Nadat entrepreneur Elon Musk had aangekondigd dat hij op 12 augustus – live op zijn platform X – in gesprek zou gaan met presidentskandidaat Donald Trump, kwam er een reactie van Thierry Breton. De Franse EU-commissaris voor de Interne Markt stuurde ‘Dear Mr. Musk’ een brief – met cc naar de ceo van X – die hij ook publiceerde op het platform. Bij de brief plaatste hij de tekst: ‘With great audience comes greater responsibility #DSA As there is a risk of amplification of potentially harmful content in EU in connection with events with major audience around the world, I sent this letter to @elonmusk.’ 

Breton kreeg op X steun, maar er waren ook veel verontwaardigde reacties. Musk reageerde met een meme met daarop de tekst: ‘Take a big step back and literally, fuck your own face!’ 

‘Proportionele maatregelen’ 

Waar was het Breton precies om te doen? In zijn brief – die bleek te zijn verstuurd zonder medeweten van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen – wijst hij Musk op diens verantwoordelijkheid om zich aan ‘de wetten van de EU’, en dan met name de Digital Services Act (DSA), te houden, aangezien een derde van de 300 miljoen X-gebruikers zich in de EU zouden bevinden. Een jaar geleden schreef ik in Wynia’s Week al over de gevaren van deze DSA die toen van kracht werd voor de grootste online platforms en zoekmachines. 

Breton stelt dat Musk weliswaar vrijheid van meningsuiting heeft, maar dat hij ervoor moet zorgen dat ‘proportionele en effectieve verzachtende maatregelen klaarstaan met betrekking tot de versterking van schadelijke inhoud gerelateerd aan relevante evenementen, waaronder live streams, die, als ze ongeadresseerd blijven, het risicoprofiel van X zouden kunnen vergroten en nadelige effecten kunnen genereren voor het publieke discours en de publieke veiligheid. Dit is belangrijk tegen de achtergrond van recente voorbeelden van publieke onrust die voortkwam uit de versterking van inhoud die haat, wanorde, aanzettingen tot geweld, of andere gevallen van desinformatie promoten.’ 

Kennelijk houdt de EU een risicoprofiel bij per online platform, want Breton dreigt hier met een verhoogd aantal risicopunten voor X. Wat de gevolgen daarvan zouden zijn, laat hij onvermeld. Breton benadrukt daarnaast dat er niet mag worden gediscrimineerd in de moderatie van de gebruikersgemeenschap en de content, ‘including yourself as a user with over 190 million followers’.  

Aangezien de content die Musk in de Verenigde Staten maakt, zal ‘overwaaien’ naar Europa, heeft hij volgens een Breton een verplichting. ‘Daarom monitoren we de potentiële risico’s in de EU die worden geassocieerd met de verspreiding van content die aan kan zetten tot geweld, haat en racisme, in samenspel met grote politieke – of maatschappelijke – evenementen in de wereld, waaronder debatten en interviews in de context van verkiezingen.’ 

Breton voegt er nog dreigend aan toe dat Musk op de hoogte is van een ‘formeel proces dat reeds loopt tegen X onder de DSA’. Hij verzoekt Musk om Bretons team vooraf te informeren over de genomen preventieve maatregelen en sluit af met de woorden: ‘Mijn diensten en ik zullen extreem alert zijn tegenover elk bewijs dat wijst richting overtredingen van de DSA en zullen niet twijfelen om onze toolbox, met inbegrip van het nemen van voorlopige maatregelen, volledig in te zetten, mocht dit gerechtvaardigd zijn om EU-burgers tegen serieus letsel te beschermen.’   

Het gevaar van controle 

De brief van Breton maakt duidelijk hoe groot de gevaren zijn die gepaard gaan met sterk beperkende controlemechanismen – zoals in de DSA – over wat online geplaatst mag worden en wat niet. Wat aanzet tot haat of discriminatie en wat desinformatie is, is niet altijd duidelijk te bepalen. Bovendien – ik schreef het ook in mijn boek Het Recht op Misinformatie – rijst de principiële vraag waarom onjuiste informatie niet zou mogen worden gedeeld. Is het niet aan burgers om te bepalen of ze wel of niet kennis willen nemen van onzin?  

In de tweede plaats is het belangrijk om te beseffen dat Breton de brief preventief naar Musk stuurde, nog voordat het gesprek met Trump had plaatsgevonden. De assumptie was kennelijk dat Musk en Trump in elk geval op het punt van desinformatie (of beter misinformatie: omdat de intentie van de verspreider van informatie vaak onduidelijk is) over de schreef zouden gaan. Zou Breton voortaan ook brieven gaan sturen naar Nederlandse journalisten die mensen spreken of interviewen die een ander perspectief op de wereld hebben dan hij? Het lijkt niet ondenkbaar als de journalist of diens medium voldoende volgers heeft.  

