Wie tegenwoordig als argeloze bezoeker op de Amnesty-site terechtkomt, denkt dan ook te hebben ingelogd bij een politieke partij. Het wemelt er van de standpunten, die zo uit een kroeg of een online platform vandaan lijken geplukt. Zo lezen we bijvoorbeeld de niet mis te verstane kop ‘VS moet wapensteun aan Israël stopzetten’. En de eerste zin van de tekst eronder (‘Het allesverwoestende geweld in Gaza gaat al ruim een jaar door’) zou een goed figuur slaan als openingszin van een artikel op de site van GroenLinks-PvdA, de SP of de Partij voor de Dieren.

Logische uitvloeisels 

In de denkwijze van Amnesty International ligt het natuurlijk een slag anders en is er helemaal geen sprake van ordinaire standpunten. Nee, alle teksten op de site zijn logische uitvloeisels van getekende documenten. In het Israëlisch-Palestijnse conflict bijvoorbeeld houdt de VN-Mensenrechtenraad landen slechts aan de regels van het internationale oorlogsrecht, zo lees je op de AI-site, en daar hoort nu eenmaal bij dat diezelfde landen moeten zorgen dat ‘andere staten het oorlogsrecht naleven’.

Uit dien hoofde dient Amerika, volgens Amnesty,  te stoppen met wapenleveranties aan Israël. En Nederland? Zelfde laken en pak. In de woorden van Amnesty-voorlichter Marjon Rozema zijn die op het oog partijdige stellingnames van AI volkomen oké, want mag de organisatie zich uitspreken over ‘een breed scala aan onderwerpen’ omdat er altijd sprake is, dus ook hier, van ‘mensenrechtenverdragen als fundament’.

Geconfronteerd met oorlogszucht, gewelddadigheid en onrecht dat zich buiten zijn gezichtsveld afspeelt, zoekt de westerse mens graag veiligheid bij een morele autoriteit die zich, namens hem, op een zo betrouwbaar mogelijke manier uitspreekt over morele grenzen. Over wat wel en niet thuishoort op deze planeet. Omdat je in dit deel van de wereld niet zelden een baan, een gezin en een vriendenkring te bestieren hebt, besteden velen die gewetensfunctie uit aan Amnesty International (circa 260.000 Nederlandse leden plus 27.000 donateurs). Opdat Amnesty namens jou uitzoekt hoe het krantenbericht dat je gisteren las moreel gewogen moet worden. En jij op een volgend feestje niet alleen kunt claimen solidair te zijn met de verdrukten en minderbedeelden, maar ook nog eens de nieuwste oorlog, machtsovername of militaire operatie van betrouwbaar commentaar kunt voorzien. Daarmee je wereldburgerschap een boven elke twijfel verheven cachet gevend.   

Niet voor niets is de aantrekkingskracht van Amnesty lange tijd het niet-politieke karakter van hun morele oordeelsvorming geweest. Misschien is het dat nog steeds. Maar de cruciale vraag is: tot welk punt kun je ontkennen zelf politiek te bedrijven als je Amerika op je website min of meer sommeert haar buitenlandbeleid richting Israël drastisch te wijzigen? Als je eist dat een decennialange traditie van innige vriendschap tussen twee landen met gezamenlijke veiligheidsbelangen ondergeschikt moet worden gemaakt aan een strikte interpretatie van het internationale oorlogsrecht?

Is het dan voldoende met internationale verdragen en overeenkomsten te wapperen als bewijs dat je, heus waar, zelf geen partij bent? Volstaat het dan om je eigen keuzes weg te moffelen bij waar op de aardbol de mensenrechten vol gas te agenderen, en waar toch net een stukje minder?

Zelfontmaskering

Halverwege 2023 werd maar al te duidelijk hoe flinterdun en kwetsbaar de lijn is waarop Amnesty International balanceert. Hoe diffuus het primaat van de mensenrechten kan zijn. Trouw-columnist Stevo Akkerman bleek ziedend over een AI-persbericht aangaande eigen AI-onderzoek omtrent de gevechtstactieken van het Oekraïense leger, ergo: hun wapentuig werd, volgens datzelfde onderzoek, onverantwoord dicht bij civiele locaties gepositioneerd. Waarmee ze hun eigen burgers in gevaar brachten. Hier begon het morele oordeel van het AI-lid Stevo Akkerman uiteen te lopen met de feiten die Amnesty International zelf boven water had gekregen. Zijn column van 1 mei 2023 was dan ook getiteld: ‘Ik moet mijn lidmaatschap van Amnesty International opzeggen.’

Akkerman was niet de enige die zich geschokt toonde. Ook andere AI-leden, die een onomstreden abonnement op morele juistheid meenden te hebben, reageerden verbolgen op het feit dat uitgerekend Oekraïne ineens een veeg uit de pan kreeg. Nota bene het land dat bijna 24/7 onder vuur ligt van het griezelige Rusland en bijna dagelijks burgerdoden te beklagen heeft!

In een maanden later gepubliceerde evaluatie ontmaskerde Amnesty feitelijk zichzelf. Omdat de gegevens van het eigen onderzoek bij (grote) delen van de achterban nog steeds slecht vallen, werd een evaluatiedocument opgesteld en vrijgegeven dat de imagoschade moest beperken. Men ging openlijk door het stof.

In de evaluatie valt te lezen dat er ‘grote onzorgvuldigheden’ rond het persbericht hadden plaatsgevonden (niet aangaande de feiten, maar aangaande de impact van die feiten). In dezelfde evaluatie lees je dat ‘onvoldoende duidelijk is gemaakt’ dat Rusland de agressor was (lees: de feiten kloppen nog steeds, maar de context was te kaal). En verder waren Oekraïense Amnesty-collega’s door de resultaten van het betreffende onderzoek ‘in een onmogelijke positie en ook in gevaar gebracht’ (lees: als de feiten ongewenste gevolgen hebben, moeten die feiten niet of anders gepresenteerd worden).

In plaats van de achterban, inclusief Stevo Akkerman, aan het verstand te brengen dat feiten soms niet aansluiten bij schetsmatige oordelen over goed en fout, werd alles uit de kast gehaald die schetsmatigheid intact te laten, ten einde AI-leden niet verder te verontrusten of nodeloos op de teentjes te trappen. Ziehier de kwetsbaarheid van een organisatie die er zozeer aan moet hechten als politieke correct te worden gepercipieerd.  

