Uit de brief van Klever blijkt dat NGO’s geen toegevoegde waarde hebben bij de uitvoering van ontwikkelingsprojecten. Subsidies fungeren als instandhoudingsbijdragen voor de betreffende clubs, die doorgaans over weinig achterban beschikken en zelf onvoldoende in staat zijn financiële middelen te genereren. Logische conclusie zou dan ook zijn om helemaal met dit beleid helemaal te stoppen.

Belastinggeld voor bevriende clubs

Hoewel het Nederlandse beleid op het terrein van ontwikkelingssamenwerking een lange traditie kent qua betrokkenheid van ‘maatschappelijke organisaties’ begon de huidige vormgeving met het programma Samenspraak en Tegenspraak van minister Ploumen. Dit programma liep van 2016 t/m 2020. Het huidige programma Versterking Maatschappelijk Middenveld startte in 2021 en loopt t/m 2025. Belangrijkste onderdeel hiervan is het programma Power of Voices.

De timing van de ingang van deze programma’s is niet toevallig. Steeds vond de aanbesteding van de partnerschappen met NGO’s plaats op het einde van een kabinetsperiode, waarmee een nieuw kabinet voor een voldongen feit werd gesteld. Dat is doorbroken door de vroegtijdige val van Rutte IV. Vanwege de nog lopende verplichtingen krijgen de in de brief aangekondigde veranderingen hun beslag in 2026.

Kern van deze programma’s vormen de ‘strategische partnerschappen’, waarbij consortia van NGO’s op bepaalde door het ministerie gespecificeerde terreinen volgens een door het ministerie beschreven methode projecten uitvoeren in ontwikkelingslanden. Hiermee zijn grote geldbedragen gemoeid. Alleen al de strategische partnerschappen hebben voor de periode 2021 t/m 2025 een budget van 1,4 miljard euro.

Een evaluatie van (onderdelen van) deze programma’s heeft nooit plaatsgevonden. Die van het programma Samenspraak en Tegenspraak werd diverse malen uitgesteld, waarna de mededeling kwam dat deze samen met die van het vervolgprogramma Power of Voices zou plaatsvinden.

‘Weinig vertrouwen in de kwaliteit’

Wel blijkt er nu een soort van meta-evaluatie van de strategische partnerschappen gereed, waaruit de brief van 11 november citeert, maar die met uitzondering van één onderdeel nog niet is gepubliceerd. Deze wel gepubliceerde evaluatie betreft de programma’s over Seksuele en Reproductieve Rechten en Gezondheid (SRGR), waar ook wordt gewerkt met partnerschappen met NGO’s. De conclusies van deze door de eigen directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie (IOB) uitgevoerde evaluatie zijn ontluisterend.

Wat betreft de effectiviteit merkt de IOB op dat: ‘De uitgevoerde evaluaties van initiatieven gericht op pleiten en beïnvloeden en capaciteitsversterking van maatschappelijke organisaties waren van lage kwaliteit. Daardoor blijft het onduidelijk in hoeverre deze initiatieven effectief geweest zijn.’

En verder: ‘Bovendien heeft IOB weinig vertrouwen in de kwaliteit van veel evaluaties van door het ministerie gesteunde SRGR-projecten en programma’s, uitgevoerd door ngo’s, internationale en multilaterale organisaties. Vaak waren de toegepaste onderzoeksmethoden niet geschikt om de bijdrage van de ondersteunde interventies aan waargenomen resultaten vast te stellen, met name op het niveau van outcome en impact.’ IOB concludeert: ‘Analyses van kosteneffectiviteit en kostenefficiëntie ontbreken.’

Ook is IOB kritisch over het laten uitvoeren van projecten via strategische partnerschappen met NGO’s: ‘Vanwege de complexe opzet van ngo partnerschappen hadden deze projecten ook te maken met bureaucratisch programmabeheer, hoge operationele kosten en vertragingen in de uitvoering.’ Alsmede over het blijvende resultaat ervan: ‘SRGR-projecten komen over het algemeen tot stilstand zodra de Nederlandse financiering eindigt, omdat er nauwelijks belanghebbenden zijn die bereid en in staat zijn om ondersteunde activiteiten over te nemen. Daarnaast is er slechts beperkt inzicht in de duurzaamheid van behaalde resultaten.’

De IOB doet de aanbeveling ‘Heroverweeg het huidige operationele model van de ngo-partnerschappen, om hoge beheerskosten en fragmentatie op het landenniveau te verminderen’.

Forse korting, geen breuk

De brief van minister Klever brengt een aantal forse wijzigingen aan in dit beleid, maar breekt er niet volledig mee. In de eerste plaats betreft dit het terugbrengen van het budget van het totale programma van 1,4 miljard euro naar een bedrag tussen 390 en 565 miljoen euro. Ook ligt de focus voortaan op drie aandachtsgebieden: gezondheid, handelsbevordering en mensenrechten.

Met name dat laatste onderwerp is echter een breed paraplubegrip, waar nog tal van stokpaardjes kunnen worden ondergebracht. Bijdragen aan het beperken van migratie wordt niet genoemd. Verder kondigt de minister aan dat de drempelwaarde voor het percentage waarin maatschappelijke organisaties zelf in hun inkomsten moeten voorzien, wordt opgetrokken van 25 naar 50 procent.

Clubs leven van subsidie

Het protest van betrokken NGO’s en vanuit de oppositie na het uitkomen van de brief was uiteraard niet van de lucht. Het daarbij gehanteerde frame is vertrouwd, omdat het al jaren succesvol wordt toegepast. Het geld dat NGO’s krijgen zou een vorm van solidariteit met mensen in arme landen zijn en hard nodig zijn  voor het bieden van hulp op tal van terreinen.

De organisaties die het uitvoeren zijn erin geslaagd zichzelf gelijk te stellen aan de goede doelen waaraan ze zeggen te werken en wie is er nu tegen goede doelen? Critici kregen zoals gebruikelijk volop ruimte om hun bezwaren te formuleren, zonder dat ze werden weersproken. Mensen die vinden dat het beleid op een andere leest dient te worden geschoeid, kwamen niet aan het woord, waarmee het speelveld handig werd afgebakend om verdergaande bezuinigingen te voorkomen.

Een eerste kritische noot bij het nieuwe beleid betreft de doelstelling: ‘Leidend voor het nieuwe kader is de wens van het kabinet om lokale maatschappelijke organisaties in ontwikkelingslanden te versterken voor hun activiteiten ter plekke.’ Dat is merkwaardig, aangezien je zou verwachten dat verhoging van de welvaart centraal zou staan. Wij zouden het toch ook niet accepteren als andere landen een dergelijk paternalisme tegenover ons ten toon zouden spreiden?

Dat het beleid niet kosteneffectief is en geen blijvende impact heeft, is duidelijk gebleken uit de in het voorgaande aangehaalde evaluatie en klinkt ook door in de brief. Er is dus geen toegevoegde waarde voor het betrekken van NGO’s bij de uitvoering van ontwikkelingshulp. Werd dit initiatief ooit genomen om meer draagvlak onder de Nederlandse bevolking te creëren, thans moet worden geconcludeerd dat het stuk voor stuk gaat om organisaties zonder noemenswaardige achterban.

Alleen linkse clubs kregen geld

Veel van de deelnemende NGO’s zijn voor hun voortbestaan afhankelijk van overheidssubsidie. Die stellen een organisatie als Milieudefensie in staat een capaciteit op te bouwen om diezelfde staat voor de rechter te dagen als ze haar zin niet krijgt op andere terreinen. Zoals eerder aangetoond hebben al de NGO’s die betrokken zijn (geweest) bij de programma’s van Ploumen en Kaag een uitgesproken links wereldbeeld. Dat lag al besloten in de aanbestedingscriteria. De rechtvaardiging waarom dit allemaal met belastinggeld moet worden gestimuleerd, ontbreekt ook in de brief van Klever.

De brief maakt verder een afweging die het huidige kabinet op wel meer terreinen maakt en waaruit een voorkeur oprijst voor het liever hanteren van de kaasschaaf dan het snijmes. Ondanks de forse bezuiniging wordt in de basis de structuur intact gelaten, waardoor een volgend kabinet niet alleen een dergelijk programma weer snel kan optuigen, maar ook de bureaucratische uitvoeringsstructuur op het ministerie en bij NGO’s in stand blijft.

Veel van het subsidiegeld wordt besteed in het westen, waar deze NGO’s hun kantoren hebben. Zij slaan een deel van hun vaste lasten om over deze projecten en schrijven uren van personeel met een functie op het hoofdkantoor toe aan deze projecten. Het zijn de hoge indirecte kosten waar de IOB over klaagt.

Ook stelt het optrekken van de drempel voor eigen inkomsten minder voor dan het misschien op het eerste gezicht lijkt. De drempelwaarde van nu 25 procent en straks 50 procent heeft betrekking op middelen die niet afkomstig zijn van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Zo kon het COC probleemloos deelnemen aan het huidige partnerschap. De organisatie werd voor 70 procent gefinancierd door Buitenlandse Zaken en voldeed daarmee aan de drempelwaarde. Dat van de resterende 30 procent het overgrote deel afkomstig was van het Ministerie van OCW deed er niet toe. En als een ander ministerie niet de helpende hand toesteekt, dan is er altijd nog wel de Postcodeloterij.

Nog niet de radicale breuk

De brief van Klever vormt dus niet de gehoopte radicale breuk met het beleid van haar voorgangers. Er wordt budgettair weliswaar fors gesnoeid, maar van een nieuwe filosofie die radicale keuzes maakt op basis van nieuwe beleidsinzichten, degelijke evaluaties en wetenschappelijk onderzoek is (nog) geen sprake.

Het is de vraag of die radicale keuzes worden gemaakt in de voor komend voorjaar toegezegde nadere uitwerking. Tijdens de eerste termijn van de begrotingsbehandeling op donderdagavond 14 november hadden behalve de oppositie ook de regeringspartijen VVD en NSC vragen bij de brief over het verminderen van de rol van NGO’s. De minister antwoordt de Tweede Kamer komende woensdag.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt. Kort na de jaarwisseling verschijnt zijn samen met Oswin Schneeweisz geschreven boek ‘De Nederwolf’ bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – dus ook in het jaar 2025! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De bezuiniging van minister Klever op ontwikkelingshulp is (nog) geen radicale breuk met haar voorgangers verscheen eerst op Wynia's Week.

Een soortgelijke ervaring heb ik, wanneer ik me in rechtszaken verdiep en probeer de gedachtengang van rechters te volgen. We hadden deze column ‘Een nerd leest een vonnis’ kunnen noemen.

Niet dat ik rechters per se van ongecijferdheid beticht; dat is niet altijd primair het probleem. Het probleem dat ik wel altijd heb met vonnissen in gecompliceerde kwesties, is dat rechters pretenderen dat hun bewijsvoering met wetenschappelijke objectiviteit onvermijdelijk tot het gegeven vonnis leidt.

Wat ze in werkelijkheid doen, is met veel omhaal van woorden in hun eigen straatje praten.

Zijn we nu af van de rare vonnissen?

Afgelopen week diende het hoger beroep van Shell tegen Milieudefensie in de fameuze klimaatzaak. In 2020 had Milieudefensie van de rechtbank gedaan gekregen, dat die een bevel uitvaardigde aan Shell om in 2030 45% minder CO2-uitstoot te veroorzaken. Die -45% gold niet slechts de uitstoot van de eigen raffinaderijen, olietankers en dergelijke wereldwijd, maar ook de door Shell aan klanten geleverde producten, de zogeheten scope 3 emissies. Aangezien Shell een bedrijf is dat vooral olie en gas levert, komt dat neer op ongeveer de helft van je omzet schrappen.  Die leveranties worden dan uiteraard overgenomen door andere bedrijven, zodat de daarmee geassocieerde uitstoot onverminderd doorgaat.

Hoe haal je het als rechtbank in je hoofd om zo’n vonnis te schrijven, denkt een nuchtere nerd dan. Weliswaar heeft het Gerechtshof in hoger beroep nu gevonnist dat Shell zijn scope 3 emissies in 2030 niet met 45% -of enig ander opgelegd percentage – verminderd hoeft te hebben. Zoals dat heet: het Gerechtshof vernietigt het vonnis van de rechtbank. Dat is de standaard formulering, maar heeft het Gerechtshof inderdaad gehakt gemaakt van dat absurde vonnis? Zijn we nu  in Nederland voor eens en voor altijd gevrijwaard van dit soort rechterlijk activisme?

Zeker niet. Recentelijk besprak Lucas Bergkamp al op Wynia’s Week welke juridische ruimte er na deze halfhartige uitspraak nog ligt voor clubs als Milieudefensie om door te procederen.

In wezen geeft het Gerechtshof Milieudefensie nog steeds op alle moreel gemotiveerde punten gelijk, en sneuvelt hun eis op wat je een technisch detail kunt noemen: de rechters achten die reductie van 45% in 2030 weliswaar nodig om onder de 1,5 graad opwarming te blijven, maar dat is het mondiale reductiepercentage, wat je niet aan een individueel bedrijf mag opleggen.

Net als in de Urgenda-zaak, beginnen de rechters hun vonnis met een uitgebreide uiteenzetting over  broeikasgassen en klimaat, alsof ze willen aantonen dat ze echt heel wat van klimaatwetenschap weten. Jammer dat het al in de eerste alinea fout gaat, waar ze eerst terecht vaststellen dat de natuur en de oceanen een groot deel (ongeveer de helft) van de door de mens uitgestoten CO2 opnemen.

Maar dan: ‘Deze opnamemogelijkheid wordt steeds geringer door ontbossing en door het warmer worden van het zeewater.’ Blijkbaar weten deze rechters niet, dat de aarde als geheel niet ontbost, maar steeds groener wordt, voor een belangrijk deel juist door de opwarming en meer CO2 in de lucht. Toevallig bleek vorige week nog, dat de opname van CO2 door bomen en planten 30 procent hoger is dan tot nu toe gedacht.

Rechters en warm zeewater

Dat warmer zeewater minder CO2 opneemt is op zich correct, maar in feite blijkt de CO2-opname van de oceanen al een eeuw te stijgen, en dat zal nog een eeuw doorgaan. Dat komt simpelweg, omdat die CO2-opnamesnelheid (bij een gegeven temperatuur) evenredig is met hoeveel CO2 er in de lucht zit. Zolang het CO2-gehalte in de lucht blijft stijgen, blijven de oceanen ook steeds sneller CO2 opnemen. Pas in 2100 wordt de piek in de opnamesnelheid bereikt, en dan duurt het nog tot 2300 eer die weer gedaald is tot het huidige niveau. En dan gaan er dus nog steeds miljarden tonnen CO2 per jaar de oceaan in.

Wetenschappelijk samengevat: er zit een sterke negatieve feedback in het klimaatsysteem, wat betekent dat het systeem weerstand biedt tegen verandering en behoorlijk stabiel is.

Zo zouden we nog meer punten kunnen aanwijzen in de edelachtbare uiteenzetting over klimaat, waar de rechters de meest alarmistische of ronduit verkeerde interpretatie lezen in het meest recente IPCC- rapport. Ook shopt het Hof nog in allerlei andere klimaatrapporten die net als het IPCC-rapport geen wettelijke status hebben. 

