Drieënveertig procent van de meisjes in het voortgezet onderwijs heeft emotionele problemen. Bij de jongens is dat 13%. In het basisonderwijs zegt bijna 33% van de meisjes en 14% van de jongens emotionele problemen te ervaren. Zo’n 70% van de meisjes zegt vaker dan een keer per week last te hebben van psychosomatische klachten. Vier jaar eerder was dat 56,2%. Ook bij de jongens is een stijging te zien.

Eenzaamheid, leegheid en angst

Het RIVM dat mentale problemen bij jongeren onderzoekt in relatie tot Covid-19 signaleert gevoelens van eenzaamheid bij 47% van de jongeren. Eenzelfde percentage voelt zich vaak gestressed door de situatie thuis en door wat anderen over hen denken. Psychiater Esther van Fenema schreef er een boek over met als thema ‘waarom we ons zo leeg voelen’. Ze ziet het als maatschappelijk thema, haar boek gaat niet alleen over jongeren. In het algemeen lijden wij aan eenzaamheid, onzekerheid, somberheid en angst.

Canada en Engeland laten eenzelfde beeld zien. Rond 2010 is er een aanzienlijke toename van teenagers die zichzelf lichamelijk wat aandoen. In Engeland is er een toename van 78% bij meisjes en 134% bij jongens. De jongens hadden een achterstand in te halen. Opnames in psychiatrische klinieken in Australië laten eenzelfde beeld zien. Noordelijke landen als Zweden, Noorwegen, Denemarken en IJsland vertonen een vergelijkbaar beeld.

De Amerikaanse sociaal-psycholoog Jonathan Haidt zoekt de verklaring voor deze plotselinge ontwikkeling in het toegenomen gebruik van de smartphone door jongeren. Zijn boek The Anxious Generation is een uitgebreide wetenschappelijke analyse van dit verschijnsel.Het lijkt erop dat een belangrijk deel van Gen Z  (de generatie die na 1995 is geboren) ongeveer permanent online is. Ook als ze wat anders doen dan gamen en appen, bijvoorbeeld op school zitten of aan tafel zitten voor het avondeten, dan nog zijn ze met hun gedachten bij hun smartphone. Er mag niets gemist worden. De onrust is permanent.

In juni 2010 werd de iPhone 4 geïntroduceerd, gevolgd door Samsungs Galaxy. Het was de eerste smartphone met de camera aan de voorkant waardoor je gemakkelijker selfies kon maken. In 2012 werd Instagram overgenomen door Facebook en groeide snel uit met miljoenen deelnemers. Meisjes konden zich nu met ieder ander meisje gaan vergelijken. Jongens storten zich op de videogames, YouTube, Reddit en porno. De ‘Great Rewiring of Childhood’ was begonnen.

Overtuigende argumenten

En hoewel Gen Z opgroeit in een wereld vol problemen, met oorlogen in Afghanistan en Irak, de financiële crisis, global warming, de hoge leningen die studenten afsluiten, die verklaren niet haar mentale problemen. Het tijdpad klopt niet, die problemen hadden de millennials moeten treffen (die tussen 1981 en 1995 geboren zijn), maar niets wijst daarop in de statistiek. De tienerjaren van de millennials worden niet gekenmerkt door depressies.

Candice Odgers kritiek in Nature op Haidts boek is dat Haidts verklaring onvoldoende rekening houdt met sociale factoren als racisme, economische deprivatie en de financiële crisis van 2008. Maar al lezend raakte ik overtuigd van Haidts argumenten: er is wel degelijk een directe (causale) relatie tussen de smartphone en de onrust- en depressiegevoelens.

Gen Z vindt alles bedreigend

Haidt schrijft dat hij in zijn werk als sociaal-psycholoog aan de universiteit zag hoe zijn studenten steeds meer gespannen (anxious) en onrustig werden, en steeds meer verslaafd raakten aan hun smartphone. De millennials gebruikten nog een simpel model, maar met de smartphone voorzien van vele apps begint een andere generatie, generatie Z, een generatie met een heel ander leefpatroon. Ze besteden vele uren per dag aan het scrollen door Instagram, TikTok en andere apps. Ze spelen weinig buiten, maken nauwelijks oogcontact met vrienden en leven in een wereld van laptopcomputers, tablets en videogames.