Uitbreiding met abortus

Het Oekraïne-voorbeeld geeft op z’n minst aan hoezeer Amnesty is begonnen te lijden aan hoogmoed. Hoeveel kantoren en medewerkers je internationaal ook tot je beschikking hebt: hoe kun je een bijna godgelijke blik op de wereld hebben? En van zo’n beetje elke plek op de aardbol bepalen hoe de mensenrechten ervoor staan? Wie Amnesty momenteel aan het werk ziet ontwaart nog geen tekenen van intredend realisme, integendeel, de hybris gaat gewoon door.

Als laatste grote uitbreiding van het eigen werkgebied noemt AI-woordvoerder Rozema de ‘veilige toegang tot abortus’, waarmee Amnesty in feite de strijd aanbindt met religieus geïnspireerde wetgevingsstelsels over de hele wereld. In de bijbehorende AI-verklaring van 28 september 2020 lezen we niet dat abortus opeens een mensenrecht is, maar dat het door Amnesty vanaf dat moment tot een ‘essentieel onderdeel van een eerlijke en gelijke samenleving’ wordt verklaard.

Hier zie je haarfijn hoe Amnesty stilletjes wegbeweegt van mensenrechten alleen om ook andere, politiek geladen issues, zoals abortus, naar zich toe te trekken. Al wijst Rozema er met nadruk op dat de strijd voor een veilige abortus gelieerd is aan het zelfbeschikkingsrecht, dat wél een mensenrecht is.

De uitbreidingen van de afgelopen decennia gaat in haar bewoordingen over ‘meebewegen met wat nodig is’ en ‘meegaan met de tijd’ om op te komen ‘voor mensen die geen stem hebben’. En voor de uitpluizers valt het op dat ze daarbij niet alleen gewag maakt van mensenrechten als bestaansgrond voor Amnesty-acties en -standpunten, maar ook van, let op, mensenrechtenstandaarden: een wezenlijk rekbaarder begrip waarmee een veel bredere hoeveelheid issues kan worden bestreken en Amnesty in de toekomst wellicht nog veel meer landen op de vingers gaat tikken voor zaken die zij zien als ‘essentieel onderdeel van een eerlijke en gelijke samenleving’.

Morele brandweer

Resumerend: van een bescheiden organisatie die pal staat voor onomstreden gewetensgevangenen is Amnesty geëvolueerd naar een veel grotere en veel meer activistische club, die over de hele wereld registratiemacht claimt over waar mensenrechten in de knel komen of worden geschonden.

Een organisatie, kortom, die ooit in een gewijde sfeer stijfhoofdige individuen ondersteunde, maar nu, hands on, met zwermen medewerkers overal ter wereld uitrukt waar vermoedens heersen dat regeringen door morele ondergrenzen zakken dan wel niet (genoeg) zorgen voor ‘eerlijke en gelijke samenlevingen’. Bij deze immense taak horen inmiddels ook immense beloningen, zoals in 2011 bleek toen twee hoge functionarissen op het hoofdkwartier van Amnesty vertrekregelingen toucheerden van respectievelijk 600.000 euro en 360.000 euro.                         

Ondertussen zou je wensen dat het morele gezag van Amnesty International gelijke tred houdt met de groei van het takenpakket. Maar dat is wensdenken. Waar je ooit ongezien je hand in het vuur kon steken dat Amnesty in het geweer kwam tegen elke vorm van totalitarisme, leidt hun huidige Israël-standpunt, en dan met name het verbod op wapenleveranties, per saldo tot een versterking van de positie van het totalitaire Iran. En als het om de mensenrechten van de soldaten in de Russisch-Oekraïense loopgraven gaat dan kunnen op diezelfde mensenrechten gebaseerde internationale rechtbanken ervoor zorgen dat die oorlog nog jaren voortduurt, omdat leiders, als gevolg van een eventuele vrede, kwetsbaar worden voor arrestatiebevelen.

Conflicterende mensenrechten

De ene mensenrechtenkwestie kan dus knalhard botsen op de andere mensenrechtenkwestie. Het is geen eenrichtingsverkeer! Met als logische conclusie dat zelfs al zou Amnesty International het internationale, morele kompas zijn dat ze pretendeert te zijn, en al zouden al hun stellingnames keurig gebaseerd zijn op door regeringen zelf ondertekende mensenrechtenverdragen en -principes, er altijd een politiek – en dus partijdig – element zit in waar Amnesty precies de aandacht op richt, waar precies de focus op wordt gelegd. En dat elke keuze daarin andere mensenrechten in het nauw kan brengen.

Een ding staat tenslotte vast: de verleiding om hun aandacht en focus te laten aansluiten bij de bestaande morele opvattingen van de Amnesty-leden, en bij de goed-fout-sjablonen in de mainstream-nieuwsbulletins, is levens- en levensgroot.              

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere dinsdag, donderdag en zaterdag bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Amnesty is bezig een linkse politieke partij te worden – en verliest zo moreel gezag verscheen eerst op Wynia's Week.

Het schijnt dat de Amsterdamse SDAP-wethouder Floor Wibaut dit devies heeft gemunt. Maar de uitspraak kan ook van een andere vooraanstaande sociaaldemocraat aan het begin van de twintigste eeuw zijn geweest. Want het devies verwoordt de kern van de socialistische ideologie.

Het is echter niet waar. Nu noemen we zo’n uitspraak nepnieuws of desinformatie, hoewel ik misleiding mooier vind. De feiten zijn dat het aantal landen op de wereld al jaren groeit. De teller staat op 193. In die landen wonen honderden volkeren. En binnen al die volkeren verschillen 8 miljard mensen van mening over van alles en nog wat, ook over geloof en liefde. Wat Wibaut beschreef, is een ideaal. Een droom. Dromen zijn gevaarlijk wanneer mensen ze met de werkelijkheid verwarren.

Met de neus op de werkelijkheid

Wibaut en zijn medesocialisten werden in 1914 al met hun neus op die werkelijkheid gedrukt, toen Duitse en Franse arbeiders geestdriftig de wapens opnamen tegen elkaar en de Eerste Wereldoorlog begon. Niks één volk. Niet één land. Niet eens één arbeidersklasse.

