In 2027 moet al ons oppervlaktewater ‘schoon’ zijn, dat wil zeggen alle plassen, meren en rivieren moeten voldoen aan de verscherpte normen die dan gaan gelden voor een stuk of honderd stoffen. Zoals je kan verwachten zitten daar allerlei afval -en gifstoffen tussen, zoals bestrijdingsmiddelen, anticonceptiehormonen (‘de pil’) en PFAS, maar er komen ook nieuwe normen voor nutriënten, ofwel voedingsstoffen voor planten, namelijk fosfor en stikstof.

Nederland creëert zelf crises

Vroeger waren crises een act of God, zoals de Engelsen dat noemen: onverwachte, heftige externe gebeurtenissen waarover de mens geen controle heeft. Tegenwoordig zijn crises, althans in Europa, volledig door de mens zelf gecreëerd – en dat is iets waar Nederland echt koploper in is.

Op de watercrisis van 2027 wordt nu al voorgesorteerd door lokale overheden, ecologen, adviesbureaus en serieprocedeerders, want dit belooft nog groter en profijtelijker te worden dan de Stikstofcrisis. Eerste voorwaarde is natuurlijk, dat we, net als voor stikstofdepositie, veel strengere normen aanleggen dan onze buurlanden. Dit garandeert dat er vanaf 2027 vanuit de buurlanden heel veel vuil water binnenkomt, zodat we tenminste zeker weten dat Nederland dan een enorm probleem krijgt.

Bekend voorbeeld is de nitraat-norm voor oppervlaktewater. Nitraat is onder andere afkomstig van mest die op landbouwgrond wordt uitgereden. De EU stelt geen normen voor nitraat in oppervlaktewater, alleen in grondwater, en die norm is 50 milligram per liter. Saillant detail: Nederland voldoet nu aan die norm.

Duitsland houdt dat ook aan voor oppervlaktewater: 50 milligram per liter. Logisch: waarom zou de norm voor oppervlaktewater strenger moeten zijn dan voor grondwater? Dat zijn communicerende vaten. Toch is Vlaanderen veel strenger: 4 milligram per liter. En dan Nederland. Daar mogen de waterschappen hun eigen nitraatnormen bepalen, en die kiezen voor normen variërend van 1,3 tot 2,8 milligram. Dus niet alleen moet Nederland weer koploper zijn in de EU, maar de waterschappen doen onderling ook nog een wedstrijdje milieu-koploperschap.

Soms overschrijdt de natuur zelf de normen

Omdat er een stuk of zes rivieren en riviertjes vanuit Duitsland over de Nederlandse grens heen stromen, is dat vragen om moeilijkheden. Hoewel er dus geen Europese norm voor nitraat in oppervlaktewater is, moeten de lidstaten per 2027 wel zorgen dat al hun oppervlaktewateren aan de door henzelf gestelde normen voldoen. Dus in die zin – en dat gaan we nog heel vaak horen – ‘moet dit van Europa’. 

Het kan nog zotter. Sommige waterschappen stellen normen die door de natuur zelf al ruimschoots overschreden worden, waar de landbouw of enige andere menselijke activiteit geen enkele schuld aan heeft. Onlangs verkleurde de provincie Zeeland op de waterkaarten van groen naar rood: het oppervlaktewater aldaar voldeed opeens niet meer aan de norm voor fosfor. Wat bleek: het Waterschap Scheldestromen had deze norm afgelopen jaar verlaagd van 2,5 naar 0,11 milligram per liter, ruim twintig keer zo streng.

Perverse logica

Tot voor kort gold in Zeeland een hogere norm voor fosfor, omdat daar veel fosforrijke kwel voorkomt. Dit betekent dat er fosforrijk zeewater opwelt uit waterbodems, een volkomen natuurlijk proces. Ook als de mens Zeeland geheel evacueert, zal de natuur daar deze nieuwe fosfornorm dik overschrijden. Niet dat de natuur zelf daar last van heeft, maar regels zijn regels, nietwaar?    

Na deze onthulling door Stichting Agrifacts voelde het waterschap zich genoodzaakt te reageren. Ook die reactie staat nu op de website van Agrifacts. De overschrijding van de fosfornorm had niet in de landelijke rapportage van de waterkwaliteit moeten worden meegenomen, zo schrijven ze. De waterkaart van Zeeland had niet rood mogen kleuren.

Dan volgt in hun reactie een schoolvoorbeeld van de perverse logica van de natuurbescherming in dit land: ‘Een aantal jaar geleden is voor nutriënten het one-in-all-in principe ingevoerd. Dit betekent dat een waterlichaam voldoet voor (totaal) nutriënten, zoals dat aan de EU gerapporteerd wordt, wanneer één van de nutriënten (stikstof of fosfor) voldoet. Vanwege de hoge norm voor fosfor leken toen de brakke wateren onterecht te voldoen voor nutriënten, terwijl er wel een opgave is voor stikstof. De oplossing hiervoor was (cursivering aj) om de norm voor fosfor aan te passen naar de landelijke defaultnorm, zodat de score voor totaal nutriënten de praktijk beter weergeeft (namelijk de toestand voor stikstof).’

Dus de Zeeuwse wateren voldeden aan de Europese norm voor nutriënten, en zo had dat ook aan Brussel gerapporteerd moeten worden. Maar dat kon het waterschap natuurlijk niet laten gebeuren, dat het Zeeuwse water in orde was, ’terwijl er wel een opgave is voor stikstof’. Dus is de ‘oplossing’  van het waterschap om de norm voor fosfor, in strijd met de natuurlijke toestand, zover te verlagen dat geen van beide nutriënten nog aan de norm voldoet. Missie geslaagd: Nederland kan toch aan Europa rapporteren dat het slecht gesteld is met de Zeeuwse wateren. Ondertussen moeten we voor de nationale rapportage over de Zeeuwse waterkwaliteit blijkbaar wel de hogere norm voor fosfor aanhouden.

Slecht voor de natuur is goed voor het bestuur

Dit shoppen en sjoemelen met normen om de slechtst mogelijke uitkomst te krijgen is schandalig, maar het is schering en inslag in wat hier te lande door moet gaan voor natuurbescherming (zie ook deze column over de Natuurdoelanalyses). Als het slecht gaat met de natuur, gaat het goed met het lokaal bestuur, want dan gaan de nationale en Europese subsidiepotten open.

Dan is het allermooiste uiteraard om normen te stellen die door geen enkele menselijke inspanning haalbaar zijn omdat de natuur zelf ze al overschrijdt. Want dan worden de doelen nooit bereikt en zullen de subsidiestromen nooit opdrogen.

Van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers verscheen De Klimaatoptimist, over energietransitie in Nederland. Het boek is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Lokaal bestuur sjoemelt met normen om de slechtste uitkomst te krijgen want dan volgt subsidie verscheen eerst op Wynia's Week.

Vrijwilligers van de vereniging Natuurmonumenten staan al aan de kade klaar om de bezoekers in groepjes van vijftien, tijdens een wandeling over keurige schelpenpaden van een kilometer of vier, in te weiden in de geheimen van het jongste ‘op de zee’ veroverde stukje Nederland.

De harten van de nieuwsgierigen worden vooral gestolen door een twintigtal lepelaars, staand in het water, midden op het eiland in een uitloper van het meer. Voor de meeste natuurliefhebbers zijn de vogels geen alledaagse verschijning.