Op de universiteiten zag je de omslag rond 2010. Terwijl de millennials nog een leergierige populatie was, kwam er in 2015 met Gen Z een angstige generatie binnen die alles bedreigend vond. Boeken en docenten met een ‘verkeerde mening’ moesten geweerd of verboden worden. De wereld van Gen Z is een digitale, sociaal contact loopt via elektronica over het web, of in de ‘safe spaces’ van gelijkgestemden. De ‘great rewiring’ is begonnen.

Sociale dreiging

De spannings- en onrustgevoelens van generatie Z zijn een uiting van een gevoelde dreiging. Dat kan evolutionair een prima antwoord zijn op een realiteit die je niet vertrouwt, maar wanneer die gevoelens de overhand gaan nemen, hebben we een ongezonde situatie. Evolutionair gezien zijn die gevoelens niet alleen ontstaan door fysieke bedreiging, maar ook door sociale dreiging. We zijn immers sociale dieren die niet uit de groep gestoten willen worden.

Precies die bedreigende gevoelens zijn enorm toegenomen, op de voet gevolgd door depressieve gevoelens. De toename van depressieve gevoelens bij meisjes en in de LGBTQ-gemeenschap is nog hoger dan bij andere groepen. Gevoelens van onrust uiten zich ook cognitief, er is een neiging om ongeveer alles als een catastrofe te ervaren, er wordt overmatig gegeneraliseerd en zwart-wit denken is favoriet.

Deze ontwikkelingen gingen samen met een steeds beschermender houding van ouders tegenover hun kinderen. Het ‘rubberen tegelparadijs’ van de overbeschermende ouders begint in Amerika zo rond 1990. Geen kind mag nog een schrammetje oplopen.

Er is natuurlijk meer aan de hand dan smartphone en internet alleen. Gedrag wordt medebepaald door genen, jeugdervaringen en sociologische factoren. Maar de vraag blijft waarom het gedrag van generatie Z (de periode van de ‘great rewiring’) zo sterk veranderd is in vergelijking met vorige generaties. De genen zijn niet plotseling veranderd.

Verbied de smartphone!

Haidt heeft voor zijn onderzoek niet alleen self report-gegevens gebruikt, want die kunnen een vertekend beeld geven, maar ook geobjectiveerde cijfers zoals bezoeken aan de spoedeisende hulp en zelfmoordstatistieken. Het aantal bezoeken aan de eerste hulp blijkt enorm te zijn toegenomen, Daarbij kan het gaan om pogingen tot zelfmoord of automutilatie. Bij meisjes is er sinds 2010 een stijging van 188%. Bij jongens van 48%. Tussen 2010 en 2020 is het cijfer verdrievoudigd.

Jonathan Haidts oplossing voor de problemen van jongeren is even simpel als voor de hand liggend: geen smartphone voor je 16^e verjaardag. Ga er maar aanstaan als ouder.

Jonathan Haidt, The Anxious Generation, How the Great Rewiring of Childhood is causing an epidemic of mental illness, Allen Lane, Penguin Random House UK, 2024, 385 pp.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Geen smartphone voor je 16e? Het helpt wel tegen angst en depressie onder jongeren. verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch heeft de kritiek op de consumptiemaatschappij ook iets hypocriets en snobistisch. Die kritiek is vaak het intellectuele tijdverdrijf van de beter gesitueerden. Iedereen denkt dat zijn eigen consumptieniveau volkomen redelijk is; het consumptieniveau van anderen, dat is verwerpelijk. Maar door de ontwikkeling van de consumptiemaatschappij zagen de verfijnden de vreselijke smaak van de massa, en ze gruwden ervan.