Die oorlog kwam in West-Europa in 1918 ten einde en toen werden nieuwe grenzen voor nieuwe landen vastgesteld. Landen met eigen wetten. Met wetten die niet verder dan de landsgrens strekken en alleen de inwoners dienen in hun streven om onderling in harmonie samen te leven. Maar aan de oostkant ging de strijd door tussen Polen de bolsjewieken. Die laatsten deden niet aan grenzen. Zij streden voor een wereldrevolutie.

Op weg naar Berlijn werden de bolsjewistische legers in augustus 1920 teruggeslagen door de Polen in de slag bij Warschau (het ‘wonder van de Wisla’). Daarna doofden socialistische revoluties in heel Europa. Het verdrag tussen Polen en de bolsjewieken gesloten in Riga in maart 1921 was het echte einde van de Eerste Wereldoorlog en tevens de ontkrachting van het marxisme, dat een wereld zonder natiestaten had beloofd. De Sovjet-Unie, opgericht in 1922, werd gewoon een natiestaat met grenzen, net als andere landen. Dat was niet wat Marx (en Lenin, die in 1924 overleed) voor ogen had gestaan. Maar Stalin bepaalde de nieuwe ideologie: socialisme in één land. De Sovjet-Unie zou een arbeidersparadijs worden zonder de hulp van alle andere arbeiders in de wereld, want die hadden zich niet verenigd. De rest is geschiedenis.

Maar het denken is niet geschoond. Van het marxisme en het leninisme is na de val van de Berlijnse muur nooit echt afscheid genomen. Er is niet helder uitgelegd wat er fout aan was. De verzinsels van Marx en Lenin raken een eeuw na de dood van die laatste veel mensen nog steeds dieper dan de werkelijkheid doet. Die mensen blijven dromen van één land, één volk en allemaal naastenliefde. Die droom ligt achter het begrip mensenrechten. Van wetten die geen grenzen kennen. Van het ideaal om van de wereld één alomvattende samenleving te maken.

Voortwoekerende misvattingen zijn gevaarlijk in de zin van slecht voor de samenleving. Want de instituties die mensen maken, zoals tradities, regels en wetten, bepalen de kwaliteit van de samenleving. En slechte instituties maken dat de goede verdwijnen. Dat laatste is makkelijk te zien als het gaat over de institutie genaamd geld. ‘Slecht geld verdrijft goed geld,’ schreef de Engelse koopman Sir Thomas Gresham al in 1588 aan koningin Elizabeth I. Deze ‘Wet van Gresham’ is nog steeds onomstreden. Wanneer de overheid naast zilveren munten ook munten met een lager zilvergehalte in omloop brengt, zullen de mensen die laatste gebruiken om mee te betalen. De ‘goede’ zilveren munten bewaren ze op geheime plekken. Die verdwijnen uit de circulatie.

Hetzelfde doet zich voor in die nog moeilijker te doorgronden institutie: het recht. Daar verdringen de nieuwe universele grensoverschrijdende mensenrechten de oude nationaal begrensde burgerrechten. Zelfs het klimaatbeleid dat de Nederlandse regering wil voeren, wordt inmiddels getoetst aan mensenrechtenverdragen. Zelfs de basis van het recht, dat burgers zelf bepalen wie deel van hun samenleving uitmaakt, wordt aangetast door onder meer het VN-akkoord van Marrakesh dat bepaalt dat migratie van Afrika naar Europa een positieve na te streven ontwikkeling is die gepromoot moet worden. (En dat media die iets anders beweren geen subsidie mogen krijgen). Hoe Nederland om moet gaan met mensen die hier aankloppen omdat ze in hun eigen land niet meer kunnen of willen wonen, ligt vast in het Verdrag van Genève.

Mensenrechten zijn voor ons niet nodig

Maar de hier wonende burgers hebben die mensenrechten helemaal niet nodig. Wij worden uitstekend tegen onze overheid en onze medeburgers beschermd door onze nationale burgerrechten. Mensrechten tasten die bescherming echter aan. Het zijn slechte wetten, die de goede verdringen. Als de wereld van iedereen is, is jouw land niet meer van jou. Vooral na de Tweede Wereldoorlog zijn internationale organisaties (VN, EU, enzovoorts) er in geslaagd hun territorium uit te breiden ten koste van de nationale zeggenschap. Dus wordt het nationale (stem)recht steeds minder waard. De Nederlandse grondwet is zelfs quasi-opgegeven ten voordele van internationale verdragen. Onze autonomie – van het Griekse auto (eigen) nomos (wet) – wordt steeds minder.

Ieder land mag trots zijn op zijn eigen wet, net zoals op zijn eigen sportteam. Er is geen behoefte aan één wereldwijd geldende wet, net zomin als aan één wereldvoetbalteam. Want tegen wie zou dat team nog kunnen spelen?

Mensen willen niet allemaal hetzelfde zijn. Dat is de werkelijkheid die Wibaut over het hoofd zag. Ieder mens wil erkenning door andere mensen. Deze wil is de voornaamste drijfveer van de hele menselijke geschiedenis, schreef Francis Fukuyama in zijn boek Trust (1995). In de moderne tijd komt deze wil volgens hem tot uiting op het economische vlak, in plaats van op het militaire vlak en creëert zo waarde in plaats van die te vernietigen. De mens is constant op zoek naar identiteit, status en waardigheid. Die vindt het individu niet in de amorfe massa van het collectief, maar op een ingewikkelde wijze.

Het was een Rotterdamse arts, gespecialiseerd in hypochondrie en hysterie, die al in 1714 ontdekte hoe het komt dat al die zelfzuchtige individuen er toch in slagen een min of meer harmonieuze samenleving tot stand te brengen. In zijn The Fable of The Bees: or, Private Vices, Publick Benefits stelde Bernard Mandeville dat mensen een te hoge pet van zichzelf ophebben. ‘Elk meent zijn Uil te zijn een Valk,’ zoals het oude spreekwoord luidt. En om goed over zichzelf te kunnen blijven denken, moeten mensen zich gedragen op een manier die goedkeuring van anderen krijgt. Mensen veinzen volgens Mandeville eerlijkheid, beleefdheid, ijver en andere deugden om zo de achting van anderen te verkrijgen en via deze omweg zichzelf ervan te overtuigen dat ze de hoge dunk die ze van zichzelf hebben ook echt verdienen.

