Diederik Boomsma hield deze week zijn maidenspeech in de Tweede Kamer. Hij zit in de Tweede Kamer als lid van de geplaagde NSC-fractie. Boomsma stond bij de verkiezingen van november vorig jaar eenentwintigste op de NSC-lijst, en NSC behaalde zoals bekend twintig zetels. Er moesten dus wat mensen doorschuiven voordat hij het hoge ambt van lid van de Staten-Generaal kon gaan bekleden. Voor die tijd was Boomsma eenzaam lid van de gemeenteraad van Amsterdam, en vertegenwoordigde toen het CDA. Hij deed dat niet onverdienstelijk. In 2022 werd hij uitgeroepen tot ‘Beste Raadslid van Nederland’.

80.000 euro extra

Die verkiezing had hij vooral te danken aan zijn strijd tegen de gemeentelijke erfpacht. Dat is een zo ingewikkeld systeem dat zelfs ambtenaren die zich uitsluitend met dat onderwerp bezighouden, het eigenlijk ook niet helemaal begrijpen. Maar het kost wel heel veel geld.

Ook hield hij zich bezig met Amsterdamse slachtoffers van de toeslagenaffaire. Hij heeft dus de overheid van zijn heel lelijke kant in het smoel gekeken. ‘De gemeente heeft een systeem opgetuigd waarbij mensen als ze iets te laat hadden ingelogd op een website om een vinkje te zetten, bovenop andere plotselinge en onvoorspelbare verhogingen, nog eens 80.000 euro extra moesten betalen. Letterlijk – zonder dat ze dit hadden kunnen weten. Dan komt de overheid inderdaad over als een roversbende.’

Die typering van de overheid ontleende Boomsma aan Augustinus. ‘Zonder rechtvaardigheid is de overheid, in de woorden van de heilige Augustinus, toch niets anders dan een roversbende, op grotere schaal.’ (Voor de liefhebbers: het citaat komt uit Augustinus’ vuistdikke hoofdwerk over De stad van God, geschreven na de val van Rome in het jaar 410, en het citaat luidt letterlijk: ‘Als de gerechtigheid terzijde is geschoven, wat zijn koninkrijken dan anders dan grote roversbenden? Wat zijn roversbenden anders dan kleine koninkrijken? Zo’n bende is ook een groep mensen, ze wordt door het gezag van een hoofdman geleid, ze wordt bijeengehouden door een verdrag van saamhorigheid en de buit wordt er volgens de regels van een overeenkomst verdeeld.’)

Overheidsbeleid dient dus te beantwoorden aan een norm van buiten: de norm van de rechtvaardigheid. Ze moet zich aan haar fundamentele kerntaken houden en voorkomen dat mensen worden vermalen in de machinerie van de bureaucratie. Gezond verstand en de menselijke maat moeten worden hersteld.

Behoud en vernieuwing

Boomsma hield zich in een vorig leven overigens vooral bezig met natuurbehoud. Hij studeerde in Engeland milieukunde en ecologie, en werkte acht jaar lang in die sector. Toen hij na acht jaar buitenland in Nederland terugkwam en daar eens goed om zich heen keek, realiseerde hij zich dat ‘behoud – en vernieuwing – van onze cultuur minstens zoveel aandacht behoeft’.

In Boomsma begroeten wij dus een dinosauriër, een van de laatste overlevenden uit een vroegere wereld waarin men nog heel conservatief begreep dat politiek en markt moeten worden gedragen door een cultureel fundament.

Hij waagde het zelfs om in zijn maidenspeech niet alleen naar Augustinus maar ook naar Edmund Burke (grondlegger van het conservatisme) te verwijzen en uit te leggen dat een ‘sociaal contract’, waarnaar NSC in haar naam verwijst, geen ‘zakelijke deal’ is maar een verbond, een verbond niet alleen met de mensen die nu leven maar ook met de doden (onze voorvaderen) en met onze achterkleinkinderen. We erven iets en geven dat weer door; op ons berust de verantwoordelijkheid ons een erfenis eigen te maken en die, liefst een beetje verbeterd, weer door te geven, zodat onze ‘achterkleinkinderen’ het minstens zo goed zullen hebben als wij.

Nederland dus als een ‘zorgzame samenleving van vrije burgers die verantwoordelijkheid nemen, voor zichzelf, voor elkaar en voor hun omgeving als een gemeenschappelijk thuis’ – dat is het ideaal. En dat ideaal wordt alleen werkelijkheid als mensen zich niet zien als de bewoners van een ‘willekeurig, neutraal stukje real estate, waarin iedereen alleen maar uit is op eigen rechten en voordelen, maar als leden van een historisch gegroeide ‘cultuurgemeenschap’, met een gedeeld verleden en een gedeelde toekomst.

Nu is Boomsma het woordvoerderschap ‘asiel en migratie’ in de schoot gevallen. De begroting van het ministerie van Marjolein Faber is deze week in de Tweede Kamer behandeld – op een manier die de oppositie en een deel van de coalitie niet bepaald vrolijk stemde. Wat betekenen die conservatieve principes van Boomsma nu concreet als hij ze toepast op de asielcrisis die we in Nederland hebben?

Technocratische tunnels

Het contract, zoals Boomsma dat definieert, is in Nederland onder druk komen te staan. Niet alleen omdat ons land in allerlei technocratische tunnels is gezwommen, maar ook door de ‘ongecontroleerde migratie’. Als Nederland inderdaad, zoals de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen heeft gerapporteerd, naar 23 miljoen inwoners groeit, met daarbij veel nieuwe inwoners met een ‘grote culturele afstand’ tot die Nederlandse ‘cultuurgemeenschap’ en die maar moeilijk in die gemeenschap zullen integreren, dan creëren we daarmee een ‘onhoudbare situatie’.

‘Het roer moet dus om’, aldus NSC bij monde van Boomsma. ‘Er rust een grote verantwoordelijkheid op onze schouders om eindelijk grip te krijgen op alle vormen van migratie’. En daarom steunt NSC de asieldeal die het kabinet in elkaar gesleuteld heeft. Veel migranten zijn gelukszoekers, en in feite zijn het nu de mensensmokkelaars die bepalen wie hier komen, en niet wij zelf. We moeten naar een asielstelsel waarin we zelf kunnen bepalen wie we als echte vluchtelingen kunnen opvangen en wie we willen opnemen omdat ze een bijdrage kunnen leveren aan onze ‘brede welvaart’.

Ook voerde Boomsma een pleidooi voor opvang in de regio en ‘terugkeer zodra dat kan’. Er waait een nieuwe wind in Europa, ‘zelfs in Duitsland en Zweden’, en dit ‘momentum’ betekent dat er steeds meer mogelijkheden komen om binnen Europa deze zaken te regelen via een aanvulling op het asiel- en migratiepact.

Tegelijk wil NSC alle beleidsmaatregelen toetsen aan ‘rechtstatelijk en humanitaire’ principes. Migratiedeals zijn goed, maar wel met een goed protocol om fundamentele mensenrechten’ te waarborgen. Bezuinigingen op IND en COA zijn gewenst, maar niet als die alleen maar tot veel duurdere opvang in hotels leiden. En zeker voor kinderen moet de opvang ‘fatsoenlijk’ zijn.

Er moet een norm zijn

Het klinkt allemaal doordacht en wijs – als een proeve van het herstel van ‘gezond verstand en menselijke maat’, geïnspireerd door een overtuigende visie op een land als cultuurgemeenschap. Migratie als ideaal of als natuurramp – de positie op links – of als een ramp die met slecht doordachte of onrealistische maatregelen moet worden bestreden, zullen geen soelaas bieden. Er moet een ideaal zijn, een norm om te voorkomen dat de staat een roversbende wordt – door óf de grenzen maar open te houden en de cultuurgemeenschap van binnenuit te ondermijnen, óf door de humanitaire grenzen zoals de rechtstaat die aanreikt te overschrijden.