Geen Marker Wadden maar een Markerwaard

De geïnvesteerde tachtig miljoen euro om de eilanden aan te leggen, ‘is meer dan goed besteed’, leert een niet-representatieve rondvraag tijdens een recent bezoek aan het enige voor dagjesmensen toegankelijke eiland. Maar is dat wel zo? Deskundigen plaatsen vraagtekens bij het ontwikkelen van nieuwe levensruimte, niet voor de mens, die daar zo’n tekort aan heeft, maar vooral voor flora en fauna, juist op deze centraal in het land gelegen plaats.

Zo schrijft Leo Q. Onderwater op de website van H2O, een uitgave van het Koninklijk Nederlands Waternetwerk: ‘De aanleg van de Marker Wadden door Natuurmonumenten en Rijkswaterstaat is een ecologische miskleun.’ Onderwater is architect, stedenbouwkundige en bedenker van het uit 2001 daterende plan ‘De Markerwaard – een onvervulde belofte’. Hij vindt de aanleg van de Markerwaard nu meer dan ooit een ‘bittere noodzaak’.

Onderwater: ‘Nederland telt nu 18 miljoen inwoners. Gelet op het enorme ruimtegebrek en de verdergaande bevolkingsgroei is het van een zeer hoge urgentie dat de Markerwaard wordt aangelegd. Op dit moment is het tekort aan ruimte per inwoner 225 vierkante meter’.

Volgens Onderwater manifesteert het Markermeer zich al sedert de jaren tachtig van de vorige eeuw als een enorme slib-bak die gevoed wordt door vuilwaterstromen vanuit het IJsselmeer. Het neergeslagen slib slaat het bodemleven van het Markermeer geheel en al dood.’

Natuurmonumenten stelt hiertegenover dat onderzoek heeft aangetoond dat juist door de aanleg van de eilanden de natuur- en de waterkwaliteit van het Markermeer is verbeterd. Hét argument om er mee door te gaan.

Natuurherstelproject

De vijf eilanden omvatten nu 1300 hectare. Daar zou in eerste aanleg duizend hectare bij moeten komen. Als gevolg van het opspuiten vanuit het Markermeer is de diepte op sommige plaatsen zo’n zestig meter.

Het bedrijf Markerzand heeft een vergunning voor verdere winning vanuit het midden van het meer. Natuurmonumenten onderzoekt, zo werd via Omroep Flevoland bekend, de haalbaarheid van een plan dat in totaal tienduizend hectare omvat. De verkenning duurt ongeveer een jaar. Mocht het ooit zover komen dan zou het gaan om wat Natuurmonumenten een van de grootste natuurherstelprojecten van West-Europa noemt.

Werkgelegenheidsproject

Behalve van architect Onderwater komt er ook kritiek op de aanleg van de Marker Wadden van Piet van Noort uit Petten. Hij is de man achter de website Kustverdediging.nl. Van Noort ziet de Marker Wadden als een werkgelegenheidsproject van Rijkswaterstaat en bevriende aannemers: ‘Het Markermeer was natuurlijk al dood door gebrek aan doorspoeling en stroming. Het is niet voor niets dat wijlen waterstaatkundig ingenieur Frank Spaargaren, een van de ontwerpers van de Oosterscheldekering, al pleitte voor grote gemalen in de dijk naar Lelystad om overvloedig water als gevolg van klusterbuien te kunnen wegpompen.’

Steeds kleiner

Hoe de nieuwe rechtse regering tegen de plannen van Natuurmonumenten voor eilanduitbreiding aankijkt, is nog de vraag. Het kabinet Rutte-4 wilde in ieder geval niets weten van meer en grotere eilanden in het Markermeer.

De realiteit is momenteel een andere. Delen van de eilanden zijn na een aantal stormen, zoals ‘Henk’ van 2 januari van dit jaar, meters afgekalfd. Het nieuws daarover leidde tot alarmerende koppen in de media als ‘Marker Wadden worden steeds kleiner’. Van paniek is bij Natuurmonumenten echter geen sprake. De tegenvaller wordt zelfs gezien als een leermoment en de ambities lijken er niet minder om.

Drie eilanden in het Veerse Meer

De Marker Wadden zijn niet uniek in de zin van de enige landaanwinst in een meer. Zeeland had lang geleden de primeur. In het Veerse Meer zijn drie eilanden met een eigen naam, het Aardbeieneiland, Arneplaat en de Haringvreter. Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten treden op als beheerders, in goed overleg met elkaar, vertelt Marcel van Dun van eerstgenoemde organisatie.

Over de oorsprong van meer-eilanden zegt Van Dun: ‘In een rivierdelta ontstaan door eb en vloed én door aanvoer van sediment van rivieren dynamische zandplaten die dus steeds van locatie veranderen. Na de afsluiting van het Veerse Meer verdween de dynamiek en bleven de zandplaten. Die zijn vervolgens door de Rijksdienst van de IJsselmeerpolders (RIJP), die klaar was in de Flevopolder, opgespoten om er eilanden van te maken. Door deze ophoging konden er zoetwaterbellen onder de eilanden ontstaan die gevoed worden door regenwater. Hierdoor kreeg vegetatie een kans. Het opspuiten en aanleggen van oeverbescherming is vervolgens gebeurd om recreatiemogelijkheden te scheppen’.

Dat de nu in grote belangstelling staande jonge Marker Wadden meer toeristische aantrekkingskracht hebben dan de Zeeuwse eilandjes is een veronderstelling waar Van Dun het absoluut niet mee eens is.

‘De eilanden in het Grevelingenmeer, Stampersgat, Hompelvoet en Veermansplaat staan, evenals die in het Veerse Meer, enorm in de belangstelling. Ze zijn, zeker bij waterrecreanten en natuurliefhebbers, populairder dan de kleinschaliger Marker Wadden’.

Nieuwe dimensie

De historische strijd tegen het water heeft met de aanleg van eilanden in meren een nieuwe dimensie gekregen. De discussie gaat niet alleen meer over het wel of niet aanleggen van eilanden in het Markermeer, maar door ons aller ruimtegebrek ook over het volledig inpolderen van die watermassa.

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week  verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Neemt de natuur de Marker Wadden terug of vergroot Natuurmonumenten ze met nog eens tienduizend hectare? verscheen eerst op Wynia's Week.

Na maandenlang overvloedige regenval en wateroverlast kwam het bericht dat op tal van plekken in Nederland schaarste aan drinkwater dreigt. In de jaarlijkse waterbehoefte van 2,2 miljard kubieke meter zou niet meer kunnen worden voorzien. Dit terwijl er jaarlijks aan neerslag 32 miljard kubieke meter valt en alleen Rijn en Maas al 75 miljard kubieke meter water per jaar aanvoeren, zo rekende Arnout Jaspers voor.

Waterverbruik moet terug naar 100 liter per dag

Ook opmerkelijk is de grafiek die het zgn. neerslagtekort weergeeft. Dat bedraagt momenteel gemiddeld 46 millimeter, ondanks de zeer overvloedige en ongebruikelijke hoeveelheid regenval. Een neerslagtekort dat optreedt ondanks het feit dat het de afgelopen decennia gemiddeld natter is geworden in ons land.

Er lijkt bij zoveel ongerijmdheden iets anders aan de hand dan spontaan ontstane natuurlijke schaarste. Al snel kwam de aap uit de mouw dat de provincies treuzelen met het afgeven van vergunningen voor het winnen van water. Naast andere overwegingen als natuur en woningen speelt hier dat het waterverbruik van de gemiddelde Nederlander van overheidswege terug moet van 134 liter per dag nu naar 100 liter in 2035.

Een kuub drinkwater kostte huishoudens begin dit jaar 95 cent (exclusief vastrecht). Daar komt 42 cent belasting per kuub bij en over beide bedragen ook nog 9 procent btw. Van de prijs van elke extra kuub water vloeit dus zo’n 35 procent in de schatkist. Het vorige kabinet-Rutte IV overwoog om een gedifferentieerd ‘comfort’-tarief in te voeren, door de belasting boven een hoeveelheid van 100 liter per dag flink te verhogen.