Met hulp van burgerrechten kan een samenleving van zulke mensen functioneren. Die competitieve, steeds toneel spelende individuele mens kreeg van zijn nationale burgerrechten zoveel mogelijk vrijheid gaven om te doen wat hij het liefste wil: zich onderscheiden van zijn naasten.

Verziekte vrijheid

Dat mensbeeld achter de burgerrechten is gecompliceerder dan dat achter de mensenrechten. De burgerrechten zijn er om Mandevilles veinzende ijdeltuiten de vrijheid te laten die ze nodig hebben in al hun verscheidenheid.

Achter de mensenrechten schuilt daarentegen een mensbeeld van allemaal tevreden, goed gevoede en gehuisveste arbeiders voor wie de overheid zorgt. Hem wilden de marxisten op de hele wereld dezelfde rechten geven, zodat hij overal even comfortabel kan leven. Maar dat is niet wat de mens wil.

Baruch Spinoza beklaagde zich een halve eeuw vóór Mandeville al over denkers ‘die zich de mensen niet voorstellen zoals ze zijn, maar zoals zij willen dat zij zouden zijn’. Dat is de denkfout die Marx, Lenin en Wibaut maakten. De arts Mandeville keek scherper dan de journalist, de beroepsrevolutionair en de bevlogen wethouder. Hij zou begrijpen dat hun mensenrechten de vrijheid die dat rare creatuur mens nodig heeft, juist verzieken.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Als de wereld van iedereen is, is jouw land niet meer van jou  verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 3 oktober vierden onze oosterburen de Tag der Deutschen Einheit. Op deze datum werden in 1990 de Bondsrepubliek Duitsland en de Duitse Democratische Republiek officieel samengevoegd.

Tussen 1949 en 1989 telde de DDR naar schatting driehonderdduizend politieke gevangenen. De Oost-Duitse staat ging daarbij uit van het idee ‘gevangenen die tot betering in staat zijn op te voeden door middel van gezamenlijk productief werk.’ Velen werden opgepakt omdat ze plannen maakten de Duitse ‘staat van arbeiders en boeren’ illegaal te verlaten.

Konstanze Helber (1954) was van 1977 tot 1979 wegens een poging tot ‘Republikflucht’ geïnterneerd in Hoheneck, de grootste vrouwengevangenis van de DDR. In 2022 ontving de kinderverpleegster het Bundesverdienstkreuz voor haar inzet bij de analyse en de verwerking van de DDR-dictatuur.

Ambachtslieden moesten in een coöperatie werken

Wat voor herinneringen heeft u aan uw kinderjaren in de DDR?

Helber: ‘Ik ben opgegroeid in een dorp. Ondanks dat ik een typische DDR-jeugd had, was het in mijn jonge jaren nog best in orde. Dat had ik vooral aan mijn ouders te danken. Ik heb twee oudere zusters. We zijn allemaal onze eigen weg gegaan. Maar dankzij de levenshouding van mijn ouders die het systeem resoluut afwezen, is niemand van ons ooit bij de partij gegaan.’

Wat deden uw ouders voor werk?

‘Mijn vader was zelfstandig ambachtsman. Daar hield de overheid niet van. Alle ambachtslieden moesten in een coöperatie werken. Mijn vader verdiende goed. Hij kreeg veel opdrachten. Het was bijna kapitalistisch. Mijn moeder was verkoopster in een kleine winkel in het dorp. Bij haar werk was het systeem duidelijker voelbaar. Ze moest voldoen aan een plan. En hoe moest ze voldoen als er geen levensmiddelenbevoorrading was? Daardoor ontstond bij mij al zeer vroeg een ontevredenheid met het systeem.’

Wanneer kwam de gedachte dat er een duidelijk verschil was tussen Oost- en West-Duitsland?

‘In 1961 ging ik voor het eerst naar de lagere school. Enkele weken tevoren was de muur gebouwd. Familie uit het Westen kwam bij ons op bezoek en wij bij hen. Vanaf toen mochten wij ineens niet meer naar West-Duitsland. Op een heel kinderlijke wijze wist ik: daar ben ik tegen.

‘Uiteindelijk werd mijn vaders zelfstandige bedrijfje kapotgemaakt door de overheid. Er werd beslag gelegd op zijn bedrijfskapitaal. Hij kreeg geen opdrachten meer en dus geen geld. Hij moest zijn medewerkers ontslaan. Mijn vader is er uiteindelijk aan kapotgegaan. Hij is in 1971 overleden. Mijn zussen waren toen al uit huis.

‘Daarop besloten mijn moeder en ik het dorp met al zijn herinneringen de rug toe te keren. Ik kende Jena van een stage tijdens mijn opleiding tot kinderverpleegkundige en had er al vrienden. Mijn moeder solliciteerde en kreeg er een baan als verkoopster. Zo konden we verhuizen.’

Er was geen middenklasse

Waarom koos u voor de opleiding tot kinderverpleegkundige?

‘Dat was eigenlijk niet gepland. Eigenlijk wilde ik medicijnen gaan studeren en arts worden. Ik werd vanwege mijn achtergrond en houding tegenover het systeem niet toegelaten tot de eindexamenklas. Ik was dol op kinderen, dus dacht ik: dan doe ik dat. Het was eveneens een weg met vele hindernissen om tot de opleiding te worden toegelaten. Maar ik was brutaal en overmoedig. Dankzij mijn omgeving met veel gelijkgezinden voelde ik me zeker van mezelf.

‘Jena was ook toen al een echte studentenstad. Er werd binnen mijn vriendenkring een duidelijke lijn getrokken tussen arbeiders en boeren aan de ene kant en de intelligentsia aan de andere kant. Er was geen middenklasse. De jonge mensen werden gedwongen in het systeem mee te draaien. Wij wilden dat niet.’

Waarom besloot u te vluchten?

‘Dat was in de eerste plaats omdat ik sowieso zeer ontevreden was met de DDR. Maar ik had ook geluk. Ik had mijn opleiding afgerond en een jaar als verpleegster gewerkt. Toen stapte ik met mijn spaargeld naar het reisbureau en stelde een aanvraag voor een vakantie naar het buitenland. Ik wilde gewoon zon en strand. Vreemd genoeg mocht ik gaan. Ik kreeg een visum voor Bulgarije waar ik de man leerde kennen met wie ik nu nog altijd getrouwd ben.’