Adellijke influencers

Met deze kleine kanttekeningen in het achterhoofd buig ik me over het hedendaagse verschijnsel van de influencer op de sociale media. Dat is voldoende om iemand – in ieder geval mij – te laten wanhopen aan de mensheid. Bestaat er iets onzinnigers dan kijken naar een persoon die geen enkel specifiek talent heeft, behalve dat voor zelfpromotie (zeker een heel belangrijk talent tegenwoordig nu bescheidenheid niet meer op waarde wordt geschat), en dan alles te kopen wat de influencer promoot door dat zelf te gebruiken of net te doen alsof hij dat gebruikt?

Ongetwijfeld zal worden betoogd dat mensen in hun gedrag altijd zijn beïnvloed door absurde en irrationele overwegingen. Toen ik bijvoorbeeld eens een klein historisch onderzoek deed, had ik de gelegenheid een aantal Victoriaanse provinciale kranten door te kijken, en de advertenties in al die kranten, zonder uitzondering, waren grotendeels gewijd aan patentmiddeltjes voor verschillende ziekten (waarvan syfilis ongetwijfeld de meest prominente was). Niet alleen waren die middeltjes volkomen nutteloos, afgezien van hun placebo-effect, maar ook kregen veel van die advertenties de steun van personen met een adellijke titel, alsof zo’n titel ook maar enige bewijskracht heeft voor de werkzaamheid van een medicijn. De genoemde personen waren in feite de influencers van hun tijd.

Ondanks de oppervlakkige gelijkenis zijn er echter belangrijke verschillen. We moeten niet vergeten dat in de Victoriaanse tijd de geringste ziekte al gauw fataal kon zijn; er waren vrijwel geen effectieve medicijnen voor wat dan ook. Een geïnfecteerd snijwondje  kon leiden tot bloedvergiftiging en een zekere dood. Je kunt het dan ook nauwelijks een wonder noemen dat mensen elke strohalm aangrepen en om hen hoop te geven geen ander bewijs verlangden dan het getuigenis van aristocraten.

Het is duidelijk dat deze rauwe wanhoop, die altijd op de achtergrond aanwezig was in het leven van Victorianen, wachtend om toe te slaan, grotendeels uit ons leven is verdwenen. Zelfs de armsten leven nu in een pijnloze wereld vergeleken met die van onze voorouders. Maar toch. Spreken de influencers van vandaag niet een ander soort wanhoop aan? Een zoektocht van hun volgers naar een betekenis of doel in het leven, zij het door middel van belachelijke rekwisieten als merken zeep of tandpasta of make-up of deodorant of schoenen?

Buiten adem

Wat voor iemand denkt werkelijk, of hoopt zelfs, dat het overnemen van een product van een influencer die overduidelijk wordt betaald om het te promoten, zijn of haar leven ten goede zal veranderen? Een leven dat op deze manier ten goede veranderd zou kunnen worden, moet wel van een buitengewone triestheid zijn.

Het verschijnsel van de influencer maakt mij vaak wanhopig over de menselijke domheid, maar die emotie wordt meestal snel afgewisseld door een diepe droefheid. In Groot-Brittannië zie ik mannen (en ook vrouwen) die zich kleden in de voetbalshirts van hun favoriete team, meestal het plaatselijke team, ook al speelt niemand uit die plaats in dat elftal. Vaak staat op deze shirts het nummer van een bijzonder bewonderde speler, maar de drager is ontzettend dik en zou waarschijnlijk volledig buiten adem zijn als hij van de penaltystip naar de doellijn zou moeten rennen.

De voetbalclubs maken misbruik van zulke mensen door regelmatig het ontwerp of de kleur van hun tenue te veranderen, waardoor de verkoop aan dagdromers, die zich door het aantrekken van een shirt verbeelden dat zij een deel van de glorie van de club delen, wordt gestimuleerd. Natuurlijk is het ook een teken van verbondenheid met een stam, maar ik denk dat het verder gaat dan dat, en dat er een onstilbaar verlangen uit spreekt.