Maar daar gaat het eigenlijk niet om. De hamvraag is: waarom achten rechters het hun taak om in een vonnis over een onrechtmatige daad die Shell met zijn uitstoot zou plegen, de  wetenschappelijke discussie over de stabiliteit van het klimaat en de ernst van de effecten op de mens van klimaatverandering nog eens dunnetjes over te doen?

Rechters moeten wet toepassen, niet shoppen in rapporten

Rechters moeten de wet interpreteren en toepassen op concrete gevallen, en er is klimaatregelgeving zat. Bedrijven zijn in Nederland en de EU al gebonden aan allerlei wettelijke regels over uitstootvermindering tot 2030 en daarna, en nergens in die regels staat, dat de uitstoot van een bedrijf als Shell onrechtmatig zou zijn, ondanks dat het zich aan die regels houdt. 

Met deze simpele constatering had de rechtbank in eerste aanleg al de hele zaak van tafel moeten  vegen, maar ook het Gerechtshof laat dit nu na.     

Het selectieve geshop in klimaatrapporten zonder wettelijke status door het Hof en andere rechtbanken die zich over klimaatzaken gebogen hebben, dient in wezen het doel, om bovenwettelijke eisen te stellen aan individuele bedrijven of staten op grond van een alomvattende zorgplicht voor het welzijn van mensen – ook van hele generaties die nog niet geboren zijn.

Rechterlijke redeneerkunst

Tekenend voor de willekeurige redeneerkunst van rechters is, dat deze zorgplicht niet de wereldbevolking geldt; volgens het Hof is zulke ‘bundeling’ door Milieudefensie niet toegestaan, en heeft Shell in deze zaak volgens Nederlands recht alleen een zorgplicht voor Nederlanders. Dus hoewel de scope 3 uitstoot van Shell voor het grote merendeel buiten Nederland plaatsvindt, en bijdraagt aan mondiale klimaatverandering die vooral buiten Nederland tot nadelige gevolgen zal leiden, zou Shell toch in 2030 bijna de helft van zijn activiteiten moeten staken om specifiek Nederlanders te beschermen tegen klimaatverandering. Alsof Nederland niet in staat zou zijn om zijn burgers adequaat te beschermen tegen een warmer klimaat door dijkverhoging en andere lokale aanpassingen.

Het Hof verwijst ook met instemming naar een uitspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens waarin Zwitserland wordt bevolen meer tegen klimaatverandering te doen, omdat een groep van 2500 Zwitserse Klimaseniorinnen anders te veel last zou krijgen van hittegolven.

Het Hof gaat nu weliswaar niet mee in het percentage van -45% uitstoot in 2030 voor Shell, maar neemt niet principieel afstand van deze zwalkende logica. Dat komt omdat deze en andere rechters zich blind staren op het klimaatprobleem, en wat dat betreft zijn ze geen haar beter dan de doorsnee ‘progressieve’ burger: ‘Voor het hof staat vast dat het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is.’

Klimaatverandering is mondiaal zeker een belangrijke kwestie, maar het is niet één-dimensionaal. In grote delen van de wereld zal klimaatverandering weinig voorstellen, of zelfs voordelig zijn. Mogelijk zal het in sommige delen van de wereld later deze eeuw het grootste probleem zijn. Maar voor Nederland zeker niet. Iedereen met een beetje verstand van techniek, waterhuishouding, economie en energievoorziening snapt dat. Maar met rechters die geloven dat hittegolven in Zwitserland levensgevaarlijk dreigen te worden voor Zwitserse bejaarden, is er eigenlijk geen beginnen aan.

Hoezo vertegenwoordigen Milieudefensie en Greenpeace ‘algemeen belang’?

Die rechters kunnen we niet vervangen; maar we kunnen het probleem wel aan de voorkant indammen. Clubs als Milieudefensie of Greenpeace kunnen nu klakkeloos beweren dat ze het levensbelang van alle Nederlanders inclusief toekomstige generaties vertegenwoordigen en op grond daarvan de staat of grote bedrijven aanklagen. Maar die mogelijkheid tot collectieve actie door een actiegroep, artikel 3:305a Burgerlijk Wetboek, staat pas sinds 1994 in de wet, met in 2019 iets aangescherpte eisen voor representativiteit van zulke actiegroepen.

Deze regering moet nu urgent werk maken van het wijzigen van dat artikel in het Burgerlijk Wetboek. Er moeten randvoorwaarden komen in hoeverre beslissingen van rechters in zulke zaken democratisch vastgesteld beleid mogen doorkruisen of ‘optoppen’. En het aanspannen van zo’n zaak zou aan net zulke strakke voorwaarden moeten voldoen als het houden van een referendum.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van De stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – ook in 2025 weer 156 keer, plus tientallen video’s en podcasts! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechters moeten wet toepassen, geen klimaatactivisme bedrijven. En laat Schoof rechtsgang door activisten aan banden leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Mijn conclusie is in elk geval dat de rechtstaat heeft gewonnen. Het Hof heeft vastgesteld dat er geen kwantitatieve norm bestaat voor de hoeveelheid CO2 die Shell zou moeten reduceren om mensen te beschermen tegen klimaatverandering. Het Hof heeft ook vastgesteld dat Shell automobilisten niet kan dwingen om minder te tanken. Deze conclusies waren drie jaar geleden al zonneklaar, en het is een raadsel waarom de rechtbank Milieudefensie toen wel in het gelijk stelde met haar onredelijke en destructieve eisen.

Milieudefensie zou blij moeten zijn

De rechter behoort niet op de stoel van de politiek te gaan zitten, en ook niet op de stoel van de bestuursvoorzitter van een bedrijf. Het is cruciaal voor onze rechtstaat dat het Hof dit in hoger beroep heeft erkend. Milieuzorg en verduurzaming zijn belangrijk, maar mogen niet ten koste gaan van onze rechtstaat. Het doel heiligt niet de middelen. Veel activisten van Milieudefensie, Urgenda en Extinction Rebellion geloven van wel, maar vergeten dan dat ze alleen kunnen opereren dankzij diezelfde rechtstaat. In een iets minder democratisch en liberaal land zou hen hun activisme zomaar onmogelijk kunnen worden gemaakt.

Milieudefensie zou daarom blij moeten zijn dat het recht heeft gezegevierd. Hun strijd voor een duurzamere wereld kan onverminderd doorgaan dankzij onze vrije rechtstaat, maar niet meer door op oneigenlijke gronden een bedrijf voor de rechter te slepen. Dat lijkt me voor henzelf, het bedrijfsleven, de rechterlijke macht, de politiek en niet te vergeten ons allemaal goed nieuws. 45 procent minder fossiele brandstoffen in 2030 zou immers massale energiearmoede, economische crises en miljoenen hongerdoden veroorzaken.

45 procent minder fossiel in 2030 zou dood en verderf zaaien. Het zou aanpassingen aan weers- en klimaatverandering door dijkverzwaring en verbeterde waterhuishouding onmogelijk maken. Het zou ons leven en ons werk grotendeels lamleggen. Het zou veelvuldige stroomstoringen, communicatieproblemen, onveiligheid, criminaliteit en  plunderingen veroorzaken. Het zou onze zorg en defensie ernstig inperken.

Al deze belangrijke maatschappelijke thema’s zijn niet aan Milieudefensie, de rechter of Shell om over te beslissen. Dat primaat blijkt zoals het een democratie betaamt bij de door onze in meerderheid verkozen staten-generaal en regering te liggen.

Ook het klimaat heeft gewonnen

De rechtstaat heeft kortom gewonnen, en opmerkelijk genoeg het klimaat ook! Het klimaat is helemaal niet gebaat bij een gehalveerd Shell. Ten eerste zouden Exxon, BP en andere olie- en gasbedrijven glimlachend Shells onder dwang afgestoten marktaandeel hebben overgenomen, om te zorgen dat wij allemaal lustig kunnen blijven tanken. Ten tweede zou het grote en kennisintensieve Shell door gedwongen omzet- en kapitaalverlies niet meer hebben kunnen investeren in schonere technologieën. Ten derde zou er voor Nederland veel strategische energiekennis, innovatie en werkgelegenheid verloren zijn gegaan.

De civiele zaak tussen de twee particuliere organisaties Milieudefensie en Shell wordt al jarenlang internationaal gevolgd. De uitkomst van het hoger beroep zal ongetwijfeld ter sprake komen tijdens de deze week begonnen klimaattop COP-29 in Bakoe. Daar bespreken meer dan 40.000 ingevlogen deelnemers elf dagen lang dat we beneden 1,5 graad opwarming kunnen blijven.

Die 1,5 graad is overigens niet overeengekomen in het Klimaatakkoord van Parijs, want dat stelt maximaal 2 graden opwarming als doel. Bovendien weten die 40.000 deelnemers toch wel dat de mondiale bevolking, energieconsumptie, fossiele brandstoffen en CO2-emissies elk jaar stijgen? Ze weten toch wel dat die langjarige trends onmogelijk in 25 jaar naar netto-nul CO2-uitstoot kunnen worden omgebogen?

‘We denken massaal verkeerd over hoe we de opwarming van de aarde tegen kunnen gaan.’ Volgens cabaretier Theo Maassen maakt de mens de aarde niet kapot, maar is het precies andersom. ‘De hele opwarming van het klimaat is voor de planeet zelf geen probleem. Integendeel, het is een oplossing. Zoals koorts, de opwarming van het menselijk lichaam, niet de ziekte is maar juist het afweermechanisme van het lichaam om de ziekte buiten te drijven. De aarde wil van ons af, en terecht!’

Dit is tegelijk humoristisch, serieus en relativerend. We zijn als enige soort op aarde bang geworden voor klimaatverandering, en eigenen ons nu zowel de oorzaak als de oplossing toe. Dat laatste blijkt in elk geval hoogmoedig. We kunnen het klimaat helemaal niet op die manier beheersen, en onze wereldwijde CO2-uitstoot ook niet. De CO2-reductie in de EU wordt overgecompenseerd door toename in Azië, met name omdat we daar steeds meer producten kopen die we zelf niet meer willen of kunnen maken: Staal, cement, zonnepanelen, autobatterijen, tv’s, laptops, smartphones, chips, kleding, speelgoed, enzovoorts. Ik hoop dat mensen dit beseffen tijdens Black Friday, en niet meedoen aan dit gruwelijk verspillende consumentisme.

Decadent

Ik hoop ook dat onze hoogmoed overgaat in bescheidenheid tijdens de Klimaattop COP-29 in Bakoe. Ik vind het megalomaan om met meer dan 40.000 ingevlogen deelnemers een niet democratisch overeengekomen 1,5 graad opwarming te bespreken. Ik vind het decadent om daar wereldwijd honderden miljarden euro’s voor uit te delen. Geld is niet de bottleneck voor minder CO2-uitstoot, dat zijn we zelf met ons consumptiegedrag. Dat laten de mondiale CO2-emissiedips in 2009 en 2020 duidelijk zien. Alleen een financiële crisis of een pandemie houdt ons een beetje tegen.

De olifant in de kamer

Ik hoop dat die olifant in de kamer eindelijk benoemd gaat worden in het oliestaatje Azerbeidzjan. Zolang wij met acht miljard mensen nu en met tien miljard mensen in 2050 blijven consumeren, blijft de industrie delven, produceren en transporteren. Zolang we over de hele wereld blijven communiceren en crypto-beleggen blijven de datacenters van Google en Microsoft op volle toeren draaien. Zolang we blijven rijden blijven Shell, Exxon en BP benzine en diesel leveren. De wereld zou te klein zijn als ze dat niet meer zouden doen. De uitkomst van het hoger beroep van Shell is dus niet alleen goed nieuws voor de rechtstaat en het klimaat, maar ook voor elke wereldburger.

Maarten van Andel is chemicus en publiceerde in 2023 Kies Wijzer Klimaat. Praktische gids voor consument en kiezer. Dit verhelderende boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €17,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Winst Shell goede zaak voor rechtsstaat en klimaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Hof was niet onder de indruk van de ‘vergroenen of verdwijnen’-retoriek van Milieudefensie en wees de vordering af.  Toch liet het arrest van het Hof steken vallen en blijft de dreiging bestaan dat activistische organisaties als Urgenda, Greenpeace en Milieudefensie opnieuw klimaatzaken starten om de democratie opzij te zetten, de burger te knechten en de economie om de zeep te helpen.

Klimaatwetenschap

Hoewel M&M met deskundigenberichten sterk weerwoord had geboden, nam het Hof veel van de feitelijke stellingen van Milieudefensie over de urgentie en ernst van het klimaatprobleem kritiekloos over. Daarbij leunde het Hof, zoals te verwachten viel, op vermeende consensus die uit de IPCC-rapporten zou blijken.

Problematischer is dat het Hof niet alleen de IPCC-rapporten als feitelijke maatstaf nam, maar daaraan ook normatieve kracht toekende. Zo oordeelde het Hof dat klimaatwetenschappers hebben bepaald dat de gemiddelde temperatuur op aarde niet met meer dan 1,5 graden mag stijgen. Wetenschappers zijn echter niet bevoegd om normen te stellen. Het is zorgelijk dat het Hof dat niet ziet en zich tot sciëntisme verlaagt.  

Zo komt het Hof tot de alarmistische conclusie dat ‘het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is’ en het gevaar van klimaatverandering groot en zelfs ‘levensbedreigend’ is. Met deze niet erg feitelijke vaststellingen en verwijzingen naar het Parijse klimaatakkoord, het Urgenda-arrest en de Klimaseniorinnen-uitspraak van het Europese Hof, was het voor het Hof slechts een kleine stap om een recht op bescherming tegen gevaarlijke klimaatverandering te bevestigen.

‘Bescherming tegen gevaarlijke klimaatverandering’, zegt het Hof, ‘is een mensenrecht’, zonder enige nuance aan te brengen. Dat dit mensenrecht ten koste gaat van allerlei andere mensenrechten, zoals het recht op betrouwbare en betaalbare energie, en de realisatie van andere ‘sustainable development goals’ schaadt, deert de rechter niet. Grote halen, snel thuis.

Hondenfluitje

Dit nieuwe mensenrecht moet niet alleen door staten gerespecteerd worden, maar ook door grote ondernemingen. In burgerlijke aansprakelijkheidskwesties vertaalt zich dat recht in een zorgplicht voor ondernemingen. Voor het behalen van de doelstellingen van Parijs zijn maatregelen nodig om zowel de vraag naar fossiele brandstoffen te verminderen, alsook het aanbod van fossiele brandstoffen te beperken. Olie- en gasbedrijven dienen daarom bij investeringen in de productie van fossiele brandstoffen rekening te houden met de negatieve gevolgen voor de energietransitie.

Het Hof suggereert hiermee dat het klimaat een soort van langzame onteigening van olie- en gasbedrijven legitimeert. Dit hondenfluitje ontging de advocaat van Milieudefensie niet. Hij zinspeelde al op verdere juridische procedures om te voorkomen dat de winning van olie en gas wordt uitgebreid of gefinancierd, verwijzend naar de reeds aangekondigde nieuwe klimaatzaak tegen ING.

Reductie-percentage

Het feestje dat Milieudefensie in gedachten had ging echter niet door omdat het Hof twee keer roet in het eten gooide. Milieudefensie had geëist dat Shell de scope 1-, 2- en 3-emissies zou verminderen. Ten aanzien van scope 1 en 2 oordeelt het Hof dat Shell zich aan deze doelstelling heeft gecommitteerd, dus die eis werd afgewezen.