Als Boomsma als asielwoordvoerder deze lijn vasthoudt, kan NSC een positieve bijdrage leveren aan de oplossing van een existentiële dreiging.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Bart Jan Spruyt: Het roer moet om, anders wordt onze overheid een roversbende verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee dagen na de verkiezingen kondigde VVD-leider Divan Yeşilgöz aan dat de VVD niet opnieuw wilde regeren. Haar partij verloor tien zetels, de kiezer had gesproken. Wel zou ze een rechts kabinet gedogen en daarmee mogelijk maken.

Terwijl ze dit zei, wist ze twee dingen: NSC was onmisbaar en de VVD had vier zetels meer. Geen enkele coalitie was mogelijk zonder haar medewerking. Door in eerste instantie alleen te gedogen, werd NSC de pas afgesneden. En zo werd zij, en niet Pieter Omtzigt, kingmaker.

VVD hield leuke dingen voor zichzelf

De VVD won de formatie. Ze kreeg vier ministers. Daarvan zijn er drie – Justitie en Veiligheid, Financiën en Defensie – aloude stokpaardjes van de partij. Onder de vorige partijleider Mark Rutte (2006-2023) werd Klimaat en Groene Groei belangrijk voor de linkervleugel. Weliswaar kregen de coalitiepartners van de VVD de ministeries die zij graag wilden, maar daar zaten ook hoofdpijndossiers bij. De VVD hield de leuke dingen voor zichzelf en schoof het lastige werk door naar andere partijen.

Bij de formatie van 2012 was sprake van een goede band tussen premier Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom. De PvdA kreeg Binnenlandse Zaken. Alleen had de VVD de taken politie en wonen overgeheveld naar VVD-ministers. Daardoor had de PvdA een minister van ‘Frisse Lucht’ in het kabinet-Rutte 2 (2012-2017).

De VVD regeerde meestal met christendemocratische partijen. Partijleiders Pieter Oud (1948-1963) en Hans Wiegel (1971-1982) sloten regeren met de PvdA zelfs uit. Ook Rutte (2006-2023) wilde altijd het CDA in de regering. Zijn teleurstelling was dan ook groot toen CDA-leider Sybrand Buma niet meewerkte aan Rutte 2. Rutte noemde dat ‘verantwoordelijksheidsvakantie’.

Sommige VVD’ers, vooral van de linkervleugel, waren niet graag afhankelijk van de christendemocraten. Was het niet strategischer ook samenwerking met de PvdA te overwegen? In 1994 was het zover: de eerste ‘paarse’ regering van PvdA en VVD, aangevuld met D66. VVD en PvdA hebben nu drie keer samen geregeerd en zaten, op een maand na in 2002 (vanwege het Srebrenica-rapport), telkens de rit uit. Heel anders dan de kibbelkabinetten van CDA en PvdA die, op Lubbers 3 na, allemaal vielen.

Rechts van de VVD is het uitkijken

De VVD lijkt de ideale coalitiepartner. Maar niet als je de derde rechtse partij bent naast CDA en VVD. Dat was DS’70 begin jaren zeventig en de LPF in 2002. De VVD was er niet rouwig om dat die partijen zichzelf te gronde richtten. Toen BBB bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023 in alle provincies de grootste werd, werd uitgekeken naar het moment dat de landbouw- en regiopartij zichzelf in de vingers zou snijden.

Het CDA was voor de VVD een partij met voldoende overeenkomsten om goed samen te werken en voldoende verschillen om naast elkaar te bestaan. Maar andere rechtse partijen konden in potentie VVD-kiezers overnemen. Dat waren geen bondgenoten, maar concurrenten.

Rechtse campagnes

Geert Wilders, begonnen bij de VVD, wist misschien dat hij op zijn hoede moest zijn toen Rutte in 2010 sprak van een kabinet waar ‘rechts Nederland zijn vingers bij aflikt’. In 2012 trok hij zijn gedoogsteun aan Rutte-I (2010-2012) in. De PVV verloor de daaropvolgende verkiezingen, maar bleef bestaan, en won weer zetels in 2017.

In 2017 kwam Forum voor Democratie in de Tweede Kamer, in 2021 JA21 en BBB, vorig jaar NSC. Forum en haar afsplitsingen lijken geen blijvertjes. Als van de huidige drie coalitiepartners maar één dat wel is, kan de VVD mogelijk blijvend een deel van haar electoraat verliezen. Want alle VVD-leden samen vertegenwoordigen nog geen derde Kamerzetel. Rutte won verkiezingen door rechtse campagnes.

VVD wist al dat noodwet onhaalbaar was

In 2022 vroeg een VVD-Kamerlid of het mogelijk was een noodwet in te voeren om de asielstroom te stoppen. De VVD-staatssecretaris van Justitie, die diende onder een VVD-minister van Justitie, antwoordde dat dit wettelijk niet kon. Twee jaar later is Kamerlid Ruben Brekelmans defensieminister, staatssecretaris Eric van der Burg Kamerlid en minister Yeşilgöz partijleider.

Op het moment dat de noodwet voor asielzoekers werd opgenomen in de regeringsverklaring, wist de VVD al dat dit onhaalbaar was. Het kan zijn dat de VVD dit al had aangegeven, maar dat de PVV om ideologische redenen volhardde. Maar wat als de VVD willens en wetens Wilders in zijn eigen zwaard wilde laten vallen?

Binnen de VVD bestaat bij de linker- en rechtervleugel het beeld dat bewindspersonen en Kamerfractie afwachten tot PVV of NSC de stekker uit het kabinet trekt. Dan zou het niet liggen aan de VVD, die haar goede wil toonde, dat de samenwerking mislukte. Integendeel, Yeşilgöz toonde zich op de tweede avond van de Algemene Beschouwingen bereid om ook aan een spoedwet te werken. Boodschap: de VVD staart zich niet blind op het eigen gelijk, maar werkt aan oplossingen.

Volgens de VVD wilden vorige coalitiepartners geen strenger asielbeleid. De huidige coalitiepartners willen dit wel, maar letten niet op het begrotingstekort, omdat ze liever geld uitgeven aan zorg en bestaanszekerheid. Boodschap: alleen de VVD is echt verantwoordelijk.

Partners kunnen er genoeg van krijgen

Toen het CDA de grootste partij was, profileerde het zich ten koste van coalitiepartners. In regeringen met de VVD hadden zij oog voor de zwakkeren, in regeringen met de PvdA waren zij zuinig met belastinggeld. Op een dag waren de partners het zat – ze gingen regeren zonder het CDA. Zo kan het ook de VVD vergaan.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe loyaal is Dilan Yesilgöz aan het kabinet-Schoof? verscheen eerst op Wynia's Week.

Zijn betoog was vintage Omtzigt, een proeve van de politieke stijl die tot zijn breuk met het CDA leidde en tot de oprichting van zijn NSC, de partij die vorig jaar twintig zetels behaalde, die de formatie van een nieuw kabinet vooral voortdurend problematiseerde, maar die desondanks inmiddels deel uitmaakt van het ‘extra-parlementaire’ kabinet dat Nederland gaat besturen.

Nu wordt alles anders

Die stijl van Omtzigt is eigenlijk hoogst eenvoudig: rechtlijnig en rationeel. Zich baserend op statistieken, grafieken en cijferlijstjes stelt Omtzigt een probleem vast. Vervolgens herinnert hij aan alle rapporten die in het (verre) verleden zijn gepresenteerd – rapporten die het door Omtzigt gesignaleerde probleem ook al signaleerden en allerlei concrete oplossingen suggereerden.

Politici hebben al die inzichten en oplossingen genegeerd – waarom dat zo is, wordt niet zo duidelijk. Maar hoe dan ook, nu wordt alles anders. NSC gaat het nieuwe kabinet eraan houden dat het al die oplossingen nu ook daadwerkelijk gaat realiseren. Daar kunnen we hem dan weer aan houden.

Wat daarbij opvalt is het haast grenzeloze vertrouwen in het oplossende vermogen van de overheid. De overheid moet de regie herpakken, dwars tegen de neo-liberale onverschilligheid van de afgelopen decennia in, dwars ook tegen de ondoordachte overdracht van bevoegdheden aan Brussel in.