Veel verdriet

Dit wijst op zijn beurt op een gevoel van onvervuldheid, een besef van de nietigheid van hun eigen bestaan. Vroeger zou dit nauwelijks van belang zijn geweest, omdat louter overleven of rondkomen alle mentale energie in beslag nam, maar dat is niet langer zo. Esse est percipi, zijn is waargenomen worden, zei de idealistische filosoof George Berkeley, en dat lijkt het principe van het moderne sociale leven te zijn. De influencer helpt zijn of haar volgers, althans dat hopen de laatsten, opgemerkt te worden.

Hier moeten we even een gedachte wijden aan de pseudo-influencers, die dromen van miljoenen volgers en enorme geldbedragen die ze betaald zullen krijgen van de fabrikanten van consumptiegoederen. Naast elke succesvolle, rijke influencer zijn er honderden, zo niet duizenden, die dat graag zouden willen zijn, maar die het nooit redden en hun leven verspillen door iets te doen dat in een ideale wereld niet zou worden gedaan. Ook hier is er veel verdriet.

Vertaling: Chris Rutenfrans

De Britse schrijver en psychiater Theodore Dalrymple publiceert regelmatig in Wynia’s Week.

Steunt u de onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week? Graag! Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De influencer geeft zijn volgers de illusie gezien te worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar omdat de boodschappen die je op Twitter kunt plaatsen per definitie kort en bondig moeten zijn, is de verleiding groot om zonder goed na te denken je twittersnavel open te trekken. Ook hebben sommige twitteraars vaak net iets meer gedronken hebben dan goed voor hen is. Dit resulteert in een schier oneindige stroom van wild gekwetter, dat niet zelden ontaardt in een oeverloos heen-en-weer jijbakken.

Ik deug. Jij niet.

Het lijkt erop dat veel twitteraars de wereld willen laten zien dat zij – in tegenstelling tot de ander – wél deugen en de gemakkelijkste manier om dat te doen is proberen die ander op zijn plaats te zetten. Iedereen lijkt precies te weten hoe het zit en hoe het hoort, maar beter nog: alle anderen die niet tot de eigen bubbel behoren, zien het verkeerd. Punt.

En dáár gaat het vaak mis en doet de zegswijze ‘de pot verwijt de ketel’ opgeld. En waar je in de dorpskroeg nog kunt beweren dat je iets helemaal niet hebt gezegd, bewaart Twitter al je opmerkingen, tenzij je ze snel wist voordat er een schermafbeelding van is gemaakt door een andere gebruiker.

Spiegel voorhouden

Sander van Dam heeft een neusje voor het vinden van de inconsequenties van wijsneuzen die anderen de maat willen nemen. Soms zijn dit bekende Nederlanders, zoals bijvoorbeeld Sander Schimmelpenninck of Gerrit Hiemstra, maar vaak ook volslagen onbekende twitteraars. Drie jaar geleden plaatste hij zijn eerste vierluikjes, bedoeld om mensen op ludieke wijze een spiegel voor te houden. Een kopie van een tweet voorafgegaan door drie eerdere tweets van dezelfde persoon die er inhoudelijk volledig haaks op staan. Zonder verder commentaar of oordeel, want de hypocrisie die van de vierluikjes afspat spreekt voor zichzelf.

Het leverde Sander van Dam een groot aantal trouwe twittervolgers op, die net als hij de humor van de luikjes inzien. De dorpskroeg waar iedereen spontaan buldert van het lachen, maar waar ook de verwijten en beschuldigingen niet van de lucht zijn. Het is en blijft tenslotte een kroeg.

Deugen voor de bühne

De roep om deze hilarische luikjes ook voor niet-twitteraars toegankelijk te maken, wordt deze week gehonoreerd. De 100 leukste vierluikjes van Sander van Dam verschijnen onder de titel Deugen voor de bühne in boekvorm. 108 pagina’s, 15 euro. Nu hier te bestellen.

Het bericht Hypocrisie en humor gaan op Twitter hand in hand verscheen eerst op Wynia's Week.

Later werd het door het VVD-Kamerlid benoemde gevaar uitgebreid tot ‘ophitserij’. Criminoloog Bart Collard betoogt dat haar oproep weliswaar begrijpelijk is, maar de nodige risico’s voor de democratische rechtsstaat met zich meebrengt.