Wat Breton heeft gedaan, kan bovendien worden gekwalificeerd als inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Is die beïnvloeding wenselijk? Wanneer niet-lidstaten zich zouden bemoeien met verkiezingen in een EU-land, is het hek – uiteraard – van de dam. Zo bezien getuigt Bretons brief van een arrogantie die we doorgaans juist aantreffen onder leiders die we gewend zijn autoritair te noemen.   

We worden zo – niet voor het eerst – gewezen op het probleem dat de EU niet goed uit te voeten lijkt te kunnen met Verlichtingsidealen als de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid, hoewel die idealen het fundament heten te zijn van de Europese samenwerking. De EU bemoeit zich met zaken die de autonomie van de burger aantasten. Aan het vrije woord worden beperkingen opgelegd, zogenaamd om ‘aanstoot’ te voorkomen. Zo ontstaat een wereld die voortdurend wordt geïndoctrineerd met beschermingsdrang en totale risico-uitsluiting. In plaats daarvan zou het vrije woord in de EU de hoogste bescherming moeten genieten en zou de DSA daarom direct op de helling moeten.  

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Waar bemoeit Eurocommissaris Thierry Breton zich in hemelsnaam mee?  verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren,’ staat er sinds 1848 in de Grondwet. Dat staat er niet voor niets. De ontdekking, rond 1450, van het systeem om met losse letters te drukken, gaf de verspreiding van ideeën een enorme impuls. Zonder deze techniek had Erasmus in 1509 zijn Lof der Zotheid ook wel kunnen publiceren en had Maarten Luther in 1517 ook wel zijn 95 stellingen op papier kunnen zetten, maar de vrije Westerse wereld had dan niet bestaan.

Met dank aan de rotatiepers

Daarom staat de drukpers in de Grondwet. Maar nieuws, onwaarheden of journalisten vermeldt de wet niet. Slechts ‘gedachten en gevoelens’, oftewel: meningen.

Die kwamen volop in omloop sinds in 1869 de rotatiepers zijn intrede maakte. Deze machine kon rollen papier verwerken in plaats van vellen en maakte het zo voor het eerst mogelijk om winstgevend hele grote oplagen te drukken. Het massamedium was geboren.

Nu konden uitgevers het brede publiek bereiken en wat dat publiek voorgeschoteld wilde krijgen beschreef Lev Tolstoi in 1877 al in zijn roman Anna Karenina:

‘Prins Stepan Oblonski – Stiva voor zijn vrienden – was geabonneerd op een gematigd liberale krant met opinies die door de meeste mensen werden aangehangen. Bijzonder geïnteresseerd in wetenschap, kunst en politiek was hij niet, maar hij deelde de standpunten van de meerderheid en van zijn krant, en hij herzag zijn meningen pas als iedereen dat deed, of beter gezegd: zijn ideeën veranderden ongemerkt, zonder dat hij er iets voor hoefde te doen.

‘Visies en politieke kleur waren geen zaken waarvoor hij koos, maar die tot hem kwamen, net als het model van zijn hoed en de snit van zijn pak, die hij afstemde op wat iedereen om hem heen droeg. Het hebben van standpunten was in het milieu waarin hij verkeerde even noodzakelijk als het bezit van een hoed, omdat men op rijpere leeftijd nu eenmaal de behoefte ontwikkelt aan enige geestelijke activiteit.

‘Oblonski was eraan gewend geraakt het liberale gedachtegoed te belijden, en hij hield van zijn krant als van de lichte beneveling die hem beving wanneer hij na de maaltijd een sigaar opstak.’

Nieuws om meningen aan de man te brengen

De gemiddelde NRC Handelsblad-lezer zal dit gevoel herkennen. Al anderhalve eeuw lang is de belangrijkste functie van de krant het verschaffen van een mening aan mensen die daar behoefte aan hebben. Mensen gebruiken de krant (of door de aanleg van het elektriciteitsnet mogelijk gemaakte nieuwere media) niet omdat ze nieuws willen. De krant verschaft een mening; een mening waar je mee voor de dag kunt komen. Dat is wat de mensen willen hebben. Dat is dan ook het product dat de media leveren.

Er staat wel nieuws in de krant, maar dat nieuws is slechts een middel om die mening aan de man te brengen. Kleine uitgevers konden altijd kranten verkopen door voor hun eigen doelgroep de juiste mening te verkondigen, maar de eigenaren van dure rotatiepersen moesten hun bedrukt papier onder een bredere vlag aan de man brengen. Ze kozen voor nieuws. En dat nieuws gingen ze zelf maken. Zo ontstond het beroep journalist.

Een eerste grote nieuwsmaker was James Gordon Bennet (1841-1918), uitgever van de New York Herald. Hij stuurde Henry Morton Stanley naar de binnenlanden van donker Afrika. Een miljoenenpubliek kon vervolgens lezen hoe die daar op 10 november 1871 de verloren gewaande dr. Livingstone vond. Stanley werd de eerste beroemde journalist.