Een mede-bezoeker vertrouwde mij toe dat Omtzigt hem voorkwam als een nieuwe Gerard Veldkamp (1921-1990), de KVP-politicus die als minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid belangrijke wetten tot stand bracht zoals de Kinderbijslagwet, de Ziekenfondswet, de Wet sociaal minimum, de Wet op de arbeidsongeschiktheid en de Wet Werkloosheidsvoorziening. Hij liet zich bij dit alles inspireren door de overweging dat een royale verzorgingsstaat het beste verweer tegen de aantrekkingskracht van de rooien in de politiek vormt.

Personalisme

In ieder geval maakt de HJ Schoo-lezing overduidelijk dat Omtzigt, een Twentse katholiek, zelf ook uit de KVP-bloedgroep binnen het CDA afkomstig is. Aan het slot van zijn betoog verwees hij wel naar de filosofie van het personalisme, een gedachtegoed dat de mens niet als individu benadert maar als persoon die onderdeel uitmaakt van een gemeenschap en daaraan dienstbaar wil zijn.

Solidariteit en betrokkenheid zijn belangrijke begrippen in deze ideeënwereld, en zij pleegt gepaard te gaan met vertrouwen in het ‘probleemoplossend vermogen’ van de samenleving, onafhankelijk van de overheid. Maar dat is nu precies de gedachte die bij Omtzigt – althans in deze lezing – niet is uitgewerkt.

Een delicaat onderwerp

Interessant werd het vooral toen Omztigt het probleem van de migratie aankaartte. Hij paste die kwestie in een groter verhaal over de demografische ontwikkelingen. Dat is een delicaat onderwerp. We weten allemaal dat er in Nederland (en vele andere Europese landen) nog maar weinig kinderen worden geboren: het aantal kinderen per vrouw is bij ons gedaald naar 1,43 (het laagste niveau sinds 1901). Iedereen begrijpt dat dit cijfer niet onproblematisch is.

Maar het wordt toch wat ongemakkelijk als politici mensen gaan aanmoedigen om meer kinderen te krijgen, zeker wanneer de redenen van puur pragmatische en utilistische aard zijn. Kinderen worden geboren ‘uit openheid voor en vreugde aan het leven’, zoals mede-katholiek en pastoor Jan-Jaap van Peperstraten op X terecht opmerkte. Alhoewel het tegelijkertijd ook best een goede gedachte zou zijn als allerlei zaken die jonge mensen belemmeren bij het vormen van een gezin, uit de weg zouden worden geruimd.

Toekomstige asielstromen

Maar daar had Omtzigt het allemaal niet over. Aan de hand van een heldere grafiek liet hij zien dat onze bevolking krimpt. Die krimp is vooralsnog beperkt maar neemt wel toe. Tegelijkertijd is er sprake van een sterk stijgend migratieoverschot. Dit scenario zorgt natuurlijk voor problemen. Want dit betekent het een en ander voor woningen, voor de economie en de arbeidsmarkt, voor het onderwijs, voor de zorg.

Elders groeit de bevolking explosief. In Ethiopië en ook in Congo werden vorig jaar meer kinderen geboren dan in alle 27 landen van de Europese Unie samen. In Nigeria werden meer dan twee keer zoveel kinderen geboren als in alle EU-landen samen. Deze cijfers hebben een zekere voorspellende waarde voor toekomstige asielstromen.

En hier schrok het journaille wakker. Hoorden we hier een extreem-rechts hondenfluitje, dat waarschuwde voor de omvolking van het blanke Europa door hordes zwarte immigranten uit Afrika? Dat is blijkbaar het niveau van parlementaire journalisten en de Leo Lucassens van deze wereld. Een fatsoenlijk en constructief voorstel om ergens eens over na te gaan denken, op de klank af wegzetten als een radicale ‘coming-out’. Een debat dat hierover – over die demografische ontwikkelingen en over hardnekkige problemen die hiermee samenhangen en op elkaar inwerken – met urgentie moet worden gevoerd, wordt op deze manier bij voorbaat onmogelijk gemaakt.

Afhankelijke schaapjes

En op dit punt stak dan toch de conservatief in Omtzigt weer even de kop op. Niet alleen omdat hij bereid is een kwestie te benoemen die tot nog toe bewust en stelselmatig wordt genegeerd, maar ook omdat zijn zorgen over deze kwestie duidelijk maken dat hij oog heeft voor de kwetsbaarheid van het maatschappelijk weefsel. Immigratie, het importeren van culturele diversiteit, tast immers de basis van vertrouwen aan die het fundament van zowel de overheid als de markt vormen. In de personalistische filosofie althans – en de verwijzing daarnaar aan het einde van Omtzigts betoog had daarom een wat minder plichtmatig karakter moeten hebben.

Dan zou ook wat meer hebben doorgeklonken dat juist die dominante rol van de staat een bedreiging van de samenleving vormt. Een samenleving die alle taken en verantwoordelijkheden aan de overheid overdraagt, verandert in een kudde afhankelijke schaapjes, zonder levenskracht of de moed om zelf te denken. En dat moet Omtzigt nu juist willen vermijden.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Omtzigts zorgen over het importeren van culturele diversiteit zijn volkomen terecht verscheen eerst op Wynia's Week.

Aan Cicero wordt het inzicht toegeschreven dat je in de politiek altijd het initiatief moet behouden. NSC behaalde op 22 november 2023 zijn 20 zetels voor de Tweede Kamer vrijwel volledig op basis van het vertrouwen van kiezers in lijsttrekker Omtzigt. De partij loopt nu het gevaar zowel het vertrouwen van zijn kiezers als het politiek momentum uit handen te geven. De zwakte ligt in onduidelijke signalen ná de verkiezingen. Waar staat NSC eigenlijk voor?

CDA-spook plaagt NSC

Kernprobleem bij NSC is het verschil in opvattingen tussen de fractie en de kiezers. Een deel van de fractie is geneigd tot het geheel uitsluiten van de PVV. Terwijl de NSC-kiezers volgens het EenVandaag Opiniepanel op 23 november 2023, de dag ná de verkiezingen, een coalitie van hun partij met de PVV in ruime meerderheid (87 procent) acceptabel vonden.

Het spook dat in het verleden bij tijden het CDA plaagde manifesteert zich nu bij NSC: naar links buigend partijkader, teleurgestelde kiezers. Niet voor niets jubelde het christelijk-progressieve (en altijd fel tegen Wilders gekante) dagblad Trouw op 10 februari dat Omtzigt ‘zijn positie in het midden markeert’ – waarbij dat midden steevast een ander woord is voor links.

De meeste van de kiezers die 65 Kamerzetels gaven aan PVV (37), NSC (20) en BBB (8) willen een breuk zien met het beleid van Rutte Drie en Vier: minder migratie, minder (of in ieder geval niet meer) Europa, minder lasten voor de burger van het klimaatbeleid. NSC staat bij deze kwesties soms op de breuklijn. De partij voerde campagne op brede migratiebeperking, maar wil tegelijk de Spreidingswet voor asielmigratie – potentieel een tikkende tijdbom onder de maatschappelijke stabiliteit – uit principe onverkort uitvoeren.

Terwijl kranten en talkshowtafels continu duiders, politieke mastodonten en spreekbuizen van de gevestigde orde laten ageren tégen de gespreksronde tussen VVD, BBB, NSC en PVV (en tégen informateur Ronald Plasterk) ontbreekt bij NSC een (mediagerichte) aanpak om de eigen kernpunten voor het voetlicht te krijgen.

Recente verleden was voorbode

En Pieter Omtzigt wekt soms de indruk dat hij terugschrikt voor de dynamiek waarin hij terecht is gekomen. Zijn unieke kwaliteit – een zeer scherp oog voor het machtsmisbruik onder Rutte Drie en Vier en voor rot in de verhouding tussen overheid en burger – sneeuwt nu onder in het mediageweld rond de vraag ‘gaat Wilders wel of niet regeren?’.