Met betrekking tot scope 3-emissies komt het Hof tot de conclusie dat er noch in de wet noch in de klimaatwetenschap specifieke reductienormen worden gesteld voor een bedrijf als Shell. De 45% waarop Milieudefensie zich beriep is slechts een ‘gemiddelde wereldwijde reductie in alle sectoren’ dat niet van toepassing is op elk land en elke bedrijfssector afzonderlijk. Deze bevinding kan onmogelijk als een verrassing gekomen zijn voor Milieudefensie, want dit is in de rechtsliteratuur uitgebreid beargumenteerd.

Het arrest is zo ook een dialoog tussen de rechter en de klimaatbeweging. De klimaatwetenschap weet dus wat van haar verwacht wordt: stel reductienormen vast voor de olie- en gassector en de rechter (althans, de Nederlandse) zal ze afdwingen.     

‘Progressieve realisatie’

Het Hof gooide nog eens roet in het eten door te oordelen dat het door Milieudefensie gevorderde reductiebevel ineffectief is. Ook dat was in de literatuur al omstandig uitgelegd. Zoals het Hof vaststelde, is er geen enkele reden om te denken dat een aan een specifieke onderneming opgelegde reductieverplichting enig positief effect zal hebben: als Shell minder verkoopt nemen andere leveranciers zijn plaats eenvoudigweg in en weg is je ‘klimaatwinst.’

In lijn met de mensenrechtelijke theorie van de ‘progressieve realisatie’ wordt het door rechters bedachte recht op bescherming tegen ‘gevaarlijke klimaatverandering’ langzaam maar zeker ingevoerd. Twee stapen vooruit, een stap terug: eerst de overheden, dan bedrijven, een specifiek reductiepercentage en dan weer niet.

Deze week was het even een stapje terug, maar het vonnis van de rechtbank heeft zijn uitwerking al gehad. Met dat vonnis in de hand zijn vele andere rechtszaken gestart en heeft de klimaatbeweging de Europese Unie kunnen bewegen om ondernemingen te verplichten een ‘klimaattransitieplan’ conform 1,5 graden uit te voeren. Rechters weten inmiddels ook hoe ze het politieke spel kunnen meespelen.

Dit is de eerste klimaatuitspraak in Nederland die gunstig is voor de burger die kreunt onder de almaar stijgende prijzen van energie en andere produkten. De interventie door M&M heeft vruchten afgeworpen. Omdat de punten waarop de vordering afketste feitelijk van aard zijn, zal het bovendien moeilijk zijn om een goede invalshoek te vinden om in cassatie te gaan bij de Hoge Raad. Ook dat is positief.

Er is een slag gewonnen maar de klimaatoorlog zal voortwoeden. Activistische NGO’s zullen aan het arrest van het Hof nieuwe juridische grondslagen voor verdere klimaatzaken kunnen ontlenen. Om te voorkomen dat de democratie opzij wordt gezet en het volk geknecht, zullen interventies door de burger goedgezinde NGO’s nodig blijven. Ook met de nieuwe coalitie kunnen die NGO’s op geen enkele overheidssteun rekenen.

IJkpunt voor wetswijziging

Het wachten is ook nog steeds op actie van de nieuwe coalitie om de vertegenwoordigingsbevoegdheid van algemeen-belang-organisaties te beperken.

Het arrest van het Hof verschaft een goede handleiding voor zo’n wetsonderwerp. Zo merkte het Hof op dat de wetgever niet heeft bepaald dat bedrijven die zich aan de Europese en Nederlandse klimaatwetgeving houden, niet aansprakelijk kunnen worden gesteld. 

Het is nu zaak dat de wetgever spreekt.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel. Hij trad op als deskundige voor de stichting Mens & Milieu in de ‘klimaatzaak van de eeuw’.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In de klimaatoorlog is een slag gewonnen maar het Hof legt de basis voor eindeloze reeks klimaatprocedures verscheen eerst op Wynia's Week.

In het vonnis van de rechtszaak Milieudefensie tegen Royal Dutch Shell, uitgesproken op 26 mei 2021, heeft de Rechtbank Den Haag (team handel) Shell bevolen zijn wereldwijde CO2-uitstoot per 2030 terug te brengen met 45 procent ten opzichte van het referentiejaar 2019. Die reductie geldt niet alleen de eigen uitstoot (scope 1) en de uitstoot van de toeleveranciers (scope 2) maar ook de uitstoot van de klanten (scope 3), dus de burgers en bedrijven die fossiele brandstoffen van Shell kopen en verbruiken.

Shell is tegen de uitspraak in beroep gegaan omdat het bedrijf zich door het bevel ten onrechte in een uitzonderingspositie voelt geplaatst in de sector waarin het opereert, en onmogelijk verantwoordelijk kan worden gehouden voor de uitstoot van zijn klanten. Mocht het vonnis standhouden, dan wordt Shell ernstig beknot in zijn bedrijfsvoering en dat zal voor het bedrijf onherroepelijk het begin van het einde inluiden.

Een vonnis met lariekoek

De eerste twee weken van april vonden bij het Gerechtshof Den Haag de zittingen van het hoger beroep plaats. Naast Shell en Milieudefensie heeft het hof een derde partij tot het hoger beroep toegelaten: de stichting Milieu en Mens (M&M). Deze stichting komt op voor de belangen van de bezorgde energiegebruikers die vrezen voor de financiële consequenties indien het vonnis van de rechtbank wordt uitgevoerd. M&M heeft zich gevoegd aan de zijde van Shell en is evenals Shell uit op vernietiging van het vonnis maar zal dat doen op grond van eigen argumenten.

Waar komt die cruciale 45 procent precies vandaan? In het vonnis van de rechtbank wordt het percentage gepresenteerd als een uitkomst van ‘de best mogelijke wetenschap’ waar een ‘brede internationale consensus’ over bestaat. Maar dat is je reinste lariekoek. De 45 procent is een nepgetal waarover alleen onder politici en beleidsmakers in de rijke G7-industrielanden overeenstemming bestaat. Dat zit zo.

De 45 procent-reductie in 2030 heeft de rechtbank overgenomen uit een rapport (SR15) van het VN Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) dat is verschenen in 2018, drie jaar na het Akkoord van Parijs. In dat rapport wordt de wereldwijde opwarming van anderhalve graad – de ondergrens van het nog toelaatbare opwarmingsinterval van anderhalve graad tot ‘ruim onder de 2 graden’ ten opzichte van het begin van de industriële periode – vertaald naar mogelijke reductiepaden voor de CO2-uitstoot vanaf het jaar 2020.

In het geval van ‘no overshoot’, dat wil zeggen geen (tijdelijke) overschrijding van de grens van anderhalve graad, moet de netto-uitstoot in 2050 op nul uitkomen en is in 2030 een reductie vereist van 45 procent ten opzichte van de uitstoot in 2010. Terzijde: de rechtbank heeft het referentiejaar voor de 45 procent-reductie op eigen houtje verschoven van 2010 naar 2019. Met de ‘best mogelijke wetenschap’ valt kennelijk nog wel te marchanderen.

In de vertaling van de anderhalve graad naar een reductiepad met een netto-nul uitstoot in 2050 en een reductie van 45 procent in 2030 speelt het zogeheten koolstofbudget een cruciale rol. Milieudefensie heeft het tijdens de zittingen dan ook meermalen ter sprake gebracht. Het koolstofbudget is de maximale hoeveelheid CO2 die nog kan worden uitgestoten vanaf een bepaalde datum voordat een gekozen opwarmingsdoel wordt bereikt.

Per 1 januari 2020 bedroeg het budget volgens het meest recente IPCC rapport (AR6) voor de doelstelling van anderhalve graad 500 gigaton. Voor het doel van twee graden bedroeg het budget 1350 gigaton. In dat geval zou het moment van de netto-nul uitstoot vallen rond 2075.

Het koolstofbudget is een wetenschappelijke dwaling

Het probleem met het koolstofbudget is niet alleen dat het geen juridische grondslag heeft (het Parijse klimaatakkoord legt zo’n budget niet op), maar ook dat het niet eens bestaat. Aan de notie van een koolstofbudget ligt een aantoonbare, fundamentele denkfout ten grondslag. Er bestaat dus ook geen CO2-reductiepad voor de ondergrens van anderhalve graad dat eindigt in 2050 met een netto-nul uitstoot en met een tussentijdse reductie van 45 procent in 2030. De 45 procent reductie die de rechtbank aan Shell heeft opgelegd is een idee fixe dat voortkomt uit een wetenschappelijke dwaling.

Wat is er mis met het koolstofbudget? De notie van een koolstofbudget stoelt op de aanname dat er een universeel lineair verband bestaat tussen de opwarming van de aarde en de cumulatieve CO2-uitstoot sinds het begin van de industriële periode. Uitgaande van de opwarming en de cumulatieve uitstoot op een bepaald moment en een na te streven maximale opwarming ligt de daarbij behorende uitstoot vanaf dat bepaalde moment vast, en dat is het koolstofbudget.

Die lineaire relatie geldt in goede benadering voor de opwarming in het nabije en verre verleden waarin de CO2-uitstoot exponentieel toenam. Maar die relatie geldt zeker niet in de toekomst waarin de uitstoot van CO2 zal gaan dalen, zelfs helemaal naar nul als het aan de voorstanders van het netto-nul-klimaatbeleid ligt. De wetenschappers achter het koolstofbudget hebben de fundamentele fout gemaakt om een in het verleden gevonden correlatie tussen twee variabelen (de opwarming en de cumulatieve uitstoot) door te trekken naar de toekomst, buiten het geldigheidsgebied van die correlatie.

De aanname van een universeel lineair verband leidt tot de zotte situatie dat vanaf het moment dat een netto-nul-uitstoot is bereikt behorend bij een gekozen opwarmingsniveau, de opwarming vanaf het moment van de netto-nul tot in alle eeuwigheid op dat niveau zal blijven. Immers, de cumulatieve CO2-uitstoot verandert niet meer en dan zal er dus ook niets meer veranderen in de opwarming. In werkelijkheid zal de opwarming na het bereiken van de netto-nul-uitstoot overgaan in afkoeling doordat de CO2 in de atmosfeer voor een aanzienlijk gedeelte langzaam maar zeker zal worden opgenomen door de biosfeer (groei van bomen en planten) en de oceanen (oplossen en verdwijnen in oceaanwater). Minder CO2 in de atmosfeer betekent minder opwarming, dat is het hele idee van het broeikaseffect.

De natuurlijk opname van CO2 is cruciaal

Dat de natuurlijke opname van CO2 een niet te onderschatten en mitigerende rol speelt in de opwarming van de aarde blijkt uit het verloop van de CO2-concentratie in de atmosfeer vanaf 1850 tot en met 2023 dat is weergegeven in onderstaande grafiek. Op de verticale as staat de CO2 concentratie in parts per million (ppm) en op de horizontale as de kalenderjaren vanaf 1850.

De oranje kromme toont de CO2-concentratie voor het hypothetische geval dat alle uitgestoten CO2 sinds 1850 voor goed in de atmosfeer wordt opgeslagen zonder natuurlijke opname van CO2 door de biosfeer en de oceanen. Die CO2-concentratie is nauwkeurig uit te rekenen omdat de jaarlijkse uitstoot sinds 1750 door klimaatwetenschappers in het Global Carbon Project met grote zorg en precisie in kaart is en wordt gebracht. Zonder natuurlijke opname zou de C02-concentratie zijn toegenomen van 280 ppm in 1850 naar 613 ppm in 2023.

De blauwe open cirkeltjes geven de jaarlijkse gemeten concentraties weer sinds 1959, het jaar waarin systematische CO2-metingen zijn begonnen in het Mauna Loa Observatory op Hawaii. In 1959 bedroeg de concentratie 316 ppm en in 2023 was die opgelopen tot 421 ppm. De gemeten concentraties liggen beduidend onder de berekende oranje kromme en dat verschil is geheel toe te schrijven aan de natuurlijke opname van CO2. Van de totale uitstoot vanaf 1850 is er op dit moment bijna 60 procent opgenomen door de biosfeer en de oceanen.

Een groot natuurkundig wonder

En dan zou die natuurlijke opname van CO2 abrupt stoppen op het moment dat de CO2 uitstoot de netto-nul bereikt in 2050 – zoals de rechtbank in zijn vonnis van 2021 stilzwijgend veronderstelt? Dat zou niet minder dan een groot natuurkundig wonder zijn. In werkelijkheid zal de opname van CO2 gewoon blijven doorgaan, net zolang de CO2-concentratie in de atmosfeer nog boven de evenwichtsconcentratie van 280 ppm van voor de industriële periode ligt.

In het hoger beroep wordt door Shell de juistheid van het aangenomen wereldwijde koolstofbudget voor een opwarming van anderhalve graad en de daaruit voortvloeiende wereldwijde CO2-reducties niet betwist. Ook Shell heeft zich geconformeerd aan de netto-nul-doelstelling in 2050 en heeft die zelfs opgenomen in zijn langetermijnstrategie. Het hof zou daarom een discussie over de netto-nul en het daaraan ten grondslag liggende koolstofbudget als niet relevant kunnen afdoen. Maar die vlieger gaat niet op dankzij de ingevoegde partij M&M.

M&M heeft bij het hof een uitgebreid en uitstekend gedocumenteerd deskundigenrapport ingebracht dat de nodige vraagtekens zet bij de wetenschappelijke onderbouwing van het vonnis van de rechtbank, ook bij het cruciale concept van een koolstofbudget. Mocht het hof het vonnis bekrachtigen dan zal het dus ook de juistheid van het gebruikte koolstofbudget, de netto-nul-uitstoot in 2050 en de 45 procent reductie in 2030 moeten onderbouwen. Dat lijkt een onmogelijke opgave.

Tot slot: de discussie over de anderhalve graad uit het Akkoord van Parijs heeft een hoog ivoren-toren-gehalte omdat die ondergrens inmiddels geen enkele praktische betekenis meer heeft. Er is geen kijk op dat die ondergrens nog kan worden gehaald. Zoals het er nu naar uitziet, zal die grens ergens tussen 2030 en 2035 worden overschreden, dat is eenvoudigweg een geopolitieke realiteit. Ook dat feit zou het hof in zijn overwegingen over het vonnis van de rechtbank moeten betrekken. Hoe het hoger beroep ook verder uitpakt, een reductiebevel gebaseerd op de anderhalve graad opwarming is anno 2024 niet meer aan de orde.

De onhaalbaarheid van die grens kwam in december ook ter sprake in een interview met de Nederlandse klimaatwetenschapper Bart van den Hurk in NRC Handelsblad. Ook de leden van het hof hebben daar ongetwijfeld kennis van genomen. Volgens Van den Hurk, de covoorzitter van werkgroep II van het IPCC die over klimaatadaptatie gaat, gelooft het gros van de nationale en internationale klimaatwetenschappers al lang niet meer in de anderhalve graad – en hij kan het weten.

De enigen die nog steeds met hart en ziel geloven in de anderhalve graad en de daarvan afgeleide reductiepercentages zijn de westerse politici en beleidsmakers die betrokken zijn (geweest) bij de formulering en uitvoering van het netto-nul-in-2050 beleid. En niet te vergeten de vereniging Milieudefensie en haar medestanders, onder wie de leden van de Rechtbank Den Haag.

