We kunnen erom lachen, maar grappig is het allang niet meer. Een bonte stoet wetenschappers is ten strijde getrokken tegen Van de Beek, en de scheldwoorden zijn niet van de lucht. De harde feiten en zorgvuldige conclusies die deze dissident aandraagt zijn blijkbaar zo’n bedreiging voor hun wereldbeeld dat ze elke redelijkheid uit het oog verliezen. En wat zorgwekkender is: in die bonte stoet lopen ook medewerkers mee van het CBS.

Het CBS

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is een gerespecteerd instituut. Als het CBS mededeelt dat de inflatie op het ene Caribische eiland stijgt en op het andere gelijk blijft, nemen wij dat onmiddellijk aan. En als het CBS ons vertelt welke leeftijdsgroep het gezondst eet, hoeveel procent koopwoningen in prijs zijn gestegen, en of de hoeveelheid huishoudelijk afval per inwoner daalt, dan registreren wij dat als feiten. Belangrijker nog: deze informatie van het CBS is niet alleen maar een bron van leuke weetjes voor nieuwsgierige burgers, het is de basis waarop overheidsbeleid wordt gemaakt.

Een instituut dat zo’n cruciale plek heeft in de Nederlandse samenleving, moet natuurlijk betrouwbaar en onafhankelijk zijn. Zo presenteert het CBS zichzelf ook op de site: ‘Het CBS werd op 9 januari 1899 opgericht vanuit de behoefte aan onafhankelijke, betrouwbare informatie om maatschappelijke vraagstukken in kaart te brengen. Deze rol heeft het CBS nog altijd.’ En even verderop staan de kernwaarden van deze organisatie opgesomd: ‘betrouwbaar, objectief, maatschappijgericht.’

Maar wat gebeurt er met het vertrouwen van Nederlanders in die objectiviteit als zij zien dat CBS-medewerkers openlijk partij kiezen in het publieke debat? Als zij zien dat deze medewerkers ideologie verkiezen boven feiten? En dat zelfs doen door wetenschappers die hen niet aanstaan uit te maken voor rotte vis?

Zo schreef Wilco Eindhoven – al ruim tien jaar persvoorlichter van het CBS – in reactie op een X-post over het boek van Jan van de Beek: ‘Vooral gejank om de verkeerde dingen…’ en toen een andere twitteraar hem vroeg of het CBS niet neutraal moest zijn, antwoordde hij: ‘Ik ben het CBS niet.’ Nee, dat klopt, Wilco Eindhoven is het CBS niet, maar als persvoorlichter, communicatieadviseur persdienst en online woordvoerder is hij wel mede het gezicht van het CBS.

Van Mulligen

Nog bonter maakte Peter Hein van Mulligen het. Deze man is hoofdeconoom van het CBS en woordvoerder economie en arbeidsmarkt. Hij heeft dus een vooraanstaande positie en treedt regelmatig op in de media. In 2019 won hij de wintereditie van De slimste mens, en in een later interview daarover noemde hij zichzelf: ‘het gezicht van het CBS’. Waar Wilco Eindhoven in zekere mate zo gezien kan worden, zegt Van Mulligen zelfs expliciet dat hij dit is. En wat zei dit ‘gezicht van het CBS’ over Jan van de Beek?

Charlatan

Op 22 oktober 2024 tweette auteur Maarten Hopman over het vertrek van Hein de Haas van Twitter. Hierop reageerde Van Mulligen: ‘Helaas bevoordeelt dit medium charlatans die hun gebrek aan inhoud en kennis compenseren met stelligheid en verdachtmakingen.’ Dit ging duidelijk over Jan van de Beek, die immers tegenover Hein de Haas was komen te staan in het migratiedebat. Moeten wij dus aannemen dat het CBS – bij monde van ‘het gezicht van het CBS’ – vindt dat Van de Beek een charlatan is? Iemand die zijn gebrek aan inhoud en kennis compenseert met stelligheid en verdachtmakingen?

Een paar minuten later deed Van Mulligen er nog een schepje bovenop. Hij tweette: ‘Beste journalisten en andere twitteraars, zullen we cherrypickende charlatans niet meer opvoeren als experts? Wat is de volgende stap, een creationist aanhalen als evolutiewetenschapper?’ Hij noemde Van de Beek niet bij naam, maar zoals die terecht opmerkte: ‘Iedereen begrijpt dat hij mij bedoelt op de dag dat ik in de Volkskrant sta en op nationale tv ben.’ Bovendien liet Van Mulligen er in de reacties geen twijfel over bestaan dat hij inderdaad Van de Beek bedoelde.

In een van die gesprekjes – waarin Van de Beek wel bij name genoemd werd – schreef Van Mulligen: ‘De Haas stelt het heel scherp: migratie is niet iets waar je voor of tegen kunt zijn, maar een fenomeen om te bestuderen. Dat maakt hem een wetenschapper. Iemand met de premisse dat migratie slecht is en daar vervolgens cijfers bij zoekt is dat niet. Een essentieel verschil.’

De CBS’ers stelden ook dat immigratie niet op voorhand goed of fout zou zijn, en verweten Van de Beek iets anders te beweren. Terwijl dat nota bene letterlijk in Van de Beeks Migratiemagneet Nederland staat, zelfs prominent, en al op pagina 17: ‘Immigratie is van alle tijden en niet op voorhand goed of slecht.’

Kortom: de hoofdeconoom van het CBS – het gezicht van het CBS – noemt een onafhankelijke onderzoeker die deelneemt aan het migratiedebat een cherrypickende charlatan die bevooroordeeld is, en die zijn gebrek aan kennis compenseert met stelligheid en verdachtmakingen. Hij stelt dat Van de Beek geen echte wetenschapper is, en roept bovendien journalisten op om hem niet meer op te voeren als expert.

Ongewenste feiten

Is Van de Beek inderdaad een knoeier die maar wat roept? In de eerste plaats is hij wiskundige en antropoloog, en is hij gepromoveerd op de geschiedenis van het economisch onderzoek naar het Nederlandse migratiebeleid. Verder moet hij voortdurend andere wetenschappers corrigeren omdat zij grafieken en tabellen niet goed lezen, feiten weglaten of andere fouten maken. Er zijn heel wat twitterconversaties – onder andere met professor Ruben van Gaalen, senior onderzoeker bij het CBS – waarin Van de Beek geduldig fouten corrigeert en uitlegt waarom het anders zit. Overigens erkent Van Gaalen ook vaak dat hij gelijk heeft. Blijkbaar is Van de Beek niet de charlatan waar Van Mulligen hem voor uitmaakt.

Hoe komt deze hoofdeconoom van het CBS er dan bij om zo’n vooraanstaande wetenschapper zo zwart te maken? Blijkbaar omdat de bevindingen van Jan van de Beek niet prettig zijn voor zijn wereldbeeld. Wat overigens maakt dat Van Mulligen zelf niet voldoet aan wat volgens hem de definitie van een wetenschapper is: iemand die de feiten onderzoekt en daarna pas conclusies trekt, in plaats van iemand die eerst een conclusie trekt en daar vervolgens de cijfers bij zoekt.

Van Gaalen

En het is netjes van Ruben van Gaalen dat hij soms erkent dat Van de Beek gelijk heeft, maar Van Gaalen lijkt niet te beseffen dat ook hij als vooraanstaand CBS-medewerker politieke standpunten uitdraagt in het publieke debat. Neem bijvoorbeeld deze tweet: ‘Asielmigranten kosten veel, maar opbrengst is m.n. humanitair: keuze van een samenleving. Kanttekeningen bij het regelmatig kritiekloos aangehaalde rapport, op grond waarvan ten onrechte vaak wordt gesteld dat alle reële kosten/baten van migratie voor economie, samenleving BEKEND zijn.’