Al in verkiezingstijd bracht NSC zijn potentiële kiezers soms in verwarring: naargelang het onderwerp zond de partij de boodschap uit zowel met GroenLinks-PvdA leider Frans Timmermans als met VVD of BBB te kunnen werken. De campagneleider van NSC, met een verleden binnen het CDA, sprak achter de schermen – denkend aan het succes van Jan-Peter Balkenende lang geleden – van een strategie van ‘in het midden zitten’.

PVV-standpunten acceptabel

De potentiële NSC-kiezers kwamen alleen niet vaak van links en zaten op onderwerpen als toenemende migratie én het culturele onbehagen eromheen ook nauwelijks in het midden. Sterker nog: zoals veel andere kiezers waren ze vaak al teleurgesteld dat de laatste twee Rutte-kabinetten (centrum-)rechtse stemmen gebruikten voor als links ervaren beleid.

Na de verkiezingen, op 10 december 2023, peilde EenVandaag dat de NSC-stemmers het acceptabel zouden vinden dat hun partij in een kabinet zou stappen met in het regeerakkoord PVV-standpunten als ‘uitzetten van niet-Nederlandse criminelen’ (acceptabel voor 93 procent) en ‘grensbewaking’ (acceptabel voor 65 procent).

Omtzigt zelf wilde niet volmondig een politieke hoofdrol opeisen, ervoer het verwachtingspatroon rond zijn persoon (en de hem aangemeten status van ‘verlosser’) als zwaar, maar voelde zich – na het Toeslagenschandaal – moreel verplicht niet uit de politiek te stappen. Pas in de laatste week van de verkiezingscampagne hield hij – na lang aarzelen – bij het tv-programma Buitenhof de mogelijkheid open premier te worden van een (liefst nogal technocratisch en apolitiek) zakenkabinet.

Omtzigt kon ook moeilijk bevatten dat politieke tegenstanders als de VVD’ers Mark Rutte en Annemarie Jorritsma zonder scrupules in staat waren hem in de rug aan te vallen, puur uit machtsoverwegingen. Omtzigt is snel geraakt door kritiek op zijn persoon in de media, die de afgelopen week regelmatig anonieme uitspraken over hem optekenden van mensen die ooit met hem werkten en die vaak neerkwamen op ‘zie je wel’. En hij is beducht voor machinaties van andere partijen via diezelfde media. 

Zelfoverschatting

Hoeveel zicht heeft Omtzigt op waar zijn eigen mensen qua opvattingen staan? Kamerleden en bestuursleden van NSC komen voor een flink deel uit het persoonlijke netwerk van Omtzigt zelf, waaronder veel oud-CDA’ers én partijvoorzitter Bert van Boggelen – die een achtergrond heeft bij GroenLinks en de christelijke vakbond CNV. Overige fractieleden zijn kort voor de verkiezingen geselecteerd op maatschappelijke vakkennis.

Dat de verdeeldheid over samenwerken met de PVV – verdeeldheid die in verkiezingstijd al ontsproot – in het openbaar doorschemert kan duiden op zelfoverschatting bij (eigenzinnige) fractieleden die wellicht soms vergeten dat ze niet op eigen kracht maar in het kielzog van Omtzigt in de Kamer zijn gekomen.

Een aantal fractieleden is hun aanvoerder tot last zodra de media kritische vragen beginnen te stellen over het formatieproces. De ‘luiken dicht’-reflex – in verkiezingstijd soms al proefbaar – begint een kenmerk van de communicatie te worden. Een poging op 7 februari om via geselecteerde journalisten het nieuws van de plotselinge ‘formatiebreuk’ naar buiten te brengen mislukte pijnlijk, mede omdat een concept-email aan de leden uitlekte.

Het wekte bevreemding dat partijvoorzitter Van Boggelen op 10 februari een brief stuurde aan de NSC-leden met de eenzijdige mededeling dat de partij de route naar deelname aan een rechts meerderheidskabinet begroef. Dus voorafgaand aan bijeenkomsten met een kleine groep geselecteerde leden – achter gesloten deuren en zonder media.

Onzeker

Of Omtzigts bestuurlijke hervormingsagenda voor Nederland nog kans maakt binnen een rechts minderheidskabinet (dat de NSC-fractie volgens het eindverslag van Plasterk begin januari nog bereid was te gedogen) is onzeker. Nog sterker geldt dat voor eventuele besprekingen met GroenLinks-PvdA van Frans Timmermans en met D66 – partijen die bovendien elke vorm van asielmigratiebeperking onmogelijk zullen maken. En dat was niet waarvoor de meeste kiezers van NSC naar de stembus gingen.

Coen de Jong was van eind september tot 22 november 2023 (als vrijwilliger) campagneadviseur voor de partij Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt dreigt binding met zijn kiezers kwijt te raken verscheen eerst op Wynia's Week.

Agnes Joseph en haar collega-actuarissen mochten van DNB slechts bepaalde resultaten laten zien over het zogenaamde ‘invaren’ in de nieuwe wet. Maar, zoals Joseph in de Kamer uitlegde: ‘Met die verplichte berekeningen die ik verdikkie moest maken, ging iedereen er naar verwachting op vooruit, in goed weer en slecht weer. Maar dit kan natuurlijk niet. Nee, als actuaris moet je die berekeningen niet eens willen maken en ik wil dat ook niet meer.’

Valse truc

Later in het debat herhaalde ze nog een keer: ‘Ik ben een actuaris. Ik werk helaas niet meer in de pensioensector, want ik kon er gewoon niet meer tegen… Ik vraag de minister nog een keer – of zij die berekeningen [van DNB] niet gewoon kan wijzigen in de wet. Dit klopt gewoon niet. We moeten mensen niet iets voorhouden wat we niet kunnen waarmaken. Dat is onverstandig.’

Minister Schouten verdedigde DNB maar gaf voor wie goed luisterde het bedrog toe. ‘We zeggen alleen dat we de premies eerder kunnen beleggen in wat voor producten dan ook, zodat het geld kan renderen.’ Dit is wat de minister daarmee bedoelt te zeggen: De pensioenfondsen hebben grote reserves. Als een pensioenfonds belooft om de ‘invaart’ in de nieuwe wet voor te bereiden, mag het van DNB een deel van die reserves voor het eerst in zeventien jaar direct gaan gebruiken om de pensioenen te verhogen. Als we dan alleen naar de eerste vijf jaar kijken, en dat is de valse truc van DNB, kunnen we die vrijkomende  reserves mooi vet uitsmeren over zo’n beperkte periode van vijf jaar en dan uitsluitend voor die korte periode hogere pensioenen beloven.

Zo blijft onzichtbaar hoe met de nieuwe wet van DNB de pensioenfondsen in de toekomst veel meer in slechter renderende spaarpapieren moeten beleggen, leidend op termijn tot ongunstige pensioenen, speciaal voor oudere werknemers en voor de reeds gepensioneerden.

Namens D66 sprak woensdag Marieke Synhaeve: ‘Het agenderen van dit debat [door Agnes Joseph] is onnodig, ongewenst en getuigt wat mijn partij betreft van onbetrouwbaar bestuur.’ Harder dan dat kan het niet. Bij de VVD moest Thierry Aartsen minder bot zijn, want zijn partij zat woensdag nog aan de formatietafel met de partij van Agnes Joseph en twee andere partijen (PVV, BBB) die steeds tegen de pensioenwet hebben gewaarschuwd en dus zeker akkoord gaan met het minder verstrekkend idee van Joseph.

Voorzichtig en tactvol zei Aartsen daarom alleen: ‘Een pensioenwet verander je niet met een motie… Een pensioenwet verander je met een deugdelijke wet. Als die komt, dan moeten we daarover spreken.’ Joseph riposteerde dat haar motie over ‘ingroeien’ in plaats van ‘invaren’ slechts twee nieuwe wetsartikelen vereist.