Absoluut gezien gaat het voor de meeste huishoudens niet om grote bedragen aan belasting. Veel landen heffen echter helemaal geen belasting op drinkwater, omdat ze water zien als een eerste levensbehoefte. Ook hebben belastingen de neiging voortdurend te stijgen, wat ook hieruit blijkt dat vorig jaar het tarief 38,2 cent per kuub was, en te stapelen. Als water wordt bewerkt komt er nog een verbruiksbelasting bij van 26 cent per liter, omdat anders deze dranken te goedkoop worden in vergelijking met water. Het is een kaartenhuis van ‘goede bedoelingen’ waarvan het uiteindelijke resultaat is dat de burger flink meer moet betalen voor iets dat niet schaars is.

Water is schoner dan in jaren

Water in Nederland voldoet bovendien vaak niet aan de Europese norm, waaruit activisten de conclusie trekken dat het ernstig is vervuild. Dat die norm de afgelopen decennia sterk is aangescherpt, dat het water in Nederland schoner is dan het in vele decennia is geweest en dat de biodiversiteit in het water floreert, wordt er niet bij verteld. Nederland past die norm ook nog eens relatief vaak toe op veel kleinere wateren en hanteert voor bijvoorbeeld stikstof een veel striktere norm dan Duitsland of Vlaanderen. Het draagt bij aan het idee van schaarste en dat we zuinig moeten zijn met het beschikbare schoon water.

Duurdere energie

Iets soortgelijks als bij water zien we bij de winning van fossiele energie. Niet alleen in Nederland maar in de hele EU is het winnen van fossiele energie op land vrijwel onmogelijk geworden. Op zee wordt het nog wel toegestaan. Zoals een gaswinningsproject boven Schiermonnikoog onlangs illustreerde, wordt de uitvoering ervan gefrustreerd door procedures aangespannen door NGO’s die menen dat wanneer het aanbod van fossiele energie opdroogt we des te sneller kunnen omschakelen naar een fossielvrije samenleving. Zij vertragen daarom dit soort trajecten en maken met allerlei aanvullende eisen (bovenop de al uitgebreide regelgeving) de uitvoering ervan een stuk duurder.

Het resultaat van dit soort acties is dat de EU steeds minder in de eigen energiebehoefte kan voorzien. Omdat andere vormen van energie het ontstane gat niet konden vullen werd het tekort aangevuld met import uit Rusland. Toen deze leveranties wegvielen na de Russische inval in Oekraïne waren veel hogere prijzen het logische gevolg. De paniek bij de gemiddelde burger kon rekenen op een vrij lauwe reactie bij beleidsmakers. Die waren namelijk al jaren bezig om via het verhogen van de belastingen energie duurder te maken.

Wen maar aan stroomuitval

Uiteindelijk kwamen er compensatiemaatregelen, die ook weer vrij vlot werden afgebouwd behalve voor de laagste inkomensgroepen. Het is het concept van de sociale energietransitie (een term van GL-PvdA): De hogere prijzen worden alleen gecompenseerd voor de lagere inkomens, waarbij voorbij wordt gegaan aan het feit dat het de overheid zelf is die de prijzen opjaagt.

Inmiddels zijn we weer terug in de situatie dat na de gedaalde prijzen voor de gemiddelde burger bijna de helft van de energierekening bestaat uit belastingen.

Burgers en bedrijven die meegaan in het verhaal van de overheid en investeren in hernieuwbare energiebronnen zien zich geconfronteerd met het feit dat het steeds moeilijker wordt (en op steeds meer plaatsen onmogelijk) om aangesloten te worden op het stroomnet. Dat gaat gepaard met de boodschap dat we maar moeten wennen aan stroomuitval, hetgeen miskent hoe belangrijk een stabiele en betrouwbare energievoorziening is voor onze welvaart.

ADVERTENTIE

Dat een beleid gericht op iedereen van het gas af en een steeds verdere elektrificatie consequenties heeft voor de energie-infrastructuur was een even voorspelbare als ook sterk genegeerde logische consequentie. Hallucinant is het dat bij de hoogste energieprijzen ter wereld, waarvan de helft uit belastingen bestaat, velen het hebben over fossiele ‘subsidies’ die moeten worden afgebouwd. Dat dit afbouwen niets anders betekent dan nog hogere belastingen wordt er niet bij verteld.

Water en energie zijn elementaire levensbehoeften. De prijzen ervan werken sterk door in die van andere producten, vooral van voedingsmiddelen. Het doorberekenen van kostenstijgingen werd door links afgedaan als ‘graaiflatie’. Iets waar we niks meer van horen nu is gebleken dat de marges van supermarkten zijn gedaald.

Consument de dupe

De door toenmalig EU-commissaris Frans Timmermans in het kader van de Green Deal geïnitieerde ‘Farm to Fork’-strategie wil 25 procent van de landbouwgrond biologisch laten zijn in 2030. Nederland mikt vooralsnog op 15 procent (nu: 4,2 procent). Deze vorm van landbouw is veel duurder, want heeft (veel) minder opbrengst per hectare.

De volgens onderzoek van de Consumentenbond gemiddeld 48 procent hogere prijzen voor biologische producten in de winkel zijn activisten een doorn in het oog. Om dat prijsverschil te overbruggen zijn er meerdere opties. Eén daarvan is alleen nog de biologische variant van een product aan te bieden, zoals inmiddels meerdere supermarkten doen. Het prijsverschil wordt hierdoor aan het oog onttrokken. Het is vreemd dat een organisatie als de Consumentenbond hierin meegaat en deze strategie zelfs propageert, terwijl die de keuzevrijheid en de koopkracht van de consument aantast.

Eiwittransitie

Hetzelfde geldt ook voor de ‘eiwittransitie’, waarbij vrijwel alle supermarkten hebben afgesproken dat in 2030 60 procent van de eiwitten in producten plantaardig moet zijn en 40 procent dierlijk. Deze verhouding ligt nu precies andersom. Ook hier geldt dat een dergelijke strategie, die nog een stuk verder gaat dan het creëren van schaarste, schadelijk is voor de koopkracht en keuzevrijheid van de consument en zou moeten worden bestreden door organisaties die zeggen op te komen voor de consument, zoals de Consumentenbond en de ACM.

30 procent Nederland beschermd natuurgebied

Kunstmatig gecreëerde schaarste belemmert ook het grondgebruik in het algemeen en de woningbouw in het bijzonder. Allerlei door klimaat- en milieubeleid geïnspireerde regels maken, tezamen met hoge energieprijzen, daarnaast bouwen duur. In het kader van het bevorderen van de biodiversiteit heeft het kabinet-Rutte IV zich er aan gecommitteerd dat 30 procent van Nederland beschermd natuurgebied moet zijn in 2030. Dit maakt bouwgrond nog schaarser, welk effect wordt versterkt doordat er daarnaast ook nog gebieden zijn waar om andere redenen niet gebouwd mag worden, zoals het Groene Hart. Tal van regels en gedetailleerde bestemmingsplannen vergroten deze schaarste nog meer en drijven de kosten verder op.

De beschermde status van veel van deze gebieden verplicht de overheid op basis van de Habitatrichtlijn om te zorgen voor een ‘gunstige staat van instandhouding’. Negatieve invloeden van buitenaf moeten dus worden voorkomen. Dit leidde onder andere tot rigide stikstofwetgeving, waardoor landbouw- en andere activiteiten rond het Natuurnetwerk Nederland in het algemeen en de Natura 2000-gebieden in het bijzonder vrijwel niet meer mogelijk zijn. De enige bruikbare bestemming voor dit soort buffergebieden is dan ook natuur, zoals Arnout Jaspers al aan gaf in De Stikstoffuik.