Offline regels gelden ook online

Rajkowski sprak in het debat de volgende wens uit: ‘De VVD wil dat regels die in de openbare ruimte gelden ook in de digitale wereld gaan gelden.’ Nu is dat trouwens al het geval, en daar wees de aanwezige minister van Justitie Dilan Yesilgöz-Zegerius haar ook op.

Later in een tweet stelt Rajkowski wederom:

‘De wet zit op dit moment zodanig in elkaar dat burgemeesters wel kunnen ingrijpen als iemand op straat oproept tot rellen, maar of het online kan is maar de vraag.’ Stel dat iemand een flyer in de Albert Heijn, of op een andere publieke locatie, ophangt: ‘Kom vanmiddag om 14.00 uur allemaal naar het Malieveld. Neem je honkbalknuppel mee. We gaan lekker rellen!’

Dan wordt zo’n folder verwijderd. Waarschijnlijk doelt Rajkowski erop dat het lastig kan zijn om een social-mediaplatform te bewegen om een dergelijk online-bericht snel te verwijderen. De juridische grond zou echter dezelfde moeten zijn.

Handhaven van de openbare orde

Terecht benoemt Rajkowski dat als er online wordt opgeroepen tot rellen, dat dit gevolgen kan hebben voor de fysieke wereld. Ze heeft een punt wanneer ze wijst op het grote bereik dat mensen online kunnen hebben in vergelijking met de offlinewereld. Ze stelt ‘dat je online veel zichtbaarder bent en meer invloed hebt om iets teweeg te brengen’. Rajkowski wijst er op dat burgemeesters de verantwoordelijkheid hebben om de openbare orde te handhaven.

In het debat wijst ze erop dat sommige burgemeesters lef hebben getoond door te proberen om online oproepen tot rellen aan te pakken door middel van ‘last onder dwangsom’. Met dat middel kan de burgemeester iemand verplichten zijn bericht offline te halen. Doet de persoon dat niet dan riskeert hij de dwangsom te moeten betalen. Binnenkort zal een rechter in Utrecht een uitspraak doen in een zaak waarin zo’n last onder dwangsom is toegepast.

Drie mogelijkheden

Als de minister de vraag van Rajkowski samenvat voor ze tot de beantwoording ervan over gaat, parafraseert ze ‘oproepen tot rellen’ als volgt: ‘Ze had helemaal gelijk. Ze zegt: burgemeesters die zoeken toch wat meer duidelijkheid van ‘hoe kunnen we handelen als je ziet dat er aan de voorkant ingegrepen zou kunnen worden als er online wordt … – nou ja, laat ik even met mijn woorden weinig diplomatiek zeggen – … opgehitst, om vervolgens ook echt te gaan rellen en ellende te gaan veroorzaken?’ De minister rekt ‘rellen’ dus op naar ‘ophitsen’.

Minister Yesilgöz-Zegerius zegt dat er al twee mogelijkheden zijn om online content te laten verwijderen. Dat is mogelijk via (1) de officier van justitie en de rechter-commissaris en (2) de civiele rechter. De minister wijst op een naderende derde mogelijkheid via het bestuursrecht, aan de hand van een wetsvoorstel voor (3) een Autoriteit Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal. De minister reageert op Rajkowski dat ze ‘graag zou willen zeggen: ‘gaan we regelen, dat is zo gefixt’. Maar dat is ingewikkelder. De urgentie deel ik volledig, dus mijn idee is om dit verder te onderzoeken.’ De minister belooft er dit najaar op terug te komen.

Risico van oprekking van verboden content

De volgende dag publiceert Rajkowski een filmpje over haar idee: ‘We zien steeds vaker dat rellen op straat veroorzaakt worden door ophitserij online. Een daarom wil de VVD een digitaal gebiedsverbod.’ Daardoor moeten ‘burgemeesters online kunnen ingrijpen en [het] oproepen de kop in kunnen drukken, zodat dit soort ophitserij er niet voor zorgt dat er onrust en rellen ontstaan op straat’.