Gaat angst winnen van het gezond verstand?

De uitspraak van het hof staat gepland voor 12 november. Op grond van het obsolete doel van de anderhalve graad opwarming en het wetenschappelijk onhoudbare 45 procent-reductiebevel is het ondenkbaar dat het vonnis van de rechtbank zal standhouden. Maar het valt niet uit te sluiten dat ook deze keer de angst voor ‘gevaarlijke’ klimaatverandering en de zorgen over het lot van de mensheid en de aarde het zullen winnen van het gezonde verstand.

Over het tijdstip van de uitspraak zal nog worden overlegd met de nationale en internationale toezichthoudende autoriteiten van de effectenbeurzen. Het is niet denkbeeldig dat de handel in aandelen Shell op de dag van de uitspraak zal worden stilgelegd. Wat een gerechtshof in een klein gidsland al niet vermag.

Jacques Hagoort is gepromoveerd in de natuurkunde aan de TU Delft. Hij was als onderzoeker en raadgevend ingenieur werkzaam in de olie- en gasindustrie. Van 1988 tot zijn pensionering in 2002 was hij parttime hoogleraar reservoirtechniek aan de TU Delft.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Goed nieuws voor Shell (maar niet voor Milieudefensie): bijna niemand gelooft nog in het beperken van de temperatuurstijging tot 1,5 graad verscheen eerst op Wynia's Week.

In Nederland oordeelde de rechter in de zaak van Milieudefensie tegen het bedrijf zelf inderdaad wel dat Shell verplicht is de uitstoot van CO₂ versneld te verminderen. Daarop verhuisde Shell naar Engeland. Die keuze blijkt nu verstandig te zijn geweest – de Engelse rechter lijkt minder gevoelig voor de waan van de dag. Shell is verhuisd, maar de burger is in Nederland gebleven. En het is die burger die de prijs betaalt voor de ‘moed’ van de Nederlandse rechters die ‘het klimaat’ ontdekt hebben.

Geen verplichting om aan Nederlands vonnis te voldoen

Het vonnis tegen Shell dat Milieudefensie in mei 2021 wist los te peuteren wordt overal ter wereld als lichtend voorbeeld opgevoerd. Ook in de Engelse zaak nam dit vonnis een belangrijke plaats in bij het ondersteunen van de claims tegen de bestuurders van Shell. Daar stelde Shell tegenover dat er helemaal geen plicht bestaat voor bestuurders om te voldoen aan de bevelen van een buitenlandse rechtbank.

De High Court was het daarmee eens: de bestuurders hebben een algemene wettelijke plicht, maar die plicht omvat niet de plicht om stappen te nemen om een vonnis van een buitenlandse rechter na te leven. Zelfs al zouden de bestuurders krachtens Nederlands recht een plicht hebben om het vonnis uit te voeren, dan nog is dat irrelevant omdat de vordering tegen de bestuurders door Engels recht wordt beheerst.

Milieudefensie keerde zich niet tegen de bestuurders maar tegen de vennootschap zelf, destijds nog ‘Royal Dutch Shell’ geheten. Tegen het vonnis van de rechtbank Den Haag is beroep aangetekend en of Milieudefensie alle Nederlanders mag blijven vertegenwoordigen is twijfelachtig. Het is dus de vraag of het vonnis in stand blijft.

Milieudefensie ziet nu meer dan één bui boven het Nederlandse vonnis hangen, want de Engelse rechter zou wel eens kunnen weigeren om dat vonnis tegen het nu Engelse Shell ten uitvoer te leggen. Daarom ging zij na de uitspraak van de Engelse rechter meteen in de tegenaanval: Shell zou ‘willens en wetens mensenlevens bedreigen en is niet van plan daar iets aan te doen. Dat is een belediging van de rechtbank. En het is een klap in het gezicht van mensen die al dagelijks kampen met de gevolgen van de klimaatcrisis’, zo klonk het.

Vage eisen

Ook uit academische hoek kwam steun voor de pogingen van Milieudefensie het tij te doen keren. Een vooraanstaand klimaatjurist stelde dat Shell te weinig doet om de uitstoot te verminderen, maar hij bleef, met verwijzing naar ‘beleidsvrijheid’ net zo vaag als de eisers in de Engelse zaak over de vraag wat Shell dan nu zou moeten doen.

Het vonnis heeft slechts betrekking op de uitstoot in 2030 en er zijn opties om aan het vonnis te voldoen die nu geen enkele actie noodzakelijk maken. Denk bijvoorbeeld aan de verkoop van de fossiele tak of overname van voldoende windparken waardoor de uitstoot voldoende wordt verdund. Milieudefensie heeft de rechter niet gevraagd om een effectief vonnis, want dat zou meteen duidelijk maken dat de rechter haar boekje te buiten zou moeten gaan. De directe uitvoerbaarheid van het vonnis die Milieudefensie wel heeft gevraagd en verkregen, is echter geen substituut voor een effectief vonnis.

De vegetarische slager

De klimaatjurist vergeleek Shell met ‘een slager die zijn vleesaanbod niet wil verminderen, maar er wel vegaburgers naast gaat verkopen’. Deze metafoor werkt echter averechts en geeft aan dat de redenering die aan het Nederlandse vonnis ten grondslag ligt, mank loopt. De slager kan slechts zowel vlees als vegaburgers aanbieden indien er vraag is naar deze producten. Of er vraag is bepaalt de slager uiteraard niet, dat bepalen zijn klanten.  De slager kan slechts zowel dezelfde hoeveelheid vlees als vegaburgers verkopen indien er voldoende vraag is naar ieder van zijn waren.

Het gaat de klimaatbeweging uiteraard om het uitbannen van fossiele brandstoffen (en vlees) via centrale controle over een aanbodeconomie. Dit zou, zoals Milieudefensie al zei, nodig zijn om de ‘gevaarlijke klimaatverandering’ een halt toe te roepen. Het geloof in zo’n klimaatcrisis lijkt in de lift te zitten, tenminste als je op de publieke media afgaat.

Carice van Houten

De seculiere eschatologie van de klimaatzondvloed doet volgens de media inderdaad opgang. De NOS weet zelfs dat ‘steeds meer BN’ers zich aansluiten bij de klimaatbeweging’. Die BN’ers verspreiden vervolgens het klimaatevangelie en kunnen hun afgezaagde onheilsboodschap keer op keer kwijt op tv of in de krant.

Zo was afgelopen week actrice Carice van Houten aan de beurt. Zij was nooit een activiste totdat ze ‘een paar maanden geleden voelde en zag hoe ernstig de zaak is’. Wat ze dan precies voelde en zag bleef wijselijk in het midden. Een journalist vraagt bij zo’n publieke uiting van deugd uiteraard niet door. Een beter klimaat begint immers bij een goed gevoel.

Luxegeloof

Het geloof in de dreigende ondergang is een luxe-geloof. Naarmate iemand meer welvaart en inkomen geniet, is hij meer geneigd om dit luxe-geloof te omarmen. Geloof in de klimaatcrisis is een statussymbool dat opleiding en sociale klasse signaleert.

Bovendien verschaft dit geloof psychologische bevrediging want het wordt geassocieerd met het moreel goede. Tegelijkertijd houdt het geloof een krachtige verwerping in van de ‘wetenschapsontkenning’ waaraan de niet-gelovigen zich schuldig zouden maken. Daarmee is ook meteen de oppositie in kaart gebracht en kan ‘De Wetenschap’ tegen hen in stelling gebracht worden.

Klimaatgeloof behelst bovendien een pessimistische visie op technologie en innovatie. De planetaire grenzen zijn onweerspreekbaar en onveranderlijk. Daarmee sluit klimaatgeloof naadloos aan bij de voorzorgscultuur die een anti-industriële en anti-consumptie ethiek voorschrijft. Deze dimensies verhogen de sociale status van de klimaatgelovige nog verder, hoewel zijn hypocrisie steeds moeilijker te ontkennen valt.

Een illustratieve uitdrukking van de status die het uitdragen van geloof in de klimaatnoodtoestand verschaft, kwam eerder deze week van een boegbeeld van de Extinction Rebellion. Deze activiste kon tussen de klimaattranen door met de volgende zin zowel haar klimaatmoraal als haar anticonsumentisme etaleren: ‘Please, jongens, alles gaat kapot, wat boeit het wat ik aan heb.’

De moreel superieure rechter

Rechters komen veelal uit de sociale klasse waarin luxe-geloof hoogtij viert. Zij hebben vanwege hun beroep weinig mogelijkheden om zich met activisme in te laten, want dat zou de rechterlijke onafhankelijkheid in het geding brengen. Daardoor is de verleiding groot om de persoonlijke overtuiging in het rechterlijke werk te laten doorklinken. Die verleiding wordt in het geval van klimaat versterkt doordat het geloof in de klimaatcrisis tevens een gevoel van morele superioriteit verschaft.

Dat gevoel lijkt op een soort van Messiaswaan – de rechter denkt de laatste persoon te zijn die de ondergang van de mensheid en de planeet kan voorkomen. In dit soort eschatologisch ‘nu of nooit’-denken is het recht slechts een instrument om het moreel noodzakelijke te doen. En dat moreel noodzakelijke valt niet geheel toevallig samen met het wetenschappelijk noodzakelijke. Het probleem is wel dat de rechter die het felle licht van het naderende klimaatonheil heeft gezien er meteen ook door verblind wordt.

De ‘moedige’ rechter

Rechters die het recht als instrument tot het moreel goede behandelen, worden ‘moedig’ genoemd. Het gaat daarbij kennelijk om de moed om zo te oordelen als niet het recht, maar het geweten verlangt. Uitsluitend lof zal hun deel zijn. Zoals een oud-advocaat-generaal van de Hoge Raad het zegt, ‘rechters die de moed hebben over klimaatbeleid een uitspraak te doen, zullen later bejubeld worden’. Hij voegde daaraan nog toe dat degenen die dat niet doen met pek en veren overladen zullen worden.

De uitspraak van de Engelse rechter, die zich aan het oordeel van de Nederlandse rechter in klimaatzaken niets gelegen laat liggen, roept echter de vraag op of er werkelijk meer moed nodig is voor het toegeven aan de steeds luidruchtiger groep ‘klimaatdrammers’ die op brede steun binnen de wetenschap, media en politiek kunnen rekenen dan voor het weerstaan van de sociale drang tot ‘klimaatdeugen’. Daar komt ‘de goede kant van de geschiedenis’ om de hoek kijken. En wil je deel zijn van de oplossing of van het probleem? De rechterlijke moed blijkt plotseling uiterst relatief.   

Voor de burger is de belangrijkste vraag uiteindelijk wie de lasten en kosten draagt van de moed van de Nederlandse rechter die zich ‘klimaatkoploper’ waant. ‘Klimaatdeugen’ heeft een prijs.  Rechterlijke bevelen die ambitieuzer klimaatbeleid opleggen brengen grote kosten met zich mee. Zo zal het vonnis van de rechtbank Den Haag leiden tot nog hogere energieprijzen, zoals Milieudefensie zelf aanvoert om te betogen dat het vonnis effectief zal zijn. Ook leiden dit soort vonnissen ertoe dat bedrijven hun vestiging of uitbreiding in Nederland zullen heroverwegen en dat de werkgelegenheid en welvaart terug zullen lopen.

Kortom, ambitieus rechterlijk klimaatbeleid heeft negatieve economische gevolgen. Het antwoord van de klimaatbeweging op die tegenwerping is net zo irrelevant als ineffectief: meer subsidies en redistributie, nog meer regels en als dat niet genoeg is, dan systeemverandering. De visie van de gezalfden heeft geen feiten nodig om een compleet pakket aan collectivistische oplossingen te bieden voor alle bedreigingen die op het volk afkomen.

Rechter wil juridisch vuurwerk

De rechter die een moedige uitspraak doet heeft zelf geen last van die negatieve gevolgen. Dit is een algemeen kenmerk van morele superioriteit: de overtuiging vereist steevast collectief handelen waaraan de moralist zelf geen enkele nuttige bijdrage levert. De ‘negatieve externaliteiten’, om een economische term te gebruiken, van morele superioriteit zijn onmiskenbaar. Dat is tot daaraan toe wanneer je machthebbers kunt wegstemmen, maar rechters zijn voor het leven benoemd.

De rechter geeft bij zijn moedige klimaatvonnissen geen blauwdruk voor een nieuw energiesysteem en de daaraan gerelateerde transitie, met een uitgewerkt implementatieplan dat aantoont hoe alle rechten en belangen evenwichtig zijn meegewogen. Wat de maatschappij ontvangt is slechts een moreel dictaat met een bijbehorend emissiereductiepercentage dat fungeert als een statussymbool onder een dun laagje vernis van moraliteit. De ‘moedige’ rechter wil, zoals een klimaatjurist het uitdrukte, ‘juridisch vuurwerk’ als baken van klimaatmoraal in zijn overigens nogal routinematig beroepsleven.

De door de rechter voorgeschreven beleidsdoelen laten, zoals het heet, de overheid of de onderneming ‘de vrijheid om zelf de middelen te kiezen’. Dat soort vrijheid heette vroeger slavernij. Juist omdat de rechter geen enkel idee heeft welke middelen geëigend of nodig zijn om het opgelegde doel te bereiken is haar moralistische dictaat zo misplaatst.

Want wie wil leven in een land waarin de doelen door een verlichte, onverkozen elite worden gedicteerd en het klootjesvolk, onder het mom van ‘beleidsvrijheid’, maar moet uitzoeken hoe ze die verlichte doelen bereiken? Het stellen van doelen is bij uitstek het domein van de wetgever. Moet op dat domein inbreuk worden gemaakt alleen omdat de rechterlijke elite zo nodig haar morele hoogmoed moet bevredigen?

Feitenvrije moraal

In ieder systeem van verantwoordelijke besluitvorming gaan doelen en middelen hand in hand. Een doel vereist bijstelling indien de middelen die het doel zou vereisen, onmogelijk of onaanvaardbaar zijn. Voordat je een doel stelt moet je dus eerst een goed idee hebben van de middelen die nodig zullen zijn om het doel te bereiken.

In de klimaatcrisistheorie van de Nederlandse rechter is dit fundamentele beginsel bij het oud vuil gezet. Zij heeft geen idee of en, zo ja, hoe haar wensdoel bereikt kan worden, maar weet wel dat het hare, niet dat van de staat of het bedrijf, het moreel superieure doel is. De moedige rechter maakt zich niet druk om middelen, want zij kan dat juridisch verkopen als ‘beleidsvrijheid’. Wat overblijft is het drijfzand van de feitenvrije moraal. Dat drijfzand kan de vederlichte constructie van de klimaatutopie slechts dragen zolang voldoende burgers het hoofd koel houden.

Nadat Macron de EU had opgeroepen wat rustiger aan te doen met de ‘Green Deal’ om niet alle industrie uit Europa te verjagen, volgde al snel de reactie van de Brusselse technocratie. Commissievoorzitster Von der Leyen suggereerde dat de EU opnieuw moet bekijken in hoeverre de lidstaten de vele nieuwe EU-milieuwetten nog wel kunnen ‘absorberen’. Dat woordgebruik komt uit de ontwikkelingshulp: de absorptiecapaciteit van een ontwikkelingsland bepaalt hoeveel weldoenerij het binnen een bepaalde periode kan verwerken. Het water is goed, het is de spons die zich moet aanpassen.