Houding DNB moet grondig anders

Dus waar staan we? De motie van Agnes Joseph mag aanstaande dinsdag rekenen op 79 stemmen vóór (PVV, NSC, BBB, SP, PVDD, FVD, Denk en JA21), 47 tegen (GLPvdA, D66, CDA, CU,  SGP, en VOLT) en dan nog de VVD (24)  die ook tegen is, maar misschien om tactische redenen kiest voor onthouding. Die motie wordt aangenomen, minister Schouten weigert de motie uit te voeren en het gevecht tussen Agnes Joseph en DNB gaat een tweede ronde in.  

Lezers van Wynia’s Week weten dat ik hoop dat Joseph wint en DNB-president Klaas Knot moet inbinden. En hoe sneller des te beter, want iedere maand dat DNB’s dwang op de pensioenfondsen doorgaat betekent niet alleen valse voorlichting aan sociale partners en ouderenbonden, maar kost ook nog een miljard aan foute gokpartijen met rentederivaten. Ook de hele houding van DNB jegens de pensioenfondsen moet grondig anders.

Verzekeraars zijn duur

De beste analyse daarvan is van mijn oud-collega Joop Hartog, lid KNAW. Hartog legt uit dat een toezichthouder kan kiezen tussen twee richtlijnen. Ten eerste: laat de onafhankelijke actuaris controleren of bij verschillende scenario’s de kans dat het pensioenfonds in de toekomst de deelnemers moet teleurstellen acceptabel minuscuul is. Ten tweede: bereken zo goed  mogelijk hoeveel het pensioenfonds zou moeten betalen wanneer het alle beloofde pensioenuitkeringen morgen gedwongen zou moeten overdragen aan een verzekeringsmaatschappij.

Verzekeraars zijn duur, want die rekenen als volgt (iets vereenvoudigd): wij moeten beloven om over vijftig jaar nog steeds die overgenomen pensioenen te betalen. En misschien gaat de rente weer terug naar nul tot een procent. Laten we dus eisen dat zelfs onze belofte voor het jaar 2074 nu alvast voor bijna het volle bedrag aan ons wordt betaald.

DNB past onder Knot uitsluitend de tweede richtlijn toe. Maar dat vereist de bizarre veronderstelling dat elk pensioenfonds ieder moment klaar moet staan om verkocht te worden. Maar wiens voordeel zou dat kunnen zijn? Want denk door en zie dat die verzekeraars ook uit veiligheid niet kunnen en willen beleggen in aandelen en gebouwen.

De pensioenen worden veel lager (slecht voor de deelnemers) en de fondsen kunnen niet helpen bij de financiering van de woningbouw (slecht voor de woningzoekenden) of met deelname in ondernemingen (ook ondernemingen die groene technologie ontwikkelen, mevrouw Synhaeve van D66!)

Tot slot een lang citaat van Hartog, ook om te bewijzen dat onze kritiek al lang werd gedeeld in de sector: ‘Achteraf heeft menigeen spijt van de opgelegde marktwaardering [keuze twee hierboven]. Zo zegt Niek Jan van Kesteren, voorheen directeur van VNO-NCW in 2020: “Met die rekenrente hebben we onszelf in de problemen gebracht” …. “Sinds de Tweede Wereldoorlog maken pensioenfondsen zo’n 7 procent rendement per jaar. Waarom zou dat in 2052 niet zo zijn?” Ook Jan Tamerus, eertijds actuaris van het pensioenfonds voor de zorg PFZW en jarenlang de pensioendeskundige van de vakbond voor middelbaar personeel VCP, vindt het onzinnig om pensioenfondsen dezelfde regels op te leggen als banken en verzekeraars. Bij de laatsten kunnen verplichtingen acuut worden opgeëist “maar bij een pensioenfonds kunnen de mensen zich nooit op één dag allemaal voor hun pensioen melden. Dat gaat per definitie geleidelijk. En toch worden pensioenfondsen hetzelfde behandeld als banken en verzekeraars.”’

Dreigement?

Slechts twee artikelen moeten volgens Joseph anders in de wet. Alle verdere parameters, voorspellingen en dwangmaatregelen staan in lagere wetgeving of komen direct van DNB. Waar een wil is (79 stemmen!) is een weg. Agnes Joseph heeft met ‘ingroeien’ in plaats van ‘invaren’ slim een bewandelbare richting aangegeven.

DNB zal dreigen met het aftreden van de president. Maar is dat nog wel een dreigement als die president al zeventien jaar fout zit met zijn keuze van richtlijn, een eerlijke actuaris dwingt tot valse voorlichting en ook nog een miljard per maand weggooit aan rentegokken?  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Met ‘ingroeien’ in plaats van ‘invaren’ is er nu een slim idee om de nieuwe Pensioenwet beter te maken verscheen eerst op Wynia's Week.

Tijdens de campagne was NSC-leider Pieter Omtzigt stellig: geen samenwerking met de PVV. Voor Omtzigt is de rechtsstaat het belangrijkste thema, het verkiezingsprogramma van de PVV zou daarmee in strijd zijn.  

De rol van gedoogpartner is vergeven

Uit peilingen blijkt echter telkens weer dat het overgrote deel van de NSC-kiezers niet tegen samenwerking met de PVV is. Zo kreeg Omtzigt een probleem. Bij CDA waren partij en kiezers voor uitsluiting van de partij van Geert Wilders; bij BBB zijn partij en kiezers tegen. Op de verkiezingsavond leek Omtzigt te verkiezingsuitslag te respecteren en bereid over zijn schaduw heen te springen. Van harte lijkt het niet te gaan.

Omtzigt heeft eerder gepleit voor versterking van de rol van de Tweede Kamer ten opzichte van de regering. Zo opperde hij de mogelijkheid van een minderheidskabinet. Op dit punt werd hij echter door de VVD geklopt: aanvoerder Dilan Yeşilgöz verklaarde direct na de liberale verkiezingsnederlaag dat haar partij niet opnieuw wil regeren, maar een centrumrechts kabinet wel mogelijk wil maken. De rol van gedoogpartner van een minderheidskabinet – die de PVV had tijdens het eerste kabinet-Rutte (2010-2012) – is daarmee vergeven.

Omtzigt was CDA-Kamerlid, BBB-leider Caroline van der Plas wilde in 2018 nog voor die partij in de gemeenteraad van Deventer. NSC en BBB zijn feitelijk afsplitsingen van het CDA. Na de Europese verkiezingen van 6 juni worden ze waarschijnlijk alle drie lid van de centrumrechtse fractie van de Europese Volkspartij (EVP). Het CDA was in de jaren zeventig een van de oprichters van de EVP, bij de BBB is de lidmaatschapsaanvraag al de deur uit en wat NSC betreft: hoe waarschijnlijk is het dat een partij met zoveel oud-CDA’ers in de gelederen elders in het Europees Parlement onderdak gaat zoeken?

NSC concentreert zich op de rechtsstaat, BBB op regio’s. BBB speelt in op de kloof tussen elite en volk, of in ieder geval tussen Randstad en provincie. NSC wil herwaardering van expertise. Waar BBB rechts overkomt, lijkt NSC centrumpartij te willen worden.

BBB slaagde erin ook oud-politici van VVD en JA21 aan zich te binden, zelfs een Tweede Kamerlid van de PVV. Op één oud-VVD-parlementariër na komen NSC-Kamerleden met eerdere politieke ervaring allemaal van het CDA. De christendemocraten bleken in 2010 verdeeld over samenwerking met Wilders: de dissidente CDA-Kamerleden Kathleen Ferrier en Ad Koppejan waren tegen. Ze verlieten het Binnenhof in 2012.

In datzelfde jaar werd Omtzigt in eerste instantie niet op de CDA-lijst geplaatst, ook omdat hij moeite had met de PVV. Plaatselijke CDA-afdelingen brachten hem alsnog op de lijst; dankzij voorkeursstemmen werd hij herkozen.

De loyalisten van Willem Aantjes

In 1977 namen de katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU voor het eerst met één gezamenlijke CDA-lijst deel aan de Tweede Kamerverkiezingen. Partijfusie volgde in 1980. Sinds eind 1977 hebben CDA en VVD ongeveer 22 jaar samen geregeerd, CDA en PvdA iets meer dan acht. CDA en VVD lijken elkaars voorkeurspartners.