In de begeleidende tekst stelt Rajkowski: ‘Daarom wil de VVD dat burgemeesters mensen kunnen dwingen om opruiende berichten te verwijderen door hen een ‘online gebiedsverbod’ opleggen.’ Rajkowski heeft hier de term ‘oproepen tot rellen’, zoals ze die in het debat gebruikte, opgerekt naar de bredere term ‘ophitserij’ die de minister een dag eerder noemde.

Lammert van Raan van de Partij voor de Dieren merkte in het Commissiedebat – waarin Rajkowski nog slechts sprak van een oproep tot rellen – terecht op: ‘Er is een dunne lijn tussen het recht om te protesteren en daartoe op te roepen, en wat achteraf dan uit de hand loopt.’ Van Raan wijst erop dat sommige gevallen wellicht heel duidelijk zijn, maar vaak zijn zulke oproepen niet zo stellig en concreet. Hij vreest voor een oprekking van de bevoegdheid door de burgemeester – een oprekking die uiteindelijk al door de minister en Rajkowski lijkt te worden gedaan door ineens te spreken van ‘ophitsen’.

In het debat stelt Rajkowski echter dat zij ervan uitgaat dat de bevoegdheid door de burgemeester ‘per definitie niet overmatig ingezet gaat worden (…) Ik denk dat de burgemeester dit alleen in zal zetten als er echt daadwerkelijk zorgen zijn tot rellen die je dan ook daadwerkelijk kan voorkomen met dit instrument.’ Het is te hopen dat zij gelijk heeft, maar daarop mag niet blind vertrouwd worden.

Ophitsen is te breed voor overheidsaanpak

Wat is ophitsen? Van Dale spreekt van mensen ‘aanzetten tot iets slechts’. Een andere definitie is ‘kwaad en opgewonden maken’ of ‘opstoken, driftiger maken’. Je zou kunnen zeggen dat het organiseren van een cartoonwedstrijd een grote groep moslims ophitst; dat het pleiten voor een samenleving zonder vee de vleeseters ophitst; dat gelovigen worden opgehitst wanneer het bestaan van god wordt ontkend; dat feministen worden opgehitst wanneer transgenders ontkennen dat mensen vrouw kunnen zijn; of dat mensen die denken dat er geen klimaatcrisis gaande is worden opgehitst door klimaatactivisten.

Zulke potentieel ophitsende online berichten van de organisator van de cartoonwedstrijd, de dierenrechtenactivist, de atheïst, de transgenderactivist en de klimaatactivist vallen onder de vrijheid van meningsuiting. Ze mogen daarom niet worden verwijderd, ook niet onder dwang.

Het idee van Queeny Rajkowski om online berichten die oproepen tot rellen te verwijderen is te begrijpen. Dergelijke berichten kunnen schadelijk zijn voor anderen, omdat ze direct zullen leiden tot geweld tegen mensen en zaken. In gevallen van duidelijke oproepen tot geweld kan – en moet – worden opgetreden door de overheid. Ze heeft gelijk dat er dubieuze gevallen zijn waarin wellicht een intentie tot zo’n oproep schuilt, maar zulke oproepen zijn dermate ambigu van aard dat het de vraag is of de overheid ze moet doen verwijderen.

Ophitserij is in elk geval een veel te breed criterium dat eenvoudig misbruikt kan worden door een kwaadwillende overheid. Het idee van Rajkowski is begrijpelijk, maar Lammert van Raans kritiek dat zo’n voorstel een sterk glijdende schaal impliceert is terecht. Het bestuursrechtelijk verwijderen van ophitsende berichten is riskant en daarom onwenselijk.

Criminoloog en terrorismedeskundige Bart Collard schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week over zijn werkterreinen.

Wynia’s Week is er 104 keer per jaar. U maakt dat als donateur van Wynia’s Week mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Riskant: burgemeesters die ‘ophitsende content’ gaan verwijderen. verscheen eerst op Wynia's Week.