Niet minder befaamd als nieuwsmaker was Joseph Pulitzer (1847-1911). Die kocht in 1883 de sukkelende New York World. Hij wist de oplage van deze krant al snel op te schroeven door berichten vol sensatie, vooral over misdaad. Zijn grote tegenstrever Randolf Hearst (1863-1954) produceerde smeuïge verhalen over schandalen in het bedrijfsleven. In hun felle concurrentiestrijd om de krantenmarkt in New York brachten deze persbaronnen de Amerikaanse regering er in 1898 zelfs toe om Spanje de oorlog te verklaren, zodat ze over die oorlog konden berichten. Ook maakten uitgevers nieuws uit sport. Zo was hoofdredacteur Henri Desgrange in 1903 de organisator van de eerste Tour de France, een evenement waar hij in zijn krant verslag van kon doen.

Naast nieuwigheden als journalistiek en professionele sportbeoefening leverde de rotatiepers nog een bijproduct op: de publieke opinie. De massa kreeg opeens een mening over van alles en nog wat. En de massa is gemakkelijker tot geestdrift te brengen dan de enkeling. Regeringen moesten voortaan met de emoties van het nieuws consumerende volk rekening gaan houden.

Door een krantenartikel kwam Dreyfus vrij

In Frankrijk bleek dat in 1898. Niet het parlement, maar een krantenartikel van Émile Zola, getiteld J’Accuse, maakte dat de onschuldig veroordeelde joodse officier Alfred Dreyfus weer vrij kwam. In Engeland maakte de door kranten gevoede publieke opinie dat de regering in 1885 een legermacht naar de Soedan moest sturen om daar de populaire door jihadisten belegerde generaal Gordon te redden. (De Britse troepen, vergezeld door de jonge journalist Winston Churchill, kwamen te laat.)

Moraal van dit verhaal: kranten werden (en worden) niet gemaakt om nieuws te ontdekken. Nieuws werd (en wordt) gemaakt om kranten te verkopen. Voor alle sindsdien ontwikkelde massamedia (radio, film, televisie, internet) geldt hetzelfde. Massamedia leveren meningen, verpakt in nieuws dat ze zelf fabriceren.

De verpakking van meningen is niet gemaakt van waarheid. Walter Lippmann, lang een van de bekendste journalisten in de Verenigde Staten, schreef in 1922 in zijn boek Public Opinion al dat een duidelijk onderscheid gemaakt moet worden tussen nieuws en de waarheid. Die laatste brengt verborgen feiten aan het licht, maar fladdert op de vleugels van de twijfel. Nieuws daarentegen valt met de deur naar binnen, maar kan er nooit aan ontkomen deels fictie te zijn, een verhaal verteld door belanghebbende partijen. Nieuws heeft weinig met de waarheid van doen.

In 2016 is de derde misvatting gerezen. De aanhangers van Hillary Clinton waren verbijsterd dat Donald Trump de Amerikaanse presidentsverkiezingen had gewonnen. Hun kandidaat was toch veel beter? De kiezers moesten zijn misleid. De Nederlandse regering formuleerde daarom in 2019 ‘een strategie tegen desinformatie gericht op preventie, het verstevigen van de informatiepositie en (zo nodig) reactie. De nadruk ligt op preventieve acties,’ schreef D66-minister Kajsa Ollongren.

Die ‘strategie van de regering’ kon natuurlijk geen wet worden omdat in 1983 aan het drukwetartikel in onze Grondwet is toegevoegd dat niemand voorafgaand verlof nodig heeft om gevoelens of gedachten te openbaren op radio, televisie en andere middelen. Dus werd de beproefde omweg gevolgd. ‘Desinformatie is een systeemrisico voor de samenleving en de democratie,’ stelde men in Brussel en zo kwam er de Europese Digital Services Act. Die dwingt de Nederlandse regering de verspreiding van desinformatie voortaan tegen te houden.

Bretels met doodskoppen

Wat desinformatie is, definieert de EU-richtlijn net zo min als dat de asielregels bepalen wat een veilig land is. Zou een amusant voorval uit 2015 ook onder desinformatie vallen? Het illustreert in ieder geval de bestaande misvattingen over nieuws:

Voormalig PvdA-minister Tineke Netelenbos werd toen (onder ede) gehoord door de parlementaire enquêtecommissie die het mislukte project met de HSL-Zuid en de Fyra onderzocht. Ze vertelde over een gesprek met Jan Timmer, destijds president-commissaris van de Nederlandse Spoorwegen. Die had zijn jasje uitgedaan en over zijn stoel gehangen. ‘Toen werden zijn brede bretels met doodskoppen zichtbaar. Dat was volgens mij een statement,’ aldus de ex-minister. De media waren geschokt. Journalist Bas Heijne schreef de volgende dag in NRC Handelsblad over Timmer: ‘De man is een intimiderende gek, van het soort dat door corporate Nederland in die jaren op handen gedragen werd. Het soort alpha male dat aanbeden wordt.’