In de vluchtorganisatie zat een infiltrant

Uw man kwam uit West-Duitsland?

‘Ja, in Bulgarije waren eigenlijk alleen maar Russen en West-Duitsers. DDR-burgers waren er nauwelijks. Via de catalogus van Neckermann werden in West-Duitsland spotgoedkope reizen naar het ‘socialistische buitenland’ aangeboden. Ik zag hem en wist direct: dat is hij. We hebben toen heel veel gesproken over onze systemen. Het was een zeer educatieve reis. (lacht) We hielden contact. Ook kwam hij naar West-Berlijn en vandaar naar het Oosten. Dat ging met een visum voor één dag. Ook konden we bellen, maar die gesprekken werden natuurlijk afgeluisterd.

‘Toen besloten we samen te gaan wonen. Ik diende een aanvraag in om het land te mogen verlaten. Ik wist toen nog niet dat alleen het indienen van die aanvraag al strafbaar was. Natuurlijk werd die afgewezen, net als mijn tweede aanvraag.’

En toen wilde u illegaal de DDR verlaten?

‘Tijdens een ontmoeting stelde mijn man voor dat we een hulporganisatie zouden zoeken voor mijn vlucht. Een andere oplossing was er niet. Ik mocht niemand iets vertellen, zelfs mijn moeder niet. We hebben toen alles gepland, maar het ging mis. In die organisatie zat een infiltrant van de staatsveiligheidsdienst. Ik had pech.

‘Mijn man had 20.000 Duitse mark betaald voor die vlucht. Dat was toen echt veel geld. De prijs alleen al was onserieus, we hadden beter moeten weten, maar we waren jong en deden alles wat die organisatie zei. Achteraf gezien was het een volledig onnodig risico. Alleen al om in die kofferbak te gaan zitten. Als ik nu nog zie hoe vluchtelingen die hun land ook legaal kunnen verlaten levensgevaarlijke vluchtwegen nemen… Dat is onbegrijpelijk voor mij.’

Hoe is uw vlucht in zijn werk gegaan?

‘Ik ging in de kofferruimte van een auto zitten. We reden over de transitsnelweg door de DDR waar auto’s met een westers kenteken eigenlijk niet werden gecontroleerd. Ineens reed de auto langzamer en hoorde ik: ‘Controle, rijdt u de rechterrijstrook op!’ De chauffeur verliet de auto. Ondertussen werd het voertuig onderzocht.

‘In eerste instantie konden ze me niet vinden. Ook de hond rook me kennelijk niet. Toen braken ze de kofferbak een stukje open met een breekijzer, de hond stak zijn snuit erin en begon te blaffen. Toen wist ik: mijn vlucht naar het Westen eindigt hier. Later heb ik alle foto’s die ze toen hebben gemaakt in mijn staatsveiligheidsdossier mogen bewonderen. Hoe ik in de loop van de geweren keek… Toen werd ik gearresteerd. Uiteindelijk werd ik na vijf maanden voorarrest veroordeeld tot drie jaar en drie maanden.’

Wat gebeurde direct na de arrestatie?

‘Ik werd in het holst van de nacht naar het tuchthuis Hoheneck in Stollberg gebracht, de grootste vrouwengevangenis van de DDR. Er zaten daar zware criminelen.’

Een cel met 48 gedetineerden

Hoe was de eerste dag in Hoheneck?

‘Dan zitten we hier nog twee uur, als ik dat ga vertellen (lacht). Het was vreselijk. Het was een heel hete dag, in juni 1977. Ik had daarvoor geen idee hoe een gevangenis er van binnen uitzag. Het was de dag waarop mijn hele persoonlijkheid werd afgepakt. Alle bezittingen moest ik afgeven. Ik kreeg gevangeniskleding. Ik was mezelf niet meer. Ik mocht niet spreken. Ik mocht niemand aankijken. Alleen bevelen opvolgen.’

U kwam in een cel met meerdere personen?

‘Ik doorliep eerst de opnameprocedure. Daarna werd ik toegevoegd aan een zogenaamd arbeidscommando. In de cel waren 47 vrouwen, ik was de 48ste. De ruimte werd gescheiden door wasbakken, een soort van voederbakken met water. Er waren twee wc’s. We sliepen in driepersoonsstapelbedden.’

Wat moest u doen?

‘Ik moest voor socialistische grootbedrijven dekbedden, panty’s en kousen naaien. Dat was gevangeniswaar voor de klassenvijand.’

Die dekbedden en kousen werden in West-Duitsland verkocht?

‘Ja, via de catalogi van Neckermann en Quelle. Die stoffen en patronen van dekbedden had ik bij ons nog nooit gezien. Het was allemaal speciaal voor het Westen. Die panty’s had ik wel eens gezien, maar bij ons kostten ze 15 Oost-Duitse mark. In de Neckermann-catalogus in West-Duitsland werden ze voor 99 Pfennig aangeboden. Ik begreep er niets van. Ik wilde naar West-Duitsland en daarom moest ik naar de gevangenis. In de gevangenis moest ik stoffen naaien die voor West-Duitsland bestemd waren.’

Werden die dekbedden en kousen in West-Duitsland als ‘Made in DDR’ aangeprezen?

‘Jazeker. Die goedkope textielwaren werden allemaal in de DDR gefabriceerd. Dat wist men daar. De klanten wisten misschien niet dat het door gedetineerden werd gemaakt, maar de mensen die het verkochten, hebben dat zeker geweten.’

Werd u betaald?

‘Ik kreeg per dekbedovertrek 1 Pfennig. Van dat geld moest ik ook mijn verblijf in de gevangenis betalen, het slechte eten, het bewakingspersoneel, de gevangenisdirecteur. Dan bleef een minimaal bedrag over dat nog werd verrekend met een boete voor het eventuele niet halen van de norm van 144 dekbedovertrekken per dag. De hele dag werd in het atelier geen woord gezegd. We moesten in alle stilte naaien en de norm halen. Die DDR-naaimachines waren van heel slechte kwaliteit. Als ze weer eens stuk waren, werd er een westerse Singer-machine neergezet.’

Vrijgekocht door West-Duitsland

Werd toezicht gehouden door andere gedetineerden of door bewakingspersoneel?