Kunstmatige schaarste in combinatie met daaruit en uit bewust beleid voortvloeiende hoge prijzen worden door de overheid ingezet om het gedrag van burgers in de ‘goede’ richting te sturen. Ten grondslag aan dit wat economen ‘nudging’ noemen, ligt de gedachte dat er allerlei verborgen (of externe) kosten zijn die door consumenten niet worden meegenomen in hun afwegingen en leiden tot suboptimale uitkomsten. Dat deze ‘kosten’ niet of nauwelijks observeerbaar of zelfs afwezig zijn en vooral ideologische gedreven zijn, komt niet op bij beleidsmakers. Evenmin als de gedachte dat de economie en samenleving complex zijn en overheidssturing vaak de plank misslaat of zelfs averechts uitwerkt.

‘Jarenlang te weinig betaald’

Dat de samenleving niet maakbaar is en de overheid de burger niet aan een touwtje heeft, is al talloze malen gebleken maar toch blijft diezelfde overheid het steeds weer opnieuw proberen. Dit beleid jaagt de burger op steeds hogere kosten, als een kikker die langzaam wordt gekookt. Compensatie is er alleen soms voor de lagere inkomens, want om met Diederik Samsom te spreken: We hebben jarenlang veel te weinig betaald voor energie en voedsel.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt.Wynia’s Week volgt de macht in Nederland waar anderen het spoor bijster zijn. Dat wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs, die we van harte danken. Doet u mee?

Het bericht Den Haag maakt alles schaars en duur om ons in de ‘goede richting’ te sturen verscheen eerst op Wynia's Week.

En dat gebeurt allemaal op de drempel van het nieuwe jachtseizoen. Nou ja, wat er nog van over is. Want de wildlijst met bejaagbare soorten die ooit uit 29 soorten bestond is inmiddels gekrompen tot zes soorten en daarvan mogen er momenteel landelijk slechts drie daadwerkelijk worden bejaagd: de eend, de houtduif en de fazant. Het haas is in drie provincies gesloten, het konijn landelijk en de patrijs mag al jarenlang niet bejaagd worden.

De jager zal weer nodig zijn om de wolvenstand in toom te houden

Even voor de duidelijkheid. Ik ben een van die bijna dertigduizend jagers. Naast mijn professie als schrijver/journalist ben ik bijna dagelijks actief in het buitengebied als faunabeheerder. Het is maar even dat u weet uit welke hoek de wind waait. Ik ben er echter niet op uit om de tegenstanders van de jacht in het verdomhoekje te zetten. In dit land mag iedereen vinden wat-ie vindt. Dat is een democratische verworvenheid om te koesteren.

Laten we eens beginnen met een sprookje. Het was de jager die oma uit de buik van de wolf redde. Zo is het toevallig ook nog een keer. En als ik mij niet vergis zal de jager op niet al te lange termijn ook weer nodig zijn om de uitdijende wolvenstand enigszins in toom te houden. Wie namelijk denkt dat de wolf hier zonder enige vorm van beheer op lange termijn kan leven zonder problemen te veroorzaken gelooft in sprookjes. En met al die soorten als bever en das, wasbeer, wasbeerhond en goudjakhals is het niet anders.

Elke beheerder weet dat je moet ingrijpen in populaties voor het te laat is, anders ben je te laat en is er geen houden meer aan. Het idee dat de natuur wel voor zichzelf zorgt is, in ons kleine land, een misvatting. Echte natuur is er immers niet meer.  Er zijn hooguit een paar parken en die zijn ook al honderd keer op de schop gegaan.

Een dassenburcht op de verkeerde plek en het treinverkeer ligt stil of een afrit is weken lang afgesloten. En in de toekomst, met al die nieuwe woonwijken, wegen, zonneparken en andere infrastructuur in ons buitengebied zal de rol van de jager alleen maar toenemen: beheren is immers altijd nog diervriendelijker dan creperen.

De jagers in ons land zijn echter in steeds grotere mate onderwerp van negatieve framing in de main stream media. Bij de VPRO kreeg schrijfster Bibi Dumond Tak onlangs een avondlang de gelegenheid haar sentimentele quatsch over de jacht te etaleren in Zomergasten. Even later gaf Youp in de NRC nog even een ongenuanceerde trap na. Youp schreef: ‘Ik hoop zo dat onze vorst met het schaamrood op zijn koninklijke kaken heeft gekeken naar Zomergast Bibi Dumon Tak, die ons twee weken geleden glashelder uitlegde wat een kulargumenten jagers gebruiken om hun puberale bloeddorst te legitimeren.’ 

Bij Faunabescherming Nederland, een clubje dierenvrinden uit de hoek van de Partij voor de Dieren, maakten ze het helemaal bont met een radio-campagne waarin jagers ‘stropers met een vergunning’ werden genoemd. Het zijn slechts een paar voorbeelden van de voortdurende stigmatisering die in dit land gaande is.

Er is niet één soort jager

Wat opvalt is dat steeds hetzelfde beeld wordt neergezet: de schietgrage killer die voor zijn lol beestjes doodknalt. De werkelijkheid is echter dat er niet één soort jager is. Welbeschouwd is de jagerswereld behoorlijk divers: mannen, vrouwen, plattelanders en mensen uit de stad. Sommigen doen hun ding in Duitsland, anderen verkiezen de Hollandse polder. Allemaal hebben ze zo hun eigen reden om de (best wel prijzige) opleiding van een jaar te doorlopen en te gaan jagen.

Natuurlijk zitten daar enkelingen tussen die slechts gaan voor het schot, maar de overgrote meerderheid wordt gedreven door een gemis. Men mist de verbondenheid met de natuur. Men wil zich deel voelen van de natuur en als het even meezit ook een stukje duurzaam, zelf geschoten, vlees consumeren van een dier dat een beter leven heeft gehad dan de gemiddelde plofkip.

En omdat men zich verbonden voelt met de natuur is het gros van de jagers ook actief met het verbeteren van de biodiversiteit: ze leggen groenstroken aan, creëren in samenwerking met boeren akkerranden, houden tellingen bij, zorgen voor veilige broedplaatsen voor eenden en weidevogels. Zo bezien is de jagersgemeenschap een groot vrijwilligerscorps dat zich actief inzet voor het behoud van het beetje ‘natuur’ dat we nog hebben in Nederland.

Sterker nog: elke jager is bij wet verplicht om te zorgen voor een goede staat van instandhouding van de soorten in zijn veld. En als Youp met zijn snelle Porsche een ree ondersteboven rijdt, zijn het de jagers die de rotzooi mogen opruimen om een aangereden dier uit zijn lijden verlossen. Dat doen ze niet omdat ze dat zo leuk vinden, maar omdat ze hun maatschappelijke taak en dierenwelzijn serieus nemen. Dat alles, beste Youp, verdient waardering in plaats van stigmatisering.

Ja, we schieten dieren dood. Zodat bosverjonging een kans krijgt of omdat populaties te groot worden. Opdat we schadelijke soorten verjagen en omdat mijn duivenborst in de pan afkomstig is van een dier dat een goed leven heeft gehad. En doen we dat met plezier? Ja, maar het is niet de kick van het doden die ons drijft. Het is het geluk van de buitenmens en dat is een veelomvattender en exitentiëler begrip.

Heeft een wild dier niet ook het recht om prooi te zijn?