Zo wordt ‘nieuws’ gebracht en ‘geduid’. Zo worden kranten gevuld. Maar toen journalist Marcel van Silfthout een tijdje later mevrouw Timmer belde met het verzoek om even in de garderobe van haar man te kijken, trof die daar slechts een set bretels aan met ‘lachende mannetjes’. Een nerveuze Netelenbos had ‘smileys’ aangezien voor doodshoofden en een vooringenomen Heijne had in dat ‘nieuws’ zijn eigen beeld van het Nederlandse bedrijfsleven bevestigd gezien. Beiden bleven bij hun meningen. ‘Ik heb dit overlegd met mijn secretaris-generaal Ralph Pans en die herinnert het zich ook,’ aldus Netelenbos destijds.

Gedachten en gevoelens zijn zelden correct

Politici, ambtenaren, journalisten, emoties en herinneringen brouwen vaker ‘nieuws’. Maar nieuws blijft verpakkingsmateriaal voor de handel in uiteenlopende meningen; zowel rijpe als rotte. Zo was de eerste fascist een journalist (Benito Mussolini) maar was de oprichter van D66 dat ook (Hans van Mierlo).

Massamedia bieden meningen waar vraag naar bestaat en verpakken die meningen in nieuws dat aanspreekt. De mens heeft immers behoefte aan meningen, al zullen die zelden correct zijn. ‘Mensen praten het meest over zaken waar ze het minste van weten,’ signaleerde Denis Diderot.

Het is vanwege die behoefte aan meningen dat die oude machine die gevoelens en gedachten van rare mensen op velletjes papier zette nog steeds in artikel 7 van onze Grondwet staat vermeld. De wet is er niet om onderscheid te maken tussen al het echte en onechte ‘nieuws’ dat geproduceerd wordt om de rotatiepersen en hun technologische opvolgers draaiend te houden.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Massamedia leveren meningen, verpakt in nieuws dat ze zelf fabriceren verscheen eerst op Wynia's Week.

De term polarisatie wordt gedefinieerd als: ‘Polarisatie is toenemend wij-zij-denken. Het is een proces waarbij de tegenstellingen tussen groepen in de samenleving sterker worden, waardoor groepen steeds meer tegenover elkaar komen te staan.’

Polarisatie hoeft geen probleem te zijn

Eerder schreef ik al dat de term een toverwoord is geworden binnen de overheid. Toch is wij-zij-denken niet per definitie problematisch.

Wanneer het gaat over tegenstellingen zoals die tussen slavernij en vrijheid, dan is te hopen dat wanneer ik bepleit dat de afschaffing van de slavernij een belangrijke gebeurtenis was, dat niet als polarisatie wordt gezien. Dat ik daarin geen compromis zou moeten maken omdat ‘de waarheid ergens in het midden’ zou liggen.

Polarisatie hoort juist bij een democratie. Allerlei met elkaar conflicterende politieke standpunten moeten ingenomen kunnen worden.

Jongerenwerkers signaleren tegenwoordig meer verticale polarisatie (tussen overheid en burgers) dan horizontale polarisatie (tussen verschillende groepen burgers), zo blijkt uit het rapport. Betekent dit dat er minder racisme of discriminatie wordt waargenomen door jongerenwerkers dan in eerdere jaren?

Dat lijkt inderdaad het geval te zijn. In Trouw werd geschreven dat jongeren zich daarnaast steeds frequenter afzetten tegen de overheid en in complottheorieën geloven. ‘Wantrouwen ten aanzien van de overheid is volgens jongerenwerkers nu de voornaamste bron van polarisatie onder jongeren.’

Dit wordt gezien als de voedingsbodem van wat de AIVD in een afzonderlijk rapport anti-institutioneel extremisme noemt: ‘In Nederland is een beweging ontstaan van mensen die geloven dat er internationaal en in Nederland een “kwaadaardige elite” aan de macht is, bestaande uit onder andere de overheid, de media en de wetenschap, die “de gewone mens” wil onderdrukken, tot slaaf maken en deels vermoorden. Deze elite zou met een “geheime agenda” naar totale wereldcontrole streven.’

Ideologische oorsprongen van polarisatie

In dit rapport, Anti-institutioneel extremisme in Nederland, legt de AIVD uit dat aanhangers van dit gedachtengoed anti-institutioneel-extremisten worden genoemd ‘omdat deze beweging zich richt tegen (de instituties van) de overheid, media en wetenschap’.

Maar de jongerenwerkers noemen ook andere ideologische oorsprongen van zulke polarisatie: ‘Ook radicaal-rechtse ideeën en complottheorieën zijn in opkomst. Het belang van radicale religieuze ideeën, zoals islamitisch extremisme is juist afgenomen.’

Het probleem zou zitten bij anti-institutioneel extremisme en rechtsextremisme; islamitisch extremisme en linksextremisme dragen hier niet zozeer aan bij.