In zijn tweet had Van Gaalen als quotetweet een eerdere twitterdraad opgenomen, waarin hij kritiek had geuit op het destijds door Van de Beek uitgebrachte rapport Grenzeloze Verzorgingsstaat. Hij stelde dus dat Van de Beek niet meetbare humanitaire waarden mee had moeten nemen in zijn berekeningen.

Een andere wetenschapper – Armand Girbes – vroeg terecht of dit bedoeld was als politiek statement, aangezien Van Gaalen hier over niet meetbare waarden sprak. Hierop reageerde Van Gaalen geïrriteerd: ‘Ach wat een onzin. Bedoeld wordt: Opvangen van vluchtelingen is geen business model. Het is een politiek besluit vanuit een bepaalde overtuiging. Je kunt kijken naar kosten, maar het totaalplaatje is niet in geld uit te drukken, gegeven die overtuiging.’

Toen Girbes concludeerde dat dit dus inderdaad een politiek statement was, antwoordde Van Gaalen: ‘U hoort politiek, dat is uw zaak. Ik ben wars van politiek.’

Van Gaalen mag deze mening hebben, het is een legitiem standpunt. Maar het is onzinnig om te doen alsof dit geen politiek standpunt is. Dit is puur politiek, het is een privémening die in wezen niets te maken heeft met de functie van Ruben van Gaalen als senior onderzoeker van het CBS. Juist vooraanstaande medewerkers van het CBS die in die functie deelnemen aan het publieke debat, zouden helder onderscheid moeten maken tussen wat hun privémening is, en wat harde – en misschien wel kille – feiten zijn. Zeker als ze in het openbaar commentaar gaan leveren op onderzoek dat hun politieke conclusies doet wankelen.

Gedragscode

Deze heren zijn ambtenaren waarvoor de Gedragscode Integriteit Rijk geldt. In deze gedragscode staat dat ambtenaren natuurlijk vrijheid van meningsuiting hebben, maar dat dit recht voor hen in relatie tot hun ambtelijk functioneren wel begrensd is. Citaat (vetgedrukt door MvC): ‘Daarbij maakt het verschil wat je positie is binnen de organisatie en welke afstand je hebt tot het onderwerp waar het over gaat. Hoe dichter je bij het betreffende inhoudelijke beleidsterrein staat, hoe meer behoedzaamheid geboden is.’ En even verderop: ‘Ook zijn de maatschappelijke en politieke gevoeligheid van het onderwerp van belang. Dit geldt vooral bij onderwerpen die in het nieuws zijn, of waarvoor bij belangengroepen (lobbyisten) bijzondere belangstelling bestaat.’

Dit gedeelte lijkt zeker van toepassing op de uitspraken die deze mensen duidelijk vanuit hun rol als CBS-medewerkers doen. En deze gedragscode is er niet voor niets. De gedane uitspraken zijn heel schadelijk voor de reputatie van Jan van de Beek, en zij brengen zijn onderzoek in diskrediet. Neem bijvoorbeeld deze reactie op LinkedIn: ‘Mensen die integer hun werk doen, moeten beschermd worden tegen terreur van lieden als Jan van de Beek. Rechtgeaarde mensen als de baas van het CBS hebben gelukkig de moed om op te staan tegen terreur. Het is tijd voor verzet tegen de golf van fascisme die ons land overspoelt.’ Hier wordt Van de Beek neergezet als een gevaarlijke fascist die terreur bedrijft. En degene die dit schreef is geen anoniempje met drie volgers, maar een universitair hoofddocent bij Tilburg University.

En de CBS-medewerkers beschadigen niet alleen Van de Beek, maar ook het vertrouwen in het CBS zelf. Hoe kan het dat deze mensen zich niet laten horen als Leo Lucassen en Hein de Haas alle kanten op blunderen over migratie, terwijl zij voortdurend proberen Van de Beek ten onrechte in het beklaagdenbankje te zetten? Iedereen die zich werkelijk in deze discussie verdiept, ziet dat deze uitspraken politiek van aard zijn, en dit roept de vraag op hoe neutraal het CBS zelf eigenlijk is. Als binnen deze organisatie de registratie van feiten en het trekken van conclusies beïnvloed worden door politieke voorkeuren, hoe kunnen burgers met andere politieke overtuigingen die feiten en conclusies dan nog vertrouwen?

Eerlijk debat

Vanuit de samenleving komen signalen dat veel Nederlanders zich ernstig zorgen maken over migratie en integratie, zie ook de laatste verkiezingsuitslagen. Die onrust verdient een eerlijk debat, en daarin hoort het CBS een neutrale feitenleverancier te zijn. Nederlanders moeten erop kunnen vertrouwen dat het politieke debat gevoerd wordt op basis van neutrale cijfers, en niet voorafgaand aan het presenteren van die cijfers. Kortom: het CBS hoort inderdaad betrouwbaar, objectief en maatschappijgericht te zijn, zoals zo fier op de website staat. Medewerkers die de autoriteit van dit instituut gebruiken om hun eigen politieke stokpaardjes te berijden, misleiden het publiek en vervuilen het debat.

Aanvulling 1

Inmiddels (maandag 29 oktober 2024, 16.47 uur) heeft Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS, één van zijn tweets over Jan van de Beek weggehaald. Daarover schreef hij:’Vorige week heb ik hier een bericht gedeeld waarin ik een oordeel uitsprak over een onderzoeker die CBS-data heeft gebruikt. Zo’n oordeel hoort niet bij mijn functie en de bewoording was ongepast. Ik heb het bericht daarom verwijderd.’

Helaas waren er meer tweets waarin hij Van de Beek uitschold, en die staan er nog. Ook bood hij geen excuses aan. Jan van de Beek reageerde: ‘Hallo Peter Hein, Goed dat je uitspreekt dat jouw oordeel en bewoording over mij niet passen bij je functie. Echter, ik vind dat je één stap verder dient te gaan. Bij het inzicht dat je hier toont, horen excuses. Jan.’

(Later meer)

Maaike van Charante is auteur van ‘Het verdriet van de Schilderswijk’ (2021)  en ‘Debat Ongewenst’ (2023).

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Maaike van Charante: CBS-medewerkers beschadigen niet alleen Jan van de Beek maar ook het CBS (plus update) verscheen eerst op Wynia's Week.

Verder besteedt Van de Beek ruime aandacht aan de kosten van migratie. Daarbij vraagt hij zich af waarom het taboe in Nederland is om uit te rekenen wat de immigratie kost. In andere landen bestaat dat taboe namelijk niet.

Collectieve psychose

Na verschijning van het boek kreeg Jan van de Beek de gelegenheid het in een aantal dagbladen en tv-programma’s toe te lichten. Dit leidde tot een ‘collectieve psychose bij links Nederland’ zoals Wierd Duk dat in zijn podcast betitelde. Arnout Jaspers gaat hier uitgebreid op in.

De grootste zonde die Jan van de Beek begaan heeft is dat hij afwijkt van het heersende progressieve narratief op het gebied van migratie en asiel. Centraal hierin staan overtuigingen zoals de morele verantwoordelijkheid om vluchtelingen op te vangen, het belang van sociale rechtvaardigheid en het idee dat diversiteit een verrijking is voor de samenleving.