Je kunt in deze tijden van dierenrechten overigens ook best een leuke boom opzetten of een wild dier niet ook het recht heeft om prooi te zijn. Een leuke vraag voor toekomstige Kamerdebatten, want reken maar dat als links de verkiezingen wint de jacht in Nederland het nog moeilijker krijgt. En dan hebben de jagers in Nederland het nadeel dat ze maar een klein groepje zijn: met zo’n 27 duizend stemmen schiet je in Den Haag, bij wijze van spreken, nog geen mug dood. En dat is wrang, want voor dat gedroomde groene, duurzame en biodiverse Nederland met extensieve landbouw is de jacht meer dan een bloeddorstige hobby.

Oswin Schneeweisz is journalist, columnist en podcastmaker. Hij schreef ook diverse boeken. www.oswinschneeweisz.nl

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het is niet de kick van het doden die de jager drijft. Het is het geluk van de buitenmens. verscheen eerst op Wynia's Week.

Bekende voorbeelden zijn invloedrijke clubs als Milieudefensie, dat grotendeels draait op loterijgeld en belastinggeld, nota bene vooral van ontwikkelingshulp. Een andere is lhbti-belangenorganisatie COC dat geen leden heeft en vrijwel uitsluitend van belastinggeld leeft – ook weer van ontwikkelingshulp.

Maar ook andere ministeries dan Buitenlandse Zaken houden actie- en lobbygroepen op de been. Neem bijvoorbeeld het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) dat jarenlang ook over ‘wonen’ ging. In die rol werd het ministerie niet alleen de grote sponsor van de Woonbond, maar redde dit ministerie door het toedelen van een interessante, maar weinig effectieve klus ook de boekhouding van de lobbyclub Stichting Natuur & Milieu. Maar hoe netjes is dat?

‘Stem natuurlijk’

Vlak voor de verkiezingen voor Provinciale Staten deden 90 organisaties een oproep ‘Stem natuurlijk’ en om ‘te stemmen met een groen hart’. Waarna het in de gebruikelijke paniekerige termen ging over de klimaatcrisis die gaande is en ‘de natuur die onder grote druk staat’. Het is een duidelijk signaal dat deze clubs zich met hand en tand zullen verzetten tegen elke bijstelling van het huidige klimaat- en stikstofbeleid waarvoor verkiezingswinnaar BBB campagne heeft gevoerd.

BBB en mogelijke coalitiepartners vinden dus een gesloten activistisch front op hun weg, dat zich een half jaar geleden tijdens ‘Remkes’ al luidkeels roerde met de campagne ‘Niet zonder natuur’.

Wie het lijstje deelnemers onder de loupe neemt, ziet dat de financiële basis onder deze coalitie wankel is. Dat zij zich naar eigen zeggen kunnen beroepen op de steun van miljoenen mensen blijkt niet uit de aantallen donateurs. Veel organisaties zouden niet of slechts kwijnend bestaan als zij niet financieel werden ondersteund met overheidssubsidie en bijdragen van de Postcodeloterij.

In een vorige aflevering van deze serie artikelen bleek al dat Stichting Natuur en Milieu een dergelijke organisatie is met een beperkte achterban van 9240 donateurs, die financieel leunt op de Postcodeloterij. Die beperkte achterban verhindert niet dat Natuur & Milieu zeer invloedrijk is en als enige vertegenwoordigd was aan alle klimaattafels, geraadpleegd werd bij de kabinetsinformatie en sprak met stikstofbemiddelaar Remkes.

Ook in de werkgroepen die naar aanleiding van het advies van Remkes zijn gevormd om te komen tot een Landbouwakkoord heeft Natuur en Milieu samen met de gelieerde koepel van provinciale natuur- en milieufederaties en de grootgrondbezitters LandschappenNL en Natuurmonumenten weer een prominente plek.

Niet zo gratis

Dagblad Trouw kwalificeerde Natuur & Milieu vorig jaar als ‘Gratis consultants voor overheden en bedrijven’. Maar gratis is wat Natuur & Milieu doet bepaald niet. Niet alleen komt jaarlijks de helft van de begroting van ruim 7,5 miljoen euro uit de gelden van de Postcodeloterij, ook tal van andere (gesubsidieerde) NGO’s dragen geld bij en in toenemende mate ook de overheid.

Dat laatste is vreemd, aangezien met ingang van 2012 de jaarlijkse Rijkssubsidie aan Natuur & Milieu werd stopgezet. Dat leidde tot een jarenlange worsteling om de eindjes aan elkaar te knopen, waarbij Natuur & Milieu ook commerciële activiteiten probeerde te ontplooien zoals de verkoop van zonnepanelen.

Ook in 2021 dreigde een tekort, maar dat kon via een substantiële financiële bijdrage van de Rijksoverheid worden voorkomen. Die financiële bijdrage ontvangt Natuur & Milieu door zekere diensten aan de overheid te leveren, waarvoor vervolgens ‘marktconform’ wordt betaald.

Zo maakte een dienst van het Ministerie van EZK 225.000 euro over voor het opstellen van de Gasmonitor, wat rijkelijk veel lijkt voor een rapport dat voornamelijk steunt op deskresearch. Door dit jaarlijks te herhalen heeft Natuur & Milieu alsnog een vaste bron van subsidie-inkomsten weten aan te boren.

Lucratief is ook de samenwerking van Natuur & Milieu met het Ministerie van BZK, zo ontdekte Wynia’s Week na het doorspitten van documenten hierover die in het kader van een WOO-verzoek (het voormalige WOB-verzoek) zijn ontvangen. Hoewel in de documenten die BZK verstrekte alle bedragen zorgvuldig zijn weggelakt, blijkt uit het jaarverslag van Natuur & Milieu over 2021 dat het dat jaar – Kajsa Ollongren van D66 was toen de verantwoordelijke minister – een bedrag van bijna 700.000 euro kreeg overgemaakt voor de campagne ‘Zet je cv op 50’. Volgens de in het kader van de WOO verkregen documenten betreft dit 72 procent van de totale aanneemsom, die dan circa 965.000 euro zou bedragen.

Natuur & Milieu startte in augustus 2021 met een campagne om mensen te bewegen hun cv-ketel op 50 graden te zetten. Dat was bedoeld om ze in het kader van de verduurzaming van hun woning van het gas af te krijgen en een stap richting de aanschaf van een warmtepomp te laten zetten.

Op bezoek bij Koffietijd

Dit gebeurde via radiocommercials, digitale abri’s, paginagrote advertenties in De Telegraaf en AD en een ‘duurzaamheidsspecial’ van De Groene, direct mail aan 200.000 huishoudens en een item in Koffietijd, pikant genoeg een tv-programma van de Postcodeloterij, het bedrijf dat menige actiegroep – ook Natuur & Milieu – samen met de overheid op de been houdt.

Ook werd presentator Eddy Zoey door Natuur & Milieu ingehuurd om acht huizen te bezoeken die verduurzamen en meedoen aan ‘de 50 graden challenge’. Vooraf gesteld doel was om zes miljoen mensen te bereiken, waarvan 90.000 zich zouden moeten melden om hun cv-ketel daadwerkelijk op 50 graden te zetten.

Maar hielp het ook?

Uit de WOO-stukken blijkt dat de campagne zowel volgens Natuur & Milieu als BZK een groot succes zou zijn. Maar liefst 6.313.000 mensen werden bereikt, waarvan er echter slechts 3.586 zich aanmeldden voor de ‘comfort challenge’. Zoals dat gaat leidde dit, ook volgens betrokkenen, ‘teleurstellende resultaat’ onontkoombaar tot de conclusie dat er nog een schepje bovenop moest en dat kon dan het best door de campagne te verlengen en in de jaren t/m 2024 drie extra ‘campagnesprints’ te doen.