In Trouw wordt benoemd dat de jongeren die in contact staan met jongerenwerkers ‘vaker dan de gemiddelde jongere met problemen [kampen]. Ze zijn gefrustreerd, wanhopig, en somber over de toekomst’.

Dat is niet zo vreemd, aangezien jongerenwerk zich richt, in de woorden van het NJI zelf, op het begeleiden van jongeren die hulp nodig hebben om volwassen te worden. Dat naar de overheid of andere instituties wordt gewezen als oorzaak voor die problematiek is wellicht niet eens onbegrijpelijk.

In de eerste plaats omdat mensen de oorzaken voor hun problemen soms buiten zichzelf zoeken, en ten tweede omdat de overheid er op sommige terreinen een potje van maakt.

De inlichtingen- en veiligheidsdienst AIVD wijst er op haar website op dat veel kritiek op de overheid terecht is: ‘Doordat het vertrouwen in de overheid en instituties laag is en er vaak veel terechte kritiek is vanuit de samenleving, kan dit een voedingsbodem zijn voor anti-institutioneel-extremisme. (…) Het vergroten van de weerbaarheid vraagt vooral ook om betrouwbaarheid en eerlijk communiceren van instituties.’

Mensen mogen geloven in absurditeiten

Het is in het belang van de jongere dat die niet gelooft in allerlei absurde complottheorieën, zoals het verhaal dat zich onder sommige mensenhuiden een hagedisachtige schuilhoudt. Maar het individuele geloof in zulke fabeltjes is niet strafbaar en ook niet per definitie problematisch.

Wanneer dat op steeds grotere schaal gebeurt, kan het wel problematisch worden, maar nog steeds: mensen mogen geloven in absurditeiten. Een overheid zou ook geen beperkende maatregelen tegen een individu moeten nemen, louter omdat dat beter zou zijn voor die persoon zelf.

Er ligt wel een rol bij de samenleving als geheel om tegennarratieven te bieden, of beter nog, om de oorzaken van het narratief aan te pakken – bijvoorbeeld armoede of corruptieschandalen. Voor de overheid geldt dat het enigszins beperken van complottheorieën – uitbannen is onmogelijk – het beste kan door haar eigen functioneren te verbeteren.

Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week. 

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Een goed functionerende overheid is de beste remedie tegen complottheorieën verscheen eerst op Wynia's Week.

Desinformatie is niet zo maar een woord. Sinds de opkomst van internet en de social media staat het voor de acties die landen als Rusland ondernemen om met valse informatie en namaaknieuws onze samenleving te destabiliseren.

Desinformatie moet serieus worden genomen…

Over deze regelrechte aanvallen moeten we niet naïef doen. Het kunnen serieuze bedreigingen zijn en onze geheime diensten hebben er hun handen vol aan. Desinformatiecampagnes zijn van alle tijden, maar in ons digitale tijdperk gebeurt het vaak massaler, geniepiger en destructiever. Reden om alert te zijn.

In het nieuwe coalitieakkoord beloven de regeringspartijen ‘de strijd tegen desinformatie en nepnieuws’ te zullen voortzetten. Prima dus, doen. Volgend onderwerp.

…maar niet alles is wat het wordt genoemd.

Helaas liggen de zaken niet zo eenvoudig. Gaandeweg is in de strijd tegen desinformatie de scope enorm verbreed. Het gaat allang niet meer om externe mogendheden, het gaat om de boodschap ongeacht de afzender.

Inderdaad kan je op het internet de grootst mogelijke onzin en kletspraat tegenkomen, van wereldvreemd tot kwaadaardig. Wie alles serieus neemt, komt maar zo in de war.

En moeten we wel worden beschermd?

Dat is nu precies de opvatting die de bovenlaag van ons land huldigt. Niet over zichzelf natuurlijk, maar over de gemiddelde burger. U en ik dus. Wij worden geacht niet bestand te zijn tegen de ‘infodemie’ van Twitter, Facebook en al die andere social media.

In het algemeen dicht het weldenkende deel van de natie ons beperkte morele en intellectuele vermogens toe.

We herinneren ons allemaal hoe direct na de start van Rutte III het raadgevend referendum werd afgeschaft. Was te moeilijk voor u en mij en omdat de overheid gedwongen zou zijn om telkens anders te beslissen dan was geadviseerd, zouden we steeds teleurgesteld worden. Dat moesten we met elkaar niet willen.

Wie zijn toch die mensen?

Steeds vaker ook kun je in die kringen horen dat het kiesrecht voorbehouden zou moeten zijn aan mensen met een bepaald opleidingsniveau. ‘Wie zijn toch die mensen?’ vroeg mevrouw Kaag zich verbijsterd af toen ze werd geconfronteerd met kiezers in wier politieke voorkeur ze zich niet kon verplaatsen. Die moesten wel dom en misleid zijn, zo was de implicatie.