Deze morele overtuigingen spelen een belangrijke rol in het migratieonderzoek. Ik wil dit toelichten aan de hand van een publicatie van de Franse filosoof Michel Foucault. Foucault wordt gezien als een voorloper van het woke-denken, maar hij heeft toch ook interessante publicaties op zijn naam staan.

In december 1970 houdt Foucault een inaugurele rede bij de aanvaarding van het hoogleraarschap aan het Collège de France: L’ordre discours (in het Nederlands vertaald als ‘De Orde van het Spreken’). Hierin betoogt hij dat er vooral binnen de menswetenschappen in elke historische periode en elke samenleving een bepaald waarheidsregime bestaat: een manier waarop de waarheid wordt geproduceerd, gecontroleerd en verspreid. Hij verwijst naar de mechanismen en praktijken die bepalen welke uitspraken als waar en waardevol worden beschouwd, wie het recht heeft waarheid te spreken en hoe deze waarheid wordt geaccepteerd en verspreid.

Kennisuitsluiting

Foucault benoemt verschillende vormen van uitsluiting binnen de wetenschap. Hier ga ik na welke daarvan een rol spelen bij de reacties op Migratiemagneet Nederland. De eerste is kennisuitsluiting: sommige soorten kennis of perspectieven worden niet geaccepteerd binnen de wetenschappelijke gemeenschap. Als het gaat om migratie spelen deugfactoren daarbij een grote rol.

Zo verscheen op de website van BNN/Vara (‘Joop’) een kort interview met Peter Hein van Mulligen met de kop ‘Hoofdeconoom CBS legt haarfijn uit waarom Jan van de Beek een fopwetenschapper is’. Je mag dan toch wel een gedegen analyse verwachten van wat er wetenschappelijk gezien niet klopt aan het boek van Jan van de Beek. Heeft hij de verkeerde microdata (van het CBS!) gebruikt, is er iets mis met de onderzoeksopzet, gebruikt hij de verkeerde variabelen, had hij een ander rekenmodel moeten gebruiken? 

Verdachtmaking en zedepreek

Maar er wordt helemaal niets uitgelegd. Hoofdeconoom Van Mulligen spreekt over de ‘door Forum voor Democratie betaalde wiskundige Jan van de Beek’. Deze bewering klopt niet, want Jan van de Beek werkt als freelancer. Wel heeft het Renaissance Instituut, het wetenschappelijk bureau van Forum voor Democratie, eenmalig subsidie verleend voor het onderzoek ‘Grenzeloze Verzorgingsstaat’ van Jan van de Beek. Deze subsidie was ook nodig om het CBS te betalen voor het gebruik van microdata. Dus als Jan van de Beek subsidie aanneemt van het Renaissance Instituut is hij een fopwetenschapper, maar het CBS heeft er geen bezwaar tegen als datzelfde Instituut de rekening betaalt voor het gebruik van microdata.

Het Joop-artikel besluit met de stelling dat we volgens Van Mulligen beter kunnen luisteren naar migratie-expert Hein de Haas. Hein de Haas komt samen met Leo Lucassen uitgebreid aan het woord in de Volkskrant van vrijdag 25 oktober. Hun artikel begint met een zedenpreek: ‘Migranten krijgen overal de schuld van… Stop met politieke stemmingmakerij en selectief shoppen in de feiten.’ Vervolgens wijzen ze naar ‘het vele onderzoek dat gerenommeerde instituten als het CBS en het SCP de afgelopen decennia hebben uitgevoerd’. Als ze het boek Migratiemagneet Nederland hadden gelezen, hadden ze gezien dat Jan van de Beek wel degelijk gebruik heeft gemaakt van onderzoek van het CBS en het SCP. De meeste data komen juist van het CBS: zowel microdata als open data.

Daarna komen ze dan eindelijk met een aantal feiten. Voorbeeld: ‘Uit cijfers van het CBS blijkt dat van de asielzoekers die in 2014 een verblijfsvergunning kregen zo’n 45 procent een fulltime baan heeft.’ Zij verwijzen daarbij naar het SER-bericht over de arbeidsmarktpositie van vluchtelingen, waar dezelfde rekenfout wordt gemaakt. 

In het dashboard van het CBS staat namelijk dat 52% van het genoemde cohort na 7 jaar werkt. Van die 52% werkt 45% fulltime. Dus van de asielzoekers die in 2014 een verblijfsvergunning kregen heeft zo’n 23 procent een fulltime baan.

Institutionele uitsluiting

Foucault richt zijn aandacht ook op de institutionele structuren van de wetenschap, zoals universiteiten en onderzoeksinstellingen, waarbinnen bepaalde disciplines, methoden en onderzoeksthema’s als waardevoller worden beschouwd dan andere. Dit kan leiden tot uitsluiting van alternatieve benaderingen en onderwerpen die niet als ‘legitiem’ worden beschouwd.

In dit verband is het van belang dat bovengenoemde critici belangrijke machtsposities binnen de wetenschappelijke instituties innemen.

Leo Lucassen is hoogleraar arbeids- en migratiegeschiedenis aan de universiteit van Leiden, directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam en lid van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen.

Hein de Haas is als hoogleraar sociologie verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en als bijzonder hoogleraar migratie en ontwikkeling aan de Universiteit Maastricht. Hij is mede-oprichter en voormalig directeur van het International Migration Institute (IMI) aan de Universiteit van Oxford.

Peter Hein van Mulligen is hoofdeconoom bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en heeft vooral bekendheid verworven als woordvoerder economie en arbeidsmarkt voor die instelling. De wettelijke taak van het CBS is om de statistische informatie op een onafhankelijke wijze zo breed mogelijk te ontsluiten en gelijktijdig publiekelijk toegankelijk te maken.

Disciplinaire uitsluiting

De wetenschap oefent bepaalde vormen van discipline en controle uit op degenen die binnen de wetenschappelijke gemeenschap vallen. Foucault wijst op de invloed van bepaalde normen, regels en methoden binnen de wetenschap die ervoor zorgen dat sommige onderzoekers, ideeën en praktijken als onwenselijk of onacceptabel worden beschouwd.

In het voorwoord van de tweede druk van het onderzoek ‘Grenzeloze Verzorgingsstaat’ wordt een voorbeeld gegeven van disciplinaire uitsluiting. De Universiteit van Amsterdam (UvA) had onderdak geboden aan de onderzoekers, maar was niet blij met de eerste druk. Daarom moest het logo van de UvA verwijderd worden. Vanwege contractuele verplichtingen kon dat echter niet. Vervolgens ontving co-auteur professor emeritus Joop Hartog op de dag van publicatie een ultimatum dat zijn gastaanstelling beëindigd zou worden als het logo niet werd verwijderd. Aldus geschiedde: na tientallen jaren trouwe dienst bij de UvA en een glansrijke wetenschappelijk carrière werd het dreigement ten uitvoer gebracht. Ook werd Joop Hartog afgezet als voorzitter van een aantal reeds geplande promotieplechtigheden. Pas nadat ophef was ontstaan in de landelijke pers werd de intrekking van de gastaanstelling van Joop Hartog weer ongedaan gemaakt, maar publieke verontschuldigingen bleven uit.

De Amerikaanse sociaalpsycholoog Jonathan Haidt stelt dat studenten beter in staat zijn zelfstandig en kritisch te denken wanneer ze worden blootgesteld aan een breed scala aan opvattingen, in plaats van alleen aan een dominante, vaak eenzijdige ideologie.

