De beurskoers is dit jaar al meer dan gehalveerd. Dat maakt Philips, dat nauw is verweven met Eindhoven, de Nederlandse economie én met politiek Den Haag, meer dan ooit kwetsbaar voor een buitenlandse overname. ‘Ik ben er trots op dat we Philips voor Nederland hebben weten te behouden’, zei oud-Shell-topman Jeroen van der Veer tegen het FD toen hij vorig jaar stopte als president-commissaris van Philips.

Zal zijn opvolger, oud DSM-chef Feike Sijbesma, hem dat nazeggen?

‘Gloeilampenfabriek uit het Zuiden des lands’

Sinds afgelopen zaterdag heet de Philips-topman Roy Jakobs. De 48-jarige Nederlander draaide al mee in de top van het bedrijf dat ooit bekend stond als de ‘gloeilampenfabriek uit het Zuiden des lands’. Maar die tijd ligt ver achter ons.

Philips zetelt in Amsterdam en heeft de afgelopen dertig jaar zijn bonte verzameling dochterbedrijven verkocht, gesaneerd of gesloten. De lichtdivisie, bakermat van het concern, staat als Signify op de Amsterdamse beurs. De lucratieve fabricage van chipmachines is in handen van ASML, ooit een dochterbedrijf. Op de beurs is ASML 162 miljard euro waard (aantal aandelen maal beurskoers), tegen ruim 12 miljard euro voor Philips. 

Falend management

Vijftig jaar geleden werkten er zo’n 300.000 mensen bij Philips, waarvan 100.000 in Nederland. Nu heeft Philips in Nederland nog een tiende daarvan over: ruim 11.000. Je kunt erop wachten dat China (ruim 8.000 werknemers) of India (8.300) Nederland voorbij streeft.

In de VS werken twee maal zoveel werknemers bij Philips als in Nederland. Dat is het resultaat van de keuzes bij de krimp van het concern. Philips richt zich op medische technologie. Daar ligt ook de bron van de existentiële crisis.

Als de Philips-gloeilamp te snel kapot ging, kocht je een nieuwe, misschien niet een van Philips. Maar als je een Philips-apparaat hebt gekocht om gezondheidsklachten weg te nemen en hij blijkt potentieel gevaarlijk, zoals nu bij slaapapneu- en beademingsmachines, dan slaan angst en woede toe.

Dan associeer je de merknaam Philips niet meer met zorgeloze kwaliteit, maar met ondeugdelijke producten, met tekortschietende kwaliteitscontroles en, uiteindelijk, ook met falend management. Dan volgen schadeclaims. Eerst van patiënten. Nu ook van beleggers. De consequenties zijn verstrekkend.

Zwart gat

Om te beginnen zijn de relaties met een deel van de gebruikers van de Philips-technologie verstoord. Slecht voor de merknaam, slecht voor de reputatie en slecht voor de toekomstige verdiencapaciteit. Als tweede en nu het meest urgent: beleggers kijken in een zwart gat waarin de waarde van hun aandelen is verdwenen.

Op hun vergadering in mei lieten aandeelhouders al merken dat hun geduld op was. Maar liefst 80 procent van de uitgebrachte stemmen veroordeelde het besluit van de commissarissen om topman Van Houten ondanks het apneudebâcle een bonus van 1,8 miljoen euro uit te keren. Dat zijn woede-uitbarstingen zoals je zelden ziet bij grote bedrijven.

Groei is weg

Wie zijn de Philips-beleggers? Het merendeel (57 procent) komt uit de Verenigde Staten en Engeland, landen waar professionele beleggers, zoals pensioenfondsen en vermogensbeheerders, gewend zijn hun zin te krijgen.

Nog maar 2 procent van de aandelen is handen van Nederlandse beleggers. Zo mogelijk nog gevaarlijker voor de positie van de nieuwe topman: meer dan de helft van de Philips-beleggers investeerde in Philips vanwege de verwachte groei of de waarde van het concern. De groei is weg, waarde is verkruimeld.