En zo verruimde de strijd tegen desinformatie door de Russen zich naar strijd tegen ons allemaal omdat we meningen zouden kunnen ventileren of liken die onze leiders niet verstandig vinden. ‘Niet verstandig’ in de zin van afwijkend van het door hen voorgestane narratief.

Overdrijf ik? Nee.

Ongekende bemoeienis met meningsvrijheid

In navolging van de European Digital Media Observatory (EDMO) zette het kabinet in 2020 een comité aan het werk om fake news te herkennen, analyseren en openbaar te maken. Niet alleen van de Russen, maar in het algemeen.

De club was ‘onafhankelijk’ en het was aan de betreffende social media om te bepalen wat ze met haar bevindingen zouden doen, maar dit was onvertoond. Niet eerder in de recente geschiedenis bemoeide de Staat zich zo met de vrijheid van meningsuiting.

Dat van het comité weinig werd gehoord, doet er niet toe. Hier was een barrière genomen.

We kunnen op onze vingers natellen dat er meer gaat komen. Er is altijd wel een argument.

Ging het in 2020 om de Tweede Kamerverkiezingen, vandaag kan het gaan om de coronacrisis. In kringen van de Europese Commissie wordt openlijk getwijfeld aan de juistheid van allerhande informatie die op het internet over het virus wordt verspreid. Ook hier werd weer gewezen op Rusland, maar de stap naar andere ‘misleidende’ bronnen is maar zo gezet.

De onwelgevallige boodschap als ’nepnieuws’

Terug naar demissionair minister De Jonge die een wetenschappelijk onderzoek dat twijfel zou kunnen oproepen aan de werking van vaccins, afdeed als desinformatie. De betrokken onderzoeker is geen Rus en zijn prudente onderzoek beoogt ook geen destabilisatie van ons land.

De woede van De Jonge zat ‘m in de hem onwelgevallige boodschap. En als je dat desinformatie noemt, heb je heel wat stappen gezet op het hellende vlak van de strijd tegen fake news.

De bewindsman is binnenkort verdwenen en niemand zal aan zijn uitspraak nog een woord vuil maken.

Maar u en ik weten waar we staan: de door de coalitie gewenste strijd tegen desinformatie en nepnieuws gaat uiteindelijk over onze vrijheid van meningsuiting.

Paul Verburgt schrijft vrijwel wekelijk columns en artikelen voor Wynia’s Week over politiek en samenleving. Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. Steunt u Wynia’s Week ook in 2022? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De strijd tegen nepnieuws kan simpel worden misbruikt verscheen eerst op Wynia's Week.

De adjudanten van president Macron zijn vaak jong en altijd erg hoog opgeleid. Misschien dat ze daarom de neigingmaar moeilijkkunnen onderdrukkenom de burger voor te schrijven wat hij moet denken. Niet dat er in Parijs al een Ministerie van Waarheid in het leven is geroepen, maar het lijkt er soms verdacht veel op.

Zo kwam er eind 2018 een wet tegen fake news, waar niet veel meer van werd vernomen. En onlangs lanceerde de officiële COVID-19 informatiesite, een speciale rubriek, Désinfox coronavirus. Hierop, zo kondigde regeringswoordvoerder Sibeth Ndiaye aan, zouuitsluitend ‘betrouwbare en geverifieerde’ informatie staan. Want, twitterde Ndiaye, in deze tijden wemelt het van de geruchten en valse informatie die om een deskundige inkadering vraagt.

Désinfox plaatste fact check-rubrieken die eerder door enkele overwegend linkse media als Le Monde en Libération waren gepubliceerd. Na protesten van de journalistenvakbond werd de rubriek schielijk geschrapt.

Boetes tot 1,25 miljoen euro

De bemoeizucht gaat nu in een nog hogere versnelling. Woensdag 13 mei stemde de Assemblée Nationale voor een ‘Wet tegen hatelijkheden op internet’. Dit werkstuk geeft Twitter, Facebook en andere internetbedrijven de taak beledigende en discriminerende uitingen te weren. En wel binnen 24 uur. Doen zij niets met de meldingen van gekwetste of beledigde gebruikers van hun diensten, dan riskeren zij hoge boetes. Tot wel 1,25 miljoen euro.

Dat hier de censuur – een bijzondere bevoegdheid van de rechterlijke macht – wordt uitbesteed aan marktpartijen is zorgwekkend. Want de platformen – die nog buitenlands zijn ook –  zullen zelf moeten bepalen wat uitingen van ‘flagrante haat’ zijn. Een rechter kan daar in zo’n korte tijd niet aan te pas komen.

De geest van het Franse recht wordt hier volledig op zijn kop gezet, schrijft bijvoorbeeld de advocaat Stanislas François dan ook. ‘Vrijheid is de regel, de beperking de hoge uitzondering. Dit is een heel treurig moment voor onze publieke vrijheden.’