Dus er is niets op tegen als studenten de publicaties van Hein de Haas en Leo Lucassen lezen, maar zet dan ook Migratiemagneet Nederland op de boekenlijst. Zo kunnen studenten hun eigen oordeel vormen.

De groei van kennis

Wetenschappelijk debat is van essentieel belang voor de vooruitgang van kennis. Het is nuttig dat er verschillende perspectieven en analyses worden gepresenteerd, vooral in maatschappelijk relevante gebieden zoals migratie. In plaats van de integriteit van Jan van de Beek ter discussie te stellen, zou het constructiever zijn om in het wetenschappelijk en publiek domein een inhoudelijke discussie aan te gaan over de methoden en conclusies die Van de Beek presenteert.

Feike Reitsma is meer dan veertig jaar werkzaam geweest op het gebied van overheidspersoneelsbeleid, arbeidsmarktbeleid en arbeidsmarktonderzoek.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Ga in debat met Jan van de Beek! verscheen eerst op Wynia's Week.

Batya Ungar-Sargon

De Amerikaanse journaliste Batya Ungar-Sargon is er zo een. Ze is de opinieredacteur van Newsweek en schreef eerder een kritisch boek over hoe de woke-media de democratie ondermijnen. Ze is niet bepaald te spreken over de Amerikaanse journalistiek, die van een economisch lagere klasse naar een nieuwe elite is geëvolueerd, en die zich inmiddels op schoot genesteld heeft bij de economische en politieke spraakmakende klasse.

Voor haar nieuwe boek Second Class reisde ze heel Amerika door en sprak met de Amerikaanse werkende klasse van alle gezindten en politieke richtingen. Schoonmaaksters, verpleegsters, politieagenten, vrachtwagenchauffeurs, medewerkers in de fastfoodketens en vele anderen. Het is een journalistiek genre dat in Nederland alleen door Wierd Duk beoefend wordt. Amerika heeft haar contract met de werkende klasse opgezegd, schrijft ze. Zijn er parallellen met Europa, en het Nederland van Kaan Özgök? Die zijn er zeker. Daarom, en om te begrijpen waarom Kaan Özgök zich terecht druk maakt, moeten we haar boek lezen.

In de opening van haar boek laat ze zien dat een academische opleiding voorspellend is voor hoe lang je zult leven, of je een eigen huis hebt en hoe gezond je bent. Tweederde van Amerika heeft die opleiding niet, maar moet dagelijks het hoofd boven water proberen te houden.

De klassentegenstelling is bepalend voor Amerika, schrijft Batya Ungar-Sargon. Werk wordt door de mensen die zij interviewt gezien als iets van grote waarde. Werk heeft een positieve betekenis, niet iets om je voor te schamen. Integendeel, werk verbindt je met je ouders die altijd vroeg moesten opstaan en dat vaak met plezier deden.

Pro-gay en anti-woke

Niemand die zij sprak had wat op met toelagen en bijstand, iedereen wilde zijn eigen brood verdienen. Men wilde kansen, geen ‘handout stuff’. De overheid was niet bepaald populair. Ongeveer iedereen was wantrouwend ten aanzien van zowel Democraten als Republikeinen. Democraten werden gezien als de welopgeleide elites die samen optrokken met een economisch afhankelijke onderlaag, de immigranten en de ‘have nots’. De Republikeinen werden gezien als de partij voor de rijken en de grote bedrijven.

Iedereen wilde minder migratie en een betere gezondheidszorg. Vrijwel iedereen was ‘pro-gay’ en ‘anti-woke’, en bezorgd over de transgender-ideologie die op school vaste voet aan de grond had gekregen. Huisvesting, en de vraag waarom velen van hen een eigen huis niet kunnen betalen, werd heel belangrijk gevonden. De mensen die zij sprak waren vaak veel toleranter dan zij in eerste instantie verwachtte, de Amerikaanse werkende klasse heeft geen tijd voor onderlinge haat en verkettering.

Speculatie heeft maakindustrie verdrongen

Waarom de werkende klasse maar net het hoofd boven water kan houden wordt duidelijk als we naar de economie kijken. Sinds 1965 is de arbeidsproductiviteit met 200 procent gestegen, maar de lonen zijn achtergebleven met een magere 1 procent stijging. Het gemiddeld loon is één lange bibberende horizontale lijn van 1965 tot 2020 in de grafiek langs de x-as van de ‘think tank’ American Compass die cijfers combineert van het US Bureau of Labor Statistics en het US Bureau of Economic Analysis.

Voor 1970 vormde de maakindustrie een kwart van het bbp, in 2022 werd een vijfde van het bbp verdient in de financiële wereld, het onroerend goed en de verzekeringen. Speculatie heeft net als in Europa de maakindustrie verdrongen. Geld wordt gemaakt met geld.

De inkomensongelijkheid in de VS is groter dan in Nederland. Reagan verlaagde de belastingen voor hogere inkomens van 70 naar 28 procent. Het North American Free Trade Agreement (1994) van Bill Clinton zorgde voor een enorm verlies aan banen in de maakindustrie. De globalisering heeft wel gezorgd voor betaalbare elektronica als iPhones, flatscreen tv’s, etc., maar niet voor betaalbare huizen, goede medische voorzieningen en een gewaarborgd pensioen.

Opvallend is dat de Amerikanen die tot de middenklassen behoren (met 40.000 tot 60.000 dollar per jaar) zich net zo veel zorgen maken als de lage inkomens (tot 20.000 dollar per jaar). Hun kosten van levensonderhoud en gezondheidszorg en de studiekosten voor hun kinderen zijn gestegen, terwijl hun inkomen achterbleef. De econoom Joseph Stiglitz heeft berekend dat de middenklasse tussen 2007 en 2010 door de economische crisis ongeveer 40 procent aan inkomen verloor en terugging naar het niveau van de vroege jaren ’90. Alle inkomensstijging ging naar de topinkomens.

Wierd Duk

Ungar-Sargon schrijft dat de Amerikaanse arbeider tot een tweederangsburger is gedegradeerd, en verraden is door de elites die een economie in het leven geroepen hebben die de rijken bevoordeelt en opwaartse mobiliteit steeds moeilijker maakt.

Er zijn nogal wat overeenkomsten tussen het boek van Batya Ungar-Sargon en dat van Wierd Duk. Beiden zien zichzelf als kritische luis in de pels van de gevestigde journalistiek. Duks boek bestaat uit een groot aantal interviews die hij tussen 2017 en 2022 door heel Nederland hield met de mensen die, net als bij Ungar-Sargon, het hardst geraakt worden door globalisering, politiek en een falende overheid.

Economische problemen en cultuuroorlog

Second Class gaat met name over de economische problemen van de gemiddelde Amerikaan, het precaire bestaan met twee, soms drie banen, dure medische zorg, een goede opleiding voor hun kinderen, en soms afhankelijke ouders of andere familie. Duks boek bestrijkt een breder veld aan Nederlandse problemen, een falende overheid met de toeslagenaffaire, de gaswinning in Groningen, de onbeheersbare immigratie, de Europese regelgeving, de visserij, de boeren die moeten verdwijnen, het stikstofbeleid, de gasprijzen.

Ungar-Sargon gebruikt de interviews als voorbeelden van een vooral economische analyse van de Amerikaanse maatschappij vergelijkbaar met het werk van Joseph Stiglitz. Evenals in Amerika woedt er in Nederland een cultuuroorlog, bij Duk komt dat uitvoeriger aan de orde. ‘Ontheemd in eigen land’ is de titel van een van de hoofdstukken. Maar er is meer, ook nieuwe initiatieven komen langs, een voorstel voor een Nedersaksenlijn tussen Enschede en Groningen, vrouwen die abortus afwijzen, de bouw van kluswoningen, de vergeten regio’s.