Wat is het gevolg? De ‘oude’ aandeelhouders verkopen hun effecten, de nieuwe beleggers zijn de meer opportunistische geldbeheerders, die met Philips een paar snelle euro’s willen verdienen. Dat kan lukken als topman Jakobs voortvarend de schadeclaims weet op te lossen en de vrede herstelt met angstige klanten en de Amerikaanse zorgcontroleurs.

Maar dat kan óók lukken als een Amerikaanse concurrent een overnamebod doet dat de Philips-top na deze fiasco’s niet kan weigeren. Of, meer realistisch: als activistische beleggers bij Philips gaan stoken en aandringen op verkoop van het bedrijf tegen een aantrekkelijke prijs.

Multinationals vertrekken

Heeft Philips in die situatie nog iets aan zijn vrienden in Den Haag? Het politieke sentiment is: multinationals moeten maar voor zichzelf zorgen. Van Houten was vier jaar geleden nog mee op missie met premier Mark Rutte (VVD) naar de Amerikaanse president Trump. Maar de lobby van Rutte als hoeder van de multinationals oogt machteloos na het vertrek van de hoofdkantoren van Shell en Unilever naar Londen.

Binnenkort gaat ook DSM (voedingsingrediënten) weg. Tot ziens Heerlen, tot ziens Maastricht, hallo Kaiseraugst. Het vertrek is het gevolg van een fusie met een Zwitsers bedrijf. DSM is de vorige werkgever van Feike Sijbesma die als president-commissaris van Philips bij een buitenlands overnamebod een sleutelrol heeft.

Het Nederlanderschap van grote bedrijven is hooguit wisselgeld als het management een aantrekkelijke deal kan doen, constateerde beleggingsanalist Corné van Zeijl (vermogensbeheerder Actiam) vier maanden geleden bij het vertrek van DSM. Als het oer-Nederlandse DSM (ooit: De Staatsmijnen) dat doet, wat houdt Philips dan tegen?

Econoom en journalist Menno Tamminga was redacteur en columnist voor NRC Handelsblad. Sinds de zomer van 2022 publiceert hij zijn wekelijkse columns in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. De betalende lezers maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe lang blijft Philips nog een zelfstandig Nederlands bedrijf? verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook slecht: IHC vanwege betrokkenheid bij deep sea mining, Friesland Campina en de andere grote agro-businesses want ze steunen hun mede-eigenaars, de boeren, en Yara, ICL en nog twee grote producenten leveren kunstmest.

Slecht, slecht, slecht

Slecht is ook iedereen die ooit iets positiefs durfde te zeggen over Donald Trump, iedereen die nog gelooft in Zwarte Piet, die nog spreekt over de ‘Gouden Eeuw’ van Rembrandt, Frans Hals en Vermeer, en natuurlijk iedereen die vindt dat tieners, die dromen van een geslachtsverandering, geen hormonen mogen slikken zonder toestemming van hun ouders.

De lijst is niet volledig, maar al griezelig lang. Was dat vroeger ook zo?

50 jaar geleden was Hans Wiegel de belangrijkste politicus op rechts. Zie hem en PvdA leider Den Uyl samen grappen in een verkiezingsdebat uit 1972. Natuurlijk waren er toen en later ook felle momenten – de rookbommen bij het huwelijk van Beatrix en Claus, de ban-de-bom campagne – maar nieuw nu is dat de haat zo direkt wordt doorgetrokken naar de landgenoten die werken voor Shell, KLM, Unilever, Campina, en sinds kort ook naar de boeren.

We eten allemaal het voedsel waar de boeren voor zorgen. We zouden geen twee dagen zonder voedsel kunnen en de meeste boeren-haters hebben geen idee hoe de boeren dat voedsel verbouwen. Dat blijkt al uit de idiote eisen om verplicht over te schakelen op organische landbouw. Nederlandse boeren zijn hoog opgeleid – vaak in Wageningen – en hebben dus minder areaal en minder kunstmest nodig dan boeren in arme landen, maar alle onwetende boeren-haters eisen nu dat tienduizenden boeren stoppen met het verbouwen van hun voedsel.