‘Door gevangenispersoneel dat bestond uit vrouwen uit de regio. Die waren niet zo heel erg snugger, om het voorzichtig te zeggen. Maar ze werden er goed voor betaald. Ze moesten alleen deuren sluiten en opendoen. Dan waren er nog de zogenaamde opvoeders. Die beoordeelden of een gevangene goed werkte en geïntegreerd was in het arbeidscommando.

‘Voor de gemeente Stollberg was Hoheneck de belangrijkste werkgever. Die medewerksters hadden allemaal een eigen dienstgraad. Meester en bovenmeester waren de laagste categorie. Dan waren er luitenants en majoors. Die moest je ook zo aanspreken. Het was heel militaristisch.’

Uiteindelijk werd u vrijgekocht door de overheid van West-Duitsland?

‘Ja, na 22 maanden gevangenis, dus na het uitzitten van twee derde van mijn straftijd. Toen moest ik naar een andere gevangenis. In Karl-Marx-Stadt, het huidige Chemnitz. Daar werden alle formaliteiten geregeld. Daar kreeg ik mijn ontzetting uit het staatsburgerschap en mijn ontslag uit de gevangenis zwart op wit. Ik zat daar met drie of vier andere vrouwen in een cel. Ik mocht mijn eigen kleren weer aantrekken. Die waren veel te groot. Ik woog nog maar 47 kilo.

‘Op een dag werden we naar de “Westbus” gebracht. Die stond op het binnenplein van de gevangenis te wachten. Dat was volkomen absurd. Die bus reed naar de grens. Daar kwam de bemiddelaar, een zekere dr. Vogel, een DDR-jurist die de vrijkoop organiseerde. Hij zei zonder boe of bah: “Uw vrijkoop is afgesloten. Praat niet over wat u heeft meegemaakt. Andere gevangenen willen ook nog graag naar het Westen”. Daarop verliet hij de bus. Toen werd het Oost-Duitse kenteken gewisseld tegen een West-Duits nummer en reden we over de grens.’

En uw man wachtte op u?

‘Eerst waren er nog een aantal formaliteiten. Iets later kwam toen een bemiddelaar van het bedrijf Krupp. Hij had enorm veel gedaan voor de vrijkoop en heeft me toen ook nog geholpen. Hij had een ontmoeting met mijn man georganiseerd in een hotel. Dat was een heel emotioneel moment.’

Hoe werd u opgenomen in West-Duitsland?

‘Ik heb een hele goede werkplek gevonden. En ook een aantal fijne vrienden. Natuurlijk hoorde men aan mijn accent dat ik uit het Oosten kwam. Maar elk gesprek dat ik begon over mijn ervaringen werd vrijwel direct afgekapt. Onder het motto: “Ja ja, alles is goed, je hoeft het niet te vertellen”. Waarschijnlijk wilde men mij beschermen. Maar velen wilden het ook gewoon niet horen. Zo besloot ik mijn ervaringen voor me te houden.

‘Toen ik 50 werd, heb ik samen met mijn man Hoheneck bezocht. Dat betekende in eerste instantie een persoonlijke ineenstorting maar ook een ommekeer. Ik besloot mijn eigen verleden te gaan verwerken. Toen ik daarmee klaar was, nam ik het besluit samen met lotgenoten bewust de publiciteit op te zoeken en te vertellen wat er in de DDR is gebeurd.’

De Duitse hereniging was uniek

Wordt de DDR-dictatuur tegenwoordig gebagatelliseerd?

‘Dat gebeurt al jaren. Die hele verheerlijking van de DDR, dat is vreselijk. Ze willen hun zogenaamde socialisme terug, zodat ze zelf niet meer hoeven na te denken. Die mensen hebben nu alles, ze kunnen doen wat ze willen, ze kunnen overal naartoe. Ze moeten het alleen zelf doen.

‘Alleen al dat Ampelmännchen dat weer in gebruik is. Het is afgrijselijk. De hele wereld heeft een normaal rood en groen voetgangerslicht, alleen die DDR-socialisten moesten zo’n mannetje bedenken. Het is iets heel kleins, maar het is typisch voor die bagatellisering. Of die DDR-motoren en -auto’s die weer in de mode zijn. Dat kan ik niet volgen. Dat mensen toen tien of twintig jaar op een auto moesten wachten was een schande. Waar verlangen ze naar terug?

‘De Duitse hereniging was uniek. Dankzij een aantal wijze politici is alles zonder bloedvergieten verlopen. Een vreedzame revolutie. Iets dat we met Noord- en Zuid-Korea nooit zullen meemaken. Wellicht hangt het ook met onze cultuur samen. De derde oktober is voor mij in ieder geval een heel waardevolle dag.’

*Ardy Beld publiceerde dit artikel op 3 oktober op Doorbraak.be.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, twee keer per week. De donateurs maken dat mogelijk. Bent u ook supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER Hartelijk dank!

Het bericht 33 jaar Duitse eenheid: ‘De DDR-dictatuur wordt gebagatelliseerd’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het College is eenzijdig gericht op gelijke behandeling en de oordelen veranderen weinig aan de werkelijkheid. Intussen worden de ‘beklaagden’ wel publiekelijk te kijk gezet.

Afgelopen week publiceerde het College voor de Rechten van de Mens een Vooronderzoek naar de vermeende discriminerende effecten van de werkwijzen van de Belastingdienst/Toeslagen.

Het rapport geeft een cijfermatige verdieping van wat de toeslagenaffaire is gaan heten. De Belastingdienst behandelde ouders van buitenlandse origine met een geweldige vooringenomenheid. Ze werden onderworpen aan extra toezicht, werden sneller en frequenter beticht van opzet of grove schuld en werden ook vaker opgenomen in de zogeheten Fraudesignaleringsvoorziening.

We wisten het al, maar als je het zo gedetailleerd voor je ziet, is indertijd de kwalificatie ‘ongekend onrecht’ meer dan terecht gekozen. En is het kabinet ook meer dan terecht opgestapt (op 15 januari 2021).

Waarom heeft het College voor de Rechten van de Mens dit onderzoek gedaan? Niet om bij te dragen aan het werk van de parlementaire enquêtecommissie, al zal het daar vast een rol spelen. Maar voor de rechtsprekende taak van het college.

