijs één van de twee hoofdmanco’s van Nederland (de andere makke is de giftige combinatie van hoge belastingen en toelagen die wegvallen bij meer gewerkte uren). En  het allerergste is de diepe kloof tussen topscholen in welgestelde wijken en scholen met veel arme kinderen.

Nergens in de 26 onderzochte landen is dat verschil zo groot als in Nederland (twee tot drie keer zo groot als in Engeland of de VS, toch geen landen die beroemd zijn vanwege hun succes in het bestrijden van sociale ongelijkheid). 

Kinderen in armere wijken zijn de verliezers

Ik begon hier over Merel van Vroonhoven en haar werkstuk, niet omdat dat op zichzelf belangrijk is voor de toekomst van het onderwijs, maar omdat de procedure typerend is voor hoe het niet moet. Misschien kan het volgende kabinet straks een eind maken aan het kwalijke recept van: (1) kies een ondeskundige hoofdauteur met goede connecties aan het Binnenhof; (2) citeer royaal uit overheidsstukken, Planbureaus en Raadsdocumenten, maar kijk niet over de grens; (3) leg de conclusies ter goedkeuring voor aan alle ‘tafels’ van direct betrokkenen (behalve  de belastingbetalers en de autorijders als het gaat om milieu, en de ouders bij het onderwijs).

Kostbare tijd is verloren bij het onderwijs door de ondeskundige Van Vroonhoven. Wie, zoals ik, het geluk heeft (oud-)leerling te zijn van een stedelijk gymnasium in een universiteitsstad krijgt vast nog steeds top-onderwijs; te veel kinderen in armere wijken zijn de verliezers met schade voor hun hele verdere leven, eerst door Covid, nu door gebrek aan politieke moed (en geld) om aan te pakken wat zo veel beter kan.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Het slechte onderwijs in Nederland wordt niet beter met de aanpak van Merel van Vroonhoven verscheen eerst op Wynia's Week.