Querulanterige organisaties

François vreest met een lange rij anderen dat de wet een gevaar is voor de vrijheid van meningsuiting. Dat de wet volgens initiatiefneemster Laetitia Avia van Macron’s LREM alleen ‘heel expliciete teksten’ en ‘geen opinies of ideeën’ op het oog zou hebben geloven zij niet. Want Frankrijk telt tal van querulanterige organisaties van religieuze, seksuele, etnische en andere minderheden. Die moeten nu een gat in de lucht springen. De publiciteit zoeken, uitdagen en aanklagen is zogezegd hun raison d’être en de Loi Avia biedttal van nieuwe mogelijkheden.

Neem bijvoorbeeld het CCIF – het observatorium tegen islamofobie, een aan de moslimbroeders gelieerd agentschap. Het CCIF ijvert voor erkenning van het kwalijke begrip islamofobie, om zo religiekritiek gelijk te kunnen stellen aan racisme.

Het CCIF zal de deur plat lopen bij de internetboeren. En het is niet gewaagd te veronderstellen dat deze in veel gevallen het zekere voor het onzekere zullen nemen. Voor het bedrijf is het tenslotte beter om een gebruiker het zwijgen op te leggen dan een hoge boete te betalen. Ze doen het nu zelfs al vaak uit zichzelf, zie bijvoorbeeld het wegpoetsen door Facebook van Courbet’s schilderij ‘L’Origine du monde’.

Avia wilde de beladen term islamofobie aanvankelijk zelfs opnemen in de wet. Dat feest ging niet door. Ze moest er van afzien omdat religiekritiek vrij is en niet aan banden kan worden gelegd. In de tekst staat nu ‘moslimhaat’. Maar ze bleef het hierna gebruiken, en zaaide zo verwarring over de bedoelingen van haar offensief.

Vernietiging van bewijsmateriaal

Charlie Hebdo-overlevende Zineb El Rhazoui is razend over de gang van zaken. El Rhazoui heeft enig recht van spreken als het om cyberhaat gaat. Hashtags die oproepen haar te vinden en te doden om de profeet te wreken (van het type #LocalisezZinebElRhazoui) werden in 2015 meer dan 7000 keer gedeeld.

Zij wordt nog steeds bedreigd door lieden die zweren dat zij haar hoofd tussen twee stenen kapot zullen slaan of willen verkrachten. Scheldpartijen, smaad, intimidatie en racisme zijn voor haar dagelijkse kost. Onverdraaglijk vindt El Rhazoui het daarom dat zij dankzij de progressief bedoelde wet straks van slachtoffer dader kan worden vanwege haar strijd tegen het islamisme.

Maar de wet is vooral ook een onding omdat het, waarschuwt El Rhazoui, de beste bondgenoot is van de straffeloosheid is die Avia juist zegt te willen bestrijden. Want als de hatelijke inhoud binnen 24 uur is verdwenen, hoe moeten de slachtoffers hun meestal anonieme belagers  dan nog achterhalen? ‘Met de Loi Avia wordt bewijsmateriaal vernietigd, de wet komt neer op het onzichtbaar maken van haat’ concludeert de ex-journaliste. ‘En ik wil niet dat mijn belagers in het niets verdwijnen, ik wil ze voor de rechter hebben.’

De wet zegt niets over hoe je bedreigers kunt ontdoen van hun anonimiteit om een gewone rechtsgang te bevorderen. Voor El Rhazoui en alle andere vrienden van de vrijheid rest nog maar één verdedigingslinie, de Conseil Constitutionnel (Raad van State). Het is te hopen dat dit gezelschap van ex-hoge ambtenaren, premiers en presidenten  – de Wijzen van de Republiek – het Orwelliaanse gedrocht nog onschadelijk kan maken.

Het bericht Macron privatiseert de censuur verscheen eerst op Wynia's Week.

Tussen de bezorgdheid om corona-nepnieuws heeft YouTube de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) aangesteld als de arbiter van de feiten over corona. Susan Wojkicki, CEO van YouTube, verscheen op CNN om de aanpak tegen desinformatie uit te leggen. Alles wat niet een officieel WHO advies is, wordt van het platform verwijderd.

De waarheid wisselt nogal bij de WHO

De uitlatingen van de WHO laten echter zien dat het geen stevige grip op de waarheid heeft. Het beweerde eerst dat Covid-19 niet van mens tot mens overdraagbaar was. Daarna dat het niet door de lucht verspreid kon worden. Daarnaast prees het de transparantie van China al lijkt het dat China nog steeds de ware cijfers onder de pet houdt. Het raadt het publiek af om mondkapjes te dragen, terwijl het in Duitsland verplicht is in het openbaar vervoer.

Veel aspecten van corona zijn gewoon nog onduidelijk – zelfs de knapste koppen kunnen er naast zitten. In de snel ontwikkelende situatie is het onmogelijk om alle feiten te overzien. Je hoeft dus geen epistemologiefilosoof als Descartes te zijn om te beseffen dat we op dit moment heel veel niet weten. Wat gisteren nog onzin was, kan vandaag toch kloppen.