Oordeel is niet bindend en niet afdwingbaar

Dat behoeft wat uitleg. Naast het uitbrengen van adviezen (aan de overheid), het doen van onderzoek en aanbevelingen en het geven van voorlichting heeft het College voor de Rechten van de Mens de taak om op verzoek van individuele burgers een zogeheten oordeel te geven als men zich – ik vat het kort samen – gediscrimineerd voelt.

Het college voert dan een soort procedure uit die sterk lijkt op een proces bij de gewone rechter. Een of meer van de collegeleden vormen dan ‘de rechtbank’, horen de klager, stellen de beschuldigde partij in de gelegenheid zich te verantwoorden en komen vervolgens tot – wat formeel heet – een oordeel.

Zo’n oordeel is niet bindend, noch afdwingbaar. Dus als het college vindt dat een klager inderdaad gediscrimineerd is, dan wordt dat in zo’n oordeel vastgelegd, maar de in het ongelijk gestelde partij hoeft de verwijtbare handeling of beslissing niet ongedaan te maken of de klager te compenseren.

Het oordeel wordt wel gepubliceerd. Daarbij is de klager geanonimiseerd, maar de beklaagde wordt met naam en toenaam vermeld. Een soort naming and shaming en daar gaat natuurlijk een bepaalde druk vanuit. Verder probeert het college de beklaagden met gesprekken tot ander gedrag te brengen.

Eventueel kan het college zelf naar de rechter stappen om zijn oordeel af te dwingen, maar dat is geen praktijk.

Gedupeerden schieten er niet veel mee op

Terug naar de toeslagenaffaire. Tal van gedupeerden hebben het college al om een oordeel gevraagd en er worden veel meer van dit soort ‘verzoeken’ (zo worden klachten genoemd) verwacht. Het nu gepubliceerde rapport geeft een kwantitatief, min of meer geobjectiveerd kader waarbinnen het college die verzoeken systematisch en voorspelbaar kan beoordelen. Vandaar de term vooronderzoek, het is een algehele voorbereiding op de vele verzoeken inzake de toeslagenaffaire.

De vraag is of de gedupeerden erg veel opschieten met een procedure bij het College voor de Rechten van de Mens. Het vereist veel voorbereiding en geeft zoals de ervaring leert veel stress, maar als ze ‘winnen’ – en dat zal vaak gebeuren – , hebben ze slechts een niet-bindende uitspraak in handen. Weliswaar heeft de Belastingdienst beloofd de oordelen van het college te zullen overnemen, maar tot een financiële compensatie kan het college niet besluiten, laat staan dat uit huis geplaatste kinderen moeten terugkeren naar hun ouders.

Anders gezegd: voor de gedupeerden is de winst dat ze niet meer met de fiscus hoeven te bekvechten of er sprake is van discriminatie. Dat is een groot pluspunt, maar uiteindelijk niet meer dan dat de eerste barrière wordt geslecht. Juist die andere barrières (geld, kinderen) zijn torenhoog en de wachtrijen zijn eindeloos.

Hoe goed bedoeld ook, de route langs het College voor de Rechten van de Mens is een omweg, meer nog een noodgreep.

Dat is gegeven het ‘ongekend onrecht’ en de uiterste moeizame afhandeling ervan wellicht acceptabel, maar de vraag komt op of die rechtsprekende functie van het college wel zo handig is. Ik denk het niet.

Royaal ambtelijk apparaat

Het College voor de Rechten van de Mens is in 2012 opgericht als uitvloeisel van een aantal afspraken binnen de Europese Unie en een resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (1993).

Bij de VN moeten we maar niet te lang stilstaan: in de Mensenrechtenraad van deze organisatie zitten landen die een zeer slechte reputatie hebben op het terrein van de mensenrechten zoals China, Venezuela, Cuba, Libië, Somalië, Qatar en Eritrea. Het valt al mee dat Rusland er na de inval in Oekraïne is uitgezet.

Het College is niet zo maar een instituut: het heeft een eigen wettelijke grondslag en is als zelfstandig bestuursorgaan goeddeels onafhankelijk. De taken – ik noemde de belangrijkste al – kunnen naar eigen inzicht worden uitgevoerd en de collegeleden (minimaal negen, maximaal twaalf) zijn aan geen minister verantwoording verschuldigd.

Ze hoeven niet op een houtje te bijten. Er is een jaarbudget van ruim 9 miljoen euro waarvan 7 miljoen wordt besteed aan een royaal ambtelijk apparaat met vele tientallen medewerkers. De communicatie is om door een ringetje te halen: een prima website, duidelijk ingedeeld, met goed leesbare informatie.

Leesbaar en toegankelijk zijn ook de oordelen van het college. Dat is knap want niet zelden gaat het om subtiliteiten als indirecte discriminatie en een verlichte bewijslast.

Een eenzijdig gezelschap

Iedereen kan benoemd worden tot lid van het college, met dien verstande dat de voorzitter en een van de twee vicevoorzitters moeten voldoen aan de vereisten om als rechter benoemd te kunnen worden, behoudens ontheffing. Die ontheffing is aan de huidige voorzitter, Jacobine Geel, gegeven. Zij is geen juriste, maar theologe, televisiepresentatrice en columniste.

Opmerkelijk is dat alle andere collegeleden wel jurist zijn en niet zo’n beetje ook. De meerderheid is gepromoveerd en er zitten diverse hoogleraren onder.

Hoe bekwaam ook, het is daarmee wel een eenzijdig gezelschap. Dat geldt te meer omdat hun arbeidsverleden grosso modo gelijksoortig is: universiteit, advocatuur, departementale wetgevingsarbeid, publieke sector, ngo’s en adviescommissies, meestal werkzaam op het gebied van mensenrechten en vreemdelingenzaken.

Andere kennis en ervaring dan juristerij zou welkom zijn

Wellicht is dit eenzijdig profiel historisch verklaarbaar. De voorloper van het college was de Commissie gelijke behandeling en die hield zich alleen bezig met de behandeling van individuele klachten over discriminatie. Die Commissie is in het College als het ware herleefd in de vorm van een aparte ‘afdeling rechtspraak’ (mijn woorden) die de eerder beschreven verzoeken behandelt en oordelen velt.