Uit het naar aanleiding van de campagne opgestelde ‘strategische lange termijn plan’ kwam tevens naar voren dat er extra budget nodig was om de boodschap beter te laten landen. Aldus werd besloten.

Hoe kan BZK zo gemakkelijk bijna een miljoen euro naar een NGO schuiven voor het doen van een reclamecampagne? Daarvoor komt de Subsidieregeling Experimenten en Kennisoverdracht Wonen (SEKW) in beeld. Hierin staat in art. 2 een aantal heel algemene criteria geformuleerd om in aanmerking te komen voor subsidie, die nauwelijks een activiteit op het terrein ‘wonen’ uitsluiten. Uit de WOO-stukken blijkt dat als motivatie in het geval van deze campagne werd volstaan met de constatering dat een subsidie past in het beleid om energiebesparing en warmtepompen te stimuleren.

Een heel handig miljoenenpotje

Via de SEKH werd in de periode 2017 t/m 2021 een bedrag van in totaal 79,8 miljoen euro uitgekeerd. De regeling werd in 2022 geëvalueerd door onderzoeksbureau Ecorys. De conclusies zijn nogal ontluisterend:

• Ecorys concludeert dat ‘de doelstellingen van de SEKW zeer ruim zijn geformuleerd, waardoor bij de inhoudelijke toets en risicoanalyse bij het beoordelen van de subsidieaanvraag de lat derhalve niet hoog wordt gelegd’.
• Niettemin wordt die inhoudelijke toets onvoldoende uitgevoerd, bijvoorbeeld ten aanzien van de ‘aannemelijkheid en redelijkheid van de subsidiabele kosten en of de activiteiten voldoende bijdragen aan de doelstelling van de subsidie’. Dit komt doordat ‘de beleidsmedewerkers binnen het Ministerie van BZK, die verantwoordelijk zijn voor het uitvoeren van de toets, over het algemeen niet op de hoogte zijn van de operationele doelstellingen van de SEKW’.
• Tegelijkertijd concludeert Ecorys: ‘Het feit dat de operationele doelstellingen van de SEKW breed zijn geformuleerd, maakt dat vrijwel alle subsidies in enige mate een bijdrage leveren aan de operationele doelstellingen’. Vaak is daarbij sprake van meerjarige (35,5 miljoen euro in de genoemde periode) of structurele (17 miljoen euro) subsidiëring, waarbij meer sprake is van een door de tegenpartij te leveren ‘inspanningsverplichting dan een resultaatsverplichting’.

Subsidieontvangers zijn stichtingen zonder winstoogmerk, dus geen bedrijven. Veel geld gaat naar Milieu Centraal en het Programma Aardgasvrij Wijken, naast ‘kennisplatforms’ en belangenorganisaties. Van de totale uitgaven op het deelgebied Wonen van 12,8 miljoen euro gaat bijvoorbeeld 30 procent naar de Woonbond.

De Woonbond blijkt een overheidsbond

In het geval van de Woonbond spreekt Ecorys expliciet van een ‘instandhoudingssubsidie’ met een structureel karakter. De Woonbond ontvangt dus miljoenen euro’s aan belastinggeld van het ministerie van BZK – zonder welke ze niet zou bestaan – voor het brengen van een nogal radicaal geluid wat betreft verhuren en maakt daarbij particuliere verhuurders steevast uit voor ‘huisjesmelkers’.

Scherper geformuleerd kan de SEKW worden gekwalificeerd als een regeling die is bedoeld om structureel en meerjarig op een gemakkelijke manier geld te kunnen wegzetten naar bevriende organisaties. De conclusies die Ecorys trekt ten aanzien van de doelmatigheid van de regeling ondersteunen deze opvatting:

• 97 procent van het totale subsidiebedrag wordt toegekend voor activiteiten die uitsluitend door de betreffende instelling zouden kunnen worden uitgevoerd. Dus bij deze activiteiten is volgens opgave van BZK geen concurrentie mogelijk en daarom hoeven ze niet openbaar te worden aanbesteed.
• De activiteiten kunnen niet worden uitgevoerd zonder subsidie.
• Een aantal van de organisaties is bovendien voor haar voortbestaan afhankelijk van de subsidie.

Het zal de lezer niet verbazen dat de regeling naar aanleiding van deze evaluatie opnieuw is verlengd tot 2027.

Leggen we de conclusie dat 97 procent van de projectsubsidies niet door een andere instantie kan worden gedaan naast het budget van de campagne ‘Zet je cv op 50’ dan is meteen duidelijk dat ook deze campagne daar onder is geschoven. En dat is vreemd, want wat Natuur & Milieu doet – namelijk: een reclamecampagne voeren – kunnen heel veel andere partijen ook en vaak beter.

Daarom besteedt Natuur en Milieu, zo blijkt uit de WOO-stukken, de meeste activiteiten dan ook uit en heeft de stichting zelf een coördinerende rol. Een dergelijke rol had BZK ook zelf kunnen vervullen, zonder tussenkomst van Natuur & Milieu. Men heeft daar bij het Rijk niet alleen veel ervaring mee, maar elk departement heeft ook een eigen directie Communicatie waar tientallen mensen werken – met relevante expertise.

Het wordt nog vreemder, omdat er op hetzelfde moment ook een campagne liep van Urgenda: ‘Zet ‘m op 60’. Weliswaar tien graden hoger maar met hetzelfde doel. Wie de in opdracht van Natuur & Milieu in het kader van de campagne gebouwde website hoegasvrijbenjij.nl bekijkt, ziet de grote overlap met de inhoud van de website van Milieu Centraal, dat hiervoor eveneens grote bedragen krijgt van BZK op basis van dezelfde regeling en vanwege dezelfde unieke expertise.

Grote overlap is er ook met de door BZK zelf gerunde campagne ‘Iedereen doet wat’ en de overheidswebsite verbeterjehuis.nl. Dit geldt ook voor de campagne ‘Zet de knop om’ van het Ministerie van EZK. Van unieke expertise van Natuur & Milieu is dan ook helemaal geen sprake. Laat staan voor de noodzaak van een vervolgcampagne tegen extra budget.

Onnutte campagne, handige geldstroom

De door BZK betaalde campagne ‘Zet je cv op 50’ voorkwam dat Natuur en Milieu in 2021 diep in de rode cijfers zou belanden en lijkt dan ook een klassiek geval van netwerkcorruptie. Deze door juriste Willeke Slingerland gemunte term duidt de situatie aan waarbij iemand zelf weliswaar geen direct voordeel heeft van een bepaalde actie maar anderen in diens netwerk wel en daardoor de eerstgenoemde persoon uiteindelijk ook.

Hier gaat het dan niet om persoonlijk geldelijk voordeel, maar om het in stand houden van een bepaald radicaal (en blijkbaar bruikbaar) politiek geluid op het terrein van klimaatbeleid en milieu. In het beste geval kun je zeggen dat de overheid haar eigen (buitenparlementaire) oppositie subsidieert; in het slechtste geval dat sprake is van een dubbele agenda en een (ook uit de WOO-stukken naar voren komende) ongezonde verwevenheid van actievoerders en ambtenarij.

Wouter Roorda brengt regelmatig verslag uit van zijn speurtocht naar de omvangrijke financiering van de beleid- en meningsvorming met behulp van door de overheid betaalde ‘actiegroepen’.