Ik zat eens bij een diner naast de directeur van de grote sigarettenfabriek van Philip Morris in Bergen op Zoom, en ik vroeg me af hoe het is om mede-verantwoordelijk te zijn voor een verslaving met een doodsrisico. Maar dat is nog heel iets anders dan die directeur en al zijn personeel te haten.

Wilders: op merites beoordelen

Sommige politici op politiek rechts kunnen er ook wat van. Als PVV-leider Wilders een hoofddoek benoemt als ‘kopvod’ is dat bedoeld om haat op te roepen tegen conservatieve moslims. Wilders roept ook op om alle moskeeën te sluiten, maar weet dat een groot deel van de PVV-ers in de gemeenteraden zich daar openlijk tegen uitgesproken hebben. Die twee programmapunten –het verbod op hoofddoekjes en het roepen dat alle moskeeën dicht moeten – zijn onmogelijk, maar een heel aantal andere voorstellen van de PVV kunnen kalm op hun merites bekeken worden.

Wilders wil geen Islamitische scholen. De meeste van onze buurlanden hebben wél zulke scholen, maar Duitsland bij voorbeeld niet. Er was in Duitsland één zo’n school maar die is na klachten over te veel invloed uit Saoedi-Arabië weer opgeheven in 2017. Ook eist Wilders beoordeling van asielzoekers vóórdat die ons land binnen komen. Dat is niet onmogelijk. Denemarken en Engeland werken daar aan, en dat zijn toch ook beschaafde landen.

Alles bij elkaar zijn er twee grote verschillen tussen de haat bij klimaat-links en bij Wilders-rechts. Wilders doet concrete voorstellen en met de ene genoemde onmogelijke uitzondering van het sluiten van alle moskeeën, laten die zich concreet bespreken. Klimaat-links komt met eisen die vaak strijdig zijn met wat reëel kan.

Voorstanders van grote milieumaatregelen tegen CO2 en stikstof verpakken hun eisen in een wolk van onzin en foute metingen waar het harde licht van de werkelijkheid niet door heen dringt. We weten van de laatste weken dat eisen worden gesteld aan stikstof-concentraties die op sommige plaatsten absoluut onmogelijk zijn. Een minister bezoekt een boerderij en verklaart dat omschakeling op organische landbouw de oplossing biedt. De hardwerkende boeren kunnen alleen maar concluderen dat zulke boeren-haters niet weten waarover ze het hebben.

Hoofddoeken ruilen voor beter asielbeleid

Eerder werd al duidelijk dat klimaateisen voor 2030 volgens deskundigen achterhaald zijn. Maar we horen ze nog steeds en bedrijven, bang voor de harde klimaatlobby, doen mee. NS beweert op één webpagina dat ‘alle treinen rijden sinds 2017 op 100 procent windstroom’ en tegelijk ‘als het niet waait zijn we nog wel afhankelijk van fossiele back-up’. Eén van de twee moet onwaar zijn.

Ik betreur de meeste programmapunten van Wilders over de Islam, maar hij is duidelijk en over veel valt te onderhandelen. En als we de extreme eisen van Wilders over hoofddoekjes en scholen van tafel kunnen krijgen door een beter asielbeleid is dat een mogelijke uitrui voor een compromis. Met de CO2- en stikstof-activisten valt niet te onderhandelen, want zij willen het onmogelijke, en al hun gesprekspartners vinden zij slechte mensen die klimaatverandering ontkennen.

Voor Nederland zijn, kan dat nog?