Is voor de afdeling rechtspraak een juridische opleiding goed verdedigbaar, voor het overige werk van het college is dat zeker niet vereist. Je zou bijna zeggen, juist niet. Mensenrechten mogen dan juridisch geformuleerd en verankerd zijn, ze zijn verweven in de werkelijkheid van alledag en die wijkt – ik zeg het als jurist – nogal af van de juridische werkelijkheid.

Ik ga nog verder: ook in de afdeling rechtspraak zou andere kennis en ervaring dan juristerij zeer welkom zijn. Veel klachten hebben te maken met de meest uiteenlopende (werk)situaties waarin mensen in allerhande rollen met elkaar verkeren. Het laat zich maar al te goed indenken dat dit voor de high brow juristen van het college vaak een onbekende wereld is die hen verleidt tot theoretische beschouwingen. Ik heb in elk geval menig oordeel gelezen en me regelmatig verbaasd over de abstracte, bijna mathematische redeneringen van het college.

Schijn van niet-neutraliteit

Opmerkelijk is ook dat alle collegeleden (op de voorzitter na) bij toerbeurt als ‘rechter’ werkzaam zijn, dus naast hun adviserende – en onderzoekswerk. Waar ze als rechter onafhankelijk en objectief moeten zijn, daar kunnen ze in hun andere rollen voluit uiting geven aan hun persoonlijke overtuigingen. En dat laatste doen ze ook en dat mag.

Als de overheid alleen maar technisch juridische adviezen nodig zou hebben, dan had ze niet zo’n heel college hoeven optuigen. Zeker niet nu er steeds vaker een ruime reikwijdte aan de mensenrechten wordt gegeven. Denk aan het baanbrekende Urgenda-vonnis waarbij de Staat wordt verweten in strijd met de mensenrechten te hebben gehandeld door de burgers niet te beschermen tegen klimaatverandering.

Tegelijkertijd roept het college wel de schijn over zich af dat het ook als rechter niet neutraal is. Als je als ‘beklaagde’ voor het college moet verschijnen, zul je je niet zonder meer gerust gesteld voelen als er geen andere garanties voor objectiviteit zijn dan het vertrouwen dat de dames en heren rechters zich van hun rol bewust zullen zijn. Curieus is ook dat de collegeleden dat kennelijk op voorhand van zichzelf denken en nergens zekerheden hebben ingebouwd.

Wie daar navraag over doet, krijgt te horen dat een collegelid gewraakt kan worden, maar dat overtuigt toch niet, want die wordt dan hooguit ingewisseld voor iemand met dezelfde dubbelrol en bijbehorende schijn van bevooroordeeldheid.

Dat bezwaar telt te meer omdat er geen hoger beroep tegen het oordeel van het college mogelijk is. Het is als met de Rijdende Rechter: ‘Dit is mijn oordeel en daarmee zult u het moeten doen.’

Geen oog voor andere elementen dan gelijke behandeling

Er zijn nog wel meer kanttekeningen te maken bij de rechtsprekende functie van het College voor de Rechten van de Mens. Ieder kan op elk moment – zij het niet vele jaren na dato – het college om een oordeel verzoeken. Dat kan dus samenvallen met een andere procedure die de klager al voert, binnen zijn bedrijf of bij de gewone rechter.

Het levert als je niet oppast complicerende interferenties op die zeker niet allemaal ten voordele van de klager hoeven uit te pakken. Wat zal de reactie van een interne klachtencommissie zijn als het college met een oordeel komt dat klager niet is gediscrimineerd? Of juist wel, terwijl zo’n commissie, die de interne verhoudingen beter kent dan het college, juist het omgekeerde wilde beslissen?

Daarmee is ook een andere kwetsbaarheid van het college genoemd. Zijn focus is de gelijke behandeling van een ieder en daarmee dreigt het gevaar dat andere elementen uit het oog worden verloren, althans minder zwaar worden gewogen. Ik heb bijvoorbeeld een oordeel gelezen waar klagers zich stelselmatig doof hielden voor mogelijke oplossingen die de beklaagde hen bood, zich publiekelijk negatief uitten over de leidinggevende en zelf niets ondernamen om eruit te komen. Het college vond dat kennelijk minder bezwaarlijk dan de inderdaad ook te construeren schending van het gelijkheidsbeginsel.

Ook viel op dat het college soms op de stoel van een werkgever gaat zitten en diens eisen en opvattingen relativeert of afwijst alsof het college bedrijfsleider is. Waarmee ik terugkeer bij de qua expertise eenzijdige samenstelling van het college.

Een eigen wereld

Het college tot slot heeft ook een eigen wereld geschapen. Het spreekt van een ‘vaste oordelenlijn’ en doelt daarmee op eerdere uitspraken die het als het ware als interne wet hanteert. Dat leidt tot een logica die in het universum van het college geldig is, maar geen andere fundering kent dan het college zelf. Het staat niet bloot aan externe kritiek en – zoals gezegd- niet aan correctie middels hoger beroep.

Deze kanttekeningen impliceren niet dat ik het college van kwade wil of slechte beslissingen beticht. Dus daar hoeft niemand zich boos over te maken.

We praten hier ook niet over een wereldschokkend probleem. Dit jaar bracht het college nog maar 83 oordelen uit waarvan minder dan de helft luidde dat er sprake was van discriminatie. In 2021 waren de cijfers vergelijkbaar: 157 oordelen waarvan 57 tot een ‘veroordeling’ leidden. Het jaar ervoor: 124 oordelen, 51 toewijzingen. Het college kan in elk geval niet verweten worden blind achter elke klager aan te lopen!

Stop rechtsprekende taak

Schouders ophalen en verder negeren? Ik vind van niet. Er is weinig vraag naar een oordeel van het College voor de Rechten van de Mens, de procesgang is weinig gezekerd en kan eenvoudig interfereren met andere procedures, de focus (gelijke behandeling) is nogal specifiek en de oordelen veranderen weinig aan de werkelijkheid. Ondertussen worden ‘beklaagden’ wel publiekelijk te kijk gezet. Bovendien zou het college niet moeten willen dat het de schijn van bevooroordeeldheid op zich laadt.

Er is geen man over boord als het college zou stoppen met zijn rechtsprekende taak, nadat het zijn taak in de toeslagenaffaire heeft voltooid. Er ligt nog genoeg ander werk.

Paul Verburgt schrijft wekelijks voor Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Dit College moet ophouden voor rechter te spelen verscheen eerst op Wynia's Week.