Wynia’s Week krijgt geen subsidie en wil ook geen subsidie. Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week.  Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Korte lijntjes: hoe de staat noodlijdende activisten op de been houdt verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat was de boodschap van een uitgebreid overzicht dat deze maand in vakblad Science stond, een boodschap waarover Nederlandse ecologen liever preuts hadden gezwegen. ‘Het wordt vast misbruikt,’ zei ecoloog Wieger Wamelink van Wageningen Environmental Research in weekblad Bionieuws, hoewel hij er inhoudelijk weinig of niets op af kon dingen. Om de schade te beperken begon Bionieuws z’n nieuwsbericht met de zin ‘Stikstof overspoelt de wereld’, wat dus volledig in strijd is met wat dit overzicht in Science laat zien.

Hoe zat het ook alweer? Stikstof, zo oreerde klimaatminister Rob Jetten, legt een ‘verstikkende deken’ over de natuur, waardoor op den duur alles dood gaat. Het tegendeel is waar: de stikstofverbindingen (NOx, NH3) die worden uitgestoten door verkeer, industrie en landbouw, vormen onmisbare voedingsstoffen voor planten. Slechts ‘bonsai’-natuur die floreert bij de gratie van extreme schaarste aan voedingsstoffen – heide, zandverstuivingen – kan door stikstofuitstoot het loodje leggen, omdat die dan overwoekerd wordt door gewone, rijke natuur.

De natuurlijke, pre-industriële toestand van de natuur is schaarste aan voedingstoffen: niet alleen wat betreft stikstof, maar ook CO2. Daarom produceert de mensheid een slordige honderd miljoen ton stikstofrijke kunstmest per jaar, letterlijk uit lucht en aardgas. Daardoor wordt onze landbouwgrond veel productiever, en hoeft niet de halve wereldbevolking van honger om te komen.

Direct of indirect voegt die kunstmest veel stikstof toe aan de mondiale stikstofkringloop, want via water, lucht en mest lekt veel van die extra stikstof weg naar de vrije natuur. Maar waarom is er dan toch sinds de jaren tachtig sprake van een afnemende beschikbaarheid van stikstof in natuurgebieden? Dit heeft onder meer tot gevolg, dat planten en bomen minder stikstof, dat wil zeggen minder eiwit bevatten dan vroeger.

Meer CO2, grotere vraag naar stikstof

De voornaamste reden lijkt te zijn, dat de natuur een grotere behoefte heeft aan stikstof, en dat komt weer door de extra CO2 in de lucht en de opwarming van het klimaat. Er zit nu anderhalf keer zo veel CO2 in de lucht als een eeuw geleden, wat voor planten altijd een zeer schaarse, en nu iets minder schaarse voedingsstof was.

Samen met het warmere weer heeft dit gezorgd voor een spontane groeispurt van de natuur op aarde waardoor die nu dertig procent meer biomassa produceert dan een eeuw geleden. Dit lijkt ook mede de oorzaak van de goede landbouwoogsten in de afgelopen decennia. Dat is goed voor mens en natuur, maar het vreet niet alleen CO2, maar ook stikstof.

Stikstof nam al af

Ander recent onderzoek gepubliceerd in Science wijst er op, dat deze groeispurt van de natuur in de jaren tachtig begon af te vlakken, al groeit de natuur op aarde netto nog steeds.  Die afvlakking valt samen met het invoeren van maatregelen om de uitstoot van stikstof in te dammen, die sinds de jaren tachtig inderdaad gehalveerd is.

Dus in plaats van CO2, is nu stikstof blijkbaar de limiterende factor geworden bij een verdere vergroening van de aarde, die jaarlijks nog steeds miljarden tonnen koolstof vastlegt, en zo de klimaatverandering dempt.

Minder insecten door minder stikstof

Met het lagere eiwitgehalte van planten laten de onderzoekers nóg een puzzelstukje op hun plaats vallen: de afname van het aantal insecten. Veel insecten zijn planteneters, en als hun voedsel minder eiwitrijk wordt, groeien ze langzamer en krijgen ze minder nageslacht.

Hoewel er geen sprake is van een algemeen insectenarmageddon, zou dit toch een verklaring kunnen zijn voor de achteruitgang van sommige groepen insecten in de afgelopen decennia. Daar past weer een ander puzzelstukje aan: het raadsel dat insecten het juist beter doen naarmate er in hun omgeving meer landbouwgrond is!

Dit is in flagrante tegenspraak met de gevestigde waarheid onder ecologen, dat de pesticiden en herbiciden die op landbouwgrond gebruikt worden de omgeving onleefbaar maken voor insecten.  Als daarentegen het weglekken van stikstof naar nabije natuurgebieden die steeds meer snakken naar stikstof juist zorgt voor eiwitrijkere planten, dus meer insecten, wordt dit patroon begrijpelijk.

Zoals de auteurs van het overzicht in Science ook stellen, is dit werk-in-uitvoering; de stikstofcyclus is gecompliceerd, en het beeld wordt nu nog grotendeels bepaald door metingen in Europa en Noord-Amerika. Maar wat is het grotere plaatje als al deze puzzelstukjes inderdaad aan elkaar passen? Dat de mensheid én de natuur én het klimaat gebaat zijn bij het aanjagen van de mondiale stikstofcyclus. De onderzoekers stellen zelfs voor om natuurgebieden te bemesten, wat voor Nederlandse ecologen helemaal vloeken in de kerk is.

Uiteraard kunnen in dit grotere plaatje wel lokale concentraties van stikstofuitstoot voorkomen die te veel van het goede zijn. Maar dan gaat het bepaald niet om hoeveelheden equivalent met enkele hondendrollen per hectare per jaar, zoals de Nederlandse stikstofnormen willen afdwingen. Op de wereldkaart die de onderzoekers in Science publiceren, staat Europa, inclusief Nederland, toch echt ingekleurd als een gebied met toenemende stikstofschaarste.

Arnout Jaspers schrijft wekelijks een verrassende column of artikel voor Wynia’s Week. Nader kennismaken met Arnout Jaspers? Bekijk de video of beluister de podcast.

Bent u al supporter van Wynia’s Week? Van harte welkom! Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De wereld heeft juist méér stikstofuitstoot nodig verscheen eerst op Wynia's Week.

In de praktijk ruimen bomen juist steeds vaker het veld voor ‘veiligheid’ en andere maakbaarheidsidealen, het klimaat incluis. Naast de kap voor ‘biomassa’, blijkt ook het ‘klimaatbestendig’ maken van bossen een bedreiging voor bomen. Volgens sommige ecologen is de Bossenstrategie – budget: 1,5 miljard euro – een ramp voor bestaande bomen en bos. Een liefdevolle relatie tussen bomen en klimaatdoelen bestaat vooralsnog alleen op papier.

‘Te dicht op de weg’

Denkend aan Holland zou dichter Hendrik Marsman vandaag breede rivieren traag door oneindig laagland zien gaan waar ‘rijen ondenkbaar ijle populieren’ het dagelijks afleggen tegen de kettingzaag. Zoals de vijfhonderd populieren langs het Noord-Hollands kanaal die de komende tien jaar worden gekapt omdat ze ‘te dicht op de weg’ staan.

Of de tweehonderd populieren die onlangs werden gekapt in het Rotterdamse Europoortgebied. Of de vele andere bomen die al snel als ‘ziek’ of ‘gevaarlijk’ worden gezien en daarom in rap tempo plaatsmaken voor hooguit wat jonge boompjes.

Meer kappen dan planten

Vooral ‘veiligheid’ maakt tegenwoordig meer slachtoffers onder bomen dan voorheen. Hoeveel houtig groen er om die reden landelijk sneuvelt is onbekend, maar vaststaat dat er meer bomen verdwijnen dan er worden geplant. Tussen 2016 en 2019 werden er zo door 140 gemeenten 150.000 bomen gekapt, terwijl er 140.000 werden terug geplant.