Wierd Duks boek sluit af met een interview met Jenny Douwes, het gezicht van de ‘blokkeerfriezen’. Douwes zegt dat zij inmiddels gewend is aan het feit dat er met minachting naar haar gekeken wordt. Ze is opgevoed met het idee dat ze zich daar niets van aan moet trekken. Wij zijn white trash, zo wordt er naar ons gekeken, zegt ze.

Dit interview doet ook denken aan de intenties die Batya Unger-Sargon heeft met haar boek: Hoe krijgen we het Amerika van de vooruitgang terug? Daarvoor is niet alleen economische verandering nodig, ook de minachting van de bestuurlijke elites voor de werkende klasse dient te veranderen.

Arrogantie op links

Een voorbeeld van die minachting is geleverd door Marga Waanders, PvdA-burgemeester van Dokkum. Ze is van mening dat de Friezen moeten worden opgevoed. Ze benaderde Kick Out Zwarte Piet, omdat ze vond dat de Friezen ver van de verlichte Randstad verwijderd, achtergebleven waren in hun ontwikkeling. Door de activisten te benaderen kon ze haar ‘beschavingsoffensief’ inzetten. Dit is typerend voor de huidige PvdA. Bij GroenLinks is het niet anders. De intellectuele en politieke leegte, en de arrogantie op links zijn huiveringwekkend.

Batya Ungar-Sargon, Second Class, How the Elites Betrayed America’s Working Men and Women, Encounter Books, New York/London, 2024, 225 pp.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Amerikaanse werkende klasse is toleranter dan verwacht en heeft geen tijd voor onderlinge haat verscheen eerst op Wynia's Week.

Van den Ende sprak bij WNL zijn ongenoegen uit over potentiële bezuinigingen op de NPO. De mediatycoon vreest voor de zeis van de PVV, NSC en de VVD. Die willen de NPO afschaffen, dan wel kortwieken of erop bezuinigen.

Van den Ende is de commerciële tv-man par excellence en ageerde zijn leven lang tegen obstakels die hem beletten televisie te kunnen maken met winstoogmerk. Maar Van den Ende ruikt nu kansen. Met MediaLane, het productiebedrijf van zijn dochter, probeert hij zich een positie te verwerven bij de NPO.

Dankzij Frederieke Leeflang ontspoorde de NPO

In de jaren tachtig en negentig was hij hofleverancier van amusementsprogramma’s van de publieke omroep, vooral de TROS. Eerste alleen en daarna samen met John de Mol vormde hij het koningskoppel van het tv-vermaak. Nu kan hij zich weer naar binnen wurmen, omdat de publieke omroep – meer nog dan in de jaren tachtig en negentig – haar eigen taken laat versloffen.

De NPO is de organisatie die zich bezighoudt met de planning en plaatsing van radio- en televisieprogramma’s en krijgt voor dat werk jaarlijks bijna 1 miljard euro. Dit geld verdeelt de NPO onder de omroepen. Je zou verwachten dat er bij de verdeling gelet werd op kwaliteit en het aanbod van verscheidenheid, maar dat is een misvatting.

De NPO onder leiding van de jurist Frederieke Leeflang is een grote bemoeial geworden die de omroepen tegen elkaar uitspeelt en er een eigen politieke agenda op nahoudt. Twee zaken vallen op. Eén: de NPO is slecht in het lezen van de tijdgeest. Twee: de NPO is niet transparant over haar intenties.

Om met eerste te beginnen. De top van de NPO zou er moeten zijn om alle politieke en religieuze gezindten een stem te geven in ons bestel. We kunnen vaststellen dat hier geen sprake van is. De pogingen van bestuursvoorzitter Frederieke Leeflang om omroep Ongehoord Nederland uit het bestel te wippen, druisen in tegen de taakopvatting van haar werkgever: laat duizend mediabloemen bloeien op het mediapark.

Haar onderbouwing voor de uitdrijving was dat ON onjournalistiek te werk ging en niet coöperatief is in de omgang met andere omroepen. Dat waren gelegenheidsargumenten. Ook bij andere omroepen ontbrak het geregeld aan journalistieke zorgvuldigheid (onder meer bij Zembla, Nieuwsuur en Op1 werd er geblunderd). Deze omroepen kregen geen berisping voor hun gefaal.

Daarnaast bleek dat de samenwerking tussen andere omroepen soms ook matig was. Bij Op1 ruzieden omroepen over de invulling van het programma en keken we naar een machtsstrijd op kleuterklasniveau. Dus dat waren juridische schijnbewegingen om ON te lozen.

Na de verkiezingen draaide de wind bij de NPO

ON moest weg omdat het een mening vertolkte die te veel afweek van de mainstream op het mediapark. Bij ON was snerende kritiek te horen op massa-immigratie,  milieumaatregelen en de terreur van ‘het monster van wokeness’. Wat u ook van deze opvattingen vindt, ze vertegenwoordigen een groot deel van de gevoelens van het electoraat.

Nadat de PVV de grootste partij van het land werd, draaide de wind bij de NPO. Leeflang die bijna obsessief uit was op de exit van ON, staakte haar verzet, of preciezer gezegd: moest haar verzet staken nadat demissionair staatssecretaris Gunay Uslu (D66) geen reden zag om ON uit het bestel te zetten.

In de meest recente begrotingsbrief van de staatssecretaris van media is de NPO tot inkeer gekomen. In het stuk schrijft de NPO ineens lovende woorden over de omroep. ‘Een deel van de Nederlandse bevolking denkt over de belangrijke maatschappelijke zaken anders dan de mainstream media hen voorschotelt. Deze leemte vult ON’, schrijft de NPO.

Goh, dat was precies waarom ON ontstond, toch? NPO had helemaal geen zin in tegengeluiden, sterker nog: probeerde deze te onderdrukken. Nu het tegengeluid met 37 zetels uit de Kamer opstijgt, vult ON ineens een ‘leemte’. Als het woord schijnheilig niet bestond, zou het voor dít gedrag zijn uitgevonden.

Het gebrek aan maatschappelijke antennes bij de NPO is schokkend en zou tot nadenken moeten stemmen. Hoe heeft het zover kunnen komen?

En daarmee komen we op het tweede punt. Het zelfreinigende vermogen van de publieke omroep. Wie controleert de NPO? Het orgaan legt verantwoording af aan een Raad van Toezicht. Dat is een gremium dat wordt voorgezeten door VVD-multibestuurder Tjibbe Joustra die wordt geassisteerd door een bankier, twee wetenschappers en de baas van een platform voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.

Een groep mensen die in de ijdele lucht van zelfgenoegzaamheid, bevoogding en kartelkapitalisme hun leven leiden. Joustra is recent herbenoemd, maar op welke gronden en waarom is niet duidelijk. Zelf weigerde hij tegenover twee Vrij Nederland-journalisten verantwoording af te leggen over zijn werkwijze.

Huichelachtig overleg met Matthijs van Nieuwkerk

En daarmee komen we op een cruciale bestuurskundige weeffout. De NPO mag een miljard verdelen, maar de belastingbetaler krijgt nauwelijks inzicht in de afwegingen. De keuze van de NPO zijn ondoorgrondelijker dan de wegen van het Opperwezen. De NPO krijgt vanuit de Tweede Kamer af en toe opdrachten onder meer over de maximale hoogte van presentatoren-salarissen, maar kan zich daar met gemak aan onttrekken.