In 1977 bestonden binnen het CDA nog ernstige bezwaren tegen samenwerking met de VVD van Hans Wiegel. In de linkse jaren zeventig koos Wiegel nadrukkelijk voor een rechtse koers. Dit was tegen het zere been van de linkervleugel van het CDA, die liever doorregeerde met de PvdA van Joop den Uyl. Bij het aantreden van het kabinet-Van Agt/Wiegel verklaarden zeven, overwegend antirevolutionaire CDA-Kamerleden de regering slechts voorwaardelijk te willen steunen. Deze ‘loyalisten’ behielden zich het recht voor om op bepaalde dossiers tegen het kabinetsbeleid te stemmen.

Fractievoorzitters worden geacht de eenheid te bewaren, maar CDA-fractievoorzitter Willem Aantjes was fractievoorzitter én aanvoerder van de loyalisten. Hij legde echter in 1978 het Kamerlidmaatschap neer, nadat hij was beschuldigd van een ‘fout’ oorlogsverleden.

De geschiedenis gaat zich wellicht herhalen

De huidige Kamerleden zullen zich eerder de CDA-dissidenten tijdens Rutte-I herinneren dan de loyalisten van meer dan 45 jaar geleden. Toch is herhaling mogelijk. NSC heeft meerdere Kamerleden met ernstige bezwaren tegen de PVV. Omtzigt pleit voor een meer onafhankelijke Tweede Kamer. Hij wordt ongeloofwaardig als hij zijn partijgenoten niet toestaat vrij van last en ruggenspraak te stemmen.

PVV, VVD, NSC en BBB hebben samen 88 zetels. Op ‘rechtse’ dossiers als migratie kan ook gerekend worden op de zeven stemmen van SGP, Forum voor Democratie en JA21. Als van de twintig NSC-Kamerleden ook maar één zo’n coalitievoorstel steunt, is de wet aangenomen. NSC kan het zich dus veroorloven om gewetensbezwaarde fractiegenoten afwijkend te laten stemmen, de coalitie komt niet snel in gevaar. Omgekeerd leggen eventuele NSC-loyalisten te weinig gewicht in de schaal om eisen te stellen. En hoe vaker NSC verdeeld stemt, hoe meer ze aan betekenis in de Kamer verliest, want hoeveel stemmen zijn verzekerd?

Zónder fractiediscipline verliest Omtzigt gezag bij andere partijen, mét fractiediscipline kunnen kiezers en partijgenoten hem verwijten anderen niet de vrijheid te gunnen die hij zelf miste binnen het CDA. Als aanvoerder en oprichter van een nieuwe partij kan hij zich niet verschuilen achter anderen. Die knoop moet hij zelf doorhakken.

De christendemocraten van weleer mogen dan in brokstukken in de huidige Tweede Kamer zitten, sommige erfenissen van het oude CDA – zoals dwarsliggende Kamerleden – kunnen opnieuw gaan opspelen.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Hereniging: straks zitten NSC en BBB waarschijnlijk samen met het CDA in dezelfde Europese fractie verscheen eerst op Wynia's Week.

Joseph kan ook rekenen op de steun van PVV, BBB en een aantal kleinere partijen, die de nieuwe pensioenwet in zijn geheel verwerpen. Met de aldus tot stand gekomen Kamermeerderheid begint dan het eindspel over de wet.

De kiezers (behalve dan de commerciële promotors en belanghebbenden bij het uiterst kostbare en arbeidsintensieve ‘invaren’) zullen zich afvragen waarom de reikwijdte van nieuwe wet direct al zo drastisch wordt beperkt. Is dat nieuwe, individuele pensioen dan toch niet zo gunstig? Was de wet dan toch een verslechtering? Heeft de Britse toezichthouder op de pensioenen wellicht gelijk wanneer ze op haar website schrijft dat een systeem met defined benefits – ons huidige stelsel dus – in het algemeen beter is?

Harde oppositie van De Nederlandsche Bank

Denk bijvoorbeeld aan een leraar of verpleegkundige van 60 jaar met 32 dienstjaren die volgens Joseph alleen voor de laatste paar jaar een eigen potje moet opbouwen. Die krijgt dan zo’n driekwart van het eerdere beloofde pensioen voor de al gewerkte dienstjaren en daarboven een zuinig nieuw potje.

Volgens De Nederlandsche Bank moet iemand op die leeftijd voor de laatste paar jaren individueel sparen op een soort renterekening. Dat wordt dan hooguit 2 procent per jaar voor het nieuwe potje. Die wat oudere werkende zal – denk ik – Joseph vragen of ze niet beter kan zorgen dat alles bij het oude blijft. Zodat de premie ook in die laatste paar gespreid wordt belegd, en het eerder toegezegde pensioen volledig kan worden uitgekeerd.

Harde oppositie kan Joseph verwachten van De Nederlandsche Bank (DNB). President Klaas Knot huilde vorige week een paar tranen in zijn kerstinterview met het Algemeen Dagblad en liet weten dat hij zo vaak moet denken aan de 20 procent achterstand bij de pensioenen. Volgens Knot kan hij daar pas iets aan doen nadat de nieuwe pensioenwet onherroepelijk is ingevoerd.

Knot huilde krokodillentranen, want die achterstand van 20 procent komt uitsluitend door extreme berekeningen van zijn eigen DNB. Laat de nieuwe Tweede Kamer Knot maar eens ondervragen, samen met Tjerk Kroes, directeur Economisch Beleid en Onderzoek bij DNB. Eerst een vraag voor Kroes en dan vier voor Knot.

Vraag voor Kroes: Is het waar dat u bij de Kamercommissie uw eigen beleid niet kon verdedigen? Dat u op dringende vragen over de rekenrente van DNB letterlijk zei: ‘Het lijkt me beter om daar maar niet meer over te praten’. Was dat niet een schoffering van de Kamercommissie?

Vraag één voor Knot: Veel pensioenfondsen in het buitenland die, net als in Nederland met de oude wet, een systeem kennen met defined benefits mogen zelf kiezen hoe hun in-house actuaris de verplichtingen en de bezittingen taxeert. In Nederland was u tot december 2005 zo’n toezichthouder, die keek of de fondsactuaris binnen redelijke grenzen bleef – niet zo moeilijk, want actuariaat is geen studiekeuze voor wildemannen en -vrouwen. Waarom wilde u vanaf 2006 alle rekenregels verplicht opleggen? Bent u dan nog een toezichthouder of eigenlijk eerder een dictator?

Wij begrijpen dat een grondig toezicht gewenst is voor de dekking van de pensioenen die al zijn ingegaan. Maar u stelt dwingende eisen voor de dekking van het pensioen van álle actieve werknemers. Hebt u als enige in Nederland de beste voorspelling voor de komende tachtig jaar (ja, zover denkt de DNB vooruit) van de salarissen van alle mensen die dan nog werken? Hangt dat niet af van de toekomst van onze economie en van de bedrijfstakken? Is het daarom niet wijzer om, zoals bijvoorbeeld in Engeland, strikt te zijn voor de dekking van de al ingegane pensioenen, maar wat meer vrijheid te bieden aan de actuarissen voor hun prognoses betreffende de toekomst?

Een gokpartij die 14 miljard euro kostte

Vraag twee voor Knot: U eist dat de pensioenfondsen ieder jaar actuele rentestanden gebruiken om de last van hun verplichtingen te berekenen. Zelfs als wij daarin meegaan, is uw berekening in dat genre extreem. Wilt u uw cijfers vergelijken met die van Mercer, ’s werelds bekendste consulent voor defined benefits-pensioenen? Is het juist dat de discount yield curve van Mercer precies berekent wat u óók wilt berekenen, maar wel ieder jaar resultaten geeft die gemiddeld zo’n 1 tot 1,3 procent hoger (gunstiger) zijn dan uw cijfers?