Naast veiligheid, blijkt ‘ongemak’ een reden voor ‘kulkap’ zoals Bomenclub Nederland het met ‘kapsmoezen’ omleggen van bomen noemt. Sommigen ervaren ‘last’ van een boom als die pluisjes, vallende eikels of kleverige sappen blijkt voor te brengen. In Rotterdam-Kralingen verwijderde een huiseigenaar zo een 180 jaar oude beuk uit zijn tuin, tot grote commotie van omwonenden en lokale politici die een motie indienden om de in 2012 versoepelde gemeentelijke kapregeling te herzien.

Gemeenten en groenbeheerders doen ook aan kulkap; voor ‘herinrichting’, ‘nieuwe natuur’ of ‘omvorming’. Nog vaker sneuvelen er bomen voor ‘het klimaat’. Zo’n 77 procent van de biomassa voor opwekking van ‘groene’ stroom komt uit eigen land; van bomen of ‘restromen’ van ‘bos-, natuur- en infrastructurele projecten of stedelijk groen. De rest is afkomstig uit buurlanden of de Baltische staten.

De met miljarden euro’s gesubsidieerde biomassa-industrie geldt op papier als groen. In Europees verband wordt uitstoot van energieopwekking met biomassa niet meegenomen bij de CO2-berekeningen. Een bizarre bureaucratische constructie, want de uitstoot is hoger dan bij kolen- en gascentrales.

Het verlies aan koolstofopslag door de kap van levende bomen doet daar nog een schep bovenop. Daarom en vanwege de maatschappelijke weerstand tegen ‘bomen verbranden voor het klimaat’ besloot het kabinet onlangs een aantal subsidies voor sommige toepassingen met biomassa stop te zetten.

Veilig zijn de bomen nog allerminst

In het bos zijn bomen desondanks nog niet veilig voor groene vergezichten. Ontbossing gaat in Nederland de laatste tien jaar sneller dan in het Amazonegebied. Alleen al om ‘open landschappen’ te creëren in Natura2000-gebied is 120 vierkante kilometer bos verdwenen.

Om dat goed te maken komt er volgens de nota ‘Bos van de toekomst’ in 2030 tien procent meer bos. Naast meer bos, moet het bos ‘beter’ worden, om ‘uitdagingen als klimaatverandering en verlies van biodiversiteit het hoofd te bieden.’

Onduidelijk is waar in Nederland ‘twee keer de omvang van Apeldoorn’ aan extra bos komt of wanneer er meer bomen in woonwijken komen, zoals de nota ook wil. In de Bossenstrategie wordt zwaar ingezet op meer bomen in de bewoonde omgeving, maar het tegenovergestelde gebeurt in de praktijk.

Maatregelen om die trend te keren zijn er niet; zoals vaker is het papier geduldig. Bovendien blijkt voor het ‘beter maken’ van bos bomenkap nodig; ‘ter versterking van de biodiversiteit en om open landschappen- zoals heide- in stand te houden en te creëren’.

De door de Unie van Bosgroepen opgestelde gezamenlijke strategie van kabinet en provincies is niet onomstreden. Volgens critici, onder wie bosecoloog Eef Arnolds, brengen de ‘van bovenaf opgelegde bureaucratische’ plannen eerder schade toe aan de natuur. De bosteeltkundige bosfilosofie achter de strategie waarin menselijk ingrijpen centraal staat, leidt volgens de critici tot een kunstmatig bos dat alleen nog de mens dient voor bijvoorbeeld houtoogst.

Ook het klimaat is niet gebaat bij de plannen; voor klimaatverandering kwetsbare bomen vervangen door weerbare soorten leidt volgens tegenstanders tot een homogener bos, terwijl heterogeniteit belangrijk is voor ‘klimaatrobuustheid’. Via vlaktekap oude bomen inwisselen voor jonge exemplaren is bovendien juist slecht voor CO2-behoud en biodiversiteit die voor een groot deel samenhangt met dood hout.

In een alternatieve bossenstrategie ‘Een toekomst voor bomen en bos’ stelt Arnolds met andere deskundigen dat ‘het bos weerbaar maken’ of ‘revitaliseren’ uitsluitend een theoretische bezigheid is. Bomen en bos zijn vooral gebaat bij minder menselijk ingrijpen, zegt hij met andere bosecologen die pleiten voor ‘natuurvolgend bosbeheer’.

Naar wat het klimaat precies gaat doen en hoe het bos zich daarop aanpast is het vooralsnog gissen. Denken dat mensen het bos beter kunnen redden dan de natuur zelf, getuigt vooral van arrogantie, vinden ze.

‘Klimaatslimme’ bomen zijn slecht voor inheemse natuur

De Bossenstrategie moet nog door het parlement worden goedgekeurd. Lokaal wordt al wel gewerkt volgens de richtlijnen. Zoals in het Brabantse Son en Breugel waar volgens de gemeente fors ingrijpen nodig is om bodemverzuring tegen te gaan. Om de natuur ‘toekomstbestendig’ te maken wordt in de Sonse bossen 15.000 kuub hout gekapt voor ruimte voor gezonde of nieuwe vitale bomen. De eerste fase van de grootschalige bomenkap die volgens de duurzaamheidswethouder ‘schrikken zal zijn, maar écht beter is voor het bos’ leidde tot grote commotie onder inwoners en lokale politici die langer alarm slaan over de gemeentelijke kapdrift en het gebrek aan burgerparticipatie. Uit een alternatief plan dat op initiatief van kritische bewoners werd opgesteld door voormalig houtvester van Kroondomein Het Loo Jaap Kuper, blijkt inmiddels dat de kostbare ‘kaalkap’ meer kwaad dan goed doet.

Ook elders wordt volop geëxperimenteerd met het ‘klimaatslim’ maken van de Nederlandse bossen. Daarbij gaat er niet zelden iets mis. Tegenover Nu.nl uitten diverse ecologen zo hun zorgen over het massaal aanplanten van ‘verkeerde’ boomsoorten. Het planten van bijvoorbeeld Zuid-Europese bomen om alvast klaar te zijn voor de ‘hetere en drogere zomers’, zou rampzalig zijn voor de inheemse ecologie die geen relaties heeft met die soorten.

Tijd en ruimte bieden aan natuurlijke processen in het bos is niet alleen aangenamer voor natuurliefhebbers, maar ook goedkoper dan de nationale Bossenstrategie waar 1,5 miljard euro voor is gereserveerd. De zero-base-aanpak waar aanhangers van natuurvolgend bosbeheer voor pleiten lijkt te botsen met belangen van bosbeheerders en andere oplossingszoekers.

De natuur zijn gang laten gaan staat ook op gespannen voet met de moderne maatregelenmanie waarin modellen het winnen van de werkelijkheid. Natuur in Nederland wordt meestal geassocieerd met maakbaarheid. Zolang bureaucratie het wint van bomen en bos, verandert dat ook niet.

Bomen staan voor tijd, zo wordt gezegd. De Bossenstrategie spreekt ook van bomen als ‘levende verbindingen tussen verleden en toekomst’. Wanneer oude bomen massaal plaatsmaken voor transitiedrift, is het nooit te laat om de tijd te stoppen.

Bina Ayar brengt in Wynia’s Week regelmatig verslag uit over schurende maatschappelijke en politieke kwesties. Steunt u deze broodnodige, onafhankelijke journalistiek? Doneren aan Wynia’s Week kunt u HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De ontbossing van Nederland gaat sneller dan die van het Amazonegebied verscheen eerst op Wynia's Week.