Om even in dat frame te blijven, is de vraag die nu gesteld moet worden of de samenleving het rechterlijke klimaatbeleid nog wel kan absorberen. Kan het verkeerde bewustzijn van de burger adequaat reageren op de wetenschappelijk noodzakelijke prescripties van de rechter? Als diens verlichte doelen in feite parelen voor de zwijnen zijn omdat de middelen ontbreken, heeft de rechterlijke correctie van het falen van de democratie immers geen zin. Helaas zal de moralist zich zelfs deze vraag niet willen stellen, want ‘klimaat moet’.

De burger betaalt voor de moed van de rechter

Aan het klimaat dragen rechterlijke vonnissen niets bij. Het effect van de drie uitspraken in de Urgenda-klimaatzaak was een stijging van de emissies. In de ‘klimaatzaak van de eeuw’ van Milieudefensie zal dat niet anders zijn. Maar, zoals de econoom Thomas Sowell heeft beargumenteerd, deze alwetende elite lapt bewijs aan zijn laars en trekt liever de motieven van de opponenten in twijfel. 

Dat betekent niet dat de rechterlijke moed geen gevolgen heeft. Zoals Milieudefensie zelf heeft voorgerekend zal het vonnis van de rechtbank leiden tot een stijging van de energieprijzen die alle burgers zullen moeten betalen. Ook zullen mensen verplicht worden tegen hoge kosten hun benzineauto te vervangen door een elektrische auto of hun gasverwarming vroegtijdig af te schrijven.

Zo is het de burger die de prijs betaalt voor de moed van de rechter. Het zou goed zijn als de rechter de volgende keer daarbij even zou stil staan voordat zij weer het volgende milieu- of klimaatdoel oplegt.

Lucas Bergkamp is arts en milieujurist te Brussel. Hij heeft pro bono de twee stichtingen geadviseerd in verband met de tussenkomst in Shell vs. Milieudefensie.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Burgers betalen de prijs voor ‘moedige’ klimaatvonnissen van de rechter verscheen eerst op Wynia's Week.

De Stichting Milieu en Mens die onder meer opkomt voor bezorgde energiegebruikers, is toegelaten tot de procedure, terwijl Clintel werd afgewezen. Beide uitspraken hebben belangrijke consequenties voor de algemeen belang-actie en ‘de klimaatzaak van de eeuw’ in het bijzonder.

Met de uitspraken van het Hof is duidelijk dat twee partijen het klimaatdebat in een algemeen belang-actie naar eigen inzicht kunnen begrenzen en dat de vordering van Milieudefensie niet voor ‘alle ingezetenen’ kan gelden, in tegenstelling tot wat de rechtbank in 2021 oordeelde.

De klimaatzaak van de eeuw

In de algemeen-belangactie van Milieudefensie tegen Shell oordeelde de rechtbank Den Haag in 2021 dat Shell tegen 2030 in de gehele keten de CO₂ uitstoot met 45% moet verminderen ten opzichte van 2019. Shell ging in hoger beroep en de stichting Milieu en Mens en Clintel besloten daarop om te interveniëren in de procedure.

Op 15 maart vond een zitting aangaande deze interventieverzoeken plaats voor het Hof Den Haag. De partijen kregen de gelegenheid hun standpunten toe te lichten en het Hof stelde vragen aan Milieu en Mens en Clintel. Op de verzoeken van de beide stichtingen heeft het Hof nu uitspraak gedaan.

Milieu en Mens

Het Hof oordeelde dat de stichting Milieu en Mens (M&M) ontvankelijk is en zich in de procedure mag voegen aan de zijde van Shell, dat daarmee akkoord was gegaan. M&M heeft belang bij de procedure omdat ‘de feitelijke gevolgen van de toewijzing van de vorderingen van Milieudefensie c.s. nadelig kunnen zijn voor de achterban van M&M en de door M&M volgens haar statuten nagestreefde belangen’. Om dit te verduidelijken stelde het Hof vast dat ‘M&M vreest dat de prijzen van fossiele brandstoffen zullen stijgen als gevolg van toewijzing van die vorderingen’.

De bezwaren van Milieudefensie, die nogal vergezocht waren en strijdig met de feiten, werden door het Hof van tafel geveegd. Met name acht het Hof de vertraging van de procedure geen probleem, want ‘gezien het belang van de zaak’ is vertraging ‘niet onoverkomelijk’. Milieudefensie kon het niet nalaten daarop te reageren met de stelling dat dit ‘slecht nieuws is voor het klimaat’. Daarbij trok zij ook nog even het recht op toegang tot de rechter van M&M in twijfel.

Voor de tweede stichting, Clintel, pakte het anders uit. Net als M&M werd Clintel ontvankelijk geacht, hetgeen betekent dat Clintel ook in de toekomst juridische vorderingen kan gaan instellen. Maar het Hof wees zowel het verzoek tot tussenkomst als het verzoek tot voeging van Clintel toch af. Tussenkomst is afgesprongen op de stelling van het Hof dat de argumenten van Clintel, ‘kort gezegd – dat geen sprake is van een klimaatcrisis’, onvoldoende is ‘om een zelfstandig vorderingsrecht jegens Milieudefensie c.s. aan te nemen’.

Het Hof geeft verder geen enkele uitleg, hoewel dit argument op gespannen voet staat met het feit dat Milieudefensie, en in haar voetsporen de rechtbank, de volledige zaak heeft gebouwd op het bestaan van ‘gevaarlijke klimaatverandering’. Clintel heeft zich verzet tegen de claim van Milieudefensie dat er ‘gevaarlijke klimaatverandering’ bestaat en eiste daarom vernietiging van het vonnis en derhalve van de rechten die Milieudefensie daaraan kan ontlenen.

De grenzen van de rechtsstrijd

Ook mocht Clintel zich niet voegen omdat zij de stand van de klimaatwetenschap wil aankaarten en dat zou ‘buiten de grenzen van de rechtsstrijd’ vallen. De tussen Milieudefensie c.s. en Shell vaststaande feiten over de klimaatwetenschap moet Clintel tot uitgangspunt nemen. Omdat het Hof ‘geen acht zou mogen slaan op afwijkende standpunten van Clintel ten aanzien van feiten en omstandigheden waarover tussen Shell en Milieudefensie c.s. overeenstemming bestaat’, heeft Clintel, ‘gelet op de statutaire doelstelling van Clintel’, geen belang bij voeging.

Zo laat het Hof toe dat twee partijen met eigen belangen de feiten bepalen op grond waarvan het algemeen belang moet worden bepaald – of dat verenigbaar is met de eisen van de democratische rechtsstaat bleef buiten beschouwing. 

Clintel voerde echter ook veel andere bezwaren aan tegen de stellingen van Milieudefensie. Het Hof geeft daarvan een overzicht dat varieert van de beperkingen op het eigendomsrecht tot ongunstige milieueffecten van meer windturbines en het contraproductieve effect van de vermindering van de gaslevering op de CO₂-uitstoot.

Het Hof vat deze bezwaren vervolgens onjuist samen als ‘bezorgdheid over energiezekerheid tegen een redelijke prijs’. Deze samenvatting is uit de lucht gegrepen en suggereert dat het Hof naar een resultaat heeft toe geredeneerd. Ook de procesvolmachten die door zo’n 3.600 personen zijn afgegeven aan Clintel interpreteert het Hof verkeerd, waardoor Clintel ook op die grond achter het net vist.

Clintel refereert niet alleen aan natuurwetenschap

Op basis van zijn foutieve samenvatting concludeert het Hof vervolgens dat het belang van energiezekerheid niet onder de statutaire doelstelling van Clintel kan worden gebracht. Dat zou zo zijn omdat Clintel beoogt ‘op basis van de best beschikbare wetenschap het milieu en het klimaat te beschermen en te komen tot een gebalanceerd milieu- en klimaatbeleid’ en ‘voor zover Clintel zou willen opkomen voor energiezekerheid, zou dat dus een uitvloeisel zijn van de visie van Clintel op de huidige klimaatwetenschap, een visie die in deze procedure niet aan de orde kan worden gesteld omdat deze buiten de grenzen van de rechtsstrijd in hoger beroep valt’. Deze redenering strijdt met de feiten, de logica en het recht.

Impliciet neemt het Hof hier aan dat de wetenschap waaraan de doelstelling van Clintel refereert uitsluitend de natuurwetenschap behelst. Voor die aanname bestaat geen grond en die wordt tegengesproken door de informatie die Clintel heeft overgelegd. Zo laten de activiteiten en publicaties van Clintel zien dat Clintel zich bezighoudt met andere wetenschappen, zoals de economische wetenschap.

In ‘Onnodige klimaathaast’ bijvoorbeeld bespreekt Clintel het werk van de klimaateconoom William Nordhaus. In de lijst van deskundigen die Clintel bijstaan zijn, naast klimaatwetenschappers, de vooraanstaande economen McKitrick en Tol, alsmede de burgerlijk ingenieur Koutsoyiannis opgenomen.

Nota bene heeft de advocaat van Clintel in antwoord op een vraag van het Hof wat onder ‘wetenschap’ moet worden verstaan, uitgelegd dat daaronder de volle breedte van de wetenschap is begrepen. Dat is ook logisch omdat vele gebieden van wetenschap relevant zijn voor klimaat- en milieubeleid. Het Hof heeft dit alles genegeerd.

De algemeen belang-actie     

Met de uitspraken van het Hof is het zo dat er nu drie partijen aan de procedure mogen meedoen: Milieudefensie, dat de belangen van de klimaatbeweging vertegenwoordigt, M&M, dat de belangen van het milieu, de burger en de democratie vertegenwoordigt en Shell, dat het eigen bedrijfsbelang vertegenwoordigt. De enige partij die het algemeen belang vertegenwoordigt van beleid op basis van de beste beschikbare wetenschap, een term die ook in het Parijse klimaatakkoord is te vinden, werd met drogredeneringen de deur gewezen. Om wetenschappelijk debat in deze algemeen belang-actie te weren heeft het Hof daarom een draai gegeven aan het begrip ‘belang’ die Clintel de rechtszaal uitslingert; alsof het belang bij beslissingen gebaseerd op wetenschap niet evident is.

Kennelijk ziet het Hof de algemeen belang-actie als een zuiver privaatrechtelijke kwestie waarin de stand van de wetenschap ter vrije bepaling staat aan de partijen, ook wanneer er gevolgen zijn voor derden. Daarom mag een derde partij in hoger beroep niet de vernietiging eisen van een vonnis dat haar belangen schaadt, want dat is geen privévordering tegen een partij. Indien dat zo is, kan deze procedure geen algemeen belang dienen, maar dient zij slechts de privébelangen van Milieudefensie. Dat was nooit de bedoeling van de wetgever, maar het lijkt alsof het Hof, net als Milieudefensie en klimaatminister Jetten, niet meer wil horen van ‘haalbaar en betaalbaar.’

De kosten en baten van rechterlijk klimaatbeleid

M&M is als gevoegde partij gebonden aan de grenzen van de rechtsstrijd in hoger beroep. Het Hof ziet het goed dat M&M onder meer betoogt dat het bestreden vonnis de daarbij niet betrokken belangen van de Nederlandse burger en het bedrijfsleven schaadt. Ook het punt van het maatschappelijk draagvlak en de betaalbaarheid van energie voor Nederlandse huishoudens heeft de aandacht van Het Hof: ‘M&M streeft naar een klimaatbeleid dat voldoende rekening houdt met de consequenties daarvan voor de Nederlandse samenleving en haar inwoners. Volgens haar wordt deze ambitie doorkruist door het vonnis, omdat in deze procedure tegen één enkele uitstotende partij gestalte wordt gegeven aan het klimaatbeleid, zonder rekening te houden met de gewone Nederlander en het MKB.’

Al deze facetten vallen naar het oordeel van het Hof binnen de grenzen van de rechtsstrijd in hoger beroep. Inderdaad, het bestreden vonnis heeft een zeer brede impact op de rechten en belangen van de burger. Niet alleen democratie, economie en recht voelen de gevolgen van het vonnis, maar er zijn ook effecten op het energiesysteem, de bestrijding van armoede, honger en kou, op de levensverwachting, de politiek, tot en met gezondheidszorg en defensie, die voor een zeer belangrijk deel bekostigd moeten worden uit de belastingopbrengsten.

Een vooraanstaand klimaatjurist maakte eerder bezwaar tegen de toelating van M&M tot de procedure omdat M&M wel stelt dat ‘de versnelling van de energietransitie leidt tot “enorme kosten en andere negatieve gevolgen” voor burgers en bedrijven’, maar er niet bij zegt ‘dat de economische en maatschappelijke kosten van “niets doen” nog veel hoger zijn’. Het moet ook voor deze klimaatjurist toch een hele geruststelling zijn dat dit punt nu in rechte opgehelderd zal worden.

Het belang van een generatie

In eerste aanleg heeft de rechtbank geoordeeld dat de collectieve actie van Milieudefensie c.s. de belangen dient van ‘de huidige en de toekomstige generatie Nederlandse ingezetenen’. Het Hof heeft nu vastgesteld dat er tenminste twee groepen van ingezetenen zijn die expliciet verklaard hebben dat Milieudefensie c.s. hun belangen niet vertegenwoordigt en dat zij wel vertegenwoordigd worden door M&M en Clintel.

Dit houdt in dat het Hof niet zal kunnen concluderen dat Milieudefensie c.s. de belangen van alle ingezetenen van Nederland vertegenwoordigt. Met andere woorden, de vaststellingen van het Hof in de uitspraken op 25 april noodzaken tot de conclusie dat de belangen ter zake van klimaatbeleid te divers zijn, niet gelijksoortig, en zich daarom niet voor bundeling lenen. Milieudefensie c.s. zullen dus moeten vrezen dat zij niet ontvankelijk zullen zijn in hun vordering tegen Shell. 

Onlangs heeft de Tweede Kamer met de motie Stoffer de regering gevraagd te onderzoeken ‘op welke wijze een indringender toets op de representativiteit van belangenorganisaties’ gerealiseerd kan worden. De minister van Rechtsbescherming heeft daarop ontwijkend geantwoord dat dit verzoek te zijner tijd bij de evaluatie van de wettekst betrokken zal worden. Ter rechtvaardiging van de weigering om onderzoek in te stellen stelde de minister dat ‘[a]lgemeen wordt erkend dat de rechter de representativiteit van de belangenorganisatie indringend toetst’.

Met de uitspraken van het Hof in de klimaatzaak van de eeuw is gebleken dat de rechter de representativiteitseis inderdaad indringend toetst, maar vervolgens een organisatie alsnog de deur kan wijzen door te goochelen met het begrip ‘belang’ – het ‘belang’ bij het algemeen belang functioneert zo als de poortwachter die bepaalt wie binnen mag komen en wie buiten moet blijven.

Het uitsluiten van een organisatie of een persoon van de algemeen belang-actie op grond van het ontbreken van belang ontdoet de algemeen belang-actie echter van het fundamentele karakter van het algemeen belang, dat eist dat alle burgers en alle legitieme vertegenwoordigers (of tenminste die organisaties die aan de representativiteitseis voldoen) toegang tot de procedure moeten hebben.