Vraag drie voor Knot: In een ultieme poging om de nieuwe wet te forceren, hebt u gesuggereerd dat pensioenfondsen die plechtig beloven om iedereen ‘in te varen’ – zelfs de kwetsbare gepensioneerden – eerder de opgelopen achterstand van 20 procent mogen inhalen. Is het juist dat als u de discount yield curve van Mercer had gehanteerd in plaats van uw zelfontwikkelde rentestructuren, er misschien twee of drie jaar reden was geweest om voorzichtig te zijn, maar dat in alle andere jaren sinds 2009 – en ook nu – geen enkele aanleiding zou zijn geweest om de pensioenen te bevriezen?

Vraag vier voor Knot: Is het waar dat u in de jaren 2021-2022 in Frankfurt (terecht) pleitte voor hogere rentes en ook bij gelegenheid uitlegde waarom de rente moest stijgen om de inflatie te beperken? En is het ook waar dat u in diezelfde jaren onze pensioenfondsen dringend bleef adviseren om niettemin door te gaan met gokproducten die met zekerheid miljarden zouden kosten wanneer de rente inderdaad zou stijgen? Is het juist dat die gokpartijen die u wenste, hoewel ze dwars ingingen tegen uw eigen beleid, de pensioenfondsen ongeveer 14 miljard euro hebben gekost?

Een feestavond in het verschiet

Mijn voorspelling: in januari komt Agnes Joseph met een motie om de nieuwe pensioenwet in te perken. Vervolgens groeit het wantrouwen over de wet. Dan volgt een laatste campagne van DNB om de wet toch door te zetten, met beloftes om alleen in dat geval de pensioenen te verbeteren. Daarna ontstaat een breed gevoel dat dit neerkomt op chantage en dat Klaas Knot te veel dictator heeft willen zijn.

En dan – tot slot – de overwinning van Agnes Joseph. Met een feestavond voor haar, maar ook voor 50Plus-senator Martin van Rooijen, tegenstander van het eerste uur, en alle anderen (onder wie met overtuiging uw columnist) die voortdurend waarschuwden voor de dictatuur van De Nederlandsche Bank.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Er komt een pensioenclash tussen Agnes Joseph en Klaas Knot – en de winnaar laat zich raden verscheen eerst op Wynia's Week.

Het CDA ontstond vanaf eind jaren zestig uit de katholieke KVP (de grootste), de gereformeerde ARP (de middelste) en de hervormde CHU (de kleinste). En wat zie je nu? De KVP is in feite terug en bestaat uit twee partijen: de BBB van Caroline van der Plas en de NSC van Pieter Omtzigt.

Het nieuwe CDA is de oude ARP

Verder bestaat ook het CDA nog, maar die lijkt nog het meest op de gereformeerde ARP van vroeger. Ook als je naar de mensen, de kandidaten en de boodschap kijkt ademt de kleine romp-CDA van nu die gereformeerde ARP. Maar het CDA zoals het bedoeld was bestaat dus niet meer.

Twee van de brokstukken, de partijen van Omtzigt en Van der Plas, lijken nu wel de sleutelrol die het CDA vroeger in de Nederlandse politiek had over te nemen. Zij kunnen, uiteraard afhankelijk van de verkiezingsuitslag op 22 november, bepalend zijn voor de aard en de koers van het volgende kabinet. Vermoedelijk zal, zoals eerder, zuidelijk en (voorheen) katholiek Nederland de doorslag geven.

Wordt dat een Ruk naar Rechts? Niet echt, zegt Syp Wynia. Daarvoor zijn de partijen van Omtzigt en Van der Plas te onbestemd: soms een beetje links, soms een beetje rechts. BBB van Van der Plas is wat meer van ondernemers, wat scherper op asiel en wat meer van het platteland dan de NSC van Omtzigt. Maar beide hebben ze katholieke wortels.

Een ruk naar rechts zal het niet worden, maar een koerswijziging hangt wel in de lucht. De jaren van diversiteit en duurzaamheid, van woke, klimaat en stikstof zijn voorbij.

Timmermans de grootste?

Met de nadruk op ‘bestaanszekerheid’ verschuift de aandacht naar de Nederlander van nu – weg van de geschiedenis van de slavernij en de toekomst van het klimaat. Geen ruk naar rechts, wel een ruk weg van kosmopolitisch links.

Verder in deze WWTV: de VVD wil wel vooruit, maar vertoont nog alle tekenen van de Rutte-tijd. De Partij van de Dieren zal instabiel blijven, zoals ook de SP dat is. En de fusiepartij van Frans Timmermans blijft een kwetsbaar geheel: misschien wordt hij wel de grootste, wellicht zonder premier te worden.

De video’s van Wynia’s Week TV zijn ook te beluisteren als podcast. Klik HIER.

Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de kijkers, luisteraars en lezers. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Geen ruk naar rechts, maar ‘de brokstukken van het CDA bepalen de verkiezingsuitslag’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Jan-Peter Balkenende wist begin deze eeuw het CDA electoraal er weer een beetje bovenop te helpen. In 2003 scoorde hij als premier 44 zetels. Hij bleek echter niet permanent stemmen te kunnen trekken. Als lijsttrekker leed hij in 2010 een verlies van 20 Kamerzetels. Inmiddels staat het CDA op 15 zetels en dreigt het volgens een recente verkiezingspoll nog verder weg te zakken naar 5 zetels.

In 1997 ging het CDA ook al herbronnen

Tijd dus voor het CDA om weer eens te gaan herbronnen. In de woorden van mijn krant gaat het CDA de komende drie maanden zijn uitgedroogde wortels flink bewateren. Het CDA wordt weer een partij met als kernpunten gemeenschapszin, waarden en normen, fatsoen, solidariteit en verantwoordelijkheid. Mijn eigen ervaring van 25 jaar geleden bij het CDA stemt mij wantrouwend.

25 jaar geleden was ik (kortstondig) lid van het CDA. Het was toen, nadat de kiezer in 1994 het CDA hard had afgestraft, ook tijd om te herbronnen. Het CDA zette in op het gezin als hoeksteen van de samenleving. De partij claimde dat als gezinnen niet deugden de maatschappij ook niet deugde. Dat vond ik ook als vader van drie dochters van toen 4, 6 en 8 jaar oud. Dus ik werd lid, niet omdat ik graag in de hemel wilde komen, maar om mee te helpen het gezin te promoten. Ik werd vrijwel direct in 1997 lid van de programmacommissie van het CDA.

Daarin zat ook de toen bij het publiek nog onbekende Jan Peter Balkenende. Ik was voorzitter en hij was secretaris van de subcommissie-financiën. Nooit had ik toen kunnen bedenken dat hij vanaf 2002 acht jaar lang premier van Nederland zou zijn. Ik vond hem nogal onbeduidend: hij had nooit eigen ideeën, hij luisterde en gaf slechts samenvattingen van wat er besloten was.

Althans, dat deed hij als er een duidelijke consensus was. Anders keek hij opzij en deed niets. Het leek domheid, maar het was politieke sluwheid. Hij wachtte rustig af tot hij wist in welke richting de hazen liepen en dan volgde hij de hazen. Over afwijkende hazen zweeg hij. Hij liet het aan anderen over om beslissingen te nemen. De specialiteit van Balkenende was het kiezen van de winnende stroming.

De herbronning gaf geen verkiezingswinst…

Het verkiezingsprogramma dat wij toen opstelden was zeker sterk pro-gezin. Het woord gezin, bijvoorbeeld, kwam 31 keer in de tekst voor. Electoraal deed het gezinsvriendelijke programma helaas weinig voor het CDA. Het aantal Kamerzetels bij de Tweede-Kamerverkiezingen van 1998 daalde verder van 34 naar 29. Ikzelf was inmiddels al een teleurgesteld CDA-lid. De werkzaamheden in de programmacommissie leerden mij vooral dat haantjesgedrag en/of politieke sluwheid (zie Balkenende) belangrijk waren om invloed te hebben. Dat waren niet mijn specialiteiten.