Het tweede verschil tussen Wilders en klimaat-links is dat Wilders zijn liefde voor Nederland belijdt. ‘De PVV houdt van Nederland’ staat letterlijk in zijn verkiezingsprogramma. Zou haatdragend links die liefde voor het vaderland nog kunnen opbrengen? Henry Kissinger – maar die is slecht en verdient haat – schreef dit jaar dat een samenleving niet kan gedijen wanneer die geen vertrouwen meer heeft in zichzelf en voortdurend oproept tot zelfhaat.

Wilders weet dat er genoeg Nederlanders zijn die op meer genuanceerde wijze zijn zorgen over de islam en onze cultuur delen. Daar valt mee te onderhandelen. De linkse milieu-lobby verwerpt de nuance door alle andersdenkenden voor ‘climate deniers’ en dus voor slechte mensen uit te maken.

Nu die haat zich heeft uitgebreid van Shell, KLM en zo veel andere ondernemingen tot onze boeren, dreigen te veel Nederlanders hun nationale trots en liefde voor het vaderland kwijt te raken. Hoe het verder moet met zo’n land vol zelfhaat is een griezelige vraag en de geschiedenis, al vanaf Thucydides, geeft voorbeelden van beschavingen die ten onder gingen door een gebrek aan nationale cohesie. We zouden die sombere speculaties niet hoeven te maken als links leert dat niet alle opponenten per se slechte mensen zijn, en ook dat we pas kunnen onderhandelen over landgebruik en CO2-besparing als iedereen eerlijk is over de feiten en de trends.

Hoogleraar economie Eduard Bomhoff is sinds januari 2019 columnist van Wynia’s Week. De donateurs van Wynia’s Week maken ons online magazine mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Er is zó veel haat bij links verscheen eerst op Wynia's Week.

Geachte heer Van Houten, 

Met veel interesse las ik in de jongste editie van het werkgeversblad Forum uw interview, waarin u aankondigt dat u een deel van uw kostbare tijd gaat gebruiken om de burgers uit te leggen wat zij zoal aan het (grote) bedrijfsleven te danken hebben. In dat interview helaas geen woord over de vele malen dat ook uw bedrijf is veroordeeld voor kartelvorming – voor verboden prijs- en marktafspraken dus. 

Potsierlijk 

In het interview slaat u zich als een moderne King Kong op de borst dat Philips wereldwijd zo netjes zijn belastingen betaalt. U bent in goed gezelschap: ik doe dat namelijk ook, al meer dan 40 jaar! Alleen heb ik nooit de aanvechting gehad daarmee de publiciteit te zoeken. In mijn milieu – dat van de eenvoudige loonslaaf – wordt belasting betalen niet gezien als een verdienste, maar eerder als bijvoorbeeld een plasje: niet per se leuk, maar het hoort bij het leven. U daarentegen maakt er een roadshow van. Beseft u en beseffen VNO-NCW en premier Rutte, op wier verzoek u zich blijkbaar onder de mensen begeeft, wat de beeldvorming is als een topondernemer van uw formaat het podium opstapt met de boodschap: ‘Boeren, burgers en buitenlui, luister en huiver, groot nieuws: wij betalen belasting!’? Bent u niet bang dat dit nogal potsierlijk is, en misschien zelfs beledigend voor alle werknemers én ondernemers die nooit anders hebben gedaan? Tot daar de belastingen. 

Verboden prijs- en marktafspraken

Veel ernstiger vind ik dat u in uw interview met geen woord rept over het kartelverleden – hopelijk is het tweede deel van het woord correct – van Philips, en de redactie van Forum u daar blijkbaar ook niets over heeft gevraagd. Ik weet niet eens meer hoe vaak het bedrijf dat u mag leiden al is veroordeeld, maar in elk geval voor manipulatie van de markt voor chips in mobieltjes, bankpassen en paspoorten, voor tv- en computerschermen en voor keukenuitrusting,  koffiezetmachines, stofzuigers, homevideo en –cinema, elektrische tandenborstels en haardrogers – excuus als de lijst onvolledig is! Door met andere bedrijven in uw sector stiekeme en verboden prijs- en marktafspraken te maken, betalen consumenten per definitie te veel, en heeft Philips dus vele duizenden mensen (tienduizenden? honderdduizenden? miljoenen? Zegt u het maar!) willens en wetens geld uit de zak geklopt. En in één moeite door collega-ondernemers benadeeld die wèl eerlijk hun brood verdienen.