Om dan één instantie aan te duiden als de bron van de waarheid is informatiecontrole. Het is geen poging om te verzekeren dat het publiek voldoende en correct geïnformeerd is.

Wegzetten als complotgekkies

Daarom kijk ik met een scheef oog naar een ieder die legitieme alternatieve theorieën denigreert als complotdenken. Lofti el Hamidi, columnist van NRC Handelsblad zet in zijn artikel de Nobelprijswinnaar Luc Montagnier weg als aanhanger van ‘alternatieve feiten’, omdat hij gelooft dat het coronavirus uit een lab in Wuhan komt. Dit terwijl de Britse en Amerikaanse inlichtingendiensten hier wél onderzoek naar doen. Zou El Hamidi het beter weten dan de ontdekker van HIV en de spionagediensten van de VS en VK?

Laten we de oorsprong van de term ‘fake news’ niet vergeten: Donald Trump die media die hem niet bevielen, als leugenaars wegzette. Het is een gemakkelijk trucje: je vist één onwaarheid, voorbarige rapportage of foutje uit een zee van terechte constateringen. Die blaas je enorm op om je argument kracht bij te zitten: kijk, zij zaten ernaast! Ze verspreiden leugens!

Bij de coronaepidemie worden niet de ‘verkeerde meningen’ aangevallen, maar theorieën die eventjes niet behulpzaam zijn. Hebben ziekenhuizen een tekort aan mondkapjes? Dan is het wenselijk dat het laatste nieuws mondkapjes afraadt voor de rest van de bevolking, terwijl concurrerende theorieën worden aangevallen. Er steken de beste bedoelingen achter, maar werkt autoritaire tendensen in de hand om de waarheid als middel te gaan zien.

Eist ‘samen doen’ een gezamenlijke waarheid?

Maar, zo kan de verdediger van de strijd tegen nepnieuws betogen, het bestrijden van de corona-epidemie eist dat de burgers zich houden aan de maatregelen van de overheid, ook wanneer die op onjuiste feiten gebaseerd zijn. Vertrouwen in het beleid verhoogt naleving van de maatregelen, bij twijfel zal de bevolking het niet zo nauw nemen. De overheid kan het zich dus niet permitteren dat er alternatieve theorieën rondzweven, of die lariekoek zijn of niet. Dit argument berust op een denkfout.

Een overheid die met feiten op nepnieuws reageert, hoeft het niet uit te bannen. Wanneer de overheid met steekhoudende argumenten onjuistheden bestrijdt, of haar beleid verklaart, zal dat juist het vertrouwen in de overheid vergroten. Het is juist de onderdrukking van nepnieuws die dat vertrouwen schaadt.

Nepnieuwsaantijgingen in tijd van snelle ontwikkelingen ondermijnt eigen autoriteit

Opiniemakers en autoriteiten begeven zich op glad ijs als ze te hard aan de bel trekken over nepnieuws. De geloofwaardigheid van Kajsa Ollongren kreeg een grote dreun toen bleek dat nepnieuws in Nederland zelden voorkwam. Hierdoor leek ze zichzelf schuldig te maken aan het verspreiden van onjuiste informatie en verkeerde indrukken. Onduidelijkheid, twijfel, en wantrouwen – precies wat de verspreiders van desinformatie willen.

Juist nu moet men zich dus verre houden van nepnieuwsbeschuldingen: de kans is groot dat je wordt ingehaald door de feiten, die toch nét ietsjes anders zijn. Hierdoor wek je de indruk nepnieuws als machtsmiddel te gebruiken. Het lijkt te dienen om politieke tegenstanders voor gek te verklaren – niet om onafhankelijk de waarheid te bewaren. Dit is funest voor het vertrouwen in de overheid, politiek, en media.

Nepnieuws hoort er bij

Steeds wanneer er grote belangen op het spel staan, zal er strijd zijn over de feiten. In die strijd worden feiten verdraaid en soms onwaarheden als feiten gepresenteerd. Dat betekent echter niet dat instanties ‘nepnieuws’ met censuur moeten bestrijden. Niemand heeft een monopolie op de waarheid.

De stelligheid waarmee de autoriteiten onjuiste beweringen hebben gedaan, wekken alternatieve theorieën en insteken op. Het is een reactie op de ontkenning van onzekerheden. Het RIVM beweert zelfverzekerd dat de kans op een tweede coronaopleving zeer klein is. De twitterreacties zijn duidelijk: deze stelligheid is misplaatst, zeker als het op basis van een rekenmodel is. Dat is geen ondermijning van overheidsbeleid, maar debat. Een overheid die met argument aan dat debat deelneemt, verdient meer vertrouwen dan een repressieve overheid die probeert nepnieuws te onderdrukken.

Het bericht Het corona-nepnieuws van vandaag is het nieuws van morgen verscheen eerst op Wynia's Week.