Balkenende was sluw en wachtte op zijn kans om toe te slaan. Zo wist hij zichzelf naar voren te schuiven in 2001 toen er een leiderschapscrisis in het CDA was uitgebroken. Vervolgens maakte hij zich vlak voor de Kamerverkiezingen van 2002 populair bij veel kiezers door bij het beroemde lijsttrekkersdebat van 6 maart 2002 niet mee te doen aan het bashen van Messias Pim Fortuyn. Fortuyn en Balkenende leken wel vrienden en deze vriendschap leverde hem 43 Kamerzetels en het premierschap op.

CDA-wijn ging weer gewoon in oude zakken: Donner

Toen het CDA weer ging regeren, bleek dat niet alle bekende CDA-politici erg principieel en vol van normen en waarden waren. Piet Hein Donner, bijvoorbeeld, zat ook in de programmacommissie van 1998. Ik vond hem toen een grappige en sympathieke man. Een intellectueel ook. Later, toen Donner carrière maakte in de politiek en ik inmiddels van grote afstand toekeek, vond ik hem minder amusant en zeker geen verzetsheld.

In 2010 was Donner bereid zitting te nemen in een VVD-CDA kabinet dat door Wilders ondersteund (‘gedoogd’) werd in ruil voor een harder immigratiebeleid. Donner was eerst fel tegen partijen die, in zijn woorden, aan ‘uitsluiting van anderen’ deden. In 2010 liet hij die bezwaren varen, want hij moest in de regering. Er zou namelijk ook snel een nieuwe vicevoorzitter van de Raad van State komen. Donner wist uiteraard dat als hij in het gedoogkabinet zat, de kans dat hij die benoeming zou krijgen groot was.

Jack de Vries en Ruth Peetoom zaten ook in de programmacommissie van 1998. Jack de Vries was blij, altijd blij. Tegenspoed kon aankomend spindoctor Jack de Vries niet deren. Hij zat, met mondhoeken en al, in de lijn omhoog. Hij schopte het zelfs in 2007 tot bewindspersoon, staatssecretaris van Defensie in het kabinet met Wouter Bos (PvdA). In de verkiezingscampagne van 2006 had De Vries er persoonlijk voor gezorgd dat Wouter Bos als een onbetrouwbaar politicus werd afgeschilderd. Geen probleem voor Jack om daarna als bewindspersoon met Bos samen te werken. Geen probleem ook voor gezinspartij CDA dat Jack de Vries zijn gezin in de steek liet voor een nieuwe liefde.

Ruth Peetoom wilde met het CDA weer terug naar het politieke midden. Dat preekte ze toen ze tot voorzitter van het CDA werd gekozen in 2011. Ze was niet blij toen het CDA met de VVD en de PVV ging regeren, maar het CDA wilde verantwoordelijkheid voor het land nemen. Onder haar voorzitterschap was het partijstandpunt dat de belastingen omlaag moesten. Daarmee was het CDA dus gewoon rechts. Peetoom steunde toen rechtse voorstellen (belastingverlaging) omdat het meer werk zou opleveren (dacht ze), maar ze wilde ook naar het politieke midden.

Machiavellist Maxime Verhagen wist niets van gerechtigheid

Ernst-Hirsch Ballin was adviseur van de programmacommissie in 1998. Eigenlijk was hij een van de weinigen die ik niet op opportunisme heb kunnen betrappen. Hij was een integer persoon die stond voor zijn opvattingen, ook al deelde ik veel van zijn opvattingen niet.

Door mijn lidmaatschap van de programmacommissie in 1997/1998 leerde ik mensen kennen die het later tot bewindspersoon zouden schoppen. Andere illustere CDA-politici kende ik op zijn hoogst oppervlakkig, zoals bijvoorbeeld Maxime Verhagen, ‘Realpolitiker’ in het CDA. Hij was een klassieke aanhanger van het machiavellisme: altijd een waakzaam oog voor waar de macht zit en hoe die zelf te krijgen. Verdeel en heers; liever gevreesd dan geliefd. Zo’n type. Hij had geen mening over gerechtigheid of solidariteit, typisch onderwerpen waar het CDA wat over te zeggen had. Verhagen echter niet.

Dan tenslotte nog een enkel woord over Pieter Omtzigt, voormalig CDA-Kamerlid. Omtzigt is nu populair bij kiezers. Hij zou 46 zetels kunnen scoren volgens recente polls. Waarschijnlijk is hij zo’n stemmentrekker, omdat hij de reputatie heeft als volksvertegenwoordiger politieke bestuurders hinderlijk te volgen. Voor het CDA als bestuurderspartij was dat geen aangename eigenschap. Zijn populariteit komt ook omdat hij het opnam voor mensen die het slachtoffer waren geworden van het toeslagenschandaal.

Daarmee is hij eigenlijk een ouderwetse sociale christendemocraat. Het CDA heeft namelijk een aardige staat van dienst in het verzinnen van sociale regelingen. In de jaren ’60 was daar de KVP’er Gerard Veldkamp die de wet op de arbeidsongeschiktheid (WAO) invoerde. Deze wet beloofde een aantrekkelijke uitkering tot het pensioen voor wie niet meer kon werken.

Helaas was die WAO zo lek als een vergiet. Wanneer iemand ‘echt’ arbeidsongeschikt was, werd namelijk niet al te duidelijk omschreven in de wet. Dat moesten de werkgevers en werknemers min of meer zelf uitmaken, al dan niet ondersteund door een keuringsarts. Grootscheeps misbruik was het resultaat.

Pieter Omtzigt zorgde voor een lekkende toeslagenwet

De toeslagenwet (officieel: Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen) die zegt dat onze overheid gratis geld over bijna alle Nederlanders en andere Europeanen mag of moet uitstrooien is in 2005 ingevoerd door CDA-man Joop Wijn. Pieter Omtzigt was reuze enthousiast over deze wet, maar was later stomverbaasd dat er fraude kon worden gepleegd met toeslagen.

Later was hij weer stomverbaasd dat als er op fraudeurs werd gejaagd, zoals hij zelf wilde, ook onschuldige burgers werden gepakt. Die burgers hadden voornamelijk moeite met het invullen van de ingewikkelde formulieren. Dat Omtzigt door zijn wispelturige gedrag in het parlement de zorgtoeslagregeling zelf ingewikkeld en onuitvoerbaar had gemaakt, vergeten de meeste kiezers, of ze weten het niet. Ik weet het wel.

Hij sluit dus ook aan bij een andere oude gewoonte in het CDA: het maken van een lekkende regeling (zie Veldkamp). Pieter Omtzigt past dus, wat dit onderwerp betreft, eigenlijk erg goed bij het CDA, maar niet omdat hij opportunistisch is of sluw. Hij sluit aan bij die andere stroming in het CDA die allerlei sociale regelingen wil invoeren zonder zich om de praktische consequenties te bekommeren. 

Het is dus geen wonder dat het ‘nieuwe’ CDA Omtzigt weer terug in de gelederen zou willen hebben. Het sociale pak dat het CDA zich weer wil laten aanmeten staat immers ook Omtzigt goed. Ook andere standpunten van Omtzigt worden door het CDA gedeeld, zoals bijvoorbeeld het regionale kiesstelsel dat uit de koker van Omtzigt komt. Zowel het CDA als Omtzigt zijn voor een twee-status-asielstelsel, recent nog verantwoordelijk voor het uiteenspatten van het kabinet.

‘Partij elders’

Maar Pieter Omtzigt keert niet terug naar de partij die hem via ‘functie elders’ wilde uitspuwen. Hij gaat naar een ‘partij elders’, namelijk zijn eigen partij Nieuw Sociaal Contract, zoals hij in zijn streekblad aankondigde.

Met het Nieuw Sociaal Contract als geduchte politieke concurrent kan de geschiedenis van het CDA zich niet herhalen. Ofte wel, als het CDA weer met dezelfde soort ‘oude zakken’ komt aanzetten als in 2002, zal de partij van de politieke aardbodem verdwijnen.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zie hier zijn blog. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Met het Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt verdwijnt het CDA van de politieke aardbodem verscheen eerst op Wynia's Week.