Meest recent is het voorbeeld van de gênante sage rondom het vertrek van Matthijs van Nieuwkerk bij de NPO. De zonnekoning van Hilversum zat op de strafbank omdat hij ervan werd beschuldigd zich grensoverschrijdend te hebben gedragen op de vloer van DWDD. Een commissie onder leiding van ex-PvdA-minister Martin van Rijn zou uitsluitsel geven over de ernst van de beschuldigingen.

De NPO – laf en politiek correct als altijd – stelde zich op het standpunt dat de terugkeer afhankelijk was van de publicatie van het rapport, niet eens van de inhoud. Niettemin reisde de top van de NPO naar Deventer af om met Van Nieuwkerk te praten over een mogelijke comeback. Het overleg moest geheim blijven, omdat daarmee het huichelachtige gedrag van de NPO bekend zou worden.

Van Nieuwkerk werkt samen met Joop van den Ende, waarmee we uitkomen bij het begin van dit artikel en stuiten op de betonrot van het omroepsysteem. De geprezen presentator is medeproducent van zijn eigen programma’s bij de publieke omroep, onder meer The Connection. Via deze constructies kan hij het door de politiek verordonneerde salarisplafond omzeilen.

Bewijzen zijn er (nog) niet voor geleverd, maar in Hilversum gonst het over deze Joop-route. Dat die aanwijzingen hardnekkig zijn, blijkt ook uit het feit dat Eva Jinek zich heeft verbonden aan MediaLane, het mediabedrijf van de dochter van de media-nestor. De grand dame van RTL keert terug bij de publieken en gaat voor AVROTROS het zeven-uur-slot vullen, het oude tijdstip van de gewezen Van Nieuwkerk. Tegen een premierssalaris? In Hilversum gelooft niemand het.

Van den Ende is ondertussen met een charmeoffensief gestart. Recent wierp hij zich op als verdediger van de persvrijheid. Tegenover het Algemeen Dagblad sprak de musicaltycoon zijn spijt uit dat hij de AD-hoofdredacteur had gesommeerd een kritische recensent aan te lijnen. ’Dom ja, het hoort niet. Ik sta pal voor de journalistieke onafhankelijkheid’, sprak hij deemoedig.

Een Joop-route voor Eva Jinek?

Of er voor Jinek nu ook eenzelfde lucratieve Joop-route is geregeld is niet na te gaan. KPMG Forensic Services heeft in opdracht van het Commissariaat voor de Media, de tandeloze waakhond van Hilversum, onderzoek gedaan naar de geldstromen tussen producenten en presentatoren. Op basis van (vrijwillig aangeleverd) boekenonderzoek zijn er geen overtredingen van de mediawet vast te stellen. Hoe zit het met Jinek is dus de vraag. Het antwoord van het commissariaat: díe overeenkomst is niet meegenomen in het onderzoek.

En zo blijft alles bij het oude in Hilversum en is Joop van den Ende ineens de redder van de publieke televisie. Ik weet zeker dat hij zelf ook verbijsterd is over die rol.

Mark Koster bericht in Wynia’s Week over de woelingen op de mediamarkt.  

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Joop van den Ende heeft een verbijsterende nieuwe rol: redder van de NPO verscheen eerst op Wynia's Week.

In een bij momenten verbijsterend boek onthullen journalisten Wouter Verschelden en Emmanuel Vanbrussel hoe de Belgische regering de Europese Commis­sie doelbewust misleidde. En hoe Belgische uitgevers door de postsubsidie genoeg geld overhielden om de Nederlandse uitgevers van dag- en weekbladen op te kopen. Van Belgisch belastinggeld, dus. Filip Michiels sprak de auteurs.

Decennialang al subsidieert de Belgische staat de thuisbezorging van kranten­ en tijdschriften, Dat heet immers een ‘dienst van algemeen economisch belang’ te zijn, waarvoor (het semi-staatsbedrijf) Bpost een overheidsvergoeding mag ontvangen. In de jaren voordat de Europese Commissie zich echt met de zaak bemoeide, ging het volgens betrokken politici in Brussel om 270 miljoen euro per jaar. Nog steeds is het krantencontract goed voor 175 miljoen euro per jaar.

Door Bpost rijkelijk van subsidies te voorzien, geeft de Belgische staat de uitgevers van kranten en bladen indirect ook een jaarlijks terugkerende steuninjectie. Want de grote Belgische mediabedrijven konden dankzij de gesubsidieerde thuisbezorging de prijs van hun papieren abonnementen kunstmatig laag houden. Uitgevers van nieuwe digitale media ontvingen dergelijke subsidies niet.

U beschrijft hoe de subsidiëring van de krantenbezorging in België bijna tien jaar geleden precies op maat van Bpost werd geschreven, onder meer door het systeem vol te proppen met vrijwel onhaalbare voorwaarden voor concur­renten. Hoe valt uit te leggen dat ook de specialisten van de Europese Commissie dat niet door hadden?

Emmanuel Vanbrussel: ‘Ik was er uiteraard niet bij, maar ik neig toch naar de verklaring dat ze het niet beseften. Ons gevoel is dat er echt sprake was van bedrog, en dat Belgische politici de Europese Commissie gewoonweg om de tuin hebben geleid. Ze wisten wat de Commissie graag wilde horen, en juridisch werd alles zo opgesteld dat het ook perfect klopte met de Europese regels.’

Wouter Verschelden: ‘Ik vrees dat de Europese Commissie ook niet echt toegerust is om de cijfers die ze van lidstaten doorkrijgen op forensisch niveau te gaan onderzoeken. Zij gaan er wellicht van uit dat gegevens uit overheidscontracten of van overheidsbedrijven gewoon ook betrouwbaar zijn. Gewezen Bpost-CEO Dirk Tirez heeft de voorbije maanden voldoende informatie gelekt waaruit heel duidelijk blijkt dat opeenvolgende Belgische regeringen de boel jarenlang belazerd hebben. De risico’s zijn natuurlijk substantieel: de Commissie kan nu beslissen dat Bpost mogelijk honderden miljoenen aan onterechte overheidssteun moet terugbetalen.’

De beurswaarde van het bedrijf tuimelde de voorbije maanden al steil naar beneden, hoe groot kan de sociaal-economische impact zijn? Tot vandaag zijn er, enkel al in België, bij Bpost 26.000 mensen aan het werk?

Verschelden: ‘Op korte termijn kan Bpost de persconcessie kwijtraken. Daar was de voorbije maanden al heel wat discussie over binnen de regering, en in februari wilde ze ook al een externe doorlichting. In eerste instantie hebben ze geen auditkantoor gevonden dat het wou doen, dus gingen ze zoeken in het buitenland. In september komt het dossier sowieso opnieuw op de regeringstafel, en het lijkt me hoogst twijfelachtig dat pakweg Open Vld (de Vlaamse liberalen) zonder een dergelijke audit bereid zou zijn om de krantenconcessie opnieuw te verlengen. Op wat langere termijn is een faillissement niet uitgesloten, en met de Belgische staat als grootste aandeelhouder dreigt dan een Sabena-scenario (naar de voormalige staatsluchtvaartmaatschappij). In dat geval dreigt de Belgische belastingbetaler nogmaals de klos te zijn.’