Milieu, burgerrechten en democratie

Als de wetgever besluit de algemeen belang-actie te handhaven, kan zij de representativiteitseis en het belangvereiste het beste afschaffen. Deze voorwaarden functioneren slechts als discretionaire mechanismen die de rechter naar eigen inzicht kan gebruiken voor het beperken van de toegang tot de rechtszaal in strijd met het gelijkheidsbeginsel en de mensenrechten.

In de klimaatzaak van de eeuw kan de stichting Milieu en Mens zich gaan opmaken voor de strijd tegen de klimaatbeweging, die steeds verder radicaliseert. Het milieu, de burgerrechten en de democratie hebben nu een stem in de rechtszaal. Dat is winst voor iedereen en alles, zelfs voor het klimaat.

Ook de macht van de klimaatbeweging is dus breekbaar. Huidige en toekomstige generaties mogen weer hoop hebben.

Lucas Bergkamp is arts en milieujurist te Brussel. Hij heeft pro bono de twee stichtingen geadviseerd in verband met de tussenkomst in Shell vs. Milieudefensie.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In de ‘klimaatzaak van de eeuw’ is wel plaats voor de belangen van energiegebruikers maar nog niet voor het algemeen belang verscheen eerst op Wynia's Week.

Lucas Bergkamp legt uit hoe en waarom Milieudefensie het monopolie op het vertolken van de belangen van alle burgers blijft opeisen. In een democratische rechtsstaat zijn in klimaatzaken de wetenschap en de burger zelf echter onmisbare partijen.

Algemeen belang-actie

Namens alle ingezeten van Nederland hebben Milieudefensie en zes geestverwante ngo’s een juridische procedure tegen Shell aangespannen. Milieudefensie, gesteund door zo’n 17.000 aanhangers, eist dat Shell de emissies verbonden aan de eigen installaties, de ingekochte energie en de verkochte producten tegen 2030 met ministens 45% vermindert. Dat betekent dat de beschikbaarheid en betaalbaarheid van fossiele brandstoffen versneld zullen verminderen.

De eis werd in eerste aanleg door de rechtbank Den Haag in een geruchtmakend vonnis toegewezen. Shell ging in hoger beroep. Nu zal het gerechtshof Den Haag over de zaak oordelen.

Andere visies op het algemeen belang

Twee stichtingen willen zich in het hoger beroep tussen Milieudefensie en Shell gaan mengen en vorderen tussenkomst zodat ze mogen meepraten over de belangen van burgers. Een van die stichtingen, Stichting Milieu en Mens, staat voor milieubescherming, de democratische rechtsstaat en burgerrechten, en heeft de steun weten te verkrijgen van zo’n 5.000 burgers. Clintel, de andere stichting, heeft al procesmachtigingen verkregen van zo’n 3.000 mensen uit Nederland en het buitenland en mag zo’n 1.500 wetenschappers en andere professionals tot ondertekenaars van de World Climate Declaration rekenen – die verklaring stelt dat het wel meevalt met de klimaatcrisis. Clintel propageert op wetenschap gebaseerd beleid dat rekening houdt met rechten.

Deze stichtingen verbaasden zich over het vonnis in eerste aanleg. Zij menen dat het beeld dat Milieudefensie van het algemeen klimaatbelang heeft geschetst, niet deugt. Daarom willen zij in de procedure andere relevante feiten, argumenten en perspectieven op het algemeen klimaatbelang naar voren brengen. Dat ziet Milieudefensie echter niet zitten.

Is alleen Milieudefensie representatief?

Ondanks het geringe budget dat deze stichtingen ter beschikking staat, hebben zij een aanzienlijke aanhang weten op te bouwen. Net als bij Milieudefensie gaat het echter om een fractie van de Nederlandse bevolking. De wet eist dat een organisatie ‘representatief’ is voor ‘soortgelijke belangen’ van de Nederlandse bevolking. Als je dit uitsluitend kwantitatief zou bekijken, zou Milieudefensie noch enige andere organisatie representatief zijn. Kwalitatief gezien zijn zowel Milieudefensie als de beide stichtingen representatief voor verschillende perspectieven op het algemeen klimaatbelang.

Met een cirkelredenering claimt Milieudefensie echter dat de beide stichtingen niet representatief zijn voor het algemeen belang (de ‘soortgelijke belangen’ van het Nederlandse volk) – alleen zij vertolkt die belangen, want alleen zij streeft naar ambitieus klimaatbeleid. Het is begrijpelijk dat Milieudefensie liever niet wil dat op haar klimaatfeestje tegengeluid klinkt. Het vonnis dat zij hebben weten te verkrijgen is immers fragiel en het is de vraag of het grondige tegenargumenten kan verdragen. De kwetsbaarheid van het vonnis biedt echter geen juridische basis voor het wegdrukken van andere feiten, argumenten, belangen en rechten.

Kritiek op de feiten van Milieudefensie

Eigenaardig genoeg brengt Milieudefensie ook het argument in dat de beide stichtingen wel eens kritiek zouden kunnen geven op de wetenschap die zij voor het voetlicht heeft gebracht. Milieudefensie heeft zorgvuldig geshopt in de IPCC-rapporten en andere overheidsstukken om de rechter het eenzijdige beeld van ‘gevaarlijke klimaatverandering’ (een term die het IPCC niet gebruikt) voor te kunnen houden. Zij probeert daarom te voorkomen dat de rechter ook andere relevante feiten en tegenargumenten moet meewegen.

Of een algemeen belang-actie vereist dat de rechter zich beperkt tot de feiten die de eiser inbrengt, is natuurlijk de vraag. Zo heeft Milieudefensie gezwegen over de nadelen en kosten van het geëiste emissiereductiebevel. Ook over de gevolgen voor de rechten en belangen van energiegebruikers en burgers in Nederland en elders heeft zij vrijwel niets ingebracht. Het algemeen belang is gediend met opvulling van die leemten, zodat de rechter zich op een volledig feitencomplex kan baseren.

Vermeende samenzwering

Hoewel samenzweringstheorieën in progressieve kringen in het algemeen met ‘wappies’ worden geassocieerd, moest deze afkeer voor het goede doel even onderdrukt worden. Milieudefensie suggereert dat de beide stichtingen zouden samenzweren tegen hen en zij eigenlijk ‘een pot nat’ zijn. Dat argument doet wel wat wanhopig aan als je bedenkt dat Milieudefensie met 6 andere clubs samenspant in haar zaak tegen Shell.

In feite zijn de beide stichtingen afzonderlijke rechtspersonen met afzonderlijke bestuursorganen die hun eigen beslissingen nemen. Dat blijkt gewoon uit de openbare registers, dus Milieudefensie had dat ook kunnen vaststellen. Een samenzweringstheorie verandert daar niks aan.

Waarheidsplicht

De aanval is de beste verdediging, denkt Milieudefensie. Zij suggereert dat de stichtingen in strijd met de waarheidsplicht zouden handelen. De wet bepaalt dat de partijen in een burgerlijk geding verplicht zijn ‘de voor de beslissing van belang zijnde feiten volledig en naar waarheid aan te voeren’. Indien een partij deze plicht niet naleeft, dan kan de rechter daaraan gevolgen verbinden.

Dat is exact wat Milieudefensie verweten wordt: de door haar gestelde feiten zijn gekleurd en onvolledig. Zo heeft Milieudefensie verzwegen dat het IPCC heeft vastgesteld dat klimaatverandering slechts een geringe impact heeft op de economie in vergelijking met factoren als bevolkingsgroei, technologie, lifestyle en overheidsregelgeving, inbegrepen het klimaatbeleid zelf. Daarnaast komt de democratie er bij Milieudefensie bekaaid van af en over kernenergie uiteraard geen woord, want dat zou ‘geen oplossing voor de klimaatcrisis’ zijn.  

Eigen belang

Het verzet van Milieudefensie toont aan hoe het algemeen belang naar de achtergrond verschuift waar het eigen belang van de eiser in het geding komt. Milieudefensie heeft een enorm belang bij het verdedigen van het vonnis van de rechtbank. Dat vonnis wordt overal ter wereld in klimaatzaken als lichtend voorbeeld opgevoerd (meestal tevergeefs overigens), heeft Milieudefensie wereldfaam bezorgt en is een troefkaart bij het binnenhalen van subsidies en donaties. Ook gebruikt Milieudefensie het vonnis om andere bedrijven onder druk te zetten en om in Brussel voor klimaatwetgeving te lobbyen.

Of het algemeen belang wel gediend is met de verdediging van het eigen belang door Milieudefensie is een open vraag. Dat er een behoorlijk gat gaapt tussen de beide is inmiddels pijnlijk duidelijk geworden.

De gevolgen van tussenkomst

In de procedure tot nu toe heeft Milieudefensie alle lastige problemen verbonden aan haar eis verborgen weten te houden. Ook Shell is niet toegekomen aan het blootleggen van die problemen. Met de tussenkomst van de twee stichtingen zou de rechter wel moeten nadenken over de gronden van de eis en de gevolgen van het gevorderde bevel. Dat Milieudefensie dat uit lijfsbehoud wenst te voorkomen is verklaarbaar, maar heeft met het algemeen belang niets uit te staan.

In het vonnis van de rechter valt bijvoorbeeld bar weinig te lezen over het probleem dat het internationale klimaatrechtelijke systeem zo lek is als een mandje. De ontwikkelingslanden zullen in toenemende mate de wereldwijde uitstoot voor hun rekening nemen en die landen zijn tot niets verplicht en weinig van plan. Alle uitstoot die het Westen voorkomt zal de uitstoot elders doen toenemen.

Kosten en baten

Ook over de kosten en baten van de verschillende opties voor emissiereductie zegt het vonnis niets. In de economische wetenschap is bekend dat het nastreven van het doel van 1,5 C veel meer kost dan het oplevert, aangenomen dat de ontwikkelingslanden meedoen. Milieudefensie zal die kennis niet met de rechter delen, terwijl het algemeen belang daarom wel vraagt.

De milieukosten van het emissiereductiebevel zijn ook buiten beschouwing gebleven. Is de Nederlandse natuur gebaat bij nog meer windturbines op zee en land? Of met biomassacentrales die bossen opbranden? Wederom, Milieudefensie wil die stekelige problemen graag doodzwijgen maar het algemeen belang wil ze juist horen.

Mensenrechten

Milieudefensie stelt dat het recht op leven een recht behelst op emissiereductie gebaseerd op een mondiale temperatuurstijging van niet meer dan 1,5 C. Het recht op leven behelst echter op de eerste plaats een recht om geen armoede en honger te lijden, een recht op voedsel — mag dat realiseerbare recht worden achtergesteld bij het irreële recht op niet meer dan 1,5 C temperatuurstijging? Dat er een conflict tussen beide rechten bestaat, staat vast: kunstmest is in belangrijke mate afhankelijk van fossiele chemie.

Daarnaast hebben bedrijven als Shell een algemene morele verantwoordelijk op zich genomen voor de naleving en realisatie van mensenrechten. Overdreven klimaatbeleid gaat ten koste van die andere rechten. Denk, naast het recht om geen honger te lijden, aan het recht op bestaanszekerheid, het recht op energie, het recht op werk en het recht op economische ontwikkeling. Van Milieudefensie zal de rechter niets horen over deze conflicten die inherent zijn aan haar eis van ambitieus klimaatbeleid.

Effectiviteit

Opvallend is ook dat het vonnis totaal niet verzekert dat het emissiereductiebevel tot daadwerkelijke daling van de wereldwijde emissies leidt en dus tot de noodzakelijke bijdrage aan het voorkomen van gevaarlijke klimaatverandering. Om dat te verzekeren zou de rechter moeten voorkomen dat Shell simpelweg bedrijfsonderdelen verkoopt zonder de emissiereductieverplichting door te geven.

Milieudefensie heeft de rechter echter niet gevraagd om het bevel effectief te maken omdat zij weet dat de rechter zou moeten antwoorden dat zij daartoe geen bevoegdheid heeft. Dan maar een vonnis dat ons eigen belang dient en voor het klimaat niets uithaalt, denkt Milieudefensie.

Mocht het vonnis in hoger beroep in stand blijven dan is het in het algemeen belang om bijkomende voorwaarden te stellen. Daarbij valt te denken aan de voorwaarde dat de maatregelen die Shell neemt de natuur, de omgeving en de menselijke gezondheid niet beschadigen en de beschikbaarheid en betaalbaarheid van energie niet negatief beïnvloeden. Dat zijn belangrijke randvoorwaarden die Milieudefensie om haar moverende redenen niet vraagt.

Zo simpel mogelijk, maar niet simpeler

In het algemeen is het een goed idee om een zaak zo simpel mogelijk voor te stellen. Maar daar zitten grenzen aan — sommige dingen kun je immers niet simplificeren. Milieudefensie heeft de rechter een onverantwoord simplistisch model van het klimaatprobleem voorgehouden.

Het emissiereductiebevel zou logischerwijs voortvloeien uit het koolstofbudget dat bij 1,5 C hoort: zoals de rechtbank op aangeven van Milieudefensie abusievelijk stelt, ‘iedere reductie van de uitstoot van broeikasgassen een positief effect heeft op het tegengaan van een gevaarlijke klimaatverandering. Iedere reductie betekent immers dat meer ruimte overblijft in het koolstofbudget’. Met deze drogreden kon de rechter alle complicaties omzeilen. Zo lijkt het net alsof de rechter samen met Milieudefensie het algemeen klimaatbelang zou kunnen bevorderen. De werkelijkheid is echter anders.

Dom houden of verlichten?

De hoorzitting op 15 maart is voor het algemeen belang van de burger cruciaal. Mogen de wetenschap en de burger meepraten over hun belangen of behouden de machtige ngo’s geleid door Milieudefensie hun monopolie en wurgreep op de feiten en de burgerrechten?

Het antwoord op die vraag beslist of de rechter ook de onwelgevallige feiten en argumenten zal horen en of de burger zijn rechten kan uitoefenen. In een democratische rechtsstaat wordt die vraag niet gemakzuchtig op basis van Milieudefensies eigen belang beantwoord.

Politiek en rechtspraak

Eigenlijk wil Milieudefensie van klimaatrechtspraak een verlengstuk van klimaatpolitiek maken. Als het met het lobbyen van de wetgever niet lukt, gaan ze over tot het lobbyen van de rechter. Maar rechtspraak is geen politiek.

Een politicus, die weggestemd kan worden, mag geloven wat hij wil. Een rechter, die voor het leven is benoemd, heeft bewijs nodig. Een politicus maakt nieuw recht, een rechter past het bestaande recht toe. In deze eenvoudige stellingen ligt de kern van de ‘klimaatzaak van de eeuw’. 

Machtsvrij, grondig debat

Niet de status van de spreker, maar de kracht van het argument moet het uitgangspunt vormen voor besluitvorming, heeft de filosoof Jürgen Habermas gezegd. Dat geldt ook in een algemeen belang-actie voor de rechter. In een machtsvrij debat heeft iedereen recht van spreken.

Milieudefensie wil het debat voor de rechter evenwel laten bepalen door haar macht over de feiten en controle over de argumenten. De angst voor het snijdende feit en het krachtige argument is begrijpelijk. In een democratische rechtsstaat kan een rechtszaak over het algemeen belang echter niet zonder grondige deliberatie. Daarom dient de stem van de wetenschap en de burger zelf gehoord te worden.