Georganiseerde massadiefstal

Bij de Europese Commissie in Brussel hebben ze ons vaak genoeg uitgelegd hoe dat in zijn werk gaat. Topmanagers van branchegenoten treffen elkaar in luxe oorden liefst aan het andere eind van de wereld om er onder het genot van een exquis diner of een partijtje golf te bespreken hoe ze de klanten die hun bedrijf groot hebben gemaakt, nu weer eens collectief een poot zullen uitdraaien. Ze spreken absolute geheimhouding af en maken geen notulen. In telefoontjes gebruiken ze codetaal. Karteldeelnames zijn dus niets anders dan welbewuste, georganiseerde, platte massadiefstal. ‘Een beredeneerd misdrijf ten koste van weerloze consumenten’, zegt de Belgische juriste, gespecialiseerd in mededingingsrecht, Julie Vander Donckt. ‘Het equivalent van diefstal door mooi geklede dieven’, aldus ook de Amerikaanse concurrentie-expert Joel Klein.

Of de Amerikanen daar ook zo’n mooi woord voor hebben weet ik niet, maar bij ons heet iemand die bij voorbeeld een smartphone steelt, daarvoor wordt beboet en het dan een tweede en derde keer doet, al snel een draaideurcrimineel. Uw bedrijf is dat dus ook: een draaideurcrimineel. Maar wel een Koninklijke, want het Hof ziet blijkbaar in opeenvolgende kartelveroordelingen, tot in hoogste instantie, geen aanleiding om Philips dat predicaat te ontnemen. Terwijl toch de belangrijkste verplichting voor het behoud van die eretitel is dat de drager alles nalaat wat zijn reputatie zal schaden.  

Illusie van onschuld 

Philips heeft dat niet gedaan, maar eerlijk is eerlijk: zeker u zet, als er weer eens een kartel met Philipsdeelname wordt opgerold, wel alles op alles om de reputatieschade te beperken. Telkens als ‘Brussel’ (de Europese Commissie) uw bedrijf een kartelboete oplegt, is die ‘ongerechtvaardigd’ of ‘disproportioneel’ of allebei. Of u kondigt beroep aan, kwestie van de illusie van onschuld nog even langer in leven houden. En wat zegt uw woordvoerder als de boetes na jaren procederen dan toch tot in hoogste instantie overeind blijven? ‘We betreuren het om met dit soort gedrag in verband te worden gebracht.’

Geweldig, hoe hier de strategie van een gewone en een Koninklijke draaideurcrimineel uiteenlopen. Stel u voor: Je overvalt een bank, schiet bij wijze van waarschuwing een paar patroonhouders leeg in het plafond, je knevelt het personeel twee aan twee aan de balie en sluit de directeur op in de kluis, en nadat je buiten door de politie bent geklist geef je ter plaatse een persbericht uit: ‘Ik betreur het om met dit soort gedrag in verband te worden gebracht.’ Ik geef het niet graag toe, maar dit is bijna klasse. 

Donker kantje

Ik hoop dat u op uw roadshow dit soort trucjes achterwege laat, en de gloeilampenfabrikant die Philips ooit was recht doet door ook dit donkere kantje van uw bedrijf, dat van grossier in karteldeelnames, even wat licht te gunnen. De samenleving heeft daar recht op. En als die belastingen toch allemaal al zo keurig betaald zijn, dan wordt het misschien ook wel tijd om die vele duizenden consumenten (tienduizenden, honderdduizenden? miljoenen? Zegt u het maar!) die door Philips bestolen zijn, te compenseren.

Het bericht Koninklijke draaideurcrimineel op roadshow verscheen eerst op Wynia's Week.