Vanbrussel: ‘Vergeet ook niet de impact op de werkgelegenheid. Volgens Bpost zelf zouden er aan dat krantencontract 3000 tot 4500 banen vasthangen. Mocht het contract naar een privé-speler gaan, dan kunnen die ook deels mee verhuizen. Maar de sociale voorwaarden zullen een stuk minder gunstig uitvallen, en ook de macht van de vakbonden zou daar stevig ingeperkt worden.’

Uw boek is ook een stevige aanklacht aan het adres van de betrokken media: met de vakbonden als bondgenoot slaagde Bpost er jarenlang in om de kranten naar haar hand te zetten met de boodschap dat er zonder het krantencontract een sociaal bloedbad dreigde bij het bedrijf. Dat die enorme subsidiestroom de grote krantenuitgevers goed uitkwam, heeft dat ook de berichtgeving in de kranten over dit dossier beïnvloed?

Verschelden: ‘Het lijdt geen twijfel dat de krantenuitgevers een stevig financieel voordeel hadden bij het krantencontract. Of hun redactionele onafhankelijkheid daardoor aangetast werd, dat is een ander verhaal. Dat lijkt me onwaarschijnlijk, al stel ik wel vast dat er op de grote krantenredacties weinig aandacht was voor het dossier. Dat staat in schril contrast met de grote belangstelling die er wél altijd was voor pakweg de lonen bij de (publieke omroep) VRT, een instelling die een jaarbudget van zowat 300 miljoen euro heeft. Best vergelijkbaar dus met de 270 miljoen euro die enkele jaren geleden jaarlijks ook nog naar Bpost ging. Dat wringt dus wel, het zou veel verstandiger geweest zijn van die krantenredacties om dit dossier juist van heel nabij te blijven volgen. Dit ging immers over heel veel geld, en bovendien kun je je ook afvragen of dat nu wel de beste aanpak was om de journalistiek in dit land te financieren.’

Ook al omdat nieuwe digitale media systematisch buitenspel werden gezet?

Verschelden: ‘Inderdaad. Als we dan toch de pluriformiteit in de media wilden ondersteunen, vielen er ongetwijfeld betere wegen te bedenken dan jaarlijks 200 miljoen euro of meer door te sluizen naar Bpost om daarmee de krantenbezorging aan huis te kunnen veilig te kunnen stellen. Maar goed, ons boek geeft ook aan dat het vooral een drogreden was om die geldstroom naar Europa toe te kunnen blijven goedpraten.’

Jullie citeren in het boek ook Christian Van Thillo – Vlaams mediamagnaat en baas van DPG, de grootste uitgeverij van Nederland – die aangeeft dat de Nederlandse krant Trouw bezorgd wordt voor zo’n 35 cent per dag, terwijl de prijs in België op 20 cent ligt. De marge op de krantenverkoop ligt voor onze grote mediagroepen in België dus een flink stuk hoger, met dank aan de Belgische belastingbetaler. Zijn de overnames van Nederlandse kranten door de Belgische uitgevers DPG en Mediahuis de voorbije jaren mee mogelijk gemaakt door de subsidiestroom richting Bpost?

Verschelden: ‘Absoluut! Zij kregen hier een soort van financiële doping waarvan hun Nederlandse concurrenten enkel maar konden dromen. Niet voor niets waren de Nederlandse mediabazen niet bepaald blij met de gulle overheidssubsidies richting Bpost. Sterker nog: die hebben zelfs al tot een stevige politieke rel op regeringsniveau tussen België en Nederland geleid. Juist daarom is het ook enigszins verwonderlijk dat Nederland daarover nooit naar de Europese Commissie is gestapt. Ook lidstaten kunnen onterechte overheidssteun immers aanklagen. Toegegeven, dat zou wel extreem gênant geweest zijn voor ons land.’

De grootste slachtoffers van het krantencontract met Bpost zijn enerzijds de krantenwinkels en anderzijds de kleine, digitale mediabedrijven. De eersten werden via hun belangenvereniging min of meer omgekocht, de tweeden protesteren al jarenlang tegen die oneerlijke behandeling. Waarom liggen politici blijkbaar niet wakker van de wijze waarop nieuwe online media behandeld worden?

Verschelden: ‘Welkom in België! Media zijn op zichzelf een gewestelijke bevoegdheid, terwijl de subsidies aan Bpost door de federale regering werden beslist. Dat wordt dan verantwoord als zijnde ‘een essentiële dienstverlening om de democratie te beschermen’, maar eigenlijk is het puur mediabeleid. Ik denk niet dat er echt politieke onwil bestaat om jonge, digitale mediabedrijfjes te ondersteunen, maar politiek zit alles ook hier zo complex in elkaar dat het al snel verzandt in een technische discussie. De winnaars zijn dan doorgaans zij die het meest te winnen hebben bij een status quo. En zoals vaak in dit land wint op het einde de PS (de Franstalige socialistische partij).’

Vanbrussel: ‘Vergeet niet dat ook heel wat middenveldorganisaties, onder meer het ACV (de grootste vakbond van België), flink wat te winnen hebben bij de krantensubsidies. Die gelden immers ook voor de distributie van hun ledenbladen, en ze besparen zo heel wat centen. Het is dus een typisch Belgisch verhaal.’

Wat zegt het over een postbedrijf – dat nog altijd voor het grootste deel in handen is van de overheid – wanneer de krantenbezorging op een bepaald moment de grootste cashcow is geworden? Terwijl de gewone postbezorging steeds verder wordt teruggeschroefd?

Vanbrussel: ‘Dat het de strategische switch richting pakjes en e-handel nog altijd niet gemaakt heeft. En dat het is blijven hangen in het verleden. Het illustreert ook perfect de clash tussen enerzijds de Vlaamse managers die traditioneel toch iets meer toekomstgericht dachten en anderzijds de PS-lobbymachine binnen het bedrijf die vooral in het verleden bleef hangen. En uiteraard speelt het gebrek aan concurrentie mee. Ook daar hebben die jarenlange subsidies sterk toe bijgedragen. Die zorgden immers voor zo’n gigantisch concurrentievoordeel dat er voor potentiële concurrenten gewoonweg geen beginnen aan was.’

Jullie verwijzen ook naar een studie van huisconsultant McKinsey – besteld door de top van Bpost – waaruit moet blijken dat PostNL het werk van Bpost in ons land zou kunnen overnemen met 7.600 man personeel minder. Met andere woorden: Bpost is inefficiënt en vooral een sociale werkplaats. In die zin kan Bpost perfect model staan voor het hele Belgische model en de Belgische politieke cultuur van de voorbije decennia: ons kent ons, en voor de lieve vrede worden inefficiënties en een verkwistend model in stand gehouden?

Verschelden: ‘Inderdaad, zo is dat. De onwaarschijnlijk complexe structuur van België zorgt ook voor een grote lethargie. Om de grote uitdagingen aan te pakken, moet je echt onwaarschijnlijk veel energie vrijmaken. Bpost is daar symptomatisch voor, maar het ergste is nog dat de kansen om het bedrijf succesvol te transformeren in die sector netjes op een dienblaadje werden gepresenteerd. Brievenpost sterft uit, dat klopt, maar het hele online-verhaal is het perfecte alternatief. Om dat te begrijpen, hoefde je heus geen strategisch genie te zijn. Maar helaas volstaat een blik op de huidige beurskoers om in te zien welke waardevernietiging er bij Bpost de voorbije tien jaar heeft plaatsgevonden.’