Op 15 maart zal de eerste stap in die richting gezet kunnen worden. Voor het eerst zal in een klimaatzaak tegengeluid klinken vanuit de wetenschap en burgerij. Voorwaar een heuglijk moment voor onze democratische rechtsstaat. Misschien zelfs een constitutioneel moment.

Lucas Bergkamp is arts en milieujurist te Brussel. Hij heeft pro bono twee stichtingen geadviseerd in verband met tussenkomst in Shell vs. Milieudefensie.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In de ‘klimaatzaak van de eeuw’ zijn wetenschap en burger onmisbaar verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarbij steunt de beweging formeel op een Franse wet die van multinationale bedrijven een plan eist ter bescherming van de mensenrechten en het milieu. Deze actie is geen verrassing: de militante zijde van deze internationale beweging heeft met de uitspraak van de rechtbank Den Haag in de Shell-zaak de overhand gekregen.

Inderdaad, achter de zoveelste rechtszaak tegen multinationals die vele miljoenen consumenten bedienen, gaat de wens van de milieubeweging schuil om via de rechter de bedrijfsvoering van onwillige multinationals over te nemen (of althans een deel ervan want in de technische kant is de beweging niet geïnteresseerd). Of zoals Milieudefensie het zelf zegt, ‘voor Shell en alle andere grote bedrijven is het simpel: vergroenen of verdwijnen.’

Milieudefensie’s ‘Klimaatzaak van de eeuw’

Het revolutionaire vonnis tegen Shell dat Milieudefensie van de rechtbank Den Haag wist te verkrijgen heeft de fanatieke cel van de beweging, die het niet zo hoog op heeft met de democratie, vleugels gegeven. Met dit succes is immers aangetoond dat de klimaat- en milieubeweging via de rechter een plaats in de bestuurskamers van multinationals kan verkrijgen. Nu heeft Milieudefensie de regie over de klimaatbedrijfsvoering van Shell in handen.

Milieudefensie wist zo de politiek en daarmee de democratie buiten spel te zetten. Haar advocaat heeft meermalen laten weten dat ‘we de democratie onder curatele moeten stellen’. In het hoger beroep tegen Shell bedient Milieudefensie zich nu ook van de diensten van Jan Rotmans, die een verklaard voorstander is van een ‘klimaatdictatuur’. Antidemocratische sentimenten zijn in het kamp van Milieudefensie kennelijk bon-ton.

Dat de rechtbank zich bewust was van de impact van haar vonnis blijkt uit het feit dat de Engelstalige versie er bijna nog eerder was dan de Nederlandse versie. De uitspraak werd internationaal gevierd als een belangrijke overwinning op de democratie en een lichtend voorbeeld voor rechters elders.

Gezien de link tussen olie en plastic is het geen verrassing dat de rechtszaak tegen Danone zich op plastic richt. Aardolie levert immers de bouwstenen voor plastic en door plastic aan te vallen, komt de olieproductie nog verder onder druk te staan. Over de gevolgen daarvan op de beschikbaarheid en prijs van energie en grondstoffen maakt de milieubeweging zich geen zorgen.

De claims tegen Danone

Danone produceert onder andere yoghurt en water in flessen. Die producten zijn vaak verpakt in plastic, want plastic is licht, flexibel en beschermt de producten uitstekend. Volgens de Franse eisers, onder wie het internationale verband van milieugroepen dat zich ‘Zero Waste’ noemt, doet Danone te weinig om het gebruik van plastic verder te verminderen.

Dat er geen wettelijke plicht bestaat tot zulke vergaande vermindering, is voor de eisers een onbelangrijk detail, want zij kunnen zich beroepen op de algemene beginselen die de rechtbank Den Haag heeft geformuleerd en op het groene geweten van de Franse rechter.

Op grond van de hierboven aangehaalde Franse wet die een ‘waakzaamheidsplicht’ (‘vigilance’) oplegt zijn bedrijven als Danone gehouden om een plan op te stellen teneinde te verzekeren dat binnen het bedrijf en de gehele keten de mensenrechten en het milieu gerespecteerd worden. Die wet stelt geen enkele eis aan de ‘plastic voetafdruk’ van een bedrijf, maar de milieubeweging wil dat de rechter die eis leest in de verwijzing naar milieubescherming. Ook bedrijven als Coca-Cola, PepsiCo, Nestlé en zelfs supermarkten als Auchan staan op de ‘hitlist’ van de beweging.

De strijd tegen plastic

De milieubeweging voert al lange tijd een hevige strijd tegen plastic. Omdat de productie van plastic nauw gerelateerd is aan de productie van olie staan deze producten bij hen in een slecht daglicht. PVC ligt al langer onder vuur, want daarin zit ook nog chloor, en de campagnes tegen de zogeheten ‘plastic soep’ hebben de reputatie van plastic verder ondermijnd.

Een jaar of tien geleden eisten activisten dat plastic gerecycleerd zou worden. Aan die wens kwam de wetgever tegemoet. Nu er in toenemende mate in plastic-recycling wordt geïnvesteerd, is dat niet meer genoeg voor de beweging: plastic moet weg, of, zoals ze het meestal diplomatiek zeggen, ‘uitgefaseerd’.

Het getal nul

Hoewel wiskunde en natuurwetenschap niet haar sterkste kant zijn, heeft de milieubeweging iets met het getal nul. Kreten als ‘zero waste’, ‘zero pollution’ en ‘net zero’ zijn door hun niet aflatende gedram nu zelfs officiële beleidsdoelen geworden. Wat die termen precies betekenen, kan alleen van achter de schrijftafel worden uitgelegd. Kosten-baten analyses worden steevast vermeden, want die tonen aan dat dit soort voorstellen zwaar nadelig zijn.

Dat is in toenemende mate het probleem van de eisen van milieubeweging – ze staan los van de realiteit en vinden hun rechtvaardiging in een groene utopie. Utopieën zijn echter gevaarlijk, omdat ze het zicht op andere belangrijke doelen en noden vertroebelen. Met het ongrijpbare begrip ‘duurzaamheid’ kunnen de activisten het milieudebat volledig sturen. 

Welk alternatief zou de milieubeweging willen gebruiken in plaats van plastic? Glas of papier hebben ook nadelen voor het milieu. Of plastic, glas of papier ‘beter’ is, hangt af van de specifieke toepassing en de specifieke omstandigheden in een regio – een generiek oordeel valt niet te vellen. Dat is echter exact wat de eisers in de rechtszaak tegen Danone van de rechter vragen.

Bovendien houdt iedere vergelijking keuzes en subjectieve waarderingen in – bijvoorbeeld: telt de CO₂ uitstoot van de gebruikte materialen gedurende de volledige life cycle mee en, zo ja, hoe zwaar weegt die factor? En hoe zwaar weegt mee dat een alternatief meer voedselafval veroorzaakt? Of meer luchtverontreiniging in de productie van de benodigde grondstoffen? Of dat de recycling zelf negatieve milieueffecten heeft? De milieubeweging heeft wel antwoorden, maar die blijken bij nadere analyse steevast op de eigen voorkeuren gebaseerd.

Kosten

Zoals altijd, spelen de kosten uiteraard ook een belangrijke rol. Wanneer de prijs van producten stijgt, zullen consumenten dat voelen. Daarnaast neemt het aantal veeleisende ‘groene’ verplichtingen voor bedrijven momenteel sterk toe en geld kan maar een keer worden uitgegeven.

Dus meer nadruk op ‘zero waste’ gaat ten koste van andere belangrijke doelen die bedrijven nastreven, waaronder ook productinnovatie. Wat de bredere gevolgen van de rechtszaak tegen Danone zullen zijn voor de bedrijfsactiviteiten is niet te overzien, ook niet voor de milieubeweging. Dat verder investeren in Europa met die verplichtingen en het risico van steeds zwaardere activistische claims ontmoedigd wordt, is een gegeven. 

De maatschappelijke context

In de rechtszaak tegen Danone, zoals in de Shell-zaak, stellen de eisers het probleem voor los van de complexe maatschappelijke context. Bedrijven kunnen uitsluitend handelen binnen andere systemen die noodzakelijk zijn voor de aanvoer van grondstoffen, de productie en het vervoer van goederen, en het recycleren van gebruikte materialen. Omdat deze systemen op elkaar afgestemd moeten zijn, heeft het geen enkele zin om een enkel individueel bedrijf door de rechter tot grotere spoed te laten manen.

Maatschappelijke problemen als negatieve gevolgen van excessieve CO₂-uitstoot en gebruik van plastic zijn collectieve problemen. Dat is ook de reden dat overheden zich intensief met die problemen bezighouden. Alleen overheden kunnen immers de afweging maken tussen de tegenstrijdige maatschappelijke belangen en alleen zij zijn daartoe gemachtigd. Alleen overheden kunnen ervoor zorgen dat de veelheid aan factoren en systemen die nodig zijn om vooruitgang te boeken, goed gecoördineerd en op elkaar afgestemd zijn, zowel in de klimaat- als in de afvaldiscussie.

Opvallend is ook hoe anders de rechtbank Den Haag in de Shell-zaak heeft geoordeeld dan de Europese rechter. Zonder uitzondering weigert het Europese Hof in te grijpen waar de overheid complexe wetenschappelijke, technische of sociale afwegingen heeft gemaakt. Het is de rechter immers niet toegestaan, zo redeneert het Hof, om haar eigen oordeel in plaats te stellen van het oordeel van de overheid. De democratisch gekozen regering heeft bij het nemen van zulke beslissingen een grote discretie. Zo bewaakt de Europese rechter de balans tussen de machten.

Dit soort overwegingen vonden bij de rechtbank Den Haag geen gehoor, hoewel de Nederlandse regering een veel grotere democratische legitimatie heeft dan de Europese. Met een enkel woord verklaarde de Haagse rechter zich bevoegd om klimaatbeleid aan multinationals voor te schrijven.

De Franse rechter heeft nu een kans zich over het probleem van de machtenscheiding en de rol van de rechter te buigen. Misschien is deze rechter gevoeliger voor het feit dat rechterlijke bemoeienis met complexe multivariabele, of polyvalente, problemen gedoemd is ongunstig uit te pakken. 

De alwetende rechter

Hoe de Franse rechter de eisen tegen Danone gaat beoordelen, is moeilijk te voorspellen. In klimaat- en milieuzaken doen de activisten voorkomen of er slechts een ding telt – CO₂-emissies in de Shell-zaak en plastic afval in de Danone-zaak. Met deze simplistische voorstelling van zaken komen ze bij de wetgever meestal niet zo ver.

Maar bij de rechter helpt simplisme om hun vorderingen aannemelijk te maken. Tegelijkertijd misleiden ze daarmee de rechter, die zich met het selectieve en uiterst eenzijdige feitencomplex plotseling alwetend waant en niet begrijpt waarom de wetgever niet eerder meer heeft gedaan.

Bedrijven zetten meestal de handrem op de verdediging tegen de claims van de machtige milieubeweging, want reputatieschade en verdere acties dreigen. Danone komt ook niet veel verder dan zeggen dat ze ‘een pionier op het gebied van milieurisicobeheer’ zijn. Daarmee ligt het veld wijd open voor de activisten die dan rechtszaken naar hun hand kunnen zetten en daarmee hun wil aan een heel land opleggen.

Het algemeen belang

Steeds vaker weten activisten zich zo het algemeen belang toe te eigenen. Alleen zij hebben een duidelijk hoorbare stem in de rechtszaal. Het ‘algemeen belang’ wordt handig gereduceerd tot dat ene groene dogma dat ze via de rechter aan het volk willen opdringen. De grote afwezige in deze algemeen belang-zaken is de burger, die helaas wel de rekening betaalt.

Er is echter een begin van een tegenbeweging waarneembaar. Burgers realiseren zich meer en meer dat het van eminent belang is dat zij zich gaan roeren in dit soort activistische rechtszaken. In het hoger beroep van Shell tegen Milieudefensie hebben zich inmiddels twee organisaties gemeld die de stem van rationeel beleid en van de burger vertolken.

Dat biedt uitzicht op een grondiger debat in de rechtszaal en een meer gebalanceerde rechterlijke uitspraak. Als dit voorbeeld in de zaak tegen Danone navolging vindt, komt er van procederen in het algemeen belang eindelijk iets terecht.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER.   Hartelijk dank!

Het bericht Met het Haagse Shell-vonnis in de hand wil milieubeweging overal baas worden in de directiekamers verscheen eerst op Wynia's Week.

Een recent akkefietje met directeur Donald Pols laat zien dat de spanning tussen de beide stromingen zich ook binnen Milieudefensie doet voelen. Want de keuze van Milieudefensie tegen kernenergie en voor klimaatbescherming strijdt zowel met de wetenschap als met milieubescherming en dat zint niet alle leden. Voor de rechter moet Milieudefensie de schone schijn hooghouden, maar daartoe is dan weer vereist dat zij het alleenrecht op het algemeen belang claimt en anderen monddood maakt. Lucas Bergkamp ontleedt de anatomie van de klimaatbeweging en zo ook die van Milieudefensie.

COP27 is een symptoom

De zoveelste klimaattop, COP27, heeft voor het klimaat niets opgeleverd. Met steeds meer internationale regels, nu ook voor ongrijpbare ‘klimaatschade’, proberen de Verenigde Naties zich te ontwikkelen tot een soort van internationale klimaatbeweging die geld overhevelt van het Westen naar de rest van de wereld en toezicht houdt op de naleving van het koolstofbudget.

Ondanks de afwezigheid van Greta Thunberg is in Sharm-al-Sheik het verbond tussen de progressieve beweging en het internationale klimaatbeleid verder bestendigd. Dat de VN Secretaris-Generaal bij aanvang van de top de onwetenschappelijke, activistische term ‘klimaathel’ hanteerde was misschien nog wel de beste indicatie dat activisme nu de boventoon voert. Maar het was toch allemaal begonnen met op wetenschap gebaseerd beleid om ‘gevaarlijke klimaatverandering’ te voorkomen? Inderdaad, de internationale klimaatbeweging is in de loop der tijd geconverteerd. Wat er gebeurd is binnen de internationale beweging speelt echter ook binnen Milieudefensie.

‘De wetenschap’ is ingewikkeld

De klimaatwetenschap is de afgelopen 30 jaar flink uitgedijd. In die periode is de relevante kennis over klimaat echter nauwelijks toegenomen en blijft het klimaat vooral een non-lineair chaotisch systeem met veel onbegrepen ‘feedbacks’. De dynamiek van het klimaat is dusdanig complex dat zelfs de beste natuurkundigen niet verder komen dan een beperkt inzicht in enkele deelaspecten en niemand het totale systeem kan overzien. Tientallen computermodellen zijn geen substituut gebleken voor een goed begrip van de klimaatdynamiek.

Hoewel wetenschappers menen dat broeikasgassen tot een stijging van de gemiddelde wereldwijde atmosferische temperatuur hebben geleid, is het onderscheid tussen natuurlijke en menselijke invloeden op het klimaatsysteem nog steeds moeilijk te maken. Welke effecten menselijke emissies in de toekomst op extreem weer zullen hebben is een ingewikkelde materie waarbij onbekendheid en onzekerheid de boventoon voeren. De klimaatwetenschap kan niet met enige precisie zeggen wat die effecten zullen zijn, of hoe groot de positieve en negatieve gevolgen.