Toen ik vorig jaar de biografie van gewezen Belgacom-topman Bessel Kok schreef, vertelde hij me hallucinante verhalen over de almacht van de PS bij Belgacom in de jaren tachtig, en over de perfide effecten van de PS-staat. Intussen zijn we veertig jaar verder en is er met de Vlaamse N-VA – van Bart de Wever – een politieke partij opgestaan die landelijk mee bestuurde én al tien jaar lang aan de macht is in Vlaanderen. Hoe verklaren jullie dat ook die partij het allemaal ongestraft liet gebeuren?

Vanbrussel: ‘Het is precies wat u zegt: we zijn intussen veertig jaar verder, maar de oude mechanismen van een staatsgecontroleerd bedrijf blijven hardnekkig leven, zelfs nu Bpost beursgenoteerd is.’

Verschelden: ‘Als politiek journalist was het voor mij een ontgoocheling om vast te stellen dat ook de coalitie mét N-VA niet in slaagde om voor een echte trendbreuk te zorgen in heel wat dossiers. Pas nu ze in de oppositie zitten, is er in de persoon van Michael Freilich iemand opgestaan die zich in dit schandaal heeft vastgebeten en de federale regering in verlegenheid kan brengen. Nu besef ik ook wel dat het bijzonder lastig is om zo’n tanker in één parlementaire zittingsperiode te keren, maar ik kan enkel maar vaststellen dat N-VA in de federale regering ook gewoon voor een consensusmodel gekozen heeft. Daarnaast mogen we natuurlijk de complexiteit van dit dossier niet onderschatten: het is indertijd door de politici Paul Magnette en Johan Vande Lanotte doelbewust zo complex gemaakt. Hooguit enkele kabinetsleden en mensen bij Bpost zelf zagen door het bos de bomen nog.’

Hoe moet het nu verder, hoe groot is de kans dat de politieke verantwoordelijken voor deze enorme verspilling van overheidsgeld ooit ter verantwoording worden geroepen?

Vanbrussel: ‘Dat wordt moeilijk, ook al omdat die verantwoordelijkheid zo versnipperd is. Ik hoop en denk dat de Europese Commissie zijn tanden laat zien en misschien nog een belangrijke rol kan spelen.’

Verschelden: ‘Ook het Belgische gerecht is nu aan zet. Er loopt intussen een procedure bij de Belgische Mededingingsautoriteit, maar we weten allemaal dat de gerechtelijke molen in dit land zeer traag maalt. Eerlijk gezegd verwacht ik niet dat iemand hiervoor ooit in de cel zal belanden. En ja, dat is een deprimerende vaststelling.’

Filip Michiels is zelfstandig journalist. Dit interview verscheen afgelopen weekend in het online-magazine Doorbraak.

Wynia’s Week neemt nooit vakantie. Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. Wynia’s Week is bovendien gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Doordat België de eigen krantenbezorging met miljarden subsidieert konden Belgische uitgevers de Nederlandse media opkopen verscheen eerst op Wynia's Week.

De Madrileense luchthaven zelf werd echter gelijktijdig uitgebreid en de treinverbinding kwam er niet. Aeropuerto Central Ciudad Real dient tegenwoordig vooral als parkeerplaats voor vliegtuigen die door de coronapandemie aan de grond staan. Het mocht meer dan een miljard euro kosten.

Spaanse inkomens sinds 1986 met 350% gestegen

Sinds Spanje in 1986 toetrad tot de Europese Unie heeft het honderden miljarden in infrastructuur gestoken. Veel van dat geld kwam uit Brussel. Het land heeft inmiddels bijna honderd vliegvelden, prachtige snelwegen, glasvezel voor driekwart van de bevolking en de meeste kilometers hogesnelheidslijn in Europa.

Volgens het World Economic Forum zijn er maar elf landen in de wereld met een betere infrastructuur dan Spanje. Dat heeft de economie een enorme impuls gegeven. Het bruto binnenlands product is sinds 1986 verviervoudigd. Inkomens zijn in diezelfde periode met 350 procent gestegen.

Dat er naar schatting van de Spaanse Vereniging van Geografen in die opbouw rond de 81 miljard euro te veel is uitgegeven, aan half-gebouwde spoorlijnen, onnodig dure treinstations en ongebruikte vliegvelden, neemt het land op de koop toe.

Moord en brand vanwege een fraude van 4 miljoen

Dan Nederland. Hier bleek in 2013 dat zo’n 800 Bulgaren 4 miljoen euro aan toeslagen hadden opgestreken waar ze geen recht op hadden. De fraude was nog geen tiende van een procent waard van de 13 miljard euro die jaarlijks in toeslagen wordt uitgekeerd. Toch schreeuwde de Tweede Kamer moord en brand.

Er kwam een nieuwe fraudewet. De Belastingdienst en het ministerie van Financiën richtten een speciaal team in om fraudeurs op te sporen. De aanpak zal door de jaren heen meer geld hebben gekost dan de Bulgarenfraude zelf. En het mondde uit in de kindertoeslagenaffaire: tienduizenden ouders die slachtoffer werden van een meedogenloze werkwijze, omdat wij allemaal zo verontwaardigd waren over een diefstal van 4 miljoen.

Niet ieder scheurtje hoeft te worden opgevuld

Het zal iets met onze eeuwenlange strijd tegen het water te maken hebben. We hebben geleerd dat je geen scheurtje in de dijk over het hoofd kunt zien. Voor je het weet staat de polder onder water. Geen probleem mag in Nederland onopgelost blijven. Ieder incident vraagt om een systeemwijziging.

Nu halen Spanjaarden wel erg snel hun schouders op als weer eens blijkt dat ergens geld is verspild of gestolen, maar iets van die mediterrane vergevingsgezindheid zou ons niet misstaan. Niet ieder scheurtje in de dijk hoeft te worden opgevuld. Laat staan dat er bij het minste gebrek een hele betonplaat overheen moet.

Het bericht Iets meer mediterrane vergevingsgezindheid zou ons niet misstaan verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn volkeren die zich laten temmen.
Eens in de vier jaar mogen ze gaan stemmen.
Dat noemt men dan democratie.
Maar eigenlijk is het dat nie.
Het zijn anderen die het beleid bepalen.
Het is het volk dat met regelmaat loopt te balen.
Waar niet het volk beslist wie mag regeren,
daar rest het demos enkel demonstreren.

Er is een land met duin en dijken,
vanuit de zee goed te bereiken,
waar men politieke partijen
in aantal steeds maar uit ziet dijen.
Die maken in dat land de wetten.
Je moet er maar eens goed op letten
hoe ze in dure zalen praten
als waren het echte democraten.

Er is een land met spitse bergen.
Qua omvang hoort het tot de dwergen.
Het volk heeft niet zoveel houwitsers.
Maar die fiere, slimme Zwitsers
maken zelf hun eigen wetten
en weten zich zo tegen staatsmacht te verzetten.
Referenda is de leuze.
Meer dan een eeuw is dat hun keuze.

Het volk is daar niet een losgeslagen bende,
zoals ons volk wel werd gezien onder Balkenende.
Toen tegen de Europese Grondwet werd gestemd,
stond de regering in haar hemd.
Het volk werd geknecht, compleet genegeerd.
Door de elite werd stug doorgeregeerd.
Zo van: “Wij zijn de baas. Het zijn onze zaken.
Met de wil van het volk hebben wij niets te maken.”

Dit knechtingsproces kan men gekscherend typeren als een evolutie.
Bij volkeren als deze komt het immers zelden tot een revolutie.

Het bericht Er zijn volkeren die kankeren en klagen verscheen eerst op Wynia's Week.