‘Het klimaat’ heeft een simpel verhaal nodig

Maar als je succes wilt boeken, zo wisten de klimaatactivisten, kun je echter niet aankomen met een ingewikkeld of onzeker verhaal. Om politici en rechters te kunnen overtuigen, moet je iets hebben dat degenen die moeten beslissen snel kunnen begrijpen. Bij de uiterst complexe klimaatverandering, met de vele daaraan verbonden sociaaleconomische factoren, geldt dat nog meer dan bij andere onderwerpen.

De klimaatbeweging heeft haar verhaal in de loop der tijd daarom steeds verder vereenvoudigd. Nu is de theorie zelfs zo simpel dat een leek er geen enkele moeite mee heeft. Deze extreem vereenvoudigde theorie stelt dat niet alleen de temperatuur lineair met de menselijke CO₂-uitstoot omhoog gaat, maar dat daardoor ook allerhande klimaatrampen dreigen.

De arbitraire grens van 1,5 graden

Daarbij wordt nu de grens van 1,5⁰ C gehanteerd. Om de temperatuurstijging tot 1,5⁰ C te kunnen beperken, moeten er dus grenzen gesteld worden aan de totale wereldwijde uitstoot van broeikasgassen, waarvan CO₂ de belangrijkste is.

Dat de kosten van het terugdringen van emissies steeds zorgvuldig moeten worden afgewogen tegen de baten, wordt steevast verzwegen. De vele andere en vaak grotere noden van mensen, zoals het bestrijden van armoede, zijn ondergeschikt gemaakt aan de verabsoluteerde noodzaak om 1,5 ⁰C te halen.

Woorden zijn alles

Termen die vragen maar geen angst opriepen, zoals ‘klimaatverandering’, ‘opwarming’ en ‘broeikaseffect’, werden vervangen door woorden die wel afschrikwekkende beelden oproepen. ‘Klimaatnoodtoestand’ (of ‘klimaatcrisis’ of, in de woorden van de VN Secretaris-Generaal, ‘klimaathel’) en ‘klimaatschade’ werden de nieuwe kernbegrippen. Die begrippen werden tot leven gewekt met verhalen over ‘de wereld die in brand staat’, de verzuring van oceanen, afstervend koraalrif, uitstervende ijsberen en andere diersoorten en allerhande oprukkende ziekten. En dat allemaal als gevolg van koolzuurgas (CO₂).

Deze verbeeldende woordenschat werd aangevuld met de termen ‘koolstofbudget’ en ‘klimaatrechtvaardigheid’ om een brug te slaan naar het beleid en de politiek. Want wie kan er nu tegen rechtvaardigheid zijn? De ‘wetenschappelijke consensus’ die het IPCC construeerde bood daarbij de vereiste ondersteuning. Nu was de klimaatbeweging in staat concrete toetsstenen voor het beleid aan te reiken. Dit was een bijzonder succesvolle strategie, niet zozeer voor het klimaat (de CO₂ concentratie blijft rustig stijgen), maar wel voor de klimaatactivisten.  

Van wetenschappelijk sciëntisme naar activistisch progressivisme

De klimaatbeweging is zo van een wetenschappelijk-sciëntistische naar een activistisch-progressieve beweging geëvolueerd. Het maken van beleid om klimaatverandering te voorkomen vormt een enorme, complexe uitdaging, die grote aantallen wetenschappers, beleidsmakers en andere intellectuelen aantrekt. In het algemeen zijn dat technocratische ingestelde groepen die kritisch tegen kapitalisme aan kijken en de voorkeur geven aan centrale planning, al dan niet vermomd als ‘stakeholder kapitalisme’.

Het lukte de wetenschappelijk-technocratische stroming echter niet om het klimaatbeleid echt van de grond te krijgen. Wat ontbrak was politieke steun vanuit de progressieve hoek. Die steun kon verkregen worden door de activistisch-progressieve beweging een belangrijke rol te geven in het klimaatverhaal. Zo werd bij de VN en in het Parijse klimaatakkoord een vaste plaats ingeruimd voor klimaatactivisten, die zo mede het internationale en nationale klimaatbeleid konden bepalen en toegang kregen tot de rechter. Dat er steeds meer klimaatgeld werd vrijgemaakt voor arme landen was hun verdienste; herverdeling werd een uitdrukkelijk doel van klimaatbeleid.

Daarenboven kon het idee van klimaatrechtvaardigheid dienen tot het realiseren van sociale rechtvaardigheid. De wetenschap werd verder ingebed en onderworpen aan de agenda. Daarmee konden klimaatactivisten nu ook rechtszaken beginnen over de ‘wetenschappelijke noodzaak’ van klimaatbeleid.

De versmelting van de klimaat- en progressieve agenda’s

Langs deze weg werd de koppeling gemaakt tussen de klimaatagenda en de progressieve agenda voor sociale rechtvaardigheid. Daarmee was het zelfs geen probleem meer om klimaatverandering te koppelen aan ‘gender’, ‘racisme’ en ‘kolonialisme’. De beide agenda’s kunnen zeer goed samen door een deur. De progressieve agenda is net als de klimaatagenda globalistisch en technocratisch van aard en gericht op de lange termijn.

Hoewel de activisten domineren zijn beide stromingen binnen de klimaatbeweging echter niet versmolten. De wetenschappelijk-technocratische stroming is ongelukkig met bepaalde aspecten van de politisering van de klimaatwetenschap en met de antinucleaire tendensen van de activistisch-progressieve stroming.

Het nut van de ‘klimaatcrisis’ voor de activistische stroming

Voor de activistisch-progressieve stroming is de ‘klimaatcrisis’ niet op de eerste plaats een wetenschappelijk probleem, maar vooral een middel om af te rekenen met de wortels van deze crisis. Volgens de activisten zijn er dieper liggende grondoorzaken van de wereldwijde klimaatcrisis:

• de democratie, die voorrang geeft aan nationale belangen en korte termijn-denken;
• de burgerrechtelijke vrijheid, die tot de dominantie van privé-eigendom voert en tot overvloedige consumptie;
• het kapitalisme, dat enerzijds allerhande zaken produceert waaraan geen behoefte bestaat, maar anderzijds niet in de behoeften van de wereldbevolking kan voorzien; en
• de politieke vrijheid, die tot ongelimiteerde aanspraken op stemrecht voert, waardoor het bestaande systeem steeds opnieuw wordt bestendigd.

Technologische oplossingen voor de klimaatcrisis, zoals kernenergie, zijn ongewenst omdat daarmee de grondoorzaken ongemoeid blijven.

Antinuclearisme is een splijtzwam

De wetenschappelijk-technocratische stroming binnen de klimaatbeweging ziet echter in dat kernenergie, dat lange tijd door het IPCC als een ondergeschoven kind is behandeld, noodzakelijk is om de emissies omlaag te krijgen. De klimaatwetenschapper Jim Hansen, bijvoorbeeld, heeft in de aanloop naar Parijs een krachtig pleidooi voor kernenergie gehouden. 

In reactie op het pleidooi van Hansen grepen de klimaatactivisten meteen naar het middel van stigmatisering. Naomi Oreskes, een klimaatactivistische academica aan Harvard University, noemde dit soort pleidooien ‘een nieuwe vorm van klimaatontkenning’.  Kernenergie als ‘klimaatontkenning’ – kan het nog irrationeler?

Milieudefensie’s spagaat tussen activisme en wetenschap

Misschien wel, want in Nederland is Milieudefensie de belichaming van de antinucleaire strijd en de daaraan gerelateerde discussie over de vraag of ‘de wetenschap’ de stelling ondersteunt dat bestrijding van klimaatverandering in ieder geval goed is voor het milieu.

Onlangs verscheen in het ledenblad van Milieudefensie een redactioneel commentaar over de schending van het ‘integriteitsprotocol’ door het Milieudefensiebestuur in verband met de statutenwijziging – ‘waarbij er met twee maten lijkt te worden gemeten’. Dat commentaar stelt ook de uitlatingen van directeur Donald Pols aan de orde, die aangaf dat ‘kerncentrales nog wel wat langer open kunnen blijven’. De redactie noemt dit ‘een zware herfststorm’ en vraagt zich af:

‘Hoe kán iemand die een milieuvereniging leidt zomaar zijn kaarten uit handen geven? Wat is er toch aan de hand bij Milieudefensie? Bestaat er geen milieu meer en is er verenigingsbreed werkelijk nog slechts oog voor het klimaat? Zijn we zó kortzichtig geworden? Waar blijven de geluiden van andere wetenschappers dan klimaatwetenschappers? De verenigingsnaam is immers Milieudefensie, niet Klimaatdefensie!’

Kennelijk ziet de redactie het klimaatprobleem niet als ernstig, want zelfs de beperkte nadelen van emissievrije kernenergie wegen zwaarder dan de nadelen van klimaatverandering. Wat de redactie terecht aan de orde stelt is de verabsolutering van het klimaat, waaraan alle andere belangen, inclusief milieubescherming, ondergeschikt zijn gemaakt. Omdat met klimaat voor Milieudefensie meer geld te verdienen valt, is dat wel begrijpelijk, maar je kan dit toch moeilijk ‘in het algemeen belang’ noemen.  

Een autoritaire en antidemocratische organisatie

Dat Milieudefensie het niet hoog op heeft met de democratie is geen geheim meer. Niet voor niets is Milieudefensie in zee gegaan met de klimaatactivistische advocaat Roger Cox, die een heel boek schreef om aan te tonen dat de democratie door de rechter opzij moet worden gezet om de ‘klimaatcrisis’ op te lossen: ‘We moeten de democratie onder curatele stellen.’ Het is maar dat u het weet.

In hetzelfde ledenblad klaagde een lokale afdeling van Milieudefensie dat ‘[d]e autoritaire organisatie die veel leden al zagen aankomen intussen werkelijkheid is geworden’. De kritiek van de leden betrof de wijze waarop het bestuur ‘een complete reorganisatie van de verenigingsstructuur heeft doorgevoerd’, namelijk zónder ‘voorafgaand voldoende inhoudelijke ledeninbreng’, door te weigeren commentaar op de plannen rond te sturen en door ‘gebruik te maken van digitaal stemmen voorafgaand aan de ALV wetende dat stemmers de tegenargumenten t.a.v. de stukken niet kenden’. Democratie heeft dus ook intern bij Milieudefensie geen prioriteit. In ieder geval wel consistent.

Milieudefensie neemt een loopje met de wetenschap

Inmiddels heeft Donald Pols zijn pro-kernenergie keutel weer ingetrokken. Naar aanleiding van het nieuws dat het kabinet in Borssele twee nieuwe kerncentrales wil bouwen, liet hij op Twitter onlangs weten dat kernenergie ‘veel kost’ en ‘niets’ oplevert. 

Dat is tot daar aan toe, maar hij suggereerde dat het IPCC zijn stellingen ondersteunt: ‘Volgens meest recente IPCC rapport is kernenergie een van de duurste opties, dat ook nog weinig oplevert.’ CDA-kamerlid Henri Bontenbal reageerde gepast: ‘Je misbruikt hier het IPCC-rapport; wat jij beweert, blijkt niet uit de plaatjes die je presenteert. Je verspreidt desinformatie. (En ik denk dat je dat ook wel weet.)’

Milieudefensie’s antinucleaire propaganda vindt inderdaad geen steun in de wetenschap. Ook waar het gaat om de negatieve effecten van wind- en zonne-energie negeert Milieudefensie de wetenschap, want die komt politiek niet van pas.

De klimaatzaak van de eeuw

Ondertussen moet Milieudefensie voor de rechter de schone schijn hoog houden dat ‘de wetenschap’ en de ‘Summary for Policy Makers’ van het IPCC haar vorderingen tegen Shell ondersteunt en dat zij ‘het algemeen belang’ vertegenwoordigt. Er hebben zich inmiddels ook twee stichtingen gemeld die in deze ‘klimaatzaak van de eeuw’ willen meepraten over het algemeen belang, de relevante feiten en de relevante rechtsregels.  

Milieudefensie zit echter niet op pottenkijkers te wachten en verzet zich tegen de deelname van deze stichtingen aan de procedure. Want zij ziet de bui al hangen: het is eenvoudig om aan te tonen dat de IPCC-rapporten waarmee zij net als Donald Pols schermt, haar vorderingen niet kunnen dragen. Daarom claimt Milieudefensie een alleenrecht op het algemeen belang.

Zij wil dat belang reduceren tot slechts een enkel aspect: een zo snel mogelijke reductie van CO₂-emissies door Shell. Zo maakt Milieudefensie niet alleen de eigen leden en de Nederlandse kiezers monddood, maar zelfs andere organisaties die voor het algemeen belang opkomen.  

Het belang van Milieudefensie bij het probleem dat ze zelf hebben geschapen

Of Milieudefensie wel een rechtens te respecteren belang heeft bij de ‘klimaatzaak van de eeuw’ is de vraag. Decennia lang heeft Milieudefensie fel verzet gevoerd tegen kernenergie en daarbij niet geschuwd gebruik te maken van stigmatisering en desinformatie. Mede door dat verzet is kernenergie in Nederland nooit van de grond gekomen.

Door zo te handelen heeft Milieudefensie de CO₂-emissies in Nederland flink doen stijgen. Op basis van de theorie van gedeelde verantwoordelijkheid die Milieudefensie zelf voor de rechter verdedigt, is het immers Milieudefensie die verantwoordelijkheid draagt voor de stijging van de CO₂-emissies. De verantwoordelijkheid van anderen, zoals de staat of Shell, doet daaraan niet af.

Dus Milieudefensie veroorzaakt eerst een stijging van de CO₂-emissies (door kernenergie tegen te houden) en eist vervolgens dat Shell, dat in de daardoor ontstane leemte in de energievoorziening voorziet, de (door Milieudefensie zelf veroorzaakte) CO₂-emissies omlaag brengt.

Dit roept dan weer de vraag op of Milieudefensie wel een rechtens te respecteren belang heeft bij de vorderingen tegen Shell: het is immers Milieudefensie die volgens de eigen theorie de CO₂-emissies heeft doen stijgen. In plaats van rechtszaken te voeren kan Milieudefensie veel sneller en effectiever bijdragen aan de daling van de CO₂-emissies door het ongegronde verzet tegen kernenergie op te geven en juist te pleiten voor kernenergie. Een milieubeschermingsorganisatie die zo gedraagt en zich nauwelijks druk maakt over de gevolgen voor het milieu en de bevolking, kan het algemeen belang niet naar behoren vertegenwoordigen.

Milieudefensie’s activistisch-progressieve probleem

De activistisch-progressieve stroming die de klimaatbeweging ongeloofwaardig maakt, heeft ook wortel geschoten in Milieudefensie. Die stroming wil niet ‘het klimaatprobleem’ oplossen, maar het systeem veranderen. Antinucleaire propaganda en selectief shoppen in IPCC rapporten helpen daarbij, althans op de korte termijn.

Op de wat langere termijn is de vraag hoe lang de Nederlandse overheid deze organisatie die zo weinig op heeft met de democratie en zowel in als buiten de rechtszaal desinformatie verspreidt, nog rijkelijk blijft subsidiëren. Nu het kabinet voor kernenergie heeft gekozen is die vraag acuter dan ooit.

Wynia’s Week houdt het hoofd koel als bij anderen het hoofd op hol slaat. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Met klimaatbescherming heeft Milieudefensie de wetenschap en milieubescherming de rug toegekeerd verscheen eerst op